پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.28K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 در پیرامون رُمان ، احمد کسروی (گفتگو با خانم سیاح)

🔸 (تکه‌ی چهارده از پانزده)


«تاییس» رمان معروف آناتول فرانس که شما آنهمه ستایش ازو کرده‌اید هم اکنون در پیش من است. بار دیگر آن را خوانده‌ام و هرچه می‌اندیشم زمینه‌ای برای آن ستایشها در این کتاب نمی‌بینم.

پارسایانی دل از جهان کنده در بیابان نیل در صومعه‌ها بسر می‌‌برده‌اند. پافنوس نامی از ایشان که پیش از آمدن بصومعه ، زنی را دیده و دل باو داده بوده کنون آهنگ آن می‌کند که آن زن را از نابکاری نجات داده او را نیز بصومعه بکشاند. آن زن با همه‌ی آلودگی سخت بنابکاری چون دلِ پاکی داشته دعوت پافنوس را پذیرفته و بیکبار چشم از همه چیز پوشیده خود را بصومعه‌ای می‌رساند. ولی دل پافنوس هنوز بجای خود برنگشته و پیوسته او را ناآسوده می‌داشته. برای رهایی از این رنج بریاضتهای بسیار سختی برمیخیزد لیکن چاره‌ی درد دل نمی‌تواند. در این میان پیشوای راهبان که بر کوهی بسر می‌داده برای بازدید شاگردان خود از کوه پایین می‌آید و شاگردان که بپیشواز او شتافته بودند بعلم غیب از راز دل هر کسی خبر می‌دهد و گرفتاری دل پافنوس را هم بازنموده از حال تاییس که این زمان در صومعه بحال مرگ بوده آگاهی میدهد ...

این داستانها اندکی از آن تاریخ است که براستی روی داده بسیاری را هم مؤلف از پندار خود تراشیده و برآنها افزوده.

نخستین دشواری اینست که چگونه آن راستها را از این دروغها جدا سازیم؟.. ناگزیر باید همه را بیاد سپرد و چه‌بسا که خواننده این دروغها را بجای تاریخ باور کرده در اینجا و آنجا باز گوید. چنانکه باین خطا بیشتر رمانخوانان گرفتارند.

وآنگاه من از آناتول می‌پرسم که این داستانها با بیدینی و انکار خدا چه سازشی دارد؟! اینکه راهِبی در سایه‌ی خداشناسی و ریاضت‌کشی غیبگویی می‌کند چرا دیگری از شنیدن آن غیبگویی از دین دررفته انکار خدا نماید؟! غیبگویی یک دینداری اگر مایه‌ی دینداری بیدینان نباشد باری چرا علت بیدینی دینداران باشد؟!

از این مرحله نیز گذشتیم : مقصود از سرودن این داستان چیست؟! خواهید گفت : ریشخند بر کشیشان و بیهوده‌گوییهای ایشان. بسیار خوب کشیشان درخور ریشخند هستند و آن داستانهایی هم که از راهِبان در کتابها آورده‌اند بیشتر آنها گزافه‌آمیز و دروغ است. ولی آیا توبه کردن یک زنی از نابکاری و گذشتن او از آسایش و مال نیز درخور ریشخند است؟! وآنگاه آیا در ریشخند بر کشیشان باید انکار خدا نیز کرد؟!

اگر در گفته‌های این «دانشمند» فرانسه دقت کنیم از آغاز تا انجام دو مقصود بیشتر ندارد : یکی انکار خدا. دیگری رواج بی‌عفتی. عمده مقصود او از این داستان آنکه چرا تاییس از نابکاری بازگشته و چرا پافنوس از نخست که باو دست یافت بکامگزاری برنخاسته! یگانه آرزوی این فیلسوف رماننگار و عضو آکادمی فرانسه آنکه ریشه‌ی خداشناسی از جهان کنده شده و بنیاد پاکدامنی از گیتی برانداخته شود.

چیزی که هست کتابش باین مقصود شوم نیز نارساست. زیرا چنانکه گفتیم برداشتی که او نموده با این نتیجه که میخواهد سازگار نیست و اینست که من نامی برای کتابهای او جز عبارت «سرسام و یاوه‌بافی» پیدا نکردم. چه باید کرد که آن خواهر گرامی آنهمه ستایش از این کتاب کرده‌اند. دوباره باید گفت : «خواستن پرده‌ی چشم و گوش است».

بر من ایراد گرفته‌اید که چرا آناتول را با الکساندر دوما از یک ردیف گرفته‌ام و این را خود وهنی بر آناتول می‌شمارید. من می‌گویم : در کار بیهوده پیش و پس منظور نتوان داشت. در جایی که من رمان را کار بیهوده‌ای می‌دانم نزد من همه‌ی رماننگاران یکسانند ، گو که نزد دیگران رتبه‌بندیهایی در کار باشد!


.
🔶 چگونه حاجی حسن پس از چهل سال مسلمان شد

🔸 تکه‌ی یک از نه


(حاجی‌حسن در دکان بقالی خود نشسته مشغول کار است. شاگردش تقی در گوشه‌ای نشسته کتاب کوچکی را می‌خواند. حاجی متوجه کتاب می‌شود و گفتگو میانشان شروع می‌گردد.)


حاجی‌حسن : تقی این چیست می‌خوانی؟

تقی : حاجی. کتابیست باسم « گفت و گو».

حاجی‌حسن : در آن چه نوشته؟ تو با این کوره سوادت که 4 کلاس بیشتر نخوانده‌ای چه می‌فهمی؟

تقی : بَه! حاجی. اینقدر این کتاب ساده نوشته شده که حد ندارد. حتی یک شاگرد کلاس سوم می‌تواند این را بخواند و بفهمد.

حاجی‌حسن : خُب. تو که خواندی چه فهمیدی؟

تقی : خیلی چیزها. خدا خیرش بدهد این پسر صاحب مغازه‌ی همسایه‌ی ما را که این کتاب را بمن داد و گفت بخوان. همه‌ی حرفهایش حسابیست. آدم اول که می‌خواند مثل اینکه نمی‌خواهد قبول کند ولی بعد که خوب فکر می‌کند می‌بیند همه‌اش راست می‌گوید. مثل اینکه همه‌اش در فکر آدم بوده. راستی من تعجب می‌کنم که تا حالا چیزهایی باین سادگی را نفهمیده بودم.

حاجی‌حسن : آخر چی نوشته؟ یک کلمه‌اش را برای من بگو.

تقی : عرض کنم که ...


(در این موقع منوچهر جوان هیجده ، نوزده ساله‌ی همسایه که از راه می‌گذرد گفتگو را شنیده و وارد دکان می‌شود.)

منوچهر : سلام. چه گفتگو می‌کنید؟ تقی ، کتابی را که بشما دادم تمام کرده‌اید؟

تقی : بله آقا. حالا حاجی هم راجع به همین کتاب پرسید. می‌خواستم برایش بگویم.

حاجی‌حسن : بله. می‌گفت این کتاب را شما باو داده‌اید.

منوچهر : بله من دادم. می‌خواهید شما هم بخوانید بعد بمن بدهید.

حاجی‌حسن : ممنونم. این را می‌خوانم. ولی شنیدم شما بعضی حرفها می‌زنید. راستی من خیلی تعجب کردم. می‌خواستم از خودتان بپرسم ببینم راست است یا نه.

منوچهر : مثلاً چه؟

حاجی‌حسن : شنیدم استغفرالله استغفرالله شما می‌گویید خدایی نیست.

منوچهر : (قهقه می‌خندد) عجب چیز مضحکی !!... خوب حاجی‌حسن کی این را گفت؟

حاجی‌حسن : این را حسین شاگرد همسایه می‌گفت.

منوچهر : عجب پسر بی‌فکری است! از روی هوا حرف می‌زند. نه خیر حاجی او دروغ می‌گوید ، یا اشتباه می‌کند. آخر خدا را چطور می‌توانیم بگوییم نیست؟

حاجی‌حسن : من چه می‌دانم؟ او می‌گفت ... (آهای حسین بیا اینجا ببینم.)

حسین : (داخل می‌شود) بله حاجی سلام. منوچهرآقا سلام. فرمایشی بود.

حاجی‌حسن : ببین آقا چه می‌گویند؟

منوچهر : حسین من کی گفتم خدایی نیست؟ کی؟ کجا؟ بگو ببینم.

حسین : (سرش را پایین می‌اندازد) والله آقا من هم شنیدم. ولی بنظرم راست است. چون می‌بینم خیلیها همین طور می‌گویند.


.

🔶 «گفتگو از شعر در پرچم روزانه» (احمد کسروی)

🔸 بوقلمون‌صفتی در نویسندگی و سیاست (تکه‌ی چهار از چهار)


چهارم ، در گفتگو از کارهای محمد و اینکه رشته‌ای از آنها جای ایراد دارد چنان سخن می‌گوید که تو گویی یاران او همه نافهم و بیزبان و یا برده و پیرو بیچون و چرای او بوده‌اند و اینست هر کاری او می‌کرده کسی از ایشان ایراد گرفتن نمی‌یارسته. این شگفت که در جاهایی از کتاب نمونه‌هایی از سرپیچی و ستیز ایشان با محمد نیز می‌آورد.

امروز نه تنها اسلام بلکه دیگر دینها نیز چون زمانشان گذشته در دیده‌ها خوار می‌نماید. اینست زخم‌زبان به قرآن و محمد و آفریدگار سرمایه‌ی کسانی گردیده که می‌خواهند اسلام را از این راه بشناسانند و اینگونه زباندرازیها را نبرد با خرافات قلمداد کنند. سوسیالیستها نیز همین کار را کردند و صد سال کمابیش به ریشخند دینها و ناسزاگویی پرداختند و نتیجه‌اش را همه می‌دانیم.

کسانی اگر جلوگیری از زیان یک اندیشه را می‌خواهند راه آن جز این نیست که سخنانی والاتر از آن برانند و دلیلها به بیپایی و زیانمندیش بیاورند. آنچه هرگز راه بجایی نخواهد برد ریشخند و زخم زبانست.

با آنکه نویسنده در کتاب نامبرده برای هر گفته‌ی خود دلیلهایی یاد کرده به «تعلیل» پرداخته ـ از یکسو عرب بدوی را دمدمی و ناپایدار در باورهای خود شناسانده و از سوی دیگر چند بار از اینکه محمد تنها و بیکس ، جان بر کف گرفته سخت پافشارانه و استوار با گمراهیهای عربها به نبردی بزرگ برخاسته شگفتی از خود می‌نماید و از این باره حتا لنین «قویترین مرد قرن بیستم» را همپای او نمی‌شمارد ـ با اینهمه از کنار پایداری و پافشاری بیمانند محمد به آسانی می‌گذرد و چنان کوشش بیهمتایی هرگز پرسشی در او برنمی‌انگیزد : نمی‌تواند آنهمه رنج کشیدنها و تاب آوردن‌ها را از سر پیمان محمد با آفریدگار بهر رستگاری مردمان ببیند. از دیده‌ی او انگیزه‌ی اینها بخشی از هوش سرشار و بخشی دیگر از عقده‌های زمان کودکی است. شگفتتر اینکه بجای نتیجه گرفتن از این مقدمه‌ی خود ، نه تنها برانگیختگی را بلکه آفرینش و آفریدگار را نیز بیپا می‌پندارد.

همین کتاب خود نشانه‌ی آشفتگی اندیشه‌های نویسنده است. خواننده بنیکی درمی‌یابد که‌ اندیشه‌ی او درباره‌ی دین اسلام نااستوار است : سراسر کتاب خرده‌گیری به قرآن و کارهای محمد است ، ولی در پایان کتاب در چند پاراگراف از اینکه اسلام عربهای دژآگاه و متجاوز به یکدیگر را متحد کرد و با گزاردن «قانونهایی» ریشه‌ی جنگهای ایلی را در آنجا خشکاند و امنیت را به عربستان آورد ناچار گردیده آن را می‌ستاید.

در آخرین کار نویسندگیش پس از برافتادن محمدرضاشاه علتهای برافتادن او را با سرزنش از او و پیرامونیانش شرح می‌دهد : همان نیکیهایی که در ستایشگریهایش به شاه بسته بود ، در این نوشته بی‌آنکه شرمی بخود راه دهد همه را از او بازستانده.

(بیاری نوشته‌های آقایان عبدالله شهبازی و بهرام چوبینه و دفتر یکم آذر 1323)


.
✴️ پولداران و آزمندان

📖 پرچم نیمه‌ماهه

(تکه‌ی 5 از 8)

در ایران همگی مردم داد و ستد و بازرگانی و دیگر پیشه‌ها و كارها را جز برای روزی درآوردن و دارایی اندوختن نمی‌شناسند ، و اینست به آن آزمندان نیز جای ایراد باز نمی‌ماند. در جایی كه داد و ستد برای پول درآوردنست آنان نیز پول درمی‌آورند و كسی نمی‌تواند نكوهش به آنها نماید.

