پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.28K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 در پیرامون رُمان ، احمد کسروی (گفتگو با خانم سیاح)

🔸 (تکه‌ی ده از پانزده)


هر اثری که بیک داستانی بار است از این جهت است که آن داستان روی داده : اگر بشنیدن خبر آن میگراییم ، اگر در کتابها آن را می‌نگاریم ، اگر کسانی را که در آن دست داشته‌اند می‌ستاییم یا می‌نکوهیم ، اگر آن را مایه‌ی عبرت می‌شماریم ، همه‌ی اینها باین عنوان است که آن داستان روی داده. داستانی که روی نداده و جز در اندیشه و پندار یک رماننویسی وجود ندارد بچنین داستانی هیچ اثری بار نیست.

مثلاً اگر کسی آدم کشته اثرهای بسیاری بر آن بار است : هر کسی میخواهد داستان او را بشنود و چون شنید در اینجا و آنجا بازگوید ، هر کسی بر کشنده نفرین فرستاده کشته شده را بمظلومی یاد میکند ، کشنده را بمحکمه کشیده کیفر میدهند ، همیشه خویشان او سرافکنده‌ی کار او می‌باشند و دیگر این گونه اثرها.

ولی بر پندار اینکه فلان کس شاید آدم بکشد یا می‌تواند آدم بکشد هیچ اثری بار نیست ، چنانکه بر حوادثی که ما در خواب می‌بینیم اثری بار نمی‌کنیم.

مقصود خود را روشنتر سازم : در حوادث تنها اینکه «شدنی» است کافی نیست باید «شده» باشد تا تاریخ شمرده شود و اثرهایی بر آن بار گردد.

این تفاوت میانه‌ی «شدنی» و «شده» در خود رمان بهتر از دیگر جاها پیداست. زیرا هر کسی که بخواندن رمانی آغاز میکند و سرگرم می‌شود و از حوادث آن متأثر می‌گردد ، در گرماگرم این تأثر همینکه متوجه افسانه بودن داستان می‌شود بیکبار آن تأثر از بین می‌رود.

نپندارید که مقصود شما را درنیافته ام. مقصود شما اینست که حوادثی که با اندک تفاوتی پیاپی در جهان روی می‌دهد رماننویس داستانی را شبیه آنها نوشته و پیرایه‌هایی از پندار خود بر آن می‌افزاید تا برجسته‌ترین نمونه‌ی آن حوادث باشد. نیز کسانی را از پندار خود درآورده در این داستان دخالت می‌دهد و این کسان را نیز برجسته‌ترین تیپ خویش می‌سازد.

من می‌گویم : این زحمت برای چیست؟ اگر داستانی که سروده می‌شود شبیه حوادثی است که در جهان روی داده پس برای چه خود آن حوادث سروده نشود و شبیه آنها از راه پندار ساخته شود؟!

اما آن برجستگی که رماننگار بداستان می‌دهد بگفته‌ی خودتان آن پیرایه و فزونی است. پس اگر مقصود ساختن شبیه حوادث جهانی است این پیرایه نباید در کار باشد.

چون زمینه بسیار باریک است بیش از این در این زمینه سخن نمی‌رانیم. من پذیرفتم که رمان آنست که کسی داستانی از پندار خود سازد که «شدنی» باشد. ولی می‌پرسم آیا رمانهایی که شما آنها را ستوده و شاهکار ادبی می‌شمارید همه‌ی آنها دارای این شرط می‌باشند؟ آیا داستانهایی که آناتول فرانس می‌سراید «شدنی» است؟!

گام دیگری برداشته فرض می‌کنم که داستانهایی که آناتول سروده نه تنها «شدنی» است بلکه «شده» است. بعبارت دیگر من آنها را نه رمان بلکه حوادث راستین تاریخی می‌پندارم : این براستی بوده که فرشتگانی از آسمان روگردان شده و در زمین نقشه‌ی نافرمانی بر خدا می‌کشیده‌اند. نیز نابکاری سراسر خاندانهای فرانسه را فراگرفته بوده و همه‌ی زنان با داشتن شوهر و خاندان هر یکی با جوانی سروکار داشته و جز درپی کام دل نبوده‌اند ـ همه‌ی اینها حوادثی است که روی داده. ولی می‌پرسم آیا چه سودی از نوشتن آنها در کتاب هست؟! آیا از پرده‌دری چه منظور بدست می‌آید؟!

چون بگفته‌ی تازیان «خواستن پرده‌ی چشم و گوش است» از علاقه‌ای که در رمانخوانان درباره‌ی آناتول فرانس می‌بینم دور نمی‌دانم که برای این کار او نیز علتی بتراشند و بگویند مقصود بیدار کردن مردم بوده که بر عیبهای خود بینا باشند.

من این را هم پذیرفتم. لیکن می‌پرسم : رازهای عشق را مو بمو گفتن و سخن را تا آخرین نقطه‌ی آمیزش زن و مردی رسانیدن و چندین بار کالبد سرتاپا لخت زنی را از پیش دیده‌ی خوانندگان گذرانیدن ـ آیا این بی‌شرمیها چه علت داشته است؟!


.
🔶 اتحاد و گرانی بنزین

🔸 (تکه‌ی یک از سه)


هفته‌ی پایانی آبان‌ماه 1398 بود که بنزین گران شد. مردم در سراسر کشور اعتراض کردند و پیشامدهای تلخی رخ داد. از جمله جوانانی با گلوله‌ی نیروهای انتظامی کشته شدند. اوایل ماه آذر بود که احسان برای رفتن به سر کاری تاکسی دربستی گرفت. او پیشامدهای سال 57 و بعد از آن را خوب بیاد دارد.
در راه میان احسان و راننده‌ی تاکسی گفتگویی رفته که در اینجا می‌آید :

🔹راننده : (پشت چراغ قرمز) : آقا ! بنزین هم 3000 تومان شد ولی خیابانها هنوز شلوغ است.

احسان خوش ندارد با این حرف وارد گفتگوی آن پیشامدهای دلخراش بشود. ترجیح میدهد خاموش بماند. همینکه چراغ قرمز را می‌گذرند راننده بار دیگر حرف تازه‌ای پیش می‌کشد :

🔹راننده : آقا ! ، بدجوری با مردم رفتار کردند ها. هر کی آمد اعتراض کند یا زدند ناقصش کردند یا کشتنش. یا اینکه زندانش کردند.

🔸احسان (با اندوه و بکوتاهی) : آره. جای تأسف است. خدا رحم کرده که ما «بهترین دمکراسی جهان» را داریم. اگر همین را هم نداشتیم چه اتفاقاتی قرار بود بیفتد؟!.

🔹راننده : آقا ! ، چه داستانی است که ما یک کاری را نمی‌توانیم به نتیجه برسانیم؟! مشکل ماها چیست؟! کجای کار لنگ است؟!

این بار احسان فکر میکند که این گفتگو میتواند سودمند باشد. اینست به پاسخ می‌پردازد.

🔸احسان : مشکل ماها یک چیز بیشتر نیست ... ما متحد نیستیم! دچار تفرقه‌ایم. آیا با تفرقه کاری می‌شود کرد؟!... نه! ، با اتحاد می‌شود. ببینید! همانطور که افرادیک تیم ورزشی ، شرکای یک شرکت یا یک زن و شوهر اگر متحد باشند میتوانند در کارها موفق بشوند ، همانطور هم یک مردمی با اتحاد است که می‌توانند کارهای بزرگی بکنند.

پیغمبر چه کرد؟! او عربهایی را که در سراسر سال ـ جز چهار ماه ـ باهم می‌جنگیدند و همیشه کینه‌ی یکدیگر را در دل داشتند ، متحد کرد و از این اتحاد بود که مسلمانان توانستند از اسپانیا تا فیلی‌پین را زیر یک پرچم بیاورند. سال 57 مردم چطور شاه را برانداختند؟! مردم در یک چیز متحد شده بودند و آن اینکه شاه برود. همین بود که توانستند شاه را براندازند. راز برافتادن شاه در اتحاد مردم (البته تنها برای برانداختن او) بود.

الان آیا ما ایرانیان متحدیم؟! شما مخالفان این حکومت را در تلویزیونهای خارج دیده‌ حرفهاشان را شنیده‌اید. آیا آبشان به یک جوی میرود؟! تا آنجا که زورشان برسد باهم می‌جنگند. آن که خارج نشینان مایند. داخلی‌ها هم بهتر نیستند. راستش را بخواهید ما بی‌آنکه متوجه باشیم از هم پراکنده‌ایم و اتحادی میانمان نیست. ما آدمهای بافهم و میهن‌پرست کم نداریم ولی اینها هر کدام راهش از دیگری جداست.

🔹راننده : درست است که باید اتحاد داشت. ولی متحد شدنمان هم آسان نیست. مگر نه؟!

🔸احسان : بله ، کار دشواریست. ولی نشدنی نیست.

🔹راننده : آقا ، یک گرفتاری در زندگی من پیش آمد که از همین اتحاد نداشتن آب میخورد. من از سال 76 وارد کار عینک در بازار شدم. دو سالی گذشت که چم و خم کار را یاد گرفتم. آن سالها یک مهندس ایرانی دستگاه تراش عدسی عینک را از روی نمونه‌ی خارجی آن ساخته بود و خوب هم می‌فروخت. آن وقتها کارگاهی و خانه‌ و ماشینی داشتم. خانه و ماشین را فروختم و کارگاهم را گرو بانک گذاشتم و وامی گرفتم. روی هم 50 میلیون تومانی شد. ماشین‌آلات تراش عینک خریدم و کارگاهم را مجهز کردم. دوازده کارگر داشتم. کارها خیلی خوب پیش میرفت. مغازه‌داری بود سفارش که میداد ، یک پادوش را هم در کارگاهمان می‌گذاشت تا میان کارِ او ، سفارشِ کسِ دیگری را انجام ندهیم. تا این اندازه کارمان خوب بود. عدسیها را به قیمت هزار تومان می‌فروختیم. تا اینکه یک شب خوابیدم و صبح که بیدار شدم فقیر شده بودم!

