پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.28K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
بحران بزرگ : مادری که زیر فشار گرسنگی ناچار به فروش فرزندانشان شده روی خود را از شرمندگی می‌پوشاند.
دین و جهان (بزبان عادی)
دین و جهان (بزبان عادی)
🔶 در پیرامون رُمان ، احمد کسروی (بخش دوم)

🔸 رمان ۱ (تکه‌ی یک از یک)


گفتارهایی را که پارسال در زمینه‌ی رمان در پیمان نگاشتیم خوانندگان فراموش نکرده‌اند. یکی از ایرادهایی را که بر این بدعت زشت اروپایی داشتیم این بود که چون داستان تاریخی را با افسانه درهم می‌آمیزند این خود زیان بزرگی را دربر دارد و باعث آن میشود که خوانندگان افسانه‌های بی‌بنیاد را بجای تاریخ بیاد خود سپارند و در اینجا و آنجا بازگویند. از جمله در آن گفتارها نام دانشمند مصری جرجی زیدان نویسنده‌ی الهلال را برده و رماننویسیهای او را نکوهش کرده بودیم. در آن هنگام کسانی از ما رنجیدند و زبان بگله باز کردند ولی ما چون سخن از روی فهم زده بودیم پروای آن رنجش و گله را نکردیم و چون بتازگی گواهی بدرستی گفتار ما از رهگذرِ خودِ الهلال بدست آمده در اینجا می‌نگاریم :

یکی از رمانهای جرجی زیدان رمان «الانقلاب العثمانی» است که در آنجا افسانه‌بافیها کرده و یک مرد و یک زن را بنام «رامز» و «شیرین» دست اندر کار شورش عثمانی ساخته است. بتازگی یکی از خوانندگان الهلال چنین پرسشی از آن مهنامه نموده : «آیا رامز و شیرین دو قهرمان شورش عثمانی هنوز زنده‌اند و آیا کنون را در کجا هستند؟»

مهنامه پاسخ داده که رامز و شیرین دروغی بودند!

کسی از نویسنده‌ی الهلال بپرسد که آیا سود آن دروغ‌پردازیها چه بود؟ آیا از چه راهی می‌توان آن دروغها را که در مغزهای خوانندگانِ رمانهای شما جا گرفته از مغزهای ایشان بیرون آورد؟!


.
✴️ در پیرامون زبان

🖌 احمد کسروی

📖 پرچم نیمه‌ماهه

تکه‌ی4 از 9

باری اگر بخواهیم لغزشهای فرهنگستان را بشماریم سخن به درازی انجامد. اینست به این سه نمونه بس كرده پی گفتار خود را می‌گیریم. چنانكه گفتم فرهنگستان درمیان دیگر كارهای خود به جلوگیری از ما نیز می‌كوشید. چند بار نامه از وزارت فرهنگ یا از دفتر نخست‌وزیر فرستادند كه باید پیروی از فرهنگستان نمایید و كلمه‌هایی را كه آنها برنگزیده بكار نبرید. من پروا ننموده در یك پاسخ درازی كه به نامه‌ی آقای جم (نخست‌وزیر) دادم لغزشهای فرهنگستان را بازنمودم و آشكاره نوشتم كه اگر پیروی از این غلطها نمایم به دانش ناپاسداری نموده‌ام. بارها سانسور در نوشته‌های من به كلمه‌هایی خط می‌زد و من نیز به نوشته‌های او خط زده به چاپخانه می‌فرستادم.

با این حال سه سالی گذشت و به یاری خدا فرهنگستان از میان رفت. ولی ما همچنان ایستاده‌ایم و راه خود را دنبال می‌كنیم ، و در این چندگاه پیشرفت شایانی در زمینه‌ی زبان نموده و گذشته از بیرون كردن كلمه‌های بیگانه گامهایی در دیگر باره‌ها برداشته‌ایم كه آنها را نیز در این كتاب [1] روشن خواهیم گردانید.

🔶 آكهای زبان

چنانكه گفته‌ایم آكهای فارسی بسیار است و ما در این كتاب خواهیم كوشید كه تا توانیم آنها را بازنماییم و راه چاره‌ی هر یكی را نشان دهیم :

1ـ درآمیختگی با كلمه‌های بیگانه
چنانكه گفته‌ایم یكی از آكهای فارسی كه به چشم می‌زند درآمیختگی آن با كلمه‌های بیگانه بویژه با كلمه‌های تازی می‌باشد. این درآمیختگی در نتیجه‌ی چیرگی تازیان به ایران یا در سایه‌ی دلبستگی ایرانیان به اسلام یا به زبان تازی نبوده. زیرا اگر شما جستجو كنید در قرنهای نخست اسلام كه چیرگی عرب بیشتر و دلبستگی ایرانیان به اسلام فزونتر می‌بوده این درآمیختگی بیرون از اندازه رخ نداده و همانا از قرنهای پنجم و ششم است كه این درآمیختگی نمودار گردیده. انگیزه‌ی آن نیز چنانكه ما می‌دانیم جز هوسبازی و خودنمایی كسانی نمی‌بوده.

در آن زمانها دانستن زبان عربی مایه‌ی سرفرازی شمرده می‌شده. از اینرو كسان بسیاری آن را درس خوانده و یاد می‌گرفته‌اند. چیزی كه هست برخی از اینان كتابی به تازی نوشته و یا شعرها سروده از هنر خود بهره می‌برده‌اند و بسیاری هم آن را نخواسته و یا نتوانسته در فارسی نوشتن پیاپی كلمه‌ها و جمله‌های عربی می‌آورده‌اند و بدینسان هنر خود را به مردم نشان می‌داده‌اند.

باز شدن درهای زبان فارسی به روی كلمه‌های عربی جز نتیجه‌ی این هوسبازیها و نادانیها نبوده ، و چون كسانی این كار را كرده‌اند راه به روی دیگران باز گردیده و خود یك شیوه‌ی همگانی شده.

ملایان تا زمان ما همین رفتار را بكار می‌بستند. اینان كه سالها به درس عربی می‌پرداختند آن را به اندازه‌ی كتاب نوشتن یا شعر سرودن نمی‌آموختند و تنها بهره‌ای كه از آن می‌خواستند جز این نمی‌بود كه در سخن گفتن با مردم و در قباله نوشتن پیاپی كلمه‌ها و جمله‌های عربی بكار برند و بدینسان عربی‌دانی خود را به مردم نشان دهند. در قباله‌ها و مَهرنامه‌ها تا می‌توانستند عربی می‌نوشتند و چون درمی‌ماندند فارسی آغاز می‌كردند.

ماننده‌ی همین كار در سی و اند سال پیش از فرانسه‌خوانان دیده شد. كسانی که بیش یا كم فرانسه یاد می‌گرفتند برای آنكه هنر خود را بكار برند و برتری به مردم فروشند در گفته‌ها و نوشته‌های خود پیاپی كلمه‌های اروپایی می‌آوردند ، كه اگر جلوگیری نشدی تاكنون هزار كلمه‌ی اروپایی به فارسی آمیخته گردیدی.

كوتاه سخن : این درآمیختگی فارسی با كلمه‌های تازی و باز بودن درهای این زبان بروی كلمه‌های آن یك تاریخچه‌ی سرفرازانه نمی‌دارد ، و به هر حال این خود یكی از آسیبهای زبان فارسیست كه زیانهای چندی را دربر می‌دارد و چون كسانی هنوز هم هواداری از آن كلمه‌ها می‌نمایند و از ایستادگی دست برنداشته در پشت سر به زباندرازی می‌پردازند اینك من آن زیانها را روشن می‌گردانم :


[1] : همانا خواست كتابیست كه سپس جداگانه چاپ شد و «زبان پاك» نام گرفت. چنین برمی‌آید كه می‌خواسته‌اند آن را تكه تكه در پرچم بچاپ رسانند ولی گفتارهای دیگری چندان لبریز شده بوده كه جا برای آن نمانده. سپس نویسنده آن را درست (کامل) گردانیده و با دیگرگونیهایی جداگانه چاپ كرد.