ما می‌گوییم : داد و ستد یا بازرگانی یا هر پیشه‌ی دیگری برای پول درآوردن نیست. بلكه برای گردیدن چرخ زندگانی توده‌ایست. می‌گوییم : دست بدست گردانیدن كالا كه امروز درمیان بازرگانان رواج می‌دارد یك كار نامشروعیست و پولی كه از آن راه بدست آید حرامست. می‌گوییم : یك كالایی را كه كسی یا كارخانه‌ای ساخته و پدید آورده باید یكسره به خاندانها فروخته شود كه از آن بهره جویند ، و اگر بدست میانجی نیاز هست بیش از اندازه‌ی نیاز نباید بود
[bud].[1]

در این بازرگانی‌ها همین اندازه بسست كه یك كس كالاها را از اروپا بخواهد و یا از فلان كارخانه‌ی اسپهان و یزد بخرد. ولی او باید جز به خاندانها نفروشد و بیش از اندازه‌ی نیاز و رنج خود به روی آن نكشد. می‌گوییم : پول‌اندوزی خود یكی از گناهان بزرگست و كسی كه به پول‌اندوزی می‌كوشد باید او را پست شمرد و از ارجش كاست ، باید با او پاسداری ننمود.

اینها یك رشته حقایق بسیار ارجداریست كه ما می‌گوییم. ولی ایرانیان كه از اینها آگاه نمی‌باشند. بلكه ما می‌بینیم هنگامی كه این گفته‌ها را از ما می‌شنوند بیخردانه رو ترش می‌كنند. بی‌پروایی می‌نمایند. بلكه برخی از آنها خود را به فیلسوفی زده چنین می‌گویند : «اینها پیش نرود جلو حرص و آز مردم را نمی‌شود گرفت ...». خوب ، ای بیخردِ پستنهاد ، اگر اینها پیش نرود دیگر چه جای گله و ناله است؟! اگر این راستست كه جلو آز مردم را نمی‌توان گرفت دیگر چه جای رنجش و فریاد است؟!..

دوباره می‌گویم : یك دسته از آنها جهودانند و شما اگر دلهای آنها را بشكافید و بكاوید خواهید دید این اندیشه‌ی آنهاست : «در جهان بهتر از پول چیست؟!. ، باید از هر راهست پول درآورد. شرافت چیست؟! آبرو چیست؟!.. اینها همه حرفست».

یك دسته‌ی دیگر حاجی‌ها و مشهدیهای مقدسند ، و شما اگر به آنها ایراد گرفته بپرسید ، خواهند گفت : «ما چه كار كرده‌ایم كسب حلالیست می‌كنیم ، و وجوهات شرعی خود را می‌پردازیم ، به خیریه‌ها اعانه می‌دهیم ، به زیارت می‌رویم ، روضه‌خوانی برپا می‌گردانیم ... اگر مردم گرسنه‌اند ما چه كار كنیم؟!.. ما كه ضامن روزی آنها نیستیم». اگر بیشتر فشار بیاورید خواهند گفت : «بیایید برویم از علما بپرسیم. آیا این كسب ما حرامست؟!..».

یك دسته‌ی دیگر آنهایند كه از خواندن روزنامه و كتابها گرفتار فلسفه‌ی مادی گردیده‌اند و در اندیشه‌ی آنان هر كسی باید زیرك باشد و پول درآورد و با خوشی زندگانی كند ، و پروای كسی و چیزی ندارد.[2] اگر شما به یكی از آنان خرده گرفته بگویید : «چرا به این خاندانهای بینوا رحم نمی‌كنید؟!.. چرا هر روز نرخها را بالا می‌برید؟!..» شما را یك آدم خامی شناخته می‌گویند : «آقا چه می‌فرمایید؟!.. مگر ما خانه و زندگانی نمی‌خواهیم؟!.. مگر ما زن و بچه نداریم؟!.. امروز جنگست و در همه جای جهان مردم سختی می‌كشند ، ما چه كار كنیم؟!..» ، یا اگر باسواد باشند به دلیلهای فلسفی پرداخته چنین گویند : «آقا زندگی مبارزه است دیگر! پس آنهمه مردم در اروپا ملیونر می‌شوند بد می‌كنند؟!.. من اگر صد ریال پول از شما بخواهم مجانی به من می‌دهید؟!..».

كوتاه‌سخن آنكه هر یكی از آنان یك رشته اندیشه‌هایی در دل دارند كه از روی آنها این رفتار زشت را نیك می‌دانند و روا می‌شمارند و خود را گناهكار نمی‌پندارند. این پاسخها كه ما از زبان آنان نوشتیم همه راست است. اگر اینها را به زبان هم نیاورند در دلهاشان هست.

اكنون ما به ایرانیان می‌گوییم : اگر نیكی یك توده آنست كه هر كسی آنچه را كه خود نیك می‌داند بكند ، دیگر شما چه ایرادی به این پولداران و آزمندان دارید؟!.. آنان هر یكی آنچه را كه خود نیك می‌داند می‌كند. اگر می‌گویید : راه نیك بودن یك توده این نیست ، بلكه نیك و بد قاعده‌ای دارد ، می‌گویم آن قاعده كدامست؟!.. در كجاست؟!. آیا می‌توانید آن را به ما بگویید؟!..

[1] : نباید بود سبک شده‌ی نباید بودن است.
[2] : چیزی که این روزها به رواجش بسیار می‌کوشند آنست که به مردم بفهمانند این زندگانی گذراست و اگر خوش نباشید و از آن لذت نبرید باخته‌اید. همین یک بهانه‌ی بیغیرتی به دست انبوهی از مردم داده که در اندیشه‌ی نیکی و بهبود کشور نباشند و بالاترین کاری که کنند گله و ناله و بدگویی باشد.


.
🔶 در پیرامون رُمان ، احمد کسروی (گفتگو با خانم سیاح)

🔸 (تکه‌ی پانزده از پانزده)


می‌نویسید : بالزاک در دیباچه‌ی «کمدی هومن» گفته که وظیفه‌ی ادبیات از وظیفه‌ی تاریخ کمتر نیست ، یکی دیگری را تکمیل می‌کند : «در تاریخ ، قضایای سیاسی ثبت می‌شود و حال آنکه نویسنده‌ی رمان قضیه‌ای را که مورخین فراموش کرده‌اند بیان می‌نماید و آن عادات و اخلاق است».