🔸احسان (باتعجب) : چطور؟! مگر چه اتفاقی افتاد؟!

🔹راننده : هیچی! صبح که بیدار شدم دیدم عدسیهای چینی وارد کرده‌اند به قیمت 200 تومان. خُب ، می‌دانید وقتی تاجرها جنس می‌آورند صحبت 1000 تا و 10هزار تا نیست. بیکبار می‌بینی چند کانتینر عدسی با کشتی آورده و وارد بازار کرده. دیدم دیگر کسی از ما عدسی نمی‌خرد. یک بار یکی از مغازه‌دارها گفت : عدسی چینی هم ارزانتر است هم «باکیفیت‌تر».

گفتم : فلانی ، گفتی باکیفیتتر؟! گفت : بله ، هم ارزانتر و هم باکیفیتتر. گفتم : این کار شما درست نیست. ماها همه به هم متصلیم. شما از من نخری ، من و این کارگرها همه بیکار می‌شویم. تولیدکنندگان ایرانی دیگر هم باید جمع کنند. چونکه امروز عینک آمد ، فردا کالاهای دیگر چینی با قیمت کم خواهد آمد. کارگاهها و کارخانه‌های ما نمی‌توانند رقابت کنند ، بعد بسته شدن تولیدیها و بیکاری و دیگر بدبختیها ...


👇
هر چی گفتم : فایده نکرد. چند سالی گذشت. یک روز توی بازار دیدمش. صحبت کردیم می‌گفت : «نمیدانم این بچه را چه کنم. رفته دانشگاه ، حالا تن به کار نمی‌دهد». گفتم : یک علتش بیکاری است. اگر تو مرا حمایت کرده بودی ، کارگاه من مانده بود ، پسرت را هم می‌فرستادی کارگاه من ، کار یاد میگرفت و الان اینطور به «چه کنم ، چه کنم؟» ، نمی‌افتادی. حالا فهمیدی که این موضوعات چطور به هم متصل است؟!

اگر مغازه‌دارها جنس چینی را نمی‌خریدند ، آیا تاجرهامان جرأت میکردند بار دیگر چیزی را که در داخل تولید می‌شود از چین بیاورند؟!

آره آقا ، ما اتحاد نداریم. اگر داشتیم به این وضع دچار نمی‌شدیم.

(فردا دنباله‌ی این داستان خواهد آمد)



.
🔶 «گفتگو از شعر در پرچم روزانه» (احمد کسروی)

🔸 پرسش و پاسخ (تکه‌ی یک از یک)


آقای بهشتی از مازندران می‌پرسند : شما به شاعران نکوهش می‌کنید که گفته‌اند : پروای گذشته و آینده نکنید و دمی را که در آنید غنیمت شمارید ، در حالی که امام‌علی‌بن‌ابیطالب نیز فرموده :

مافات مضی و ماسیأتیک فاین
قم فاغتنم الفرصة بین العدمین

اگر کسانی ایراد گرفتند پاسخ این چیست؟.

می‌گوییم : دلیلی نیست که این شعر از امام‌علی‌بن‌ابیطالب باشد. آن دیوانی که بنام آن امام پراکنده شده ساخته است. زیرا بسیاری از شعرهای آن در دیوانهای دیگران دیده شده و آنگاه برخی شعرهای رکیک و بی‌معنایی نیز در آن هست از قبیل :

افلح من کان[ت] له مزخه
یزخها ثم ینام الفخه

از این گذشته آن شعر بالایی معنایش با گفته‌های شاعران یکی نیست. این می‌گوید : گذشته از دستت رفته و آینده نیز نیامده پس دمی را که در آنی فرصت شمار و نمی‌گوید که پروای گذشته و آینده نکن. نمی‌گوید دمی را که در آنی با مستی و خوشی بگذران ، فرق درمیانه بسیار است.

اینکه کسی بگوید : «پروای گذشته و آینده نکن و دم را غنیمت دانسته با مستی و خوشی بگذران» یک سخنی بسیار بیمعنی و یک بدآموزی بسیار زیانمندیست و چنین گفته‌ای را با هیچ بهانه‌ای نیک نتوان شمرد و با هیچ دستاویزی از بدیش چشم نتوان پوشید.

(پرچم روزانه شماره‌ی 210)


.
✴️ پولداران و آزمندان

📖 پرچم نیمه‌ماهه

( تکه‌ی1 از 8)

در تبریز مثلی هست می‌گویند : «درد را كه می‌كشد؟... دردمند». در آشوبهای جهانی نیز یك توده كه ناتوانترند بیش از دیگران رنج كشند و آسیب بینند ، و اینك گواه آن این جنگ جهان‌آشوب و حال تیره‌ی ایرانیانست.

در این جنگ [جهانی دوم] كه دولتهای بزرگ باهم می‌كنند ، ایران گذشته از اینكه پا درمیان نمی‌دارد از میدانهای جنگ نیز به دور می‌باشد ، و با این حال بیش از خود كشورهای جنگنده گزند و آسیب می‌یابد ، چرا ؟.. زیرا كه ناتوانست ، زیرا كه بهمبستگی درمیان مردم آن بسیار كمست.

ببینید : در این هنگام كه توده‌ها به یك تلاش بزرگی افتاده ، و هر توده‌ای در راه آینده‌ی خود به جانفشانی‌هایی می‌پردازد ، در این كشور آینده و گذشته بیكبار فراموش گردیده ، و سود و زیان توده یكسره در كنار افتاده ، و یك دسته پولداران تو گویی راهزنانند كه به یك كاروان بی‌پاسبانی زده‌اند ، و یا گرگانند كه به یك گله‌ی بی‌شبانی افتاده‌اند ، با صد آز و هوس سرگرم لخت كردن خانمانها و اندوختن گنجینه‌هایند. هفته‌ای نمی‌گذرد كه اینان به روی نرخها نكشند.

یكی نمی‌پرسد : اینهمه گرانی از كجاست؟!.. این بالا رفتن روزافزون نرخها تا كی خواهد بود؟!.. اگر از شهریور1320 بگیریم در این یك سال و نیم بیشتر كالاها پنج یا شش بر یك ، بلكه برخی تا ده بر یك گرانتر گردیده ، آیا انگیزه‌ی آن چه می‌باشد؟!..

كسانی می‌گویند : چون دولت اسكناسهای فزونی به چاپ رسانیده و پشتوانه‌ی بانكی كمتر گردیده پول ایران از ارزش افتاده. دیگران می‌گویند : جنگست و بسیار چیزها كه بایستی از اروپا برسد نمی‌رسد ، و آنچه از خود كشور است برای آوردن آن نیز اتومبیل و كامیون پیدا نمی‌شود. باز دیگران می‌گویند : چون گروه انبوهی از بیگانگان در كشور مایند و پول فراوان می‌دارند هر كالایی را به بهای گران می‌خرند و مایه‌ی گرانی می‌شوند.

اینها سخنانیست كه به زبانها افتاده. ولی اینها هیچیكی مایه‌ی این گرانی بی‌اندازه نتواند بود. اگر راستی را خواهیم سرچشمه‌ی این گرانیِ بیرون از اندازه چیز دیگری می‌باشد. یك دسته پولدارانی در تهران و دیگر شهرها پیدا شده‌اند كه دلبستگی به كشور و توده نمی‌دارند و هر یكی جز درپی پول‌اندوزی نمی‌باشند و چون فرصت یافته‌اند سنگدلانه پیاپی به نرخ كالاها می‌افزایند.

اینان یك دسته‌شان جهودانند كه از همه‌ی سرفرازیها و خوشیهای جهان تنها پول اندوختن را می‌شناسند و در راه آن ، پروا از هیچ كس و هیچ چیزی نكنند.

یك دسته‌شان بی‌همه‌چیزانند كه در این سی سال (در نتیجه‌ی نادانیهای برخی روزنامه‌نویسان) در این كشور پدید آمده‌اند ، و زندگی را جز كوشیدن به پول‌اندوزی ، و آسایش و خوشی را جز خوردن و خوابیدن و كامگزاردن نمی‌شناسند.

یك دسته‌ی انبوه دیگر حاجیها و مشهدی‌های نمازخوانند كه از قانون و كشور و توده و دولت و همه‌ی این چیزها بیزار می‌باشند ، و به همه‌ی اینها خندیده كمترین ارجی نمی‌گزارند ، و از روی كیش و آیین خود چنین می‌پندارند كه از هر راهی كه پول دربیاورند درآورده‌اند ، و هر پوستی كه از مردم بكنند كنده‌اند ، تنها باید «وجوه شرعی» خود را بپردازند ، و برای «احتیاط» به ملایان «رد مظالم» كنند ، و گاهی نیز روضه خوانانند و یا در اتومبیل نشسته به زیارت روند.

داد و ستد كالاها بیش از همه در دست این سه دسته است ، و اینان چنانكه گفتیم ، تشنه‌ی پولند ، و چون هیچگونه جلوگیری از درون خود نمی‌دارند و از بیرون نیز ـ چه از سوی دولت و چه از سوی مردم ـ جلوگیری نمی‌بینند با یك گستاخی و دلگرمی به لخت كردن خاندانها می‌پردازند.