.
✴️ دین و جهان (بزبان عادی)

🖌 احمد کسروی

🔸نشست
یکم (تکه‌ی چهارم)

پس از همه‌ی اینها در همان قرن بیستم است که چنین جنگ ویران‌کُنی در میان دولتها در جریان است.

آری به قرن بیستم بایستی نازید. زیرا آن پیشرفتی که در زمینه‌ی دانشها در این قرن و در قرن پیش از آن رخ داده ، و آن تسلطی که آدم به طبیعت پیدا کرده ، در تاریخ آدمیان بیمانند است. تاکنون چنین گامهای بزرگی در راه پیشرفت برداشته نشده بوده.

ولی چه سود که آدمها راه برخورداری از آن دانشها را نمی‌دانند. چه سود که همان دانشها از یکسو باعث سختی زندگانی گردیده و از یکسو صدها وسیله‌ی آدمکشی و شهر ویران‌کنی بدست آدمیان داده. چشم باز کنید و ببینید اروپا که مهد دانشهاست از دست همان دانشها چه می‌کشد.[1]

آنان هیچ نمی‌دانند امروز گرفتاری جهان چیست. نمی‌دانند که همان دانشها که قرن بیستم بآن می‌نازد چه معضلاتی در زندگانی بوجود آورده. چنانکه گفتم آنان از این زمینه‌ها بسیار دور ، بلکه حتی بیگانه‌اند.

از اینسو ، ما با آنکه در جاهای دیگر از گرفتاریهای جهان بسیار گفته‌ایم برای آنکه گفتگو روشن باشد می‌باید در اینجا هم بگوییم :

ما بدانشها اهمیت بسیار می‌دهیم. اگر دیگران بنام آنها می‌نازند ، ما بخود دانشها همه جور علاقه‌ای ‌داریم. از گفتن بی‌نیاز است که جنبش دانشها در اروپا در دو قرن گذشته گامهای بزرگی در راه پیشرفت بوده. منتها از همان دانشها چند سری دشواریهای بزرگ پدید آمده که من اینک فهرست‌وار می‌شمارم :

1) از همان دانشها مادّیگری بوجود آمده که بآتش «مبارزه‌ی زندگانی» دامن زده و همین بلا ، گرفتاری را بسیار سخت گردانیده و بدشواری زندگانی افزوده.

2) ماشینهای بافندگی و ریسندگی و کشاورزی و مانند اینها ، و همچنین راه‌آهن و تلگراف و اتومبیل و هواپیما و رادیو و بسیار از این نوع که نتیجه‌ی دانشهاست ، هر یکی وسیله‌ی دیگری در دست طماعان و ستمگران گردیده و به تسلط آنها بسیار افزوده ، که این سبب دیگری بدشواری زندگانی می‌باشد.

3) جنگ که یکی از گرفتاریهای آدمیانست ، صد برابر سختتر و آسیب‌زاتر از آنچه می‌بود گردیده.

اینها سه سری گرفتاریهاست که از همان دانشها برخاسته و من اینک از یکایک آنها گفتگو کرده خواهم کوشید هر یکی را روشن گردانم.

درباره‌ی مادّیگری ، شما نیک می‌دانید که بزرگترین و ریشه‌دارترین گمراهیست که جهان بخود دیده. باز نیک می‌دانید که وظیفه‌ی بزرگی را که ما بگردن می‌داریم ، مبارزه با این گمراهی و برانداختن آن از جهان می‌باشد. پس جای شگفت نخواهد بود اگر در پیرامون آن بسخن درازی پردازیم.

شنیدنیست که مادیگری به ایران رسیده و بسیاری از مردم (از همان ملایان نیز) گرفتار بدآموزیهای آن می‌باشند ، و با اینحال کم کسی می‌داند مادیگری چیست ، و کم کسی از زیان آن آگاهست.

کسانی که اندک ‌آگاهی از معنی آن می‌دارند ، بیش از این نمی‌دانند که مادیگری جهان را جز همین دستگاه محسوس مادی نمی‌شناسد و خدا و جهان دیگر را نمی‌پذیرد ، و اینست با خوشی بآن گرویده شانه‌ها را بالا می‌اندازند و می‌گویند : «خدا نباشد ، چطور می‌شود؟». در حالی که چنین نیست. این اژدهاگمراهی ، زیانهای بزرگی را بدنبال ‌دارد. این گمراهی آدم را بسیار حقیر می‌شمارد و با جانوران به یک درجه می‌رساند. این گمراهی مردم جهان را از خوشیهای زندگانی محروم و از آسایش و سعادت دور می‌گرداند.

مادیگری از دانشها ریشه گرفته و گرفتاران آن بیش از همه ، دانشمندان بوده‌اند. اینان از تحقیقهای خود چنین نتیجه گرفته‌اند که جهانِ وجود جز همین دستگاه محسوس مادی نیست و چنانکه گفتم بخدا و جهان دیگر ، باوری نداشته‌اند و با دینها بدشمنی برخاسته‌اند. سپس در این اندازه هم نایستاده به اشتباهات دیگری افتاده‌اند که در زندگانی تأثیر مستقیم داشته. زیرا آدم را نیز جز همین کالبد محسوس مادی نشناخته از دستگاه بسیار باارزش روان و عقل که در اوست کاملاً غافل مانده‌اند ، و شما ببینید که همین غفلت چه زیانهای بزرگی را درپی داشته است.

از یکسو ، چون عقل (یا خرد) را که قاضی نیک و بد و راست و کجست ، نشناخته‌اند ، از اینجا به خودِ نیک و بد و راست و کج باور نداشته‌اند.

از یکسو ، از دستگاه روان که ناآگاه مانده‌اند ، آدم را با جانوران یکسان شناخته‌اند ، و چون منشاء کارهای جانوران خودخواهیست که هر یکی از آنها تنها خود را می‌خواهد و هر چیزی را برای خود می‌خواهد ، و از اینرو زندگانیِ آنها جز مبارزه با یکدیگر نیست (و نمی‌تواند باشد) ، آنان آدمها را هم به حال آنها تصور کرده ، اینها را نیز در زندگانی ناچار از مبارزه و کشمکش بحساب آورده‌اند.


[1] : این سخنان در گرماگرم جنگ جهانی دوم نوشته شده. همان زمان که با افزارهای جنگی که نتیجه‌ی پیشرفت دانشها بود بیدریغ خون یکدیگر را مي‌ریختند.



.
📘 دین و جهان (بزبان عادی)
🔶 در پیرامون رُمان ، احمد کسروی (بخش دوم)

🔸 رمان 2 (تکه‌ی یک از یک)


راستی را باید گفت و درستی را نباید پنهان داشت. من وقتی که شماره‌ی اول سال نخست مهنامه‌ی پیمان را از یکی امانی گرفته نگاهش میکردم برخوردم به نوشته‌ها و گفته‌هایی که در آن از زیانهای رماننویسی و رمانخوانی نگاشته بودید شما را اول کسی دانستم که پی بانجام و زیانکاری آن برده و بواسطه‌ی نوشته‌های پی درپی میخواهید ریشه‌ی این فرومایگی و پستی را که کسان اروپادیده برای ما نیاز آورده بودند بکنید. سپاس خدای را که بآرمانهای پاک و بی‌آلایش خودتان رسیده و جوانان ایرانی را از پنجه‌ی این ناخوشی دواناپذیر و کشنده رهایی داده‌اید. باید تمام رمانخوانان و رماننویسان که من هم هر دو را در سایه‌ی نابخردی میکردم و به سرزنشهای آموزگار خود گوش نمی‌دادم از ته قلب و دلِ پاک سپاسگزار شما گردند که از راه نارواییشان برگردانده بشاهراه درستی و دانایی رسانده‌اید ..