این گفته‌ی بالزاک اگر بیرونش دلنشین و دلفریب می‌باشد درونش بی‌پایه و نااستوار است. چنانکه گفته‌ایم رماننویسی از اینجا پیدا شده و رواج پیدا کرده که از یکسوی کار بیمایه‌ی بی‌رنجی است. بگفته‌ی یکی از ایرانیان «چشمها را رویهم نهاده کمیت اندیشه را بتک و تاز بیار هرچه پدید آمد آن رمانست». از سوی دیگر رمان بیش از هر کتابی خریدار دارد و دخل بنویسنده می‌دهد. بویژه با آن هیاهویی که در پیرامون این کتابها برمی‌انگیزند و یک دروغ‌پرداز افسانه‌بافی را بصف دانشمندان رسانیده افسانه‌ی بیهوده‌ای را «کتاب فلسفه‌ی اجتماعی» میخوانند. این رسم اگر در اروپا نباشد در ایران هست که رمانبافان پشتیبانی از یکدیگر می‌نمایند و چون رمانی چاپ میشود دیگران در راه ترویج آن از کوشش دریغ نمی‌نمایند.

آن هیاهویی که امروز درباره‌ی رماننویسی هست ده‌یک آن در زمینه‌ی «تندرستی» نیست. چرا که رماننویسان دسته‌بندی دارند و در کار خود هوشیارند. ولی اطباء و آنان که باید پاسبان تندرستی مردم باشند آن دسته‌بندی و هوشیاری را ندارند.

بگفته‌ی یکی از دوستان نگارنده : «هنگامی که یک رمانی چاپ می‌شود چندان هیاهو راه می‌اندازند که تو گویی براتِ رستگاری برای مردم آورده‌اند».

از اینجاست که کار رماننویسی بالا گرفته و چون کسی زبان بخرده‌گیری نمی‌گشاید و اگرهم کسانی عیب آن را دریافته‌اند پایبندِ گفتن و نوشتن نیستند اینست که روزبروز برواج کار افزوده است.

ولی برای هر کاری عنوانی می‌باید. برای این کارِ «دروغ‌بافی و افسانه‌پردازی» هم عنوانی بایستی پیدا کنند که هم خوانندگان را بهتر فریب دهد و هم زبان بدگویان را ببندد. در زمینه‌ی پیدا کردن چنین عنوان و دستاویز است که می‌بینیم هر رماننگاری سخن دیگری می‌گوید. گفته‌ی برادران گنکور آن بود که شنیدیم. این هم گفته‌ی بالزاک است که می‌شنویم. بگفته‌ی عرب «علل ذکروها بعد الوقوع ».

«رمان تاریخ اخلاق و عادات است».. من می‌پرسم آن عادات و اخلاق که رماننگار برشته‌ی نگارش می‌کشد اگر از روی مدرک است پس آن تاریخ است نه رمان و باید با زبان تاریخ سروده شود. و اگر از روی پندار خود رماننگار است پس درخور هیچ ارجی نیست و جز تباهی عمر شنونده و خواننده نتیجه‌ای از آن بدست نخواهد آمد.

اگر در تاریخها تنها از قضایای سیاسی سخن می‌رانند از این جهت است که جز خبر آن قضایا از زمانهای باستان بدست نرسیده. خود تاریخنگاران باین نقص تاریخ اقرار دارند ولی چاره برای آن نمی‌شناسند. اگر رماننگار میخواهد جبران این نارسایی تاریخ را با پندار خود کند این کار او بدان خواهد مانست که کسی چون دسترس بپول ندارد جیب و بغل خود را با سفال انباشته در دل خود آنها را پول انگارد.

اگر کار با پندار می‌گذرد چه حاجت برماننگار و خواندن رمان او؟! چرا هر کسی چشم رویهم نگزارد و پندارهایی از خویشتن پدید نیاورد؟! اینکه یک کسی داستانی را از دیگران می‌پرسد و می‌شنود این در جایی است که بنا بداستان راستین باشد. در جایی که سروکار با دروغ و پندار است چرا هر کسی خویشتن نپندارد و خویشتن دروغ نپردازد!؟

سخن کوتاه کنیم : در بازار پهناور پندار هیچ کالایی بها ندارد. در آن بازار بیکران گرانبهاترین چیز با ارزانترین چیز یکسان است. شما چشم برویهم گزارده بیندیشید : ملیونها خروار طلا رویهم ریخته و همه‌ی آنها ازآنِ شماست. سپس بیندیشید : صد دینار پول نیکل در دست دارید. این دو اندیشه هر دو یکسان است.

شاید آن داستان را شنیده باشید که مرد بینوایی که سالها عسل نخورده بود در دکان بقالی چشمش بعسل افتاده از دور انگشت با اشاره بآن می‌آلود و بدهان می‌برد و بدینسان در پندار خود عسل میخورد. بقال که زیرچشمی او را می‌پایید خواست سربسر او گزارده شوخی کرده باشد. نزدیک رفته طلب پول عسل کرد. مرد بینوا بدانسان که عسل خورده بود بدانسان هم پول آن را پرداخت. باین معنی که انگشتها را بهم ساییده می‌شمرد : این یک ، این دو ، این سه ...

اینست اندازه‌ی ارزش «تاریخ اخلاق و عادات» که رماننگاران از پندار خود درمی‌آورند و زهی بی‌انصافی که نام آن را تاریخ می‌گزارند. باید گفت که آقایان چون تنها بقاضی میروند و خردمندان در برابر آنان بخاموشی گراییده‌اند از اینجاست که برای کالای ناروای خود هر گونه ارجی می‌پندارند.


👇
افسانه‌بافی و نقالی که بیهوده‌ترین و پستترین کاری است اینان آن را گاهی ادبیات می‌خوانند گاهی فلسفه می‌نامند و گاهی آن را تاریخ اخلاق و عادات ستوده و وظیفه‌ی خود را بالاتر از وظیفه‌ی تاریخنگاران می‌شناسند. افسانه‌بافی و اینهمه لاف و گزاف!؟

اگر رمان زیانهای دیگری نداشت و تنها از اینکه او دروغ‌پردازی است کار ننگینی بیش نبود ، چه رسد باینکه بیشتر رماننگاران کسان ناتراشیده‌ی بی‌آزرمی هستند و رماننگاری را وسیله‌ی یک رشته بیشرمیها و بی‌آزرمیهای خود ساخته‌اند.