این بدرفتاری تنها امروز نیست. اینان دسته‌هایی‌اند كه پدید آمده‌اند و اگر جلوگیری نشود همیشه مایه‌ی دردسری برای این مردم خواهند بود. از آنسوی این بدرفتاری از آنان یك ریشه‌ی ژرفی می‌دارد و خود یك جُستار[= مبحث] ارجداری می‌باشد ، اینست بیجا نمی‌دانم در اینجا از آن به گفتگو پردازم. كسانی كه «حقوق» یك ماهه‌ی خود را به بازار برده یك جفت كفش به پانصد ریال و یك جفت جوراب به بیست ریال و یك كلاه به سیصد ریال خریده ، با دلی پردرد و دستی تهی به خانه برمی‌گردند ، كسانی كه هزار ریال ماهانه می‌گیرند و باید هزاروپانصد ریال كرایه خانه پردازند ، كسانی كه سه یا چهار فرزند می‌دارند و باید به هر یكی هزاروپانصد ریال داده یك دست رخت بخرند ، اینها را نیك خوانده بدانند كه انگیزه‌ی این بدبختیها چیست.



.
🔶 در پیرامون رُمان ، احمد کسروی ( گفتگو با خانم سیاح )

🔸 (تکه‌ی یازده از پانزده)


درباره‌ی رماننگاران اگر چند تنی را از ویکتور هوگو و تولستوی و مانند ایشان را کنار بگزاریم که از آنان در جای دیگری سخن خواهیم راند ، حقیقت داستانِ دیگران آنکه چون رماننویسی از یکسوی کار بی‌مایه‌ی آسانی است که هر کسی بآسانی می‌تواند چیزهایی بهم ببافد و داستانی پدید آورد. از سوی دیگر هم ، رمان بیش از هر کتابی خریدار دارد بویژه اگر سخن از زنان و از عشقبازی باشد و پیاپی یاد بوس و کنار کرده شود که بیشک نسخه‌های بسیاری بفروش رسیده و در اندک‌زمانی نام مؤلف دانشمند بهمه جا خواهد رسید از اینجهت رماننویسی رواج بسیار یافته و کسان بسیاری بسوی آن گراییده‌اند. بویژه در اروپا که میزان نیکی هر چیزی پول درآوردن آن چیز است و هر کاری که سود از آن بکسی رسید آن را نیکو می‌شمارد اگرچه کار بسیار پست و زشتی باشد.

اینست حقیقت رمان و رماننگاری. و اینست که در بیشتر رمانها پای زنان بویژه زنان نابکار بمیان آورده می‌شود و آقای نویسنده درباره‌ی بوس و کنار و دیگر آمیزشهای زن و مرد داد سخن داده چنان نقاشی میکند که تو گویی سالها پیشه‌ی مشاطگی را دارا بوده.

چیزی که هست هر دسته و گروهی که پیشه‌ی زشتی را پیش می‌گیرند ناچار عنوان نیکی برای آن می‌اندیشند که نزد مردم آن را دستاویز گیرند. برای رماننویسی هم عنوانهایی اندیشیده‌اند تا بتوانند حقیقت آن را پوشیده بدارند و اینست که هر کسی لحن دیگری دارد و هر یکی عنوان جداگانه‌ای برای آن یاد می‌کند. ولی آیا حقیقت پنهان خواهد ماند؟!

آیا گفتن اینکه رمان از ادبیات است و رماننگاران مقصودشان پند و اندرز بمردم و بازنمودن عیبهای زندگانی است ما را از درک این نکته غافل خواهد ساخت که شاید نود و پنج از صد رمانها در زمینه‌ی آمیزشهای زن و مردیست و بی‌پرده از بوس و کنار و از دیگر کامگزاریها سخن میرانند. آیا ما نمی‌توانیم بپرسیم که مگر جز در این زمینه‌ها پند و اندرز بمردم نمی‌توان سرود؟! آیا درس عشق آموختن بپسران و دختران جزو ادبیات است؟!

ما آشکار می‌بینیم که رماننویسان چون بداستانهای مهم تاریخی نیز می‌پردازند نخست آن را بقالب افسانه می‌ریزند تا موافق دلخواه افسانه‌پرستان باشد و در آنجا نیز پای زنی را بمیان میکشند تا از هر باره وسایل فراوانی خریداران کتاب فراهم باشد. آیا چه علت خردپسندی بر این کارها میتوان اندیشید؟!

این قضیه شنیدنی است که جوانی سالها در اروپا بسر داده و در بازگشت یک دیپلم و یک لقب دکتری همراه آورده. ولی این لقب و آن ورق همان اندازه ارزش دارد که لقب شیخ و اجازه‌ی اجتهاد آخوندهای بیسواد نجف‌رفته. آقای دکتر از آنهمه علوم اروپا تنها فن رماننویسی را یاد گرفته و اینست که اکنون رماننویسی میکند و در وصف بوس و کنار داد دکتری میدهد. چرا که این کار آسان و بیمایه است و با اینحال خریدار فراوان هم دارد.

دکتر را این بس که آن سخنان بیشرمانه را برروی کاغد بیاورد و کتابی تألیف و چاپ بکند و از این راه نانی بخورد. او را چه که صدها جوانان از خواندن این سخنان بیشرمانه‌ی او رشته‌ی شکیبایی را از دست هِشته تشنه‌وار خود را بسرچشمه‌های سوزاک و سفلیس خواهند رسانید؟! او را چه که از این درس عشق که او بدختران جوان می‌آموزد چه فسادها در خاندانها خواهد روی داد؟!


.
🔶 اتحاد و گرانی بنزین

🔸 (تکه‌ی دو از سه)


🔸احسان : خب ، این نوع از اتحاد که شما مثالش را آوردید خودش نتیجه‌ی یک اتحاد کلی‌تریست که می‌توانیم نامش را «اتحاد ملی» بگذاریم.

در واقع شما به این نکته اشاره دارید که در یک کشور مردم هر کاری که میکنند اول باید منافع کشور و عموم مردم را در نظر بگیرند ، بعد منافع خودشان را. اگر جز این باشد بسیاری از کارهایی که هر فردی برای منفعت خود میکند می‌تواند به ضرر جامعه باشد.

🔹راننده : بله ، مقصودم همین است.

🔸احسان : مقصود شما را بخواهیم کلی‌تر بگوییم : یک گروه از مردم که در یک سرزمینی بنام کشور در کنار هم زندگی می‌کنند ، این زندگی وقتی برایشان با آسودگی و خوشی توأمست که در روزهای سختی و گرفتاری همانطور دوست و کمک هم باشند که در روزهای خوشی و شادی.

حالا ، مردم چطور باهم متحد و کمک هم می‌شوند؟!..

راننده خاموش است و پاسخی ندارد. احسان خودش ادامه میدهد.

🔸احسان : وقتی که فکرهاشان یکی باشد!. نه اینکه درباره‌ی یک موضوع صد فکر میانشان باشد. یک گرفتاری بزرگی که در این کشور هست و به آن توجه نمی‌شود همینست. همینکه فکرهای جوراجور در مغزها خوابیده خودش بزرگترین گرفتاری ماست.

منظور این نیست که همه باید یک جور فکر کنند. یا اینکه افکارشان عین هم باشد. ولی در موضوعات اساسی اگر مثل هم فکر نکنند همیشه برخورد خواهد بود و طبیعی است که به کمک هم که نخواهند آمد چه بسا به ضرر همدیگر هم کار کنند.

مثلی بزنم. ببینید در کشورهای پیشرفته که همگی دمکراسی‌اند ، مردم فکرها و سلیقه‌ها و ترجیحهای خود را دارند ، نمی‌شود دو نفر پیدا کنید که عین هم فکر کنند. ولی آیا نه اینست که همه‌شان به اصول دمکراسی پابند و وفادارند؟!. جز اینست که همه ، میهن‌ خود را نه زبانی بلکه از دل دوست دارند و در راهش فداکاری میکنند؟!

آیا در آنجا هم پرچم یک کشور بیگانه‌ای را در جایی مانند استادیوم روی دست بلند میکنند و به بیگانه‌پرستی خود افتخار میکنند؟! اگر کسی چنین کاری کرد ، آیا دولت و مردم عکس‌العملی نشان نمی‌دهند؟!

شما خبر دارید که در بعضی مسابقات فوتبال در کشور ما کسانی چنین گستاخیهایی کرده‌اند و مردم و مسئولان هم خاموش ایستاده‌اند. از همینجا بسنجید که فکر میهن‌پرستی در ایران تا چه اندازه سست است.

شما ببینید یک حزبی در ایران تأسیس شد که سرانجام کارش به درگیری با حکومت کشید. کمی پیش از آن هم عراق به ایران حمله کرده بود. آن حزب هیچ شرم نکرد. رفت و با دشمنِ مردم یعنی عراق همدست شد. جای خجالت نیست که چنین حزب بی‌آبرو و پستی هوادار دارد؟!. بی‌جهت نمی‌گویم که فکر میهن‌پرستی در این کشور سست است. تنها آن نیست. مثالهای دیگر هم هست.

🔹راننده : با این حساب ما هیچ وقت نمی‌توانیم متحد شویم. چونکه تنها پرچم کشور خارجی بلند کردن در مسابقات یا همدستی با عراق نیست ، در اینترنت و دیگر جاها هم متأسفانه همین بساط هست. یکی در فکر کردستان بزرگ است ، یکی دیگر در فکر متحد شدن با عربهای همسایه است و از هر گوشه‌ای نوای سازی دیگر بگوش می‌رسد.