بِهر حال من میدانستم که رمانها با این حال بسر نخواهد برد و دیر یا زود به نیستی ابد دچار خواهد شد. رمانهای رنگ وارنگ ترجمه و غیر ترجمه بسیاری از آنها را دیده و باید با کمال دریغ که عمری با آنها سر کردم بگویم که خوانده‌ام ... ترجمه از زبانهای خارجی از رمانهای ایرانی از عفت و پاکدامنی دورتر بود. از اینجا میتوان به پستی اندیشه و سستی خردهای آنان پی برد ...

میتوانم بی‌اغراق بگویم که مهنامه‌ی پیمان رهاننده‌ی من از غرقاب پستی و نیستی بوده است و از اینروست که از رمان و رماننویسی پاک دست شسته و آنها را در کنج فراموشی نهاده‌ام. نیست باد کسانی که سبب نابخردی و فرومایگی توده‌ی جوانهای ساده شده‌اند. آری هستند کسانی که هنوز در پیش پیمان ایستادگی میکنند ولی آنها نیز باید بدانند که بجز کار ناشایستی نمی‌کنند.

از آنجایی که بدیهای رماننویسی و افسانه‌سرایی را درنیافته و «تقریظاتی» که برماننویسان در روزنامه‌ها می‌دیدم مرا تشویق باین کار می‌نمود و نمی‌دانستم که با دست خود راه بدسیرتی و ناپاکی برادران و خواهران دینی و هم‌میهن خود را هموار میکنم چند جمله رمان و افسانه و چندین نوشته بسبک رمان «که خوشبختانه هیچ یک چاپ و دست مردم نرسیده» نوشته بودم.

این گفته‌ها را باید آقای «متجدد» که در هر شماره‌ی روزنامه ستونی بنام «مسائل اجتماعی» پر و کنایه‌های نیشداری بگفته‌ی خودشان به «کهنه و کهنه‌پرستان» میزنند دانسته و آگاه گردند که سودهای اروپاییگری بجز این نخواهد بود که کنون هم نتوانسته‌اند جلوی زیانهای سیل‌آسای او را بگیرند. ولی بیاری خدا کسان پاکدل سرانجام ریشه‌ی این نارواییها که از اروپاییگری بر ما رفته خواهند کند.

باید آنها و ماننده‌ی آنها بدانند که با رماننویسی و تقلید کارهای اروپاییان «عطر تمدن» بمشام انسان نمی‌رسد. می‌نویسد : شامه‌ی ما چون پر است نمی‌توانیم عطر آن را با تمام تندی و تیزی که دارد استشمام کنیم. باید پرسید : کدام عطر....؟ اگر عطر تمدن اروپایی را میگویید که زهی بر نادانی شما ...

تمدنی که بهم خون و آهن آمیزد
تمدنش نتوان گفت بلکه راهزنی

عجب است در همان روزنامه نوشته شده : «هر سال در آمریکا 12هزار قتل رخ میدهد یعنی در هر سه ربع ساعت یک قتل واقع می‌شود.»

آفرین بر این راهنمایان گمراه! بیچاره‌ها خودشان هم نمی‌دانند چه می‌نویسند و چه میکنند ...

تبریز کریم ماهوتچی


پیمان : ما از نخست یقین داشتیم که پاکدلان بویژه از میان جوانان سر برآرند و یاری ما کنند. آقای ماهوتچی بداند فهم درستی که زیان رمان و اروپاییگری را بآسانی درمی‌یابد داده‌ی خدا می‌باشد و هر آنکه آن داده را دارد بسپاسگزاری باید بکوشد و دیگران را نیز بیاگاهاند. امروز بر هر خردمند غیرتمندیست که در جلوگیری از بیخردیها دست بسوی ما دراز کند.

درباره‌ی رمان ، پارسال که ما آن گفتارها را نوشتیم هواداران آن نه پاسخی توانستند داد و نه دل از رمان می‌توانستند کند. اینبود دم دربستند و بگوشه‌ای خزیدند. ولی بتازگی گاهی سر از روزن درآورده بقاچاق سخنانی می‌سرایند. شاید می‌پندارند آن گفتارهای ما با آن دلیلهای روشن فراموش گردیده و از میان رفته. دیگر چه دانند که امروز صدها مردان دانشمند دشمن آن نادانیها هستند و آن فرومایگیها که کسانی قلم برداشته بستایش آناتول فرانس و الکساندر دوما می‌پرداختند امروز نشدنیست. دیگر آن کالای پوسیده امروز بازار گرم ندارد.

در نتیجه‌ی همان نگارشهای قاچاق که کسانی در اینجا و آنجا در زمینه‌ی رمان می‌کنند بتازگی شعرهایی نیز بپاسخگویی رسیده که در شماره‌های آینده برخی را چاپ خواهیم کرد و این سخن خود را با شعری از آقای گشتاسبی بپایان می‌رسانیم :

تا مرد نگردد از خرد بیگانه
بیهوده نمی‌فتد پی افسانه


.
🔶 تو که خود را روشنفکر می‌دانی چرا این سی و چند صفحه را نمی‌خوانی؟!

🔸 (تکه‌ی یک از چهار)


یکی از آشنایانم که وقت آزاد فراوان دارد به نویسندگی و شعرخوانی علاقمندست ، کلاسهایی برای نویسنده یا بهتر بگویم رماننویس شدن هست که به آنجا می‌رود. برای شعرخوانی هم هر هفته به گفته‌ی خودش به یک «محفل حافظ‌خوانی» می‌رود. چون باور مرا به اندیشه‌های کسروی ، آن یگانه‌مرد ، می‌دانست ، روزی گفتگو از او را با پرسشی آغاز کرد.


گفت : من در عجبم حافظ چه اشکالی دارد که آقای کسروی از او خوشش نمی‌آمده؟

گفتم : انتقاد آقای کسروی از حافظ مانند گفتگو از چلوخورش قرمه‌سبزی نیست که چون همه آن را دوست دارند شما تعجب ‌کنید که چه شده فلانی دوست ندارد؟ داستان خوش آمدن و نیامدن نیست. من دوست دارم شما خودت به این پرسش فکر کنی. چرا دانشمندی همچون کسروی خود را ناچار می‌بیند درباره‌ی یک شاعری که شش قرن بیشتر از مردنش می‌گذرد کتاب بنویسد و از شعرهایش انتقاد بکند؟!

گفت : خب ، حکایت اختلاف در طبایع است. هر کسی طبعی دارد. من و خیلیها با خواندن حافظ حسابی حال می‌کنیم. می‌دانم همه مثل هم نیستند. بعضیها شاید طبعشان مثلاً با فردوسی موافقتر است. با اینحال تعجب می‌کنم یکی بگوید من از شعرهای حافظ خوشم نمی‌آید. شعر حافظ تو گویی مخمل است. نرم و لطیفست. من دوست دارم بدانم آقای کسروی به حافظ چه انتقادی دارد.

گفتم : شما حرف مرا ناشنیده گرفتید. از شما خواستم قدری در این باره فکر کنید که آیا با عقل جور درمی‌آید دانشمندی همچون کسروی با شاعری که قرنها از مردنش می‌گذرد دشمنی کند؟! ولی شما بجای آن ، حرفهای دیگری پیش می‌کشید.

آنکه می‌گویید : هر کسی «طبعی» یا آنطور که بعضیها می‌گویند «ذوقی» دارد ، این باز همان داستان خورش قرمه‌سبزی‌ است. داستان طبع یا ذوق یا خوش آمدن و بد آمدن نیست. گفتگو از سودمندی و یا زیانمندی شعرهای اوست. ولی اینکه می‌پرسید ایرادش به حافظ چیست ،‌ این پرسش بجاییست! این صحبت را به مسیر درستی می‌اندازد. کسروی با اینکه می‌دانسته کسان بسیاری هوادار حافظند و در برابر ایرادهای او به حافظ تعصب بخرج داده هیاهو می‌کنند ولی سستی نکرده دشمنیها را بجان خریده و آنها را یکایک نوشته.

گفت : «هیاهو» بی‌علت نیست. حافظ از مفاخر ملی ماست. شهرت جهانی دارد. دنیا در کار حافظ حیران مانده! آنوقت یک ایرانی که از او بد بگوید باعث هیاهو می‌شود!.

گفتم : اولاً چنانکه گفتم گفتگو از شخص نیست. گفتگو از شعرها‌ی اوست. گفتگو از سودمندی یا زیانمندی آنهاست. قصد بدگویی از یک شاعرِ درگذشته درمیان نبوده. دوست داشتم بجای آنکه من بگویم خودتان اینها را اندیشیده می‌فهمیدید. در هر حال ، آیا شما می‌خواهید بدانید که ایراد ما به حافظ ، یعنی همان شعرهای او ، چیست؟! یا می‌خواهید با مدح و ثنا از حافظ ، از همان اول ، راه را بروی منطق ببندید؟!..

گفت : البته که می‌خواهم بدانم. ولی شما هم حواستان به شهرت جهانی حافظ باشد!

گفتم : من چند نکته‌ای را خواهم گفت. ولی شما باید کتاب «حافظ چه می‌گوید؟» را بخوانید. در واقع آن یک دفتر سی و چند صفحه‌ای بیشتر نیست. باید با دقت و بدور از تعصب بخوانید ولی با همه‌ی دقتی که بکار برید ، چند ساعت یا حداکثر یک روز بیشتر وقتتان را نمی‌گیرد.

گفت : باشد. بفرمایید!



.
✴️ در پیرامون زبان

🖌 احمد کسروی

📖 پرچم نیمه‌ماهه

تکه‌ی 5 از 9

1) آن درآمیختگی و گشاده بودن درهای زبان به روی كلمه‌های عربی ، فارسی را از «یكزبانی» بیرون برده بود. زیرا یك زبان هنگامی یكزبانست كه دارای یك رشته كلمه‌ها باشد و همگی آن را به یك راه نویسند و گویند. ولی فارسی كه هر كسی می‌تواند آن را به گونه‌ی دیگری گرداند (مثلاً یكی جز كلمه‌های فارسی بكار نبرد ، و دیگری همه را عربی بیاورد و سومی نیمی فارسی و نیمی عربی گرداند) پیداست كه یكزبان شمرده نخواهد بود. شما شاهنامه‌ی فردوسی را با كلیه و دمنه‌ی فارسی یا با انوار سهیلی بسنجید ، آیا خواهید توانست آن دو را در یك زبان بشمارید؟!.. آیا كسانی كه فارسی را از روی شاهنامه آموخته‌اند خواهند توانست كلیه و دمنه را نیز بفهمند؟!. شاهنامه و كلیه و دمنه كه پردازندگانش هر كدام شیوه‌ی دیگری می‌داشته‌اند (و آن یكی هوادار كلمه‌های فارسی و این یكی دلبسته‌ی كلمه‌های تازی می‌بوده) بماند ، همان كلیله و دمنه را با انوار سهیلی كه شیوه‌ی پردازندگانشان یكی می‌بوده و هر دوی آنها ترجمه‌ی یك كتاب می‌باشد بسنجید : آیا می‌توان آنها را در یك زبان دانست؟!.. آیا كسی كه این را فهمیده آن را نیز خواهد فهمید؟!.. اینها نیز كه نویسندگانشان جدا می‌بوده‌اند بماند ، همان تاریخ جهانگشا را با دُرّه‌ی نادری كه هر دو را میرزا مهدیخان استرابادی نوشته بسنجید : آیا می‌توانید هر دو را در یك زبان بشمارید؟!.. آیا كسانی كه جهانگشا را فهمیده‌اند دره‌ی نادری را نیز خواهند فهمید؟!.

به همه‌ی این پرسشها باید پاسخ «منفی» داد و راستی آنست كه فارسی با حالی كه می‌داشت «یكزبان» نمی‌بود. بلكه خود «زبان» نمی‌بود. زبان برای آنست كه گوینده به دستیاری آن خواستهای خود را بشنونده بفهماند ، و این بسته به آنست كه گوینده و شنونده هر دوشان كلمه‌ها و جمله‌ها را بشناسند كه دیگر نیازی به اندیشه درباره‌ی آنها نیفتد. ما هنگامی كه سخن می‌گوییم با زبان كاری نمی‌داریم و به كلمه‌های آن نباید پردازیم. كلمه‌ها تنها برای نشان دادن معنی‌هاست. از اینرو زبان باید كرانه‌دار باشد كه كلمه‌هایش شناخته گردد و هر كس از پیش آنها را بداند. چنانكه یك آینه كه به آن می‌نگریم هرچه صافتر باشد خود درمیانه ناسَتَرسَنده‌تر [نامحسوس] [1] خواهد بود و ما یكسره[=مستقیم] با پیكره‌ی[عكس] خود روبرو خواهیم گردید ، یك زبان نیز هرچه كلمه‌هایش شناخته‌تر باشد كه خود درمیانه كمتر سَتَرسَد و شنونده یكسر بسر معنیها رود این نشان نیكی و درستی آن خواهد بود.

ولی فارسی به وارونه‌ی آن می‌بود و چون هر كسی شیوه‌ی دیگری بكار می‌بُرد شنونده می‌بایست نخست با كلمه‌ها و جمله‌ها روبرو گردد و به آنها بپردازد و معنی هر كدام را بداند و پس از آن ، راه به جمله‌ها بَرَد. اینست دوباره می‌گوییم : فارسی نه تنها «یكزبان» بلكه خود «زبان» نمی‌بود.

راستی هم آنست كه از هزار سال باز زبان فارسی بیش از هر كاری ، در راه سخنبازی بكار رفته. شاعران كه جز درپی قافیه‌بافی نمی‌بوده‌اند و خود به این خَستُوان[= معترف] گردیده‌اند بمانند ، كتابنویسان هم بیشترشان همین راه را پیموده‌اند. تاریخنویسان كه به تاریخ پرداخته‌اند در آن میان از سخنبازی و جمله‌پردازی چشم نپوشیده و كسانی از آنان بیش از تاریخ در بند این كار می‌بوده‌اند. وصّاف آشكاره می‌نویسد كه خواستش نشان دادن «فصاحت و بلاغت» می‌بوده و تاریخ را دستاویزی برای آن گرفته.[2] جوینی در حال آنكه تاریخ دلگداز مغول را می‌نویسد به نام سخنبازی از «سجع» پردازی و «بهاریه» سازی و مانند اینها كه نشان بیدردی اوست بازنمی‌ماند. دیگران نیز همین رفتار را داشته‌اند و تنها تاریخ بیهقی و كتاب گَردیزی و عالم‌آرای عباسی و برخی كتابهای دیگر است كه بیرون از این رشته می‌باشند.

اینان سخنبازی را یك هنر می‌پنداشته‌اند و اینست به آن می‌نازیده‌اند و«سحر حلال» یا «معجزه» می‌نامیده‌اند. اینست فن‌هایی به نام «معانی» و «بیان» و «بدیع» و مانند اینها كه درباره‌ی سخنبازیست پدید آورده‌اند كه در مدرسه‌ها درس می‌خوانده‌اند. اینها درباره‌ی زبان تازی می‌بوده ولی با فارسی نیز همان رفتار را می‌نموده‌اند.


[1] : سترسیدن (همچون نترسیدن) = محسوس شدن و بودن. سترسنده = سَتَرسا = محسوس
[2] : گفته‌های خود وصاف خواندنیست : «نظر برآنست كه این كتاب مجموعه‌ی صنایع علوم و فهرست بدایع فضایل و دستور اسالیب بلاغت و قانون قوالیب براعت باشد و اخبار و احوال كه موضوع علم تاریخست مضامین آن بالعرض معلوم گردد» ... (کسروی)


.
✴️ دین و جهان (بزبان عادی)

🖌 احمد کسروی

🔸نشست
یکم (تکه‌ی پنجم)

اینها اشتباههای بسیار بزرگیست. اینها اشتباههاییست که جهان را زیر و رو می‌توانست بکند (چنانکه کرده). در نتیجه‌ی همینهاست که یک رشته بدآموزیهای زهرآلودی در سراسر جهان منتشر شده :

«در جهان نیک و بدی نیست. هر کسی آنچه را بسود خود می‌بیند ، نیک می‌شمارد و آنچه را بزیان خود می‌بیند ، بد می‌شناسد».

«زندگانی مبارزه است و هر کسی باید جز خوشیهای خود مقید به چیزی نباشد و اعتناء به کسی و چیزی نکند».

«هر ضعیفی خوراک قوی است».

«آدم اصلاح ناپذیر است».

شما نیک اندیشید که این سخنان چه اثری در طماعان و ستمگران و هوسمندان می‌تواند داشته باشد ، و چه بهانه‌ای بدست آنان می‌تواند بدهد. در جایی که زندگانی مبارزه است ، چرا آدمهای حریص و طماع تا می‌توانند پول جمع نکنند؟!. چرا اعتنا به حال بینوایان و مستحقان کنند؟!. در جایی که ضعیفها خوراک قویها می‌باشند چرا ستمگران جلو ستمکاریشان را بگیرند؟!. چرا ناتوانان را در زیر پا لگدمال نکنند؟. اگر در جهان نیک و بدی نیست چرا هر کسی هرچه دلش خواست نکند؟!. چرا جلو هوسهای خود را بگیرد؟!.

در اینجاست که می‌گوییم : این بدآموزیها جهان را زیر و رو گردانیده. در اینجاست که می‌گوییم : اینها تعلیمات زهرآلودی می‌باشد.

در نتیجه‌ی همین بدآموزیهاست که نخست در خود اروپا و آمریکا ، و سپس در دیگر جاها ، «مبارزه‌ی آدمیان» بسیار سخت و زندگانی بسیار دشوار گردیده. چون کسانی معنی «مبارزه‌ی آدمیان» را نخواهند دانست و خواست ما را از آن نخواهند فهمید ، اینست ناچارم از آن نیز بگفتگو پردازم. بگفته‌ی عربها : «سخن ، سخن را آورد».

باید دانست آدمیان در زندگانی دو گونه کوشش دارند : یکی در برابر طبیعت برای بدست آوردن مایحتاج زندگانی (که ما آن را «مبارزه با طبیعت» می‌نامیم) ، و دیگری کوشش در برابر همجنسان برای پیش افتادن از ایشان و بهره‌ی بیشتر بردن ، و یا برای جلوگیری از پیش افتادن دیگران و بهره‌ی بیشتر بردن ایشان (که ما این را هم «مبارزه‌ی آدمیان» می‌خوانیم).

روشنتر گویم : آدم یک بار تخم می‌کارد ، یا درخت می‌نشاند ، یا پارچه می‌بافد ، یا خانه می‌سازد ، یا بچاره‌ی بیماری می‌کوشد ، یا بکارهایی از اینگونه می‌پردازد ، اینها مبارزه با طبیعت است. یک بار هم مردی را فریب داده پولش را می‌گیرد ، یا نیرنگی بکار برده کالای خود را به بهای گرانتر می‌فروشد ، و یا به ناتوانی غلبه نشان می‌دهد ، یا با زور خانه‌ی کسی را از دستش درمی‌آورد ، یا در برابر این نوع تسلطها و بدیها ایستاده به نگهداری خود می‌کوشد ، اینها نیز مبارزه با همجنسان می‌باشد.

اینهاست کارهایی که آدمیان در زندگانی می‌دارند. کوششهایی که می‌کنند از این دو نوع است.

همچنین باید دانست این دو کوشش ، یا این دو مبارزه ، یکی نیست. مبارزه با طبیعت مبارزه مقدّسی‌ است و باعث آبادی جهان می‌باشد که هرچه بیشتر ، بهتر. مبارزه با همجنسان مبارزه‌ی پربلایی است و باعث رنج و گرفتاری می‌باشد که هرچه کمتر ، بهتر.

کسانی اگر نیک اندیشند ، بیشتر رنجهای زندگانی یا گرفتاریهای جهان ، نتیجه‌ی این بلای مبارزه با همجنسان است. اینهمه جنگها و ویرانیها از آن برمی‌خیزد ، بینوایی و گرسنگی میلیونها و صدمیلیونها افراد از آن بوجود می‌آید ، کشمکشها در میان خانواده‌ها از آن سر می‌زند ، این دویدنها و کوششهای روزانه بیش از همه در راه آن می‌باشد. کوتاهتر گویم : اگر رنجهای زندگی را بصد بخش گردانیم ، نودش از این بلای مبارزه‌ی آدمیان برمی‌خیزد. ما این را در «ورجاوندْبنیاد» [1] و دیگر جاها مفصّل‌تر و روشنتر نوشته‌ایم. در اینجا بکوتاهی یادی از آن کردم.

اکنون سخن در آنست که مادیگری با بدآموزیهای خود ، این مبارزه را بسیار سختتر گردانیده. همیشه کوششهای نیکخواهان جهان به کاستن از سختی آن مبارزه می‌بوده. ولی مادیگری اروپا بسختی آن افزوده ، و این یکی از نتایج زیانمند دانشها بوده.


[1] : کتاب «ورجاوندبنیاد»


.
دین و جهان (بزبان عادی)
🔶 در پیرامون رُمان ، احمد کسروی (بخش دوم)

🔸 تیره‌درونان (تکه‌ی یک از یک)


دل دارند نه از بهر فهمیدن ، گوش دارند نه از بهر شنیدن

... بارها از رمان گفتگو نموده با دلیل نشان دادیم که افسانه‌بافی بِهر نامی که باشد از خرد دور است. این کار کودکان و دیوانگانست که افسانه می‌بافند و آن را خوش میدارند.

کسانی می‌پنداشتند هرچه اروپاییان دارند باید پذیرفت و نامهای آناتول فرانس و الکساندر دوما و دیگران را برخ ما میکشیدند. ما بازنمودیم اروپاییان سود از زیان بازنمی‌شناسند و در این راه سخت درمانده می‌باشند و این ننگ شرقیانست که چشم بهم نهاده دنبال غربیان را گیرند.

هم کسانی عنوان می‌نمودند : رمان چون شیرینست و هر کسی آن را بدلخواه میخواند از اینرو پند را با رمان درمی‌آمیزیم تا خوانندگان بآسانی پند را دریابند. ما پاسخ دادیم پند را که با افسانه درآمیزند سودی از آن نخواهد برخاست. وانگاه با آنهمه داستانهای شیرین تاریخی چه نیازی بافسانه می‌باشد؟! چرا کسانی پند را با آن داستانها در نیامیزند؟!

آنچه بهانه‌ها در این باره داشتند همه را پاسخ دادیم و این گفتارها چندان کارگر افتاد که بسیاری از جوانان که رمان نوشته و یا میخواستند بنویسند از آن چشم پوشیدند. نیز بسیاری از آلودگان برمانخوانی آن را رها نمودند.

با اینهمه نادانانی هنوز ستایش رمان را دارند و به پیروی اروپاییان آن را از ادبیات میشمارند. اینانند که تیره‌درونانند! اینانند که فروغ خرد بر درونشان نمی‌تابد!

مردی را تباهی بدتر از آن نیست که ایرادی که بر اندیشه‌ی کج یا بر رفتار بد او می‌گیرند پاسخ نتواند و از آن اندیشه یا رفتار نیز دست برندارد. دوباره می‌گویم : چنین کسی از مردمی دور و از خرد بی‌بهره می‌باشد.

کسی اگر بهره از خرد دارد این میداند که هر کاری باید از بهر سودی باشد و افسانه را هیچ سودی نیست. این میداند که کار بیهوده جز شایسته‌ی دیوانگان نمی‌باشد. این میداند که تنها عنوان ادبیات یک چیز بیهوده را باهوده نمی‌گرداند. این میداند که نیک و بد را باید با فهم خود دریافت و شمردن نامهای رماننگاران اروپا جز گواه نادانی نیست.

این خود نشان فرومایگی است که کسانی بیگانگان را با دیده‌ی بزرگی ببینند و همه‌ی کارهای ایشان را پسندیده دارند.

از شگفتیهاست که کسانی هوسهای بیهوده‌ای که دارند عنوان فریب‌آمیزی برایش
می‌اندیشند که خاک بر چشمها پاشند و زیر سپر آن عنوان خود را از نکوهش نگه داشته نزد مردم ارج و بهایی نیز پیدا کنند.

کسروی


.
در پیرامون رمان
✴️ یادداشتی درباره‌ی واژه‌ی «مفاخر ملی»

کوشاد
تلگرام : خوانندگان گفتارهایی را که در زمینه‌ی «مفاخر ملی» در کانال آمده بیاد دارند. یکی از خوانندگان ما درباره‌ی معنی این واژه شرحی فرستاده‌اند که در زیر می‌آید :

🔸 بسیار گفته و نوشته شده است که فلان شاعر ، یا بهمان صوفی ، از "مفاخر ملّی" است . سخنی که گفته یا نوشته می‌شود باید داری معنای دقیق باشد ؛ هر سخن که بر زبان آید نتوان گفت و نوشت . مثال آن همین کلمه‌ی "روشنفکر" است. هر روز هزاران بار این کلمه را بکار می‌برند ، و از هر کس که آن را بکار برده ، اگر بپرسیم << روشنفکر کیست ؟>> یا << مقصود از روشنفکر چیست ؟>> پاسخی نتواند داد.

بازگردیم به اصطلاح "مفاخر ملّی". از مدّعیان باید پرسید : مقصودتان از "مفخر ملّی" چیست ؟ آیا <<کسی است که ملّت ایران باید بدو فخر کند>> ؟ یا <<کسی است که ملّت ایران بدو فخر می‌کند>> ؟

اگر معنی نخست را درنظر دارید ، که باید گفت شما نمی‌توانید برای ملّت ایران تکلیف تعیین کنید ؛ نه شما ، و نه هیچ کس دیگری در حدّی نیست که برای یک ملّت تعیین تکلیف کند . اگر معنای دوم مورد نظر است ، باید پرسید : آیا شما معنای واژه ی "ملّی" را می‌دانید ؟ یقینا نمی‌دانید ، وگرنه چنین بیپروا آن را بر زبان نمی‌آوردید . "ملّی" منسوب است به "ملّت" ، و البته در اینجا ملّت ایران مورد نظر است . آیا شناختی از "ملّت ایران" دارید؟

ملّت ایران از زمان دودمان هخامنشی بطور عینی و واقعی تشکیل شد. پیش از آن هم عیلامیان بمدت بیش از دوهزار سال بخشی از ملّت ایران را تشکیل می‌دادند ، با فرهنگی غنی و منزلتی بزرگ در جهان آن روزگار. پس ملّت ایران بیش از چهارهزاروپانصد سال سابقه دارد و از صدهامیلیون نفر انسان تشکیل شده است که در اینجا باهم زیستند و در تمام این مدّت ، اتّحادشان ملّت ایران را تشکیل داده است. "ملّت ایران" فقط شامل کسانی نیست که در گذشته در آن می‌زیستند ، یا اکنون می‌زیند ؛ شامل همهی مردمانی نیز هست که در آینده ، پیوسته بهم ، این ملّت را تداوم خواهند بخشید.

اکنون که دانستید ملت ایران به چه معنائی است ، باز هم جرأت می‌کنید که فردی را مفخر ملت ایران بخوانید ؟ آیا صدهامیلیون کسانی که ملت ایران را تشکیل داده ، و می‌دهند ، و خواهند داد به آن فرد فخر می‌کرده ، و می‌کنند ، و خواهند کرد ؟ اصلا سعدی و حافظ و ... کجا بودند وقتی ملت ایران برقرار بود؟ و تا صدها سال بعد از زندگیشان ، میلیونها ایرانی اصلا آنها را نمی‌شناختند ، چه برسد به اینکه به آنها فخر کنند! حداکثر چیزی که می‌توانید بگویید این است که <<ما چند نفری هستیم که به فلان کسی فخر می‌کنیم>> ، یا شاید بدان بیفزایید که <<آرزو داریم که بعضی دیگر نیز همچون ما به آنها ببالند .>>

باید معنای کلماتی که بر زبان آورده ، یا تحریر می‌شوند دانست ، و آنگاه آنها را بکار برد .


.
🔶 تو که خود را روشنفکر می‌دانی چرا این سی و چند صفحه را نمی‌خوانی؟!

🔸 (تکه‌ی دو از چهار)


گفتم : اول می‌خواهم شما به این نکته توجه کنید که ملاک درستی و نادرستی ، خوبی یا بدی یک چیز از تعداد هوادارها یا مخالفهاش سنجیده نمی‌شود. اگر اینطور بود ما هم می‌بایست شروع می‌کردیم به گاوپرستی!. زیرا نزدیک به یک میلیارد آدم در دنیا گاوپرستند.

گفت : مثال گاوپرستی با محبوبیت حافظ از هم جداست. از حافظ بزرگان ادب جهان تعریف و ستایش کرده‌اند. من از شما می‌پرسم : کسروی بالاتر است یا گوته؟!. ...


از این حرف او من خنده‌ام گرفت. ولی خودداری کردم.


گفتم : این چه پرسشیست؟ از این شاخ به آن شاخ نپرید. درباره‌ی چیز دیگری گفتگو می‌کردیم! و من نباید به این گفته پاسخی بدهم. ولی همین اندازه بگویم که عقل «بالاتر» از هیاهو و تبلیغاتست. گفتگو از بالاتری و بزرگتری هنگامی بجاست که ما بدانیم «بزرگی چیست؟ ، به کی می‌توان بزرگ گفت؟». آن هم گفتگوی جداییست.

الان اگر قصد اصلی گفتگو را فراموش نکرده‌اید ، خواهشمندم بگذارید به آن بپردازیم.

گفت : بسیار خوب!

گفتم : پس نکته‌ی اول این بود که گفتیم ملاک درستی یا نادرستی یک سخنی تعداد هوادارهای آن نیست. دوم ، این هم درست نیست برای آنکه بدانیم یک چیزی درست است یا نه ، جستجو کنیم ببینیم مثلاً مدرک تحصیلی یا ملیت هوادارهاش چیهاست : دکترند ، مهندسند ، وکیلند ، ادیبند ، مشهورند ، گمنامند ، اروپاییند ، آمریکاییند ، آفریقاییند ...؟ این کار مثل اینست که ما پیشاپیش قبول کرده‌ایم که خودمان عقل نداریم و درست و نادرست هر چیزی را باید با نگاه به دیگران بفهمیم.