مرا شگفت می‌آید از اینکه شما ـ شما یک خانم مسلمان‌زاده‌ی ایرانی‌نژاد ـ بر یک رماننگار اروپایی روا میشمارید که ببهانه‌ی بدگویی از کشیشان زبان بترویج بیدینی باز کند. روا می‌شمارید که در سراسر کتابهای خود بپاره کردن پرده‌ی شرم و پاکدامنی زنان بکوشد. روا می‌شمارید که صدها و هزارها دروغهای بی‌بنیاد را بهم بافته بنام عادات و اخلاق مردم در هزار و چند صد سال پیش برشته‌ی نگارش بیاورد.

ولی روا نمی‌شمارید که یک مرد خداشناسی که مایه‌ی زندگانی او جز خداشناسی نیست زبان به بدِ آن رماننگار اروپایی باز کند و او را «نادانک» بخواند و این کار را مخالف متانت می‌شمارید!

مرا شگفت می‌آید از اینکه مردی از اسپهان نامه بما نوشته میگوید : چنانکه ما راضی نیستیم کسی بدگویی از سعدی ایران بکند راضی هم نیستیم کسی بد آناتول فرانس فرانسه را بگوید.

آیا این درجه‌بندی کی شده که هر گروهی چند تنی را برگزیده و هر یکی از آنان را بر روی کرسی بلندی نشانده و هاله بر گرد سر او بسته‌اند و راضی نمی‌شوند که کسی نام یکی از آنان را بر زبان براند؟!

آیا از اینکه کسانی بر فلان رماننگار ستایشهایی می‌سرایند و او را دانشمند بزرگواری می‌شمارند باید همه‌ی مردم لب از سخن بربسته در برابر بیدینی و بی‌آزرمی او خاموش بنشینند؟!

آیا از اینکه مبادا در فرانسه کسی از سعدی ما بدگویی کند ما در ایران باید لب از بد
آناتول فرانس و آلکساندر دوما بربندیم؟!

من دست از آناتول و آلکساندر برداشته بسعدی می‌پردازم. مگر اینمرد آن نیست که باب پنجم گلستان را نوشته و ایرانیان را سرافکنده‌ی جهان ساخته است؟! اینمرد آن نیست که با همه‌ی ایرانیگری و مسلمانی چون در زمان مغول می‌زیسته بترویج زشتترین نابکاری آنزمان برخاسته و بکارهایی اعتراف کرده که بآیین مسلمانی سزای آن زنده درون آتش سوختن بوده؟! اینمرد آن نیست که برای آنکه «زردشت» را با «مشت» قافیه گرداند زشتترین توهینی را بیک پاکمرد بزرگواری روا داشته است؟! از کی این رسم در جهان پیدا شده که مردمان بآناتول‌ها و سعدی‌ها بنازند و صدها مردان بزرگ خدایی را که در تاریخ خود دارند فراموش گردانند؟!

چرا ایرانیان بآن ننازند که پیغمبری همچون زردشت از میان ایشان برخاسته که شاید نخستین کسی است که آیین خداشناسی و یگانه‌پرستی را گزارده؟! چرا بآن ننازند که در آغاز پیدایش اسلام با همه‌ی آن خونریزیها با عرب ، سپس ایرانیان چون پی بحقیقت آن دین خدایی بردند پاکدلانه بپیروی آن برخاستند و صد گونه فداکاریها درباره‌ی آن دین نمودند؟!

مردم فرانسه چرا بپدران شوالیه‌ی خود ننازند؟! چرا به ژاندارک ننازند؟! چرا بآن شورش تاریخی خود ننازند؟!

گفتگو را با آن خواهر گرامی بپایان میرسانم. سخن در این باره دراز است ولی مجال گفتن بیش از این ندارم. مگر در هنگام دیگری بار دیگر در این زمینه بسخن پردازم ـ لیکن این نکته را ناگفته نگزارم که رمان یکی از چیزهاییست که راهنمای من بسوی درک حقایق اروپا گردیده. من مدتها گرفتار این اندیشه بودم که آیا براستی اروپاییان از خِرد بیگانه‌اند یا این تعصب شرقیگری است که مرا بسوی چنین گمانی می‌راند .. پس از کشاکش درازی میانه‌ی این اندیشه و آن اندیشه که شاید چهار سال مدت کشید سرانجام از راه دلیلهایی یقین کردم که براستی خرد از اروپا رخت بربسته. یکی از آن دلیلها داستان رمانبافی اروپاییان است که بیشک با خرد سازش ندارد. این پیشگویی را هم کرده باشم که با همه‌ی لافها و ستایشها که امروز درباره‌ی رمان بر زبانهاست پس از دیری رمان نکوهیده‌ترین چیزی در نزد مردمان بویژه مردمان شرق خواهد بود و شاید روزی برسد که کسانی برمانسوزی برخیزند که هر کجا کتاب رمانی بدست آوردند بیدرنگ آن را خوراک آتش سازند. من این پیش‌بینی را میکنم و خود چشم براه چنان روزی هستم. نزد من رمان امروز در حکم تعزیه‌خوانی دیروز است. چرا که هر دو کار بیهوده و بیخردانه است. چنانکه تعزیه‌خوانی پس از آنهمه ارجمندی و پس از آن تکیه‌بندیهای پادشاهان ، امروز کارش به پس‌کوچه‌ها کشیده و مایه‌ی دریوزه‌گردی شده یقین میدانم که بزودی رماننویسی هم بِروز او خواهد افتاد و این حال او را پیدا خواهد کرد.


.
بانو دکتر فاطمه‌ی سیاح طرف گفتگوی احمد کسروی در زمینه‌ی رمان
🔶 چگونه حاجی حسن پس از چهل سال مسلمان شد

🔸 تکه‌ی دو از نه


منوچهر : تو چه شنیدی؟ چیزی که نمی‌دانی چطور می‌گویی « بنظرم راست است»؟ وانگهی مردم چه می‌گویند؟

حسین : می‌گویند یک جماعتی پیدا شده‌اند باسم « کسرویها» که بخدا و دین و بهیچ چیز عقیده ندارند. می‌گویند شما هم از آنها هستید. رئیسشان را هم بتازگی کشته‌اند.

منوچهر : کسرویها یعنی چه؟ مثلاً می‌شود گفت « حسینها»؟ آقای کسروی یک نفر بود در تهران که کتاب می‌نوشت و می‌خواست ما را از این بدبختی نجات بدهد ، خیلی هم زحمت می‌کشید. کسانی هم که کتابهایش را می‌خوانند و می‌بینند همه‌اش راست و درست است با او هم‌عقیده و همراه شده‌اند. اینها را می‌گویند « آزادگان». فهمیدی حسین!