🔸احسان : آره ، میدانم. همان که خودشان هم سنگش را به سینه می‌زنند : یک کلمه‌ی قلنبه سلنبه‌ی فدرالیزم را وسط می‌اندازند و در پسِ آن هر کار پستی که دلشان میخواهد انجام میدهند.

🔹راننده : شما گفتید اتحاد سخت است ولی شدنیست. آیا واقعاً امید دارید که بشود متحد شد؟!

🔸احسان : بله. من امید زیادی دارم. شما اگر علت هر مشکلی را بدانید ، راهش را نیز میتوانید پیدا کنید. راه اتحاد همانطور که گفتم در یکی بودن افکار و هدفهاست. برای آنکه افکار و هدفها هم یکی بشود باید در هر موضوعی بدانیم حقایق یا راستیهاش چیست. همینکه بدانیم راستیها چیست ، کجیها یا غلطها مشخص می‌شود. بعد باید آنها را کنار گذاشت. یک مثالی بزنم.

ببینید اگر قوانین راهنمایی نبود و تنها گفته می‌شد هر کسی آزادست که ماشین به خیابان بیاورد و رانندگی کند چه اتفاقی می‌افتاد؟!

🔹راننده : خب دیگر معلومست. هرج و مرج می‌شد. خیابانها بند می‌آمد. ...


(بخش پایانی این گفتگو را فردا بخوانید)



.
🔶 «گفتگو از شعر در پرچم روزانه» (احمد کسروی)

🔸 بوقلمون‌صفتی در نویسندگی و سیاست (تکه‌ی یک از چهار)


کوشاد تلگرام : در یادداشت یکم گفتار «باید براستیها گردن گزاشت» یک نمونه از نویسندگانی را یاد کردیم که حال پایداری ندارند. آن کس هر چند سال یک بار از حالی به حالی می‌افتاده ـ گاه درست بوارونه‌ی آنچه پیشتر بوده. چون سخن در آنجا بدرازا می‌کشید این تکه را جدا کردیم که کسانی که خواهان دانستن دگرگونیهای بیشتر او بودند این گفتار را بخوانند.

از برافتادن رضاشاه سه سال می‌گذشت. دولتهایی که در این مدت بر سر کار آمدند آن اندازه به ملایان میدان دادند که کسانی از سیاستگران «نان به نرخ روز خور» می‌خواستند دل آنها را نیز در دست گیرند. در این هنگام او که نماینده‌ی مجلس دوره‌ی چهاردهم بود چنین سخنرانی کرده بود :

«مذهب جعفری مذهب رسمی است و قانون اساسی هم آن را تصریح نموده است. عده‌ی پیروان این مذهب هم در دنیا زیاد است. حالا یک عده‌ای پیدا شده‌اند که بر ضد این مذهب چیز می‌نویسند و انتشاراتی می‌دهند. تمام اینها علائم آنارشی و هرج و مرج است. باید ما بدانیم که آیا نباید این روح تمرّد و عصیانی که در همه چیز پیدا شده ، بمأمور دولت یک کامیون قند می‌دهند که بفرستد مازندران می‌برد بازار می‌فروشد ، خاتمه داد؟».

کسروی که سخنران یا همان نویسنده‌ی نامدار را بخوبی می‌شناخت در پاسخ می‌گوید :

«شما نوشته‌های ما را خوانده‌اید یا نه؟.. اگر خوانده‌اید آخر ما سخنانی گفته و دلیلهای بسیار آورده‌ایم. آیا شما بآنها چه پاسخ می‌دهید؟!. در برابر دلیل باید پاسخ داد. اگر نخوانده‌اید پس این چه داوری‌ایست که می‌کنید؟!. با این رفتار چه جدایی میانه‌ی شما ... با ملایانست؟!.. ملایان همین رفتار را در برابر دانشها و اندیشه‌های نوین اروپایی می‌کردند. آنان نیز ناخوانده و نادانسته دشمنی می‌نمودند».

در همانجا سخنران جز مذهب جعفری ، پشتش را به «ادبیات» و صوفیگری نیز تکیه داده در برابر کوششهای باهماد آزادگان نهایت هوچیگری را بکار می‌برده : نخست از حافظ و سعدی ستایشها کرده و سپس درباره‌ی مولوی گفته :

«مولوی کتابی دارد که حقیقتاً در دنیا کتابی به آن بزرگی شاید نیست». توگویی این همانی نبوده که در زمانی که هنوز آزادی و آزادگی خفه نگردیده بود و اندیشه‌ها هنوز درخشش جنبش مشروطه را داشت درباره‌ی صوفیگری چنین نوشته بود : مردمان را به «ذلت و نکبت و اسارت سوق» می‌دهد.

کسروی در پاسخ چنین می‌آورد :

«داستان بسیار شگفتیست : کتاب مولوی از آغاز تا انجام درباره‌ی «وحدت وجود» و بافندگیهای صوفیگریست. من نمی‌دانم آیا آقای ... هوادار صوفیان شده؟!. آیا می‌خواهد مردم را بصوفیگری بخواند؟! اگر صوفیگری خوبست پس چرا خود آقای ... نپذیرفته ؟!. بیست سال پیش که آقای ... بتهران آمد جز رخت تن خود نداشت. ولی اکنون دارای همه چیز می‌باشد. ما نیز کار نمی‌داریم. ولی می‌گوییم : پس چرا درویشی ننموده و با همان بیچیزی نساخته است؟!. پس مرگ خوبست لیکن برای همسایه؟!.» (این تنها او نیست ، بسیاری از توانگران خود را هوادار صوفیگری می‌نمایانند. از ایشان نیز همین را توان پرسید).


.
✴️ پولداران و آزمندان

📖 پرچم نیمه‌ماهه

(تکه‌ی 2 از 8)

باید دانست مردمی كه در یكجا می‌زیند و یك توده‌ای پدید می‌آورند ، این یك كار ساده‌ای نیست و شرطهایی دارد :

نخست باید آرمانهای همگانی[= اهداف مشترك] درمیان باشد كه آنان را به یكدیگر بستگی دهد و یك توده‌شان گرداند. هر گروهی كه در یكجا گرد آیند توده شمرده نشوند. توده آن را گویند كه در میانه‌شان بهمبستگی باشد.

دوم باید معنی راست زندگی را بشناسند و یك راهی را همگی پیش گیرند.
با این شرطهاست كه یك مردمی زندگانی توده‌ای توانند داشت و از زیستن با همدیگر بهره از آسایش و خرسندی توانند یافت. یك مردمی ، بیست‌ملیون یا بیست تن ، چون در سرزمینی گرد آمده‌اند نخست باید آن سرزمین را خانه‌ی خود شناخته این بدانند كه هرچه آن را آبادتر گردانند بهره از آسایش و خرسندی بیشتر خواهند یافت و دست به هم داده به آبادی آن كوشند ، و با یكدیگر پیمان بسته به نگهداری آن از چیرگی بیگانگان آماده ایستند. با این همدستی و پیمان‌بندیست كه آنان به یكدیگر پیوسته یك توده توانند بود. سپس باید این بدانند كه آسایش هر یكی از آنان جز در آسایش همگان نتواند بود ، و هر یكی همیشه دربند آسایش همگان باشد ، و اگر یكایك مردم این فهم را نداشتند و این پروا را نكردند قانونهایی درمیانشان روان باشد و هر كس را به مرز خود آشنا گرداند ، و خردمندانی از میان ایشان مردم را به پیروی از آیین و قانون برانگیزد.

اگر یك مردمی اینها را نداشتند ، از گرد آمدن ایشان در یكجا جز رنج و آسیب پدید نخواهد آمد. زیرا هر یكی همچون مار و كژدم دیگران را خواهد گزید و یا همچون گرگ و سگ همدیگر را خواهند درید.

ببینید : كردان تاراجگر اگر بسر خود باشند چه رفتاری با یكدیگر كنند ، شاهسونان اگر آزاد باشند چه آسیب و گزندی به یكدیگر یا بمردم رسانند. اینها مثلهای نیكیست و مردمی كه درمیان خود آرمانهای همگانی نمی‌دارند و هر یكی در رفتار و كردار دربند آسایش همگان نیست حال آنان بهتر از كردان و شاهسونان نتواند بود ، و اگر اینجا نتوانستند كه همچون آنان تفنگ به دوش اندازند و بر اسب نشینند به دیهها تازند و كشتار و تاراج كنند ، در بازارها نشسته نام خود را بازرگان گزارده به نام داد و ستد ، دار و ندار خاندانها را از دستشان گیرند. این نتیجه‌ی ناگزیر آن حالیست كه می‌دارند ، اگر راهزنی و چپاولگری نتوانستند از این راه به تاراج و آزار پردازند.

اكنون از گفته‌های خود نتیجه بگیریم : در ایران درمیان توده این آرمانهای همگانی نیست. آنچه دلبستگی به آبادی كشور و آمادگی به نیكی آنست بسیار بی‌ارج و خوار گردیده. چنانكه بارها گفته‌ایم امروز در این كشور هزاران و صدهزاران كسانی هستند كه به اینگونه چیزها ریشخند می‌كنند. یك دسته بهانه‌شان نومیدیست و همینكه گفتگو می‌شود چنین می‌گویند : «كار از آنجا گذشته. این كشور نخواهد بود» اندیشه‌ی پست خود را به این قالب می‌ریزند. یك دسته دستاویزشان مادیگریست كه به هر كجا نشسته می‌گویند : «آدم باید در اندیشه‌ی خوشی خودش باشد. به من چه كشور آباد شده یا نشد». یك دسته افزارِ دست دیگرانند و از پستنهادی به آزادی و جداسری[=استقلال] ارج نمی‌گزارند. پس از همگی یك دسته‌ی بزرگ دیگر پیروان كیشهایند كه به دستاویز كیشهای خود آشكاره با توده و كشور دشمنی می‌نمایند ، و به قانون و دولت ریشخند می‌كنند ، و به دستور پیشوایان خود با هر كوششی كه در راه آبادی كشور و نیرومندی دولت كرده شود كارشكنی نشان می‌دهند.