اگر اینطور استدلال کردن درست بود و نیک و بد و راست و ناراست اینطور بدست می‌آمد ، پیغمبر هم نمی‌بایست از خداپرستی برای عرب بگوید. زیرا از یک طرف ، او یک نفر بود ولی بت‌پرستها هزارها نفر. از طرف دیگر ، او از بزرگان قریش نبود ولی بزرگان قریش مانند عُتبه و ابولهب و ابوسفیان و ابوطالب همه بت‌پرست بودند. در حالی که ملاک درستی و نادرستی و خوبی و بدی عقل است. پیغمبر هم برای آنها دلیل عقلی می‌آورد. می‌گفت : این بتها را خودتان ساخته‌اید. از چیزی که خودتان ساخته‌اید چطور گشایش در کارهاتان می‌خواهید؟! با اینطور دلیلهای ساده به آنها فهماند که بت‌پرستی غلط است. گمراهی است. بت‌پرستان هزارها سال دچار نافهمی و گمراهی بوده‌اند.

ما یک چیز تازه‌ای را که می‌شنویم ، درباره‌اش فکر می‌کنیم ، خوب که فهمیدیم قضاوت می‌کنیم که درست است یا نه. آدمی که کم‌عقل نباشد چه کار دارد به اینکه دیگران چه می‌گویند؟ یا چه نوشته‌اند؟ او با عقل خود می‌سنجد که چی درست است و چی نیست.

بخصوص ، عاقل فریب «واژه‌های ستایشی» و هیاهوها را نمی‌خورد. مثلی بزنم : ببینید شما می‌خواهید کفش بخرید. می‌روید کفش‌فروشی ،‌ فروشنده کفشی به شما می‌دهد ، پاتان می‌کنید و می‌بینید اندازه نیست ، ناراحت است. کفش را به فروشنده پس می‌دهید. حالا ، اگر فروشنده بگوید : آقا ! ، این کفش «آدیداس» است ، کف آن «مموری فوم» است ، چرم آن «نبوک» است ، لایه‌ی «ضد عرق» دارد ... ، آیا این حرفها تأثیری در تصمیم شما می‌کند؟!

نکته‌ی دیگر اینکه بعضی چیزها را ما متأسفانه نه از روی بینش و سنجش و بکار بردن عقل بلکه چون اسیر تبلیغات و هیاهو بوده‌ایم قبول کرده‌ایم. مثلاً همین داستان شعر در ایران بیش از همه از روی هیاهو و تبلیغات روی مردم اثر کرده و بزرگ شده.

درباره‌ی حافظ هم لقب فریب‌آمیز لسان‌الغیب را به زبانها انداخته‌اند ، این دروغ و حقه‌بازی را بگوشها خوانده‌اند که حافظ غیب می‌داند و اگر فالش را بگیرید آن را با زبان شعرهایش به شما خواهد گفت. همینطور چون بعضی شرقشناسان که یا مأمور بوده‌اند یا برای خوشامد ما و برای آلوده نگاه داشتنمان درباره‌ی حافظ مبالغه‌هایی کرده‌اند آنها را شاهد آورده و خاک به چشم مردم پاشیده‌اند. اینها و سیاستهای خائنانه‌ی داخلی دست بهم داده و شما می‌بینید که برای بزرگداشت او چه تلاشها که نکرده و نمی‌کنند.

بیشتر شعرپرستان و شاعران این نبوده که با دلیل به شعر رو آورده باشند. بلکه با سیل تبلیغات و هیاهو به این راه افتاده‌اند. تازه بعد از آن بوده که اگر ایرادی شنیده‌اند شروع کرده‌اند به فکر کردن و دلیل آوردن و پاسخ دادن که : نخیر ، شعر و شاعری ضرر که ندارد هیچ ، خیلی هم چیز خوبیست.

این یک فریب و یک گمراهیست. علت گمراهی بودنش را یک کم من خواهم گفت و بیشترش را از همان دفتر می‌توانید بخوانید.



.
✴️ در پیرامون زبان

🖌 احمد کسروی

📖 پرچم نیمه‌ماهه

تکه‌ی 6 از 9

از سخن خود دور نیفتیم : گذشتگان به زبان این معنایی را كه ما می‌دهیم نمی‌داده‌اند و از آن این نتیجه را كه ما می‌خواهیم نمی‌خواسته‌اند. آنان ارج بسیاری به معنیها نمی‌گزارده‌اند و بیش از همه به كلمه‌ها و جمله‌ها می‌پرداخته‌اند ، و برای این خواست ایشان آمیخته بودن كلمه‌های بیگانه و باز بودن درهای زبان به روی كلمه‌های عربی نه تنها زیان نمی‌رسانیده و خود سود نیز می‌داده. كسانی كه جز درپی سجع یا قافیه یا جناس یا ترجیع یا مانند این نمی‌بوده‌اند ، آن بیمرزی و كرانه‌نداری زبان برای آنان بسیار سودمند می‌بوده. ولی برای ما كه جز درپی معنیها نمی‌باشیم و زبان را جز برای فهمانیدن آنها نمی‌خواهیم این بسیار زیانمند است و چنانكه گفتیم با چنین حالی آن را زبان نمی‌توانستیم نامید.

2) این درآمیختگی و بیمرزی ، زبان فارسی را از جداسری[=استقلال] بی‌بهره گردانیده بود. زیرا زبان با آنحال اگر كسانی خواستندی یاد بگیرند بایستی گذشته از كلمه‌های فارسی و دستور این زبان ، كلمه‌های عربی و صرف و نحو آن زبان را نیز یاد گیرند. خود ایرانیان كه فارسی زبان مادرزادیشان شمرده می‌شد برای یاد گرفتن آن می‌بایست عربی را نیز درس خوانده و آن را نیز بیاموزند.

ایرانیان تا بیست و سی سال پیش درس عربی می‌خواندند و با آنكه سالها در آن راه رنج می‌بردند باز در بسیاری از كلمه‌ها دچار لغزش می‌شدند (چنانكه «كافی» را «مكفی» و «منجی» را «ناجی» و «آیس» را «مأیوس» می‌نوشتند). از آنسوی مردم عامی كه به عربی بیگانه می‌بودند از این زبان هیچی نمی‌فهمیدند و كمترین بهره از نوشته‌ها و كتابها نمی‌بردند.

كسانی كه در برابر ما ایستاده می‌گفتند : «گرفتن كلمه از عربی چه زیان دارد؟» همانا اینها را نمی‌اندیشیدند. وگرنه خود زیان بزرگیست كه فارسی را كه یكی از آسانترین زبانهاست چندان دشوار گردانیم كه كمتر كسی از بیرون به آموختن آن گراید و از درون نیز انبوه ایرانیان از فهمیدن آن بی‌بهره باشند. من بارها از اروپاییان كه به ایران آمده‌اند شنیده‌ام كه از یاد گرفتن فارسی چشم پوشیده‌اند چرا كه بایستی عربی را نیز یاد گیرند و سالها رنج كشند.

3) در فرهنگ‌نویسی یك دشواری پیش آمده بود. زیرا فرهنگ را برای زبانی توان نوشت كه كرانه می‌دارد و كسی می‌تواند همگی ریشه‌‌های كلمه‌ها را گرد آورد و یكایك بزَندَد[1] . یك زبانی كه كرانه نمی‌دارد و درش به روی كلمه‌های بیگانه باز می‌باشد چه فرهنگی برای آن توان نوشت؟!. می‌دانم كسانی خواهند گفت : «بهتر بود همان كلمه‌های عربی را كه تاكنون در كتابها بكار رفته گرد آورند و دیگر در زبان را ببندند» و این سخنی است كه هواداران درآمیختگی به رخ ما می‌كشیدند. ولی باید گفت آقای محمد قزوینی و همراهان او كه به آوردن كلمه‌های عربی دلبستگی بسیاری نشان می‌دادند به روی آن كلمه‌ها نایستاده بستن در زبان را سزا نمی‌شماردند. راستی هم در جایی كه جوینی و وصاف و دیگران از نویسندگان زمان مغول به خود سزا دانسته‌اند كه هرچه توانند كلمه از عربی بگیرند چرا آقای قزوینی و دیگران از آن بازمانند؟!.. نه تنها به عربی‌خوانان ، به فرانسه‌خوانان نیز سزنده است كه از هوسبازی بازنایستاده و هرچه كلمه‌ی فرانسه می‌توانند در نوشته‌های خود بیاورند.

از آنسوی در فرهنگ‌نویسی راه اینست كه از كلمه‌ها ریشه‌ی آنها را گیرند و معنی كنند و كسی كه به فرهنگ نگاه می‌كند چون به دستور زبان آشناست خود او «جداشده‌ها» را تواند دانست. ولی با كلمه‌های بیگانه این راه نشدنیست. زیرا بسیاری از فرهنگ‌نگرندگان به دستور آن زبان بیگانه آشنا نخواهند بود. اینست باید هر كلمه را نوشت و معنی كرد. مثلاً باید دلالت ، دلیل ، مدلول ، دال ، دلایل ، استدلال ، مستدل هر یكی را جداگانه آورد ، و نتیجه‌ی این آن بایستی بود كه برای زبان فارسی فرهنگهای بیست و سی جلدی پرداخته گردد.

در نتیجه‌ی همین دشواریست كه تاكنون فرهنگ‌فارسی‌نویسان كلمه‌های عربی را به فرهنگهای خود راه نداده و تنها كلمه‌های فارسی را گرد آورده‌اند ، و در نتیجه‌ی همین است كه فرهنگهای آنها بسیار بیگانه است و شما چون نگاه كنید خواهید دید جز زبان هزار سال پیش را بدیده نگرفته‌اند.


[1] : زَندیدن = شرح دادن ؛ زند = شرح


.
✴️ دین و جهان (بزبان عادی)

🖌 احمد کسروی

🔸نشست
یکم (تکه‌ی ششم)


اما ماشینهای ریسندگی و بافندگی و کشاورزی و راه‌آهن و تلگراف و تلفن و اتومبیل و سایر این نوع وسایل ، راستی‌را داستان آنها معمایی شده. معمایی که کم کسی پی به رازش می‌تواند ببَرَد.

این وسایل از یکسو مایه‌ی آسانی کارهای آدمیانست و ما با دیده می‌بینیم که راهی را که از اینجا تا تبریز ، چهل سال پیش با اسب در هفده و هجده روز می‌پیمودند ، اکنون با اتومبیل در هفده و هجده ساعت می‌پیمایند و با هواپیما در دو ساعت بپایان می‌رسانند. مادران ما جفتی جوراب را با دست در چهار و پنج روز می‌بافتند. اکنون دختران ما با ماشین در یک روز هشتاد جفت جوراب بافته بیرون می‌ریزند. در دیگر جاها نیز چنینست و این ماشینها در هر زمینه باعث آسانی کارهاست.

از یکسو هم اینها در هر کشوری یا شهری که بکار افتاده بدشواری زندگانی افزوده و گرفتاری مردم را بیشتر گردانیده (بطوری که راحتی زندگی قدیم دیگر نیست). این نیز چیزیست که با دیده می‌بینیم و خود تجربه کرده‌ایم.

پس راز کار چیست؟.. راز کار آنست که این ماشینها و وسایل چنانکه در مبارزه با طبیعت بکار می‌رود ، در مبارزه‌ی آدمیان با یکدیگر نیز بکار برده می‌شود ، و اینست چنانکه از یکسو سودمند است و مایه‌ی آسانی کار می‌باشد ، از سوی دیگر زیانمند است و بسختی مبارزه آدمیان و بدشواری زندگانی می‌افزاید. مثلاً همان ماشین کشاورزی ، از اینرو که زمین را شخم می‌کند و تخم می‌پاشد و از رنج آدم می‌کاهد ، سودمند است. ولی سخن در آنست که کشاورزان باین بس نمی‌کنند و از ماشین نامبرده نتیجه‌ی دیگری برمی‌دارند. بدین ترتیب که هر یکی از ایشان زمینهای بسیار پهناوری را (که با بیل دستی یا با خیش گاوی نمی‌توانستند شخم کنند و تخم پاشند) به کمک آن ماشین ، شخم می‌کند و تخم می‌پاشد و پس از چند ماهی غله‌ی بسیار فراوانی بدست می‌آورد. در حالی که کشاورزانِ بی‌سرمایه که ماشین نمی‌توانند بخرند ، بیکار می‌مانند و گرفتار بینوایی و گرسنگی می‌گردند.

همینست حال دیگر ماشینها که هر یکی بیش از همه در راه تسلط به ماشین‌نداران بکار می‌رود ، و هر یکی وسیله‌ای در دست طماعان و ستمگران می‌باشد.

پس می‌باید گفت : دانشها از یکسو با بدآموزیهای مادیگری ، نفت بآتش طمع و ستم و هوس آدمیان می‌پا‌شد و طماعان و ستمگران و هوسبازان را دلیر و گستاخ می‌گرداند ، و از یکسو با ساختن ماشینها ابزارهای مؤثر بدست آنان می‌سپارد و از همینجاست که مبارزه‌ی آدمیان را از هر حیث سختتر و زندگانی آنان را از هر جهت ، دشوارتر می‌گرداند.

چنانکه در خود اروپا که مهد دانشهاست ، در سایه‌ی همانها ، زندگانی بسیار دشوار گردیده و در سالهای پیش از جنگ بیکاران و گرسنگان در هر کشوری با میلیونها شمرده می‌شدند و اینها دسته‌ها بسته در شهرها تظاهرات می‌کردند. سالانه چهارمیلیون کمابیش از گرسنگی مرده و یا از ترس چنان مرگی خود را می‌کشتند. در شهری همچون نیویورک تعداد بچگان بی‌خانمان ولگرد به سیصدهزار می‌رسید. زیر فشار زندگانی بسیاری از درسخواندگان و دانشمندان به دزدی و آدمکشی و کلاهبرداری دست می‌زدند و دانشهای خود را در این راه بکار می‌بردند. اینها آگاهیهاییست که ما از این راه دور از روی تلگرافها و روزنامه‌های خودشان بدست آورده‌ایم.

فشار زندگانی بمردم اروپا چندان بوده که بسیاری از ایشان از تمدن نفرت می‌نمودند و از دانشها چشم پوشیده آرزوی بازگشت بزندگانی بیابانی هزار سال پیش را می‌داشتند. در هر کشوری گروهی برخاسته تمدن را مایه‌ی بدبختی آدمیان می‌شماردند و می‌کوشیدند که مردمان را به زندگانی بدوی بازگردانند. در این باره بکارهای عجیبی می‌پرداختند.[1]

آمدیم بر سر جنگ : این جنگها بیش از همه زاییده‌ی دانشهاست. زیرا گذشته از آنکه حاکمان دولتها نیز فریب مادیگری را خورده‌اند و زندگانی را جز مبارزه و کشمکش نمی‌شناسند و برای مردم‌ خود راهی جز سلطه‌جویی و زورآزمایی نمی‌دانند ، این نکته نیز در کار است که چون دانشها سلاحهای جنگی بسیار ساخته‌اند ، هر یکی از دولتهای بزرگ به پشتگرمی آن سلاحها بآرزوی تسلط بسراسر جهان افتاده و این یک هدف بزرگی برای دولتهای بزرگ گردیده و بر سر همین هدف است که پیاپی با همدیگر بجنگ می‌پردازند.


[1] : این دسته‌ها بیکبار از بین نرفته و هنوز هم بطور پراکنده شنیده می‌شود خاندانهایی که زندگانی ساده در طبیعت را بهتر از زندگی در شهرها دانسته رو بآن آورده‌اند.


.