حاجی‌حسن : خوب. این آزادگان چه می‌گویند؟

منوچهر : این حسین گفت مردم می‌گویند که آزادگان بخدا و دین و به هیچ چیز عقیده ندارند. من هم اول راجع بخدا حرف می‌زنم. آزادگان بهتر و بیشتر از همه بخدا باور دارند. منتها می‌گویند باید خدای بزرگ و حقیقی را پرستید نه خدای دروغی و هوسباز را.

حاجی‌حسن : (با تعجب) آخر مگر چند تا خدا هست؟ خدای دروغی و هوسباز چیست؟

منوچهر : خدا یکی است ولی این چیزی را که مردم می‌پرستند خدا نیست. آنها می‌گویند یکی رفته است بالای آسمانها نشسته ، عده‌ای ملائکه هم این طرف و آن طرفش دارد ، منتظر است تا یکی خبط کوچکی بکند که فوری دستور بدهد بریزند سرش پدرش را در بیاورند ؛ ولی اگر کسی هزار تا گناه هم بکند ولی بسجده بیفتد ، الکی عبادت بکند و تملق بخدا بگوید می‌برندش بهشت. اینها می‌گویند خدا یک عده عزیزکرده‌هایی دارد که پیغمبران و امامان هستند ؛ هر کس برود قبرهای اینها را ببیند هرچه هم بدکاره باشد ببهشت می‌رود ؛ هر کس برای اینها گریه بکند همه‌ی گناههایش بخشیده می‌شود.

حاجی‌حسن : کی مردم چنین چیزی می‌گویند آقا ؟!!

منوچهر : کی؟ بهمین زودی فراموش می‌کنید؟ یا خودتان را به بی‌خبری می‌زنید؟ پس این زیارت رفتن و روضه خواندن چیست؟ یک نفر در عرض سال با گرانفروشی و تقلب و دروغ و پشت هم اندازی سر مردم کلاه می‌گذارد و صاحبِ پولی می‌شود و آن وقت برای اینکه خودش را پیش مردم دیندار نشان بدهد می‌رود بزیارت ، از طرفی هم چون می‌ترسد که نتیجه‌ی این حقه بازیهایش را خدا بدهد بخیال خودش می‌رود زیارت گناهانش را پاک می‌کند ؛ خدا وقتی دید این آمده قبر امامان و پیغمبران را می‌بوسد فوری می‌گوید این را ببرید بهشت!! در صورتی که این غلط است. دینداری همین است که آدم درستکار باشد ، تقلب نکند. دینداری اینها و مثل اینهاست. از طرفی خود پیغمبر اسلام فرموده که قبر نباید بیش از یک وجب از زمین بلندتر باشد. علتش اینست که فکر کرد اگر قبر بلندتر باشد کم‌کم دورش را می‌گیرند و گنبد و بارگاه برای آن می‌سازند و مثل بتی آن را می‌پرستند. بالاخره هم ما مسلمانها آمدیم و قبر خودش را ، با قبرهای دیگر زیارتگاه ساختیم. صاف و پوست کنده بگویم : با دستور پیغمبر خدا و با دستور اسلام نافرمانی کردیم. پس خدا از ما ناراضی است که خودش را رها کرده‌ایم و بت‌پرستی را گرفته‌ایم.


.
✴️ پولداران و آزمندان

📖 پرچم نیمه‌ماهه

(تکه‌ی 6 از 8)

بارها گفته‌ایم : در این كشور چهارده كیش هست و هر یكی از اینها چیزهای دیگری را نیك و چیزهای دیگری را بد می‌دانند. در پشت سر آنها مادیگری و بیدینی هست كه آدمی را از هر بندی آزاد می‌شمارد. اینست در ایران هر كس اختیار دارد هر یكی از آن كیشها را كه با هوسها و آرزوهای خود سازگار می‌یابد بگیرد و همان را دستور زندگانی خود سازد. مثلاً اگر كسی باده‌خوار است و از باده‌خواری لذت می‌برد می‌تواند پیرو خراباتیان گردد و شعرهای خیام و حافظ را كه در ستایش باده سروده‌اند دستاویز خود گرداند و در اینجا و آنجا بنشیند و به دیگران كه باده نمی‌خورند بد گوید. كسی اگر بیعار است و از سخنبازی و یاوه‌بافی خوشش می‌آید ، می‌تواند خود را هوادار «ادبیات» خواند و شب و روز با قافیه‌بافی و غزلسازی و چرندگویی بسر برد ، و آنگاه به دیگران كه به ادبیات نمی‌پردازند ارج نگزارده آنان را «بی‌ذوق» خواند و یك عمر با این بیدردی سرفرازانه بسر برد. اگر كسی بی‌حس و تنبل است و از پنداربافی لذت می‌برد می‌تواند خود را به دریای «عرفان» زند و خود را صوفی نامیده از قیدهای زندگانی آزاد گرداند و در این مجلس و آن مجلس نشسته مفت خورد و مفت گوید و یك عمر با این پستی بسر برد ، و با این حال بمردم بد گوید و آنان را «قشری» نامد. كسی اگر آزمند و بی‌پرواست می‌تواند خود را به مادیگری زند و به هر بدی برخاسته از دزدی و دغلكاری نیز پرهیز نكند و عنوانش این باشد كه زندگانی نبرد است و آدم باید زیرك باشد و پول درآورد. كسی اگر خودخواه و پستنهاد است و می‌خواهد خود را از توده كنار كشد و همیشه بمردم زباندرازی كند ، می‌تواند خود را به یك ملای مفتخواری ببندد و دیندار و «مقدس» گردد ، و در این مجلس و آن مجلس بنشیند و از قانون و مشروطه بد گوید ، میهن-پرستی را «بت‌پرستی» نامد ، پول دولت را حرام خواند و كاركنان ادارات را فاسق شمارد ، و بدینسان حس خودخواهی خود را بكار اندازد. به هر حال برای هر گونه پستی دستاویز هست ، برای هر گونه هوسبازی یك راهی باز است. تا آنجا كه اگر كسی بیناموس باشد و بخواهد زن نگیرد و با بیناموسیها زندگی كند می‌تواند بنام «ذوق ادبی» با هر گونه بی‌پروایی خواستِ خود را پیش برد و كسی هم ایراد نگیرد.

اینگونه بیناموسان در همین تهران می‌بودند و هستند و مردم نیز آنان را می‌شناسند ، و شگفتتر آنكه ایرادی هم نمی‌گیرند ، بلكه هر یكی از آنها كه می‌میرند بنام یك «ادیب بزرگوار» بالایش می‌برند و بزرگش می‌گردانند و در روزنامه‌ها و رادیو یاد او می‌كنند. (چنانكه یكی از آنان چند هفته پیش مرد و دیدیم كه چه ستایشها ازو كردند و چه جایگاهی برایش درست كردند.)[1] اینها نمونه‌هاییست كه چگونه در این توده نیك و بد درهم گردیده و هر كس هرچه را كه می‌خواهد می‌تواند جامه‌ی نیكی به آن بپوشاند و با پیشانی باز انجام دهد. بلكه برای بیگانه‌پرستی و كوشش به نابودی توده و كشور نیز بهانه هست و می‌توان به نام «حزبسازی» با بیگانگان درآمیخت و افزار دست آنها گردید و سودها جست.[2]

دوم : آن حسی كه نیكی را دوست ، و بدی را دشمن دارد در ایرانیان از كار افتاده. این درد دیگری در این توده‌ی بدبخت است. خدا به آدمیان حس داده كه چون از كسی یك كار نیكی سر زد او را دوست دارند و ارجش گزارند ، و اگر كسی بدكاره بود او را دشمن دارند و پستش شمارند. این حس خدادادی نیز درمیان این توده بیكاره گردیده. اینان نه تنها برای شناختن نیك از بد یك قاعده‌ای ندارند آن چیزهایی را كه بد می‌شمارند اگر از كسی سر زد دشمن نمی‌دارند و از ارج آن كس نمی‌كاهند.

[1] : ـ مانند این بالا بردن و بزرگ گردانیدن را بهنگام مرگ ادیب پیشاوری کرده‌اند. کسی که چهارده‌هزار بیت شعر در ستایش حکومت آلمان و قیصر آن ، ویلهلم سروده. (در کتاب «دردها و درمانها» بخش پنجم و نیز در کتاب در پیرامون «ادبیات» ، نشست دوم ، ص 26 از زندگانی ننگینش یادی رفته).
[2] : مثال دیگر : «زبان مادری»‌ را بهانه‌ی جدایی‌خواهی و بیگانه‌پرستی گرفت که چرا با آن زبان درس نمی‌تواند بخواند یا نامه‌ی اداری نمی‌تواند بنویسد.


.
🔶 در پیرامون رُمان ، احمد کسروی

🔸 بخش دوم : زیان رمان به تندرستی (تکه‌ی یک از یک)


... علت اینکه جوانان هنوز از هفده و هجده سالگی چشم و گوششان باز شده از دنبال زنان نابکار می‌فتند چیست؟ آیا در سی سال پیش هم جوانان حال امروزی را داشتند؟ آیا نه اینست که رمانها و تأترها و سینماها هر یکی جداگانه معلم عشق است و چشم و گوش جوانان را باز میکند و اینها باعث هستند که بسیاری از جوانان گرفتار این دردهای ناپاک میشوند و هنگام زناشویی یک دختر بیگناهی را نیز گرفتار و آلوده میسازند؟!

آن کسانی که داستان شناسایی مردی را با زنی از آغاز تا انجام و با سراسر گوشه‌ها و رازهای آن می‌نویسند یا نشان میدهند همچون آموزگاری که درس بشاگردان بیاموزد آیا چه مقصودی از این کار خود دارند؟! یا چه نتیجه را منتظر هستند جز اینکه جوانان که آن کتاب را میخوانند یا آن نمایش و بازی را می‌بینند رشته‌ی خودداری را از دست داده و در خیابانها و کوچه‌ها دنبال زنان افتاده و خویشتن را بسرچشمه‌ی سوزاک و سفلیس رسانند.

چه صدها و هزارها جوانانی که از همین راه رشته‌ی شکیبایی را از دست داده و در هنگامی که دیوانه‌وار در کوچه‌ها و خیابانها می‌گردیده ناگهان در چاه چرکینی سرازیر و بدانسان آلوده و پلید گردیده!

آن پدری که در دست پسر زن‌ناگرفته‌ی جوان خود رمان عاشقانه می‌بیند و آن را از دست او نگرفته و در توی بخاری نمی‌اندازد چه شگفت که پس از چند ماهی آن پسر را آلوده‌ی دردهای چرکینی از سوزاک و سفلیس و مانند آنها یافته ناگزیر باشد که مدتها زحمت رنجوری او را بکشد؟!

آن مادری که دختر جوان خود را از رفتن بسینماها و تیاترها جلوگیری نمی‌کند چه شگفت که پس از زمانی خاندان خود را دچار بدنامی یابد و ناگزیر باشد که از آن دختر و از نام او بیزاری جوید؟!

مقصود این است که آقای دکتر تومانیانس [1] و دیگران مردم را گناهکار و ناشایسته ندانند و از نوشتن کتابهای سودمند درباره‌ی تندرستی نومید نباشند. بلکه بدانند که گناه از کسان دیگریست که در راه سود اندک خود از ویران کردن خانه‌های مردم باکی ندارند و ما بیاری خدا امیدواریم که این ناکسان را بر سر جای خود خواهیم نشاند.


[1] : دکتر تومانیانس در مهنامه‌ی پیمان بخش گفتارهای بهداشتی ـ پزشکی را در دست داشت.


.
گفتگو از شعر در پرچم روزانه 4.pdf
239.8 KB
گفتگو از شعر در پرچم روزانه (بخش 4)

احمد کسروی

بیهوده‌گویان را بخود باز‌گزارید
نامه‌ی آقای آگاه
در پاسخ روزنامه‌ی آزاد
داوری توده
خراباتیان که بودند و چه می‌گفتند؟..



.
🔶 چگونه حاجی حسن پس از چهل سال مسلمان شد

🔸 تکه‌ی سه از نه


(حاجی‌حسن کمی فکر می‌کند ولی حرفی نمی‌زند. بعد از قدری خاموشی مشغول گفتگو می‌شود.)


حاجی‌حسن : بسیار خوب. اینکه با همه‌ی دشواریش حرف حسابیست. من هرچه می‌خواهم جواب بدهم می‌بینم نمی‌توانم. حرف حسابی جواب ندارد. ولی روضه‌خوانی چطور؟

منوچهر : روضه اصلاً ببینیم چیست؟ ما می‌نشینیم ، می‌گوییم حضرت امام حسین هزار و سیصد سال پیش کشته شد ، آن وقت می‌افتیم به گریه کردن و توی سر و سینه زدن. این روضه خوانی است. حالا ببینیم این کار چه فایده دارد؟ اینکه ما گریه می‌کنیم آنها زنده می‌شوند؟

حاجی‌حسن : نه ...

منوچهر : مثلاً در روضه می‌گویند که یزید یا معاویه بامامها ظلم و اذیت کردند خیلی خوب ، درست. ولی ما می‌توانیم آنها را برگردانیم و انتقام بگیریم؟

حاجی‌حسن : نه ...

منوچهر : یا اینکه باغ فدک را غصب کردند ، می‌توانیم پس بگیریم.

حاجی‌حسن : نه ...

منوچهر : پس فایده‌ی روضه‌خوانی چیست؟ آدم هر کاری را باید برای نتیجه بکند ، این طور نیست؟

حاجی‌حسن : بله درست است.

منوچهر : پس چیزی که نتیجه ندارد چرا می‌کنیم؟ وانگهی ...

حاجی‌حسن : ولی آخر روضه ضرری هم ندارد.

منوچهر : اولاً چیزی که فایده ندارد ولو هم بی‌ضرر باشد ، چرا بکنیم؟ وانگهی ضرر هم دارد. وقتمان بیخود از بین می‌رود ، خرج بیخودی هم می‌کنیم دل‌مرده هم می‌شویم. تا یک چیزی شد بجای اینکه چاره کنیم می‌نشینیم یک قدری گریه می‌کنیم ، دلمان که ساکت شد خاموش می‌شویم. از طرف دیگر خیال می‌کنیم با گریه کردن گناهان ما آمرزیده می‌شود. آن وقت از هیچ کار بدی هم نمی‌ترسیم برای اینکه با یک دفعه گریه همه‌اش مالیده می‌شود.

حاجی‌حسن : ولی آخر اینها مردهای بزرگی بودند.

منوچهر : من هم می‌دانم اینها مردان بزرگ و باغیرتی بودند ، زیر بار زور و ظلم نمی‌رفتند ، این خودش خیلی مهم است. چیزی که هست همینطور که گفتم گریه برای اینها فایده ندارد. بجای گریه ما هم باید از اینها سرمشق بگیریم ، در مقابل ظلم و ستم بایستیم ، غیرت داشته باشیم مردانگی داشته باشیم اینهاست که برای ما فایده دارد نه گریه. خود آن مردان بزرگ هم مقصودشان این بوده که ما هم مثل آنها باشیم.


.
✴️ پولداران و آزمندان

📖 پرچم نیمه‌ماهه

(تکه‌ی 7 از 8)

برای این صد گواه توان آورد. در زمان كشاكش مشروطه و استبداد یك دسته‌ی بزرگی از درباریان رفتارشان این بود كه هر زمان كه استبداد چیرگی می‌نمود به آنسو می‌گراییدند ، و هر زمان كه مشروطه فیروز درمی‌آمد رو به اینسو می‌آوردند. كار به جایی رسید كه چون در سال 1288 (1327) محمدعلی‌میرزا بیكبار درمانده شده از تاج و تخت دست برداشت ، چند تن از آنان كه در باغشاه [پایگاه فرماندهی محمدعلی‌میرزا] وزیر بودند بی‌هیچ پروایی رو به آزادیخواهان آوردند ، و در اینجا نیز وزیر شدند ، رئیس مجلس شدند ، و كسی به آنها ایراد نگرفت كه شما سیزده ماه بود كه در باغشاه بودید و با توده جنگ می‌كردید. بلكه همان كسان سپس از «وجهای ملت» گردیدند و هنوز یكی از آنها زنده است و با صد بی‌پروایی روز می‌گزارد و كسی هم او را بدكاره نمی‌شناسد.

آنروزها كسانی در باغشاه در دادگاهی كه محمدعلی‌میرزا برای محاكمه‌ی آزادیخواهان برپا گردانیده بود عضو بوده‌اند ، و سپس همان كسان به میان توده آمده‌اند و یكی از آنان اكنون نماینده‌ی مجلس است و سالانه پول گزافی به جیب می‌ریزد و كسی هم او را بدكاره نمی‌شناسد.[1]

چرا دور می‌رویم ، یك دسته‌ی بزرگی در همین تهران و در جاهای دیگری در زمان رضاشاه گرد او را گرفتند و چاپلوسی و پستی با زبان و خامه ، دریغ نگفتند ، و چون آن شاه برافتاد بیكبار بازگشتند و بدگویی آغاز كردند ، و این رفتار بسیار زشتی كه از آنان سرزد مردم نیز چندانكه می‌بایست پروایی ننمودند و به آن كسان ایراد نگرفتند و از آن بیزاری نجستند.[2]

این خود بیماری بزرگ دیگری در این توده است. بیماری بزرگی كه به تنهایی مایه‌ی نابودی یك توده تواند بود. یك مردمی كه بدان را خوار نداشته به آنان با دیده‌ی توهین ننگرند ، و نیكان را بزرگ نداشته به آنان ارج نگزارند در جهان روی رستگاری نخواهند دید.

[1] : ـ یكی از آنان محسن صدر (صدر الاشراف) است كه در دستگاه محمدعلی میرزا در باغشاه حکم به کیفر آزادیخواهان می‌داد و به همین علت به او «قصاب باغشاه» لقب دادند ولی سپس در حكومت مشروطه برای خود جا باز كرد و در دستگاه عدلیه (!) به مقامهای بالا رسید و وزیر گردید و سه دوره نماینده‌ی مجلس(!) بود و سپس وزیر دادگستری (!) گردیده دو سال و اند پس از این نوشته نخست وزیر هم شد! پس از بیرون آمدن کتاب «شیعیگری» ، هنگامی که وزیر دادگستری کابینه‌ی سهیلی بود ، پروانه‌ی وکالت کسروی را «معلق» گردانید و برای کتابهای او آن پرونده‌ی ننگین را پدید آورد. دیگری حاج محتشم‌السلطنه‌ی اسفندیاری است كه سالها رئیس مجلس بود! اینها تنها دو تن نمونه‌ی ده‌ها تن دیگرند.
[2] ماننده‌ی این در پیشامدهای پس از سال 57 تكرار شد. یك مشت بدنهادان در پستی و تیره‌دلی تا آنجا پیش رفتند كه دستشان به خون بیگناهان آلوده گردید لیكن از مردم چندان خواری و بی‌ارجی ندیدند. كسانی از برجستگان و بزرگان كشور به دستبوسی سیاهكاران رفتند و هنر و قلم و سخن خود را به پایشان ریختند ولی از گرامی‌داشتگی در نزد مردم نیفتادند. وارونه‌ی آن نیز بدینسان رخ داد : كسانی كه هرگز دست یاری و همراهی به سیاهكاران ندادند ارجمندی چندانی از مردم ندیدند.



.
محسن صدر (صدرالاشراف)
حسن اسفندیاری (حاجی محتشم‌السلطنه)