در نتیجه‌ی همین گمراهیها و نادانیهاست كه در این كشور هر كس جز در اندیشه‌ی خود نمی‌باشد و جز به سود خود نمی‌كوشد.

در نتیجه‌ی همینهاست كه اكنون كه پولداران فرصت یافته‌اند با یك تشنگی به گرد آوردن پول می‌پردازند و پروای هیچ كسی و هیچ چیزی نمی‌نمایند.

ایرانیان مردم شگفتی هستند. اینان زندگی را شوخی می‌شمارند و هیچگاه نمی‌خواهند از راهش به زندگی پردازند. ما سالهاست می‌نویسیم كه مایه‌ی بدبختی ایران بدآموزیها و پراكنده‌اندیشی‌هاست. ولی می‌بینیم جز بی‌پروایی و خونسردی نشان نمی‌دهند. لیكن اكنون كه به یكی از صدها آسیب آن بدآموزیها گرفتار شده‌اند در این هنگامست كه بدست و پا می‌افتند و به گله و ناله می‌پردازند.



.
🔶 در پیرامون رُمان ، احمد کسروی (گفتگو با خانم سیاح)

🔸 (تکه‌ی دوازده از پانزده)


آناتول را شما می‌نویسید : با تعصب مذهبی مبارزه کرده. من میگویم : با خدا هم مبارزه کرده. با عفت و پاکدامنی نیز مبارزه کرده.

در تبریز میگویند : «اسم شب دادن سرنا و دف نمی‌خواهد» من هم میگویم : «مبارزه با تعصب مذهبی گفتگو از تن لخت زنان نمی‌خواهد». در کتابهای این مرد ریشخند بر بدعتهای کشیشان و سرکوفت بر عفت و پاکدامنی همعنان میرود. از کجا که مقصودش جز رواج بی‌عفتی نبوده و ریشخند بر کشیشان را پرده‌ی کار خود نساخته است؟!


اینکه من سرودن داستانهای عشقی و گفتگو کردن از زنان را بر رماننگاران ایراد میگیرم نپندارید که چون خودم از پل جوانی درگذشته‌ام اینست که بر جوانان و کارهای جوانی انکار دارم.

من اگرهم سالم از چهل گذشته و دوره‌ی جوانی را بسر داده‌ام جوانی و چگونگی آن را فراموش نکرده‌ام. بِهر حال من بر آن کشش یا جذبه که آفریدگار میانه‌ی زن و مرد گزارده و دو جنس را نیازمند یکدیگر ساخته ایراد ندارم. چگونه ایراد کنم بر چیزی که بنیاد پیدایش آدمیان و مایه‌ی آبادی جهان است؟!

چیزی که هست اگر مردان و زنان را بحال خود بگزاریم مردان بدستیاری همان کشش ، بیشتر زنان را تیره‌بخت و سیاه‌روز خواهند ساخت. داستانهای عشقی که میانه‌ی زنان و مردان روی میدهد بیشتر آنها جز رسوایی زن و ننگینی او را نتیجه نمی‌دهد.

اگر قضیه این بود که هر مردی چون یک زنی را خواست و سر درپی او نهاده او را دریافت ، کار بزناشویی انجامد و مرد همیشه آن زن را دوست داشته پاسبان و نگهدار او باشد من هرگز سخنی در این زمینه نداشتم و ایرادی برماننگاران نمی‌گرفتم. بلکه بسیار شادمان می‌شدم از اینکه آنان با رمانهای خود بازار عشق و خواهانی را میانه‌ی زنان و مردان هرچه گرمتر سازند.

فسوسا که قضیه نه اینست! بسیاری از مردان بلکه بیشتر ایشان جز از این مقصود ندارند که هر کدام زنی را شکار کرده تا دلش میخواهد با او کام گزارد و چون سیر شد ازو دوری جسته پی شکار دیگری برود و بدینسان زنان را بدبخت سازند.

از اینجاست که ما می‌گوییم : باید زنان از آمیزش با مردان بیگانه دور باشند تا بدام آنان نیفتند.

می‌گوییم : دختران تا شوهر نکرده‌اند باید چشم و گوششان بسته باشد تا با پای خود بدام نشتابند و سرمایه‌ی زندگانی خود را از دست ندهند.

می‌گوییم : جوانانِ زن‌ناگرفته باید از شنیدن و دانستن هر گونه سخنی در زمینه‌ی آمیزشهای زن و مردی دور باشند تا آتش جوانی در درون ایشان زبانه نکشد و بی‌اختیار بدنبال زنان و دختران نیفتند.

همه‌ی اینها برای نگهداری زن است. برای آنست که مادران و خواهران ما از آسیب راهزنان شهری ایمن باشند.

ولی رماننویسان و آنان که ستونهای روزنامه را با گفتگو از روابط زن و مردی پر می‌سازند و بگمان خود پند و اندرز می‌سرایند از این نکته غفلت دارند که آن گفتگوها سنگ بیاد دزد انداختن است و نتیجه جز این نخواهد بود که مردان بفریفتن زنان دلیرتر گردند و زنان بخوردن فریب مردان آماده‌تر باشند.


.
✴️ آسیبی که «مفاخر ملی» به توده‌ی ایرانی رسانیده‌اند

سالهاست که دارنده‌ی پیمان و پرچم راهی بروی جهانیان گشوده و در این راه با اراده‌ی تزلزل‌ناپذیر می‌کوشد و در برابر هر گونه بدآموزی نبرد نموده و تیشه بریشه‌ی آنها فرومی‌آورد.

بدبختانه هنوز عده‌ای با افکار شعرای پست و ستایشگرِ آزمندان بسر برده و آنان را از مفاخرین ملی شمرده و گفته‌هاشان را که سراسر گمراهی است به چشم پیمانیان می‌کشند و بخود می‌نازند و به دستاویز آنها به هیاهو برخاسته و هنگامه برپای می‌کنند و یقه می‌درند و به بدگویی می‌پردازند.

اگر از اینان بپرسید منظورتان از این هوچیگری چیست و چه دلیلی در برابر پیمان و گفته‌های آن دارید ، آنوقت است که از پاسخ درمی‌مانند. فقط به این بسنده می‌کنند که به «مفاخر ملی» ما توهین شده است.

بارها گفته شده که پیمان دلیل آورده این مفاخرین ملی از پست‌ترین مردمان بوده‌اند و از مدح و قدح این و آن نان خورده میگساری ، تنبلی ، ‌بیعاری را ترویج داده‌اند و ناشر هوچیگری ، جبریگری ، ‌خراباتیگری و دیگر بدآموزیها بوده‌اند. گفته‌هاشان شرقیان بویژه ایرانیان را سست اراده کرده زبون نموده اندیشه‌ها و نیروهای طبیعی[خدادادیشان همچون خرد] را از کار انداخته بعبارت دیگر انسان را از انسانیت بیرون آورده و به همین دلیل می‌بینید که سراسر شرق پست و زبون گردیده است.

اگر شما هم دلیلی دارید بنویسید تا ما هم بدانیم و الا از بدگویی و هیاهو [کردن] مانند کودکان چه نتیجه بدست آید. ولی اینها گوششان به این حرفها بدهکار نیست و سخن حسابی سرشان نمی‌شود.

در اینجا باید قدری از گفته‌های مفاخر ملیِ آنان بنگارم و دوباره از نظر خوانندگان بگذرانم و داوری آن را بنظر توده موکول دارم.

یکی از مفاخر ملیشان حافظ می‌باشد که سراسر گفته‌هایش بدآموزی و بی‌دینی است و اکثرش هم معنی ندارد از قبیل :
دوش دیدم که ملایک در میخانه زدند گل آدم بسرشتند و به پیمانه زدند
معلوم نیست این شعر چه معنی دارد و مقصود بافنده‌ چه بوده است.

خیام بیشرمی را از حد گذرانده و می‌گوید :
صیاد ازل که دانه در دام نهاد صیدی بگرفت و آدمش نام نهاد
هر نیک و بدی که می‌رود در عالم او می‌کند و بهانه بر عام نهاد ،
این رباعی گذشته از جبریگری و گستاخی ، توهین صریح است بآفریدگار جهان.

ابونجم احمد بن غوص ـ منوچهری در وصف باده می‌گوید :
ای باده فدای تو همه جان و تن من کز بیخ بکندی ز دل من حزن من
آزاد[ه] رفیقان منا من چو بمیرم از سرخترین باده بشویید تن من
با این شعر مردم را به بیغیرتی و میگساری دعوت می‌کند.

سعدی بقول خودشان کاروان‌سالار سخن در این بیت :
گر زمین را به آسمان دوزی ندهندت زیاده از روزی
نیروی فعاله را کشته و انسان را به تنبلی و بیکاری ترغیب و تحریص می‌نماید.

اینهاست بافندگیهای بیهوده‌ی مفاخر ملی ایران. اینهاست که اینان فرهنگ می‌نامند و بخود می‌بالند.

اینهاست که موجب بدبختی و باعث سرشکستگی ایرانیان است.

اینهاست که سراسر شرق را زبون و پست و زیردست گردانیده.

اینهاست که آقای کسروی آن پاکمرد غیرتمند و یاران پاکدلش می‌خواهند از میان بردارند و ایران را از وجود چنین مفاخری و آثار ننگین آنها پاک گردانند.
اسدالله‌ منزوی
(پرچم روزانه ش 217)
شادروان علی داوودی از پشتیبانان پیمان

کسانی که از نخستین سالهای کوشش کسروی با وی همراهی و پشتیبانی کردند مردان ارجمندی هستند که باید نامهاشان در تاریخ بماند.
🔶 اتحاد و گرانی بنزین

🔸 (تکه‌ی سه از سه)


🔸احسان : آره. ولی یک سری قانونهایی گذاشته‌اند و اجرا میکنند و از رهگذر آن ماها میتوانیم در خیابانها رانندگی کنیم. اگر هر کسی آنطور که فکر میکرد درست است رانندگی میکرد همین اندازه نظم هم برقرار نمی‌شد و یقین بدانید که مردم به هیچ کارشان که نمی‌رسیدند همه درگیری و نزاع می‌شد.

پس راه درست آنست که انجام می‌گیرد : قوانین ـ یا همان راستیها ـ را یاد رانندگان میدهند و از آنها امتحان میگیرند. کسانی که امتحانها را می‌گذرانند گواهینامه گرفته و تنها آنها میتوانند رانندگی کنند. آنها هم باید مطابق قانون رانندگی کنند. پلیس جلو کسانی را که از روی میل خود و برخلاف آن قانونها رانندگی می‌کنند میگیرد. این تشویق به رعایت قانونها و مجازات قانونشکنان باعث می‌شود که رانندگی امن باشد.

در زندگی هم یک سری قانونهایی باید باشد که همه از آنها تبعیت کنند. آن قانونها از حقایقی سرچشمه می‌گیرد. آن حقایق را همه باید بدانند.

امروز ایرانیها خیلی از حقایق زندگی را نمی‌دانند. این حرف اگر گنده بنظر میرسد از این نیست که من آدم گنده‌ای هستم. از اینست که در زندگی تصادفاً به آن حقایق برخوردم و آنها را خواندم و یاد گرفتم و الان میدانم که هم‌میهنانمان متأسفانه از آنها خیلی دورند.

برای روشنی قضیه نمونه‌ای بیاورم. ببینید ، هر اصلاح و انقلابی برای خودش قانونهایی دارد که آنها هم از حقایقی سرچشمه گرفته.

مثلاً یک مردمی باید بدانند چه راهی گره زندگیشان را باز میکند. وقتی این را فهمیدند و یک دسته باهم همدل و همفکر شدند باید کوشش کنند و برای رسیدن به آن راه قیام کنند.

پس اگر مردمی تنها از فشار حکومت یا گرانی یا مثلاً نایابی بتنگ آمدند و شورش کردند ، ممکنست چون افکارشان یکی نبوده ، میانشان اختلاف بیفتد و بجای سود زیان ببرند. ممکنست گرفتار حکومت دیگری بشوند که بدتر از قبلی باشد.

🔹راننده : بله دقیقاً ! مگر «انقلاب» سال 57 جز این بود؟!. مردم از روی نادانی کاری کردند که الان افسوسش را میخورند. اینکه در این اعتراضهای اخیر می‌گفتند : «چه اشتباهی کردیم که انقلاب کردیم» معنیش همانست که در سال 57 از روی برنامه و پیش‌بینی‌ کار نکردند؟!.

🔸احسان : من هم همان را میخواستم بگویم. ولی توجه کنید که از آن طرف ، یک دسته‌ی دیگری که الان هم از آن انقلاب سود می‌برند ، هم متحد بودند و هم زمینه‌سازی کردند و هم برنامه داشتند ولی همه‌ی اینها برای خودشان بود. برای سوار شدن بر گُرده‌ی مردم بود. خودِ مردم نه برنامه‌ای داشتند نه میدانستند بعد از برافتادن شاه چه باید بکنند و نه زمینه‌ی یک کار نتیجه‌دار صحیحی را فراهم کرده بودند. ... جز اینست؟!

🔹راننده : اینها راست است. آقا ! شما گفتید یک سری حقایقی بوده که تصادفاً خوانده‌اید. علاقه‌مند شدم ببینم آنها چیست؟! شما کجا پیدا کردید و خواندید. من معتقدم ما مردم تاریخ نمی‌خوانیم. الان شما میگویید حقایق زندگی را هم نمی‌دانیم. کنجکاو شدم بدانم آنها چیست و از کجا می‌شود بدستشان آورد؟!

🔸احسان : برایتان می‌نویسم. نشانی یک کانال تلگرامی را میدهم ، از آنجا میتوانید آنها را بخوانید. ولی دوست دارم تا وقتی باقیست این را توضیح بدهم که جای نومیدی نیست. حقایق نیرویی دارند که همه جا باعث پیشرفتشان می‌شود. شما ببینید تا چهارصد پانصد سال پیش همه زمین را صاف میدانستند. بماند که فکر میکردند این خورشید است که دور زمین میگردد. ولی همینکه دانشمندان حقیقت قضیه را دانستند و اینور آنور گفتند ، کشیشان عصبانی شدند. زیرا باور آنها این بود که زمین صاف است. اینبود کسانی را که حرف از گرد بودن زمین زدند مجازات میکردند. عده‌ای از دانشمندان را نیز سوزاندند. ولی آیا با آن مجازاتها توانستند جلو حقیقت گردیِ زمین را بگیرند؟!

همین ملاهای ما ، اگر به اینها باشد ما همگی باید به معجزات امامان و امامزادگان ایمان بیاوریم. اگر انکار کنیم ما را مفسد فی‌الارض هم ممکنست بخوانند. با همه‌ی زور حکومتی و 1400 سال دروغ و دغل ، شما می‌بینید حرفهای دور از عقلشان خریداری ندارد. چرا که با حقایق علمی و تاریخی سازگار نیست. در حالی که آن حقایق که گرد بودن زمین یکی از آنهاست ، بی‌آنکه با زور همراه باشد فقط چون با عقل جور درمی‌آید پیش رفته و دسته‌ی بزرگی از مردم آنها را پذیرفته و ادعاهای اینان را دیگر نمی‌توانند باور کنند.

پس حقایقی که صحبتشان را کردیم پیش خواهد رفت و مردم آنها را یاد گرفته دیگر فریب کشیش و ملا و مانندهای آنها را نخواهند خورد. وقتی مردم حقایق را دانستند خود بخود افکارشان را مطابق آنها خواهند گرداند. چنانکه امروز فکرهای مردم در زمینه‌ی گردی زمین و گردش ماه و کرات بدور زمین و خورشید یکیست.

👇
اینطوری فکرها به هم نزدیک می‌شود. پس عمده دانستن و سپس نشر حقایق است.


دیگر به مقصد نزدیک شدیم. فرصت گفتگوی بیشتری نیست. آن کانال که گفتم نشانیش اینست : pakdini@ . یک کانال تلگرامی بنام «پاکدینی» است. هم خودتان بخوانید و هم اگر ایرادی در گفته‌هاش ندیدید به دیگران معرفی کنید.

🔹راننده : من از شما ممنونم. حتماً به آن کانال نگاه خواهم کرد. در راه صحبت مفیدی داشتیم.

چون به مقصد رسیدند هر دو با خوشدلی از هم جدا شده خداحافظی کردند.



.
🔶 «گفتگو از شعر در پرچم روزانه» (احمد کسروی)

🔸 بوقلمون‌صفتی در نویسندگی و سیاست (تکه‌ی دو از چهار)


در دنبال آن می‌افزاید :
«درباره‌ی کیش شیعی نیز همین پرسش را می‌کنیم : آیا آقای ... شیعی است؟! نماز می‌گزارد؟!. روزه می‌گیرد؟!. زیارت عاشورا با صد لعن می‌خواند؟!. برای ملایان نجف پول می‌فرستد؟!. ...»

همچنین در نامه‌ی سرگشاده‌ای به نخست‌وزیر آن دوره (بیات) همین موضوع را دنبال کرده از سخنران یاد شده می‌خواهد بجای‌ هایهوی براه ‌انداختن اکنون که او قلم توانایی نیز دارد ، ایرادهایش را بنویسد تا همگان بدانند ... دریغ از یک صفحه پاسخ از این قلم توانا !

این روزنامه‌نویس نمونه‌ایست از کسانی که کسروی در «محاکمات مختاری» درباره‌ی جوّ سازیهاشان علیه رضاشاه پهلوی از دورویی‌هاشان یاد می‌کند.

پس از آن چرخشها ، در حکومت محمدرضاشاه به سفیری و یک بار به وزیری رسید و کوتاه‌زمانی پس از آغاز بکار مجلس سنا تا سال 57 همچنان سناتور بود و سخنرانیهای بسیار چاپلوسانه‌ای از او درباره‌ی پهلوی دوم نیز در دست هست. در اواخر حکومت شاه سرانجام ستایشگریهایش را با عنوان «پنجاه و پنج سال» برویه‌ی کتاب درآورد.

با همه‌ی گرفتاریهای سیاسی که داشت ، هوس نویسندگی دست از گریبانش برنداشته و رمان عشقی نوشتن و ستایش‌‌نویسی از «ادبیات» را پیشه‌ی دیگری برای خود گرفته بود. با آنکه رماننویسی جز بیهوده‌کاری نیست ، در همان کار بیهوده نیز این نکرده که مرز شناخته و پرده‌ی شرم نگاه دارد. همانها را کسانی که خوانده‌اند ، نشانه‌ی بی‌پروایی به اخلاقیات شمرده‌اند. در ستایشنویسی‌هایش به «ادبیات» جز خیام و حافظ خراباتی ، سخنانش را درباره‌ی صوفیگری فراموش کرده. در نوشته‌هایش (از جمله در «راهنمای کتاب») خواندن «متون صوفیه» را سودمند دانسته به ستایش از صوفیانی همچون شمس و عطار نیز می‌پردازد! اینگونه گفتارنویسیها رویهم‌رفته کوشش دامنه‌داری برای زنده گردانیدن اندیشه‌های پست زمان مغول و خود دنباله‌روی از سیاست شرقشناسی ادوارد براون‌ها و همدستان ایشان همچون فروغیها و حکمتهاست که می‌خواستند شرقیان سرگرم اندیشه‌های پستِ کهن باشند و از اندیشه‌ی کشور و پیشرفت بازمانند.

در کتاب دیگری که در آخرهای زمان محمدرضاشاه نوشته و نام خود را پوشیده داشته ، تو گویی این او نبود که به هواداری از شیعیگری در مجلس به باهماد آزادگان تاخته بود ، این هنگام بیکبار بازگشته ، خود باورهای شیعیان را نکوهیده انتقاد می‌کند!

چنین بوقلمون‌صفتی در کتاب دیگرش این بار خرده‌گیری به اسلام و محمد پاکمرد عرب را سرمایه‌ی کار خود گردانیده :

با آنکه در آنجا هم چون نام خود را آشکار نساخته ، می‌توانسته آنچه در اندیشه دارد آزادانه برشته‌ی نوشتن کشد ولی اندیشه‌ی آشکاری ازو برداشت نمی‌شود :

گاهی یک مسلمان روشن‌اندیش است زمانی دیگر به هستی آفریدگار و برانگیختگی نیز باوری ندارد.
این بیگفتگوست که خدایی که حاخامان و کشیشان و ملایان می‌نمایند پذیرفتنی نیست. همچنان دینی که ایشان می‌نمایند سراسر زیانمند است و خرد از آن بیزارست. بهتر بگوییم : آنچه ایشان می‌نمایند خود بیدینیست. این گناه پیشوایان کیشهاست که امروز دینهای سراسر آلوده‌ی کهن را به رخ جهانیان می‌کشند. لیکن دستاویز بدگمانی او به هستی آفریدگار متأسفانه نه پندارهای کیشها در این باره بلکه موضوعات مغزفرسای فلسفه است. پس از آنکه سستی باور (بلکه ناباوریش) را به آفریدگار هویدا می‌گرداند این بار به برانگیختگی ریشخند کرده چنین وامی‌نماید که آفریدگار از این اندیشه‌ی خود نتیجه‌ی دلخواسته را نگرفته و اگر خواستار نتیجه‌ی «مطلوب» بود باید «راه مطمئن دیگری» را (که او از زبان یک «شخص واقع‌بین» پیشنهاد می‌کند!) در پیش می‌گرفت. درباره‌ی دین نیز به زیانهای اسلام امروزی و اینکه اکنون زمانش گذشته و مسلمانان از عقب افتاده‌ترین مردمان جهانند کاری ندارد بلکه سراسر کتاب تاخت به محمد و کارهای اوست و مستنداتش نیز بیشتر کتابهای بیپای حدیث است.


.
✴️ پولداران و آزمندان

📖 پرچم نیمه‌ماهه

(تکه‌ی 3 از 8)

اكنون كه این گفتار را می‌نویسم نامه‌ای در جلوم باز است كه یكی از آشنایان نوشته و سراپای آن گله از تعدی و پولدوستی بازاریان و سنگدلی آنانست. می‌نویسد : «... مقدار هنگفتی لامپ و اسباب الكتریك خریده و انبار كرده و با آنكه امروز ده بر یك نفع دارد نمی‌فروشد ... با آنكه از ملاكین است انباری را پر از كاغذ و اسباب الكتریك و روغن و قند و شكر ساخته و به قیمت‌های گزافی می‌فروشد ... سبحان الله مگر اینها قائل به معاد نیستند». در پایان نامه خواهش می‌كند كه چون پرچم پراكنده گردید گفتارهایی در این باره بنویسیم.

می‌گویم : از اینكه ما یك گفتاری بنویسیم چه نتیجه خواهد بود؟!.. چرا هنگامی كه ما ریشه‌ی درد را نشان داده به كندن آن می‌كوشیم شما همراهی ننموده دشمنی هم می‌كنید ، ولی اكنون كه به یكی از نتیجه‌های آن دچار شده‌اید به این ناله و زاری می‌پردازید؟!.. شگفت‌تر آنكه این نویسنده از هواداران كیشهاست و در این نامه‌اش نیز می‌نویسد : «به جای تعرض به مذاهب و عرفای حقه این مطالب را شرح دهید».

این نمی‌داند كه هر كاری یك انگیزه و سرچشمه‌ای دارد كه ما اگر می‌خواهیم جلوگیری كنیم باید از آن سرچشمه آغاز كنیم. نمی‌داند كه چنانكه گفتیم دسته‌ی انبوهی از پولداران و گرانفروشان از پیروان كیشها هستند و همانا سرچشمه‌ی این رفتار سنگدلانه‌شان همان كیش‌شان می‌باشد. زیرا یك كیش كه توده و كشور و دولت را خوار می‌شمارد ، و دلبستگی به آبادی كشور و آسایش توده را بد می‌داند ، یك كیش كه می‌گوید : شما تنها «وجوه شرعی» (خمس و مال امام) را بپردازید بس است ، یك كیش كه می‌گوید : از هر راه كه پول بدست آورید بیاورید ولی برای «تطهیر» آن «رد مظالم» به علما بدهید ، یك كیش كه می‌گوید : «پول دولت و كاركنان دولت به شما حلالست و اگر بدستتان افتاد می¬توانید به اجازه‌ی علما تقاص كنید» ـ چنین كیشی جز مایه‌ی سنگدلی نتواند بود. شما می‌نویسید : «سبحان الله مگر اینها قائل به میعاد نیستند» و هیچ به یاد نمی‌آورید كه آنان راه میعاد را هموار گردانیده‌اند ، زیرا «من بكی او ابكی او تباكی وجبت له الجنة»[1] و «حب علی حسنة لایضر معها سیئه».[2]

از همه شگفتتر آنكه نویسنده‌ی این نامه یادی هم از قانون كرده می‌گوید : «تعجب از دولت است كه قانون خود را اجرا نمی‌كند». می‌گویم : شگفت از شماست كه در اینجا به یاد قانون و دولت افتاده‌اید در حالی كه همیشه دولت را «جائر» و این قانون را «بدعت» می‌شماردید ، به همان گرانفروشان و انبارداران یاد می‌دادید كه تا بتوانند گردن به این قانونها نگزارند.

این یك نمونه‌ایست كه چگونه این مردم سر كلافه را گم كرده‌اند. این یك مرد درسخوانده‌ایست كه بدینسان سخنان آخشیج[= ضد] هم می‌نویسد. این یكی از درماندگیهای ایرانیانست كه سرچشمه‌ی بدبختیهای خود را نمی‌فهمند.

از سخن دور نیفتیم ، این یك دسته پولداران و آزمندان كه در سالهای اخیر در ایران پیدا شده ، و در این چهار سال جنگ سرمایه‌شان هرچه فزونتر گردیده ، خود یك گرفتاری برای ایران می‌باشند ، و چنانكه گفتیم دستاویز ایشان بیش از همه گمراهیهای كیشی یا مادیگری می‌باشد.

اینست ما تنها نكوهش و بدنویسی را كارگر نمی‌شماریم و می‌باید چنانكه با دیگر دسته‌های زیانكار نبرد می‌كنیم با این دسته نیز به نبرد پردازیم و از راهی كه می‌شناسیم به برانداختن اینان نیز بكوشیم.

[1] : هر كه بگرید یا بگریاند یا خود را گریان نماید بهشت برو بایا شود.
[2] : با دوستاری علی هیچ گناهی زیان نتواند رسانید.



.
🔶 در پیرامون رُمان ، احمد کسروی (گفتگو با خانم سیاح)

🔸 (تکه‌ی سیزده از پانزده)


بِهر حال ما حق داریم از رماننگاران بپرسیم که چگونه است که در هر زمانی پای زنان را بمیان می‌کشید؟! اگر مقصود شما پند و اندرز است مگر جز در زمینه‌ی آمیزش مردان با زنان پندی و اندرزی نتوان سرود؟!

من هرگز شک ندارم که پای زنان را بمیان آوردنِ رماننگاران از راه پاکدلی نیست و جز این مقصود ندارند که از این راه نیز برواج کتاب خود بیفزایند.

پس چه فرقی هست میانه‌ی این «دانشمندان» با آن شرکتهای فیلم‌برداری که زنانی را مزدور گرفته تنهای نیمه‌لخت آنان را بفیلم درمی‌آورند و بیش از این مقصود ندارند که از این راه بر دخل تجارت خود بیفزایند؟!

نمی‌دانم چه بگویم و چه بسرایم؟... از یکسوی کسانی از ایرانیان نیز ندانسته آلوده‌ی کار رمان شده‌اند و این بر من دشوار است که بر آنان نکوهش نمایم. از سوی دیگر زیانهای رمان درخور خاموشی نیست.

درخور خاموشی نیست که کسانی زشتترین داستانها را سروده و کتابها چاپ کرده بدست پسران و دختران میدهند.

در اندک‌زمانی که رماننویسی در ایران آغاز شده یک رشته کتابهایی که خود ننگ ایران باید شمرد بیرون ریخته. اگر بخاموشی بگراییم این نادانان آبرویی برای ایران باز نخواهند گزاشت.

اگر بیگانگانی ایران را ندیده‌اند و بخواهند آن را از روی رمانهای چاپ شده در تهران بشناسند ، زشتترین صورتی از این کشور در دل آنان جایگیر خواهد بود. هر نادانی که قلم بدست میگیرد توگویی در این سرزمین جوش و جنبشی جز گرد سر زنان ناپاک نیست یا جز از یکمشت مردان پلید بیهوده که سر درپی زنان و دختران دارند مردی در این کشور زندگی ندارد!

ما در ایران هستیم و میدانیم که این چرکها جز تراوش اندیشه‌ی کج و چرکین خود آقای رماننگار نیست و در این کشور از آن نابکاریها کمتر نشانی توان یافت. ولی آیا این بیگانه‌ی دور از ایران هم این حقیقت را می‌داند؟!

وانگاه من می‌پرسم : آیا در جهان هر چیزی گفتنی و نوشتنی است؟.. اگر می‌توان این زشتکاریها را نوشت و بدست جوانان ناآزموده و ساده‌دل بلکه بدست بچگان نورس داد پس آن چه چیز است که باید پوشیده داشت و پرده بروی آن کشید؟! گذشته از همه‌ی اینها آیا چه سودی از این داستانها موجود است؟!

اگر مرد بی‌غیرت ننگینی بیک زن نابکار هر جایی برخورده و بی‌آنکه او را از آن پلیدیها پاک سازد بخانه‌ی خود برده و نابکارانه یک هفته بسر برده‌اند آیا چنین داستان نابکارانه‌ای درخور آنست که نام عشق برویش گزارده و در ستونهای روزنامه مو بمو شرح داده شود؟!

اگر یک دسته ژاندارم ناتراش بیابانی با یک دسته زنان بی‌آزرم هر جایی بر پشت بام کاروانسرایی بهم ریخته مست و بیخرد دادِ بیشرمی و بیباکی داده‌اند آیا چنین رسوایی درخور آنست که در کتابی نوشته شده و بدست زنان و دختران داده شود؟!

من می‌پرسم : آیا یک مرد غیرتمندی رضا می‌دهد که زن و دختر او تماشاگر چنین رسواییها و بیشرمیها باشند؟...

خواهید گفت : نه! می‌گویم : پس چگونه است که رماننگار آن بیشرمیها را با صد گونه آب و تاب نوشته سرِ مویی از شرح و تفصیل فرونمی‌گزارد و مردان چنین کتابی را خریده بدست زنان و دختران خود می‌دهند؟..

آیا چنین ننگین‌کاریها درخورِ خاموشی است؟.. اگر در اینجا خاموش باید بود پس در کجاست که خاموش نباید بود؟!

چنانکه گفته‌ام : من نیک و بد هر چیز را در ترازوی سود و زیان جهان می‌سنجم. انگارها و پندارهایی که هر دسته و گروهی در ‌میانه‌ی خود دارند و آنها را دستاویز کار خود می‌شمارند نزد من ارج و بهایی ندارد.

تنها عنوان اینکه «رمان از ادبیات است» مرا از دنبال کردن زیانهای رمان بازنخواهد داشت.


.

🔶 «گفتگو از شعر در پرچم روزانه» (احمد کسروی)

🔸 بوقلمون‌صفتی در نویسندگی و سیاست (تکه‌ی سه از چهار)


به گفته‌ی خود می‌کوشد «کارخانه‌ی معجزه‌سازی مسلمانان» درباره‌ی بنیادگزار اسلام ، قرآن ، فرشتگان و آفریدگار را ویران سازد. همچنین روشن می‌دارد که قرآن نه چنانکه مسلمانان فهمیده‌اند ، خدا بدستیاری جبرئیل از آسمان بزمین فرستاده بلکه آن جز تراوشهای اندیشه‌ی محمد نیست. به این سخنان اخیر ایرادی نیست. آنچه جای ایرادست آنکه به گوهر دین (و اسلام) نرسیده و آن را همپایه‌ی قانونگزاری و فلسفه می‌شمارد.

باید دانست که «در دین کسی را جز آفریدگار جایگاهی نیست». پیروان کیشها (دینهای امروزی) چه شیعیان ، چه مسیحیان و دیگران این معنی را ندانسته بلکه دین را حاشیه‌ای بر زندگانی شناخته‌اند که در آن آفریدگار همچون پادشاه خودکامه‌ای می‌باشد که «گرامی‌داشتگانی» دارد و باید پیاپی یادشان کنند و پیرایه‌هایی از معجزه و شگفتکاریها به ایشان بندند و بارگاهها برایشان برافرازند و بزیارت آنها شتابند تا دل خدا بر پیروان نرم گردد و بهشت را از آنها دریغ ندارد. اینست می‌بینیم در نزد ایشان ، دین جز زیارت بارگاهِ «گرامی‌داشتگان آفریدگار» و دل پر از یادشان داشتن و میانجی گردانیدن آنها برای پاک شدن از گناهان نیست ، زندگانی هر حالی یافت یافته. دیده می‌شود گوهر دین که «زیستن به آئین خرد» ، جلوگیری از گمراهیها و پراکندگیهاست و خود برای رستگاری آدمیان بنیاد یافته ، و باید سازگار و همدوش با دانشها به بهره‌مند گردانیدن مردمان از آسایش و زندگانی بینجامد به ‌اندیشه‌ی پیروان کیشها راه ندارد.

دینهای خدایی ـ اسلام ، دین زردشت یا دین مسیح ـ همه در روزگار خود با بت‌پرستی روبرو گردیده و با کوششهای ارجداری آن را برانداخته‌اند. ارج دینها (پیش از آنکه زمانشان گذرد و به آلودگیها دچار گردند) هنگامی روشن می‌گردد که کسی نادانیها و دژآگاهیهای بت‌پرستی را نیک شناسد و زیانهایی را که از رهگذر آن بهره‌ی آدمیان می‌گردیده بداند.

در حالی که نویسنده جدایی چندانی میان بت‌پرستی و یکتاپرستی نمی‌گزارد و چون هر دو «قائل به مؤثری در عالم» بوده‌اند نزد او هر دوی اینها از «دیانات» بشمارست! در آن کتاب لغزشهای عمده‌ای دیده می‌شود ـ که دیگرانی نیز دچارش بوده‌اند و اینست به گرانمایگی «دین» پی نبرده و آن را در منصفانه‌ترین داوری بپای قانون و فلسفه برده‌اند ـ بدینسان :

یکم ، چون مسیح در جوانی و با ستمدیدگی کشته شد و پس از او مسیحیان دو سه قرن رنجهای بسیار کشیدند و شکنجه‌ها دیده کشته‌ها دادند تا توانستند رفته‌رفته به آن دین پیشرفت دهند ، برخی از تاریخ‌نویسان غربی چنین وانموده‌اند که بنیادگزار اسلام نیز ـ اگر براستی برانگیخته بوده ـ می‌بایست همان شیوه را بکار می‌بست و اینست دست به شمشیر بردن محمد را گناهی برو شمرده‌اند. نویسنده از ایشان پیروی کرده و در سراسر کتاب بارها این را خرده‌ای به اسلام شمارده.

دوم ، چون عامیان می‌پندارند که آفریدگار یک برانگیخته را «بیکبار به همه‌ی راهنماییها و دستورها» آگاه می‌گرداند ، او نیز از قرآن و رفتار محمد همین انتظار را دارد نمی‌تواند بپذیرد که یک برانگیخته راه را گام بگام دریافته می‌پیماید. حتا ممکنست به آزمایشهایی برخیزد و از آنها تجربه آموزد و کارش را اصلاح گرداند و آنگاه باید به زمینه‌سازیهایی بپردازد. از اینجاست که به تفاوت آیه‌های مکی و مدنی پرداخته و از اینکه برخی ناسازگاریها درمیان آنهاست خرده‌های پیاپی می‌گیرد.

سوم ، به گوهر یک دین که پاک گردانیدن آدمیان از خویهای پست و نادرستیها و یاد دادن آدمیگری به آنهاست پروا ندارد و اینست کتاب بیشتر به پیشامدهای بی‌ارج رو می‌آورد و آنها را دستاویز خرده‌گیری می‌گرداند.

ارج اسلام از این نبوده که برانگیخته‌ای همچون محمد داشته. ارج را آموزاکهای (تعلیمات) او دارد ، و جایگاهی که او دارد از آنست که در راه این گفته‌ها و آموخته‌ها کوشیده. از آنست که در این راه رنج برده و از جان گذشته ، از آنست که یک راه رستگاری بروی مردمان گشاده.

شیوه‌ای که برای مثال تاماس کارلایل در شرح زندگانی محمد در کتابش پیش گرفته نیز از چنین دیدگاهیست. از این باره او هم آسایش جهانیان را بدیده داشته و محمد و کوششهایش را در سنجش با این نکته ستوده. اگر از این دیده به رخدادها ننگریم و همچون نویسنده‌ی یاد شده اسلام را به زندگانی محمد یا به پندارهای مسلمانان درباره‌ی او و دشواریهایی که در قرآن هست محدود کنیم اصل را کنار نهاده به فرع پرداخته‌ایم.


.