🔶 تو که خود را روشنفکر میدانی چرا این سی و چند صفحه را نمیخوانی؟!
🔸 (تکهی یک از چهار)
یکی از آشنایانم که وقت آزاد فراوان دارد به نویسندگی و شعرخوانی علاقمندست ، کلاسهایی برای نویسنده یا بهتر بگویم رماننویس شدن هست که به آنجا میرود. برای شعرخوانی هم هر هفته به گفتهی خودش به یک «محفل حافظخوانی» میرود. چون باور مرا به اندیشههای کسروی ، آن یگانهمرد ، میدانست ، روزی گفتگو از او را با پرسشی آغاز کرد.
گفت : من در عجبم حافظ چه اشکالی دارد که آقای کسروی از او خوشش نمیآمده؟
گفتم : انتقاد آقای کسروی از حافظ مانند گفتگو از چلوخورش قرمهسبزی نیست که چون همه آن را دوست دارند شما تعجب کنید که چه شده فلانی دوست ندارد؟ داستان خوش آمدن و نیامدن نیست. من دوست دارم شما خودت به این پرسش فکر کنی. چرا دانشمندی همچون کسروی خود را ناچار میبیند دربارهی یک شاعری که شش قرن بیشتر از مردنش میگذرد کتاب بنویسد و از شعرهایش انتقاد بکند؟!
گفت : خب ، حکایت اختلاف در طبایع است. هر کسی طبعی دارد. من و خیلیها با خواندن حافظ حسابی حال میکنیم. میدانم همه مثل هم نیستند. بعضیها شاید طبعشان مثلاً با فردوسی موافقتر است. با اینحال تعجب میکنم یکی بگوید من از شعرهای حافظ خوشم نمیآید. شعر حافظ تو گویی مخمل است. نرم و لطیفست. من دوست دارم بدانم آقای کسروی به حافظ چه انتقادی دارد.
گفتم : شما حرف مرا ناشنیده گرفتید. از شما خواستم قدری در این باره فکر کنید که آیا با عقل جور درمیآید دانشمندی همچون کسروی با شاعری که قرنها از مردنش میگذرد دشمنی کند؟! ولی شما بجای آن ، حرفهای دیگری پیش میکشید.
آنکه میگویید : هر کسی «طبعی» یا آنطور که بعضیها میگویند «ذوقی» دارد ، این باز همان داستان خورش قرمهسبزی است. داستان طبع یا ذوق یا خوش آمدن و بد آمدن نیست. گفتگو از سودمندی و یا زیانمندی شعرهای اوست. ولی اینکه میپرسید ایرادش به حافظ چیست ، این پرسش بجاییست! این صحبت را به مسیر درستی میاندازد. کسروی با اینکه میدانسته کسان بسیاری هوادار حافظند و در برابر ایرادهای او به حافظ تعصب بخرج داده هیاهو میکنند ولی سستی نکرده دشمنیها را بجان خریده و آنها را یکایک نوشته.
گفت : «هیاهو» بیعلت نیست. حافظ از مفاخر ملی ماست. شهرت جهانی دارد. دنیا در کار حافظ حیران مانده! آنوقت یک ایرانی که از او بد بگوید باعث هیاهو میشود!.
گفتم : اولاً چنانکه گفتم گفتگو از شخص نیست. گفتگو از شعرهای اوست. گفتگو از سودمندی یا زیانمندی آنهاست. قصد بدگویی از یک شاعرِ درگذشته درمیان نبوده. دوست داشتم بجای آنکه من بگویم خودتان اینها را اندیشیده میفهمیدید. در هر حال ، آیا شما میخواهید بدانید که ایراد ما به حافظ ، یعنی همان شعرهای او ، چیست؟! یا میخواهید با مدح و ثنا از حافظ ، از همان اول ، راه را بروی منطق ببندید؟!..
گفت : البته که میخواهم بدانم. ولی شما هم حواستان به شهرت جهانی حافظ باشد!
گفتم : من چند نکتهای را خواهم گفت. ولی شما باید کتاب «حافظ چه میگوید؟» را بخوانید. در واقع آن یک دفتر سی و چند صفحهای بیشتر نیست. باید با دقت و بدور از تعصب بخوانید ولی با همهی دقتی که بکار برید ، چند ساعت یا حداکثر یک روز بیشتر وقتتان را نمیگیرد.
گفت : باشد. بفرمایید!
.
🔸 (تکهی یک از چهار)
یکی از آشنایانم که وقت آزاد فراوان دارد به نویسندگی و شعرخوانی علاقمندست ، کلاسهایی برای نویسنده یا بهتر بگویم رماننویس شدن هست که به آنجا میرود. برای شعرخوانی هم هر هفته به گفتهی خودش به یک «محفل حافظخوانی» میرود. چون باور مرا به اندیشههای کسروی ، آن یگانهمرد ، میدانست ، روزی گفتگو از او را با پرسشی آغاز کرد.
گفت : من در عجبم حافظ چه اشکالی دارد که آقای کسروی از او خوشش نمیآمده؟
گفتم : انتقاد آقای کسروی از حافظ مانند گفتگو از چلوخورش قرمهسبزی نیست که چون همه آن را دوست دارند شما تعجب کنید که چه شده فلانی دوست ندارد؟ داستان خوش آمدن و نیامدن نیست. من دوست دارم شما خودت به این پرسش فکر کنی. چرا دانشمندی همچون کسروی خود را ناچار میبیند دربارهی یک شاعری که شش قرن بیشتر از مردنش میگذرد کتاب بنویسد و از شعرهایش انتقاد بکند؟!
گفت : خب ، حکایت اختلاف در طبایع است. هر کسی طبعی دارد. من و خیلیها با خواندن حافظ حسابی حال میکنیم. میدانم همه مثل هم نیستند. بعضیها شاید طبعشان مثلاً با فردوسی موافقتر است. با اینحال تعجب میکنم یکی بگوید من از شعرهای حافظ خوشم نمیآید. شعر حافظ تو گویی مخمل است. نرم و لطیفست. من دوست دارم بدانم آقای کسروی به حافظ چه انتقادی دارد.
گفتم : شما حرف مرا ناشنیده گرفتید. از شما خواستم قدری در این باره فکر کنید که آیا با عقل جور درمیآید دانشمندی همچون کسروی با شاعری که قرنها از مردنش میگذرد دشمنی کند؟! ولی شما بجای آن ، حرفهای دیگری پیش میکشید.
آنکه میگویید : هر کسی «طبعی» یا آنطور که بعضیها میگویند «ذوقی» دارد ، این باز همان داستان خورش قرمهسبزی است. داستان طبع یا ذوق یا خوش آمدن و بد آمدن نیست. گفتگو از سودمندی و یا زیانمندی شعرهای اوست. ولی اینکه میپرسید ایرادش به حافظ چیست ، این پرسش بجاییست! این صحبت را به مسیر درستی میاندازد. کسروی با اینکه میدانسته کسان بسیاری هوادار حافظند و در برابر ایرادهای او به حافظ تعصب بخرج داده هیاهو میکنند ولی سستی نکرده دشمنیها را بجان خریده و آنها را یکایک نوشته.
گفت : «هیاهو» بیعلت نیست. حافظ از مفاخر ملی ماست. شهرت جهانی دارد. دنیا در کار حافظ حیران مانده! آنوقت یک ایرانی که از او بد بگوید باعث هیاهو میشود!.
گفتم : اولاً چنانکه گفتم گفتگو از شخص نیست. گفتگو از شعرهای اوست. گفتگو از سودمندی یا زیانمندی آنهاست. قصد بدگویی از یک شاعرِ درگذشته درمیان نبوده. دوست داشتم بجای آنکه من بگویم خودتان اینها را اندیشیده میفهمیدید. در هر حال ، آیا شما میخواهید بدانید که ایراد ما به حافظ ، یعنی همان شعرهای او ، چیست؟! یا میخواهید با مدح و ثنا از حافظ ، از همان اول ، راه را بروی منطق ببندید؟!..
گفت : البته که میخواهم بدانم. ولی شما هم حواستان به شهرت جهانی حافظ باشد!
گفتم : من چند نکتهای را خواهم گفت. ولی شما باید کتاب «حافظ چه میگوید؟» را بخوانید. در واقع آن یک دفتر سی و چند صفحهای بیشتر نیست. باید با دقت و بدور از تعصب بخوانید ولی با همهی دقتی که بکار برید ، چند ساعت یا حداکثر یک روز بیشتر وقتتان را نمیگیرد.
گفت : باشد. بفرمایید!
.
✴️ در پیرامون زبان
🖌 احمد کسروی
📖 پرچم نیمهماهه
تکهی 5 از 9
1) آن درآمیختگی و گشاده بودن درهای زبان به روی كلمههای عربی ، فارسی را از «یكزبانی» بیرون برده بود. زیرا یك زبان هنگامی یكزبانست كه دارای یك رشته كلمهها باشد و همگی آن را به یك راه نویسند و گویند. ولی فارسی كه هر كسی میتواند آن را به گونهی دیگری گرداند (مثلاً یكی جز كلمههای فارسی بكار نبرد ، و دیگری همه را عربی بیاورد و سومی نیمی فارسی و نیمی عربی گرداند) پیداست كه یكزبان شمرده نخواهد بود. شما شاهنامهی فردوسی را با كلیه و دمنهی فارسی یا با انوار سهیلی بسنجید ، آیا خواهید توانست آن دو را در یك زبان بشمارید؟!.. آیا كسانی كه فارسی را از روی شاهنامه آموختهاند خواهند توانست كلیه و دمنه را نیز بفهمند؟!. شاهنامه و كلیه و دمنه كه پردازندگانش هر كدام شیوهی دیگری میداشتهاند (و آن یكی هوادار كلمههای فارسی و این یكی دلبستهی كلمههای تازی میبوده) بماند ، همان كلیله و دمنه را با انوار سهیلی كه شیوهی پردازندگانشان یكی میبوده و هر دوی آنها ترجمهی یك كتاب میباشد بسنجید : آیا میتوان آنها را در یك زبان دانست؟!.. آیا كسی كه این را فهمیده آن را نیز خواهد فهمید؟!.. اینها نیز كه نویسندگانشان جدا میبودهاند بماند ، همان تاریخ جهانگشا را با دُرّهی نادری كه هر دو را میرزا مهدیخان استرابادی نوشته بسنجید : آیا میتوانید هر دو را در یك زبان بشمارید؟!.. آیا كسانی كه جهانگشا را فهمیدهاند درهی نادری را نیز خواهند فهمید؟!.
به همهی این پرسشها باید پاسخ «منفی» داد و راستی آنست كه فارسی با حالی كه میداشت «یكزبان» نمیبود. بلكه خود «زبان» نمیبود. زبان برای آنست كه گوینده به دستیاری آن خواستهای خود را بشنونده بفهماند ، و این بسته به آنست كه گوینده و شنونده هر دوشان كلمهها و جملهها را بشناسند كه دیگر نیازی به اندیشه دربارهی آنها نیفتد. ما هنگامی كه سخن میگوییم با زبان كاری نمیداریم و به كلمههای آن نباید پردازیم. كلمهها تنها برای نشان دادن معنیهاست. از اینرو زبان باید كرانهدار باشد كه كلمههایش شناخته گردد و هر كس از پیش آنها را بداند. چنانكه یك آینه كه به آن مینگریم هرچه صافتر باشد خود درمیانه ناسَتَرسَندهتر [نامحسوس] [1] خواهد بود و ما یكسره[=مستقیم] با پیكرهی[عكس] خود روبرو خواهیم گردید ، یك زبان نیز هرچه كلمههایش شناختهتر باشد كه خود درمیانه كمتر سَتَرسَد و شنونده یكسر بسر معنیها رود این نشان نیكی و درستی آن خواهد بود.
ولی فارسی به وارونهی آن میبود و چون هر كسی شیوهی دیگری بكار میبُرد شنونده میبایست نخست با كلمهها و جملهها روبرو گردد و به آنها بپردازد و معنی هر كدام را بداند و پس از آن ، راه به جملهها بَرَد. اینست دوباره میگوییم : فارسی نه تنها «یكزبان» بلكه خود «زبان» نمیبود.
راستی هم آنست كه از هزار سال باز زبان فارسی بیش از هر كاری ، در راه سخنبازی بكار رفته. شاعران كه جز درپی قافیهبافی نمیبودهاند و خود به این خَستُوان[= معترف] گردیدهاند بمانند ، كتابنویسان هم بیشترشان همین راه را پیمودهاند. تاریخنویسان كه به تاریخ پرداختهاند در آن میان از سخنبازی و جملهپردازی چشم نپوشیده و كسانی از آنان بیش از تاریخ در بند این كار میبودهاند. وصّاف آشكاره مینویسد كه خواستش نشان دادن «فصاحت و بلاغت» میبوده و تاریخ را دستاویزی برای آن گرفته.[2] جوینی در حال آنكه تاریخ دلگداز مغول را مینویسد به نام سخنبازی از «سجع» پردازی و «بهاریه» سازی و مانند اینها كه نشان بیدردی اوست بازنمیماند. دیگران نیز همین رفتار را داشتهاند و تنها تاریخ بیهقی و كتاب گَردیزی و عالمآرای عباسی و برخی كتابهای دیگر است كه بیرون از این رشته میباشند.
اینان سخنبازی را یك هنر میپنداشتهاند و اینست به آن مینازیدهاند و«سحر حلال» یا «معجزه» مینامیدهاند. اینست فنهایی به نام «معانی» و «بیان» و «بدیع» و مانند اینها كه دربارهی سخنبازیست پدید آوردهاند كه در مدرسهها درس میخواندهاند. اینها دربارهی زبان تازی میبوده ولی با فارسی نیز همان رفتار را مینمودهاند.
[1] : سترسیدن (همچون نترسیدن) = محسوس شدن و بودن. سترسنده = سَتَرسا = محسوس
[2] : گفتههای خود وصاف خواندنیست : «نظر برآنست كه این كتاب مجموعهی صنایع علوم و فهرست بدایع فضایل و دستور اسالیب بلاغت و قانون قوالیب براعت باشد و اخبار و احوال كه موضوع علم تاریخست مضامین آن بالعرض معلوم گردد» ... (کسروی)
.
🖌 احمد کسروی
📖 پرچم نیمهماهه
تکهی 5 از 9
1) آن درآمیختگی و گشاده بودن درهای زبان به روی كلمههای عربی ، فارسی را از «یكزبانی» بیرون برده بود. زیرا یك زبان هنگامی یكزبانست كه دارای یك رشته كلمهها باشد و همگی آن را به یك راه نویسند و گویند. ولی فارسی كه هر كسی میتواند آن را به گونهی دیگری گرداند (مثلاً یكی جز كلمههای فارسی بكار نبرد ، و دیگری همه را عربی بیاورد و سومی نیمی فارسی و نیمی عربی گرداند) پیداست كه یكزبان شمرده نخواهد بود. شما شاهنامهی فردوسی را با كلیه و دمنهی فارسی یا با انوار سهیلی بسنجید ، آیا خواهید توانست آن دو را در یك زبان بشمارید؟!.. آیا كسانی كه فارسی را از روی شاهنامه آموختهاند خواهند توانست كلیه و دمنه را نیز بفهمند؟!. شاهنامه و كلیه و دمنه كه پردازندگانش هر كدام شیوهی دیگری میداشتهاند (و آن یكی هوادار كلمههای فارسی و این یكی دلبستهی كلمههای تازی میبوده) بماند ، همان كلیله و دمنه را با انوار سهیلی كه شیوهی پردازندگانشان یكی میبوده و هر دوی آنها ترجمهی یك كتاب میباشد بسنجید : آیا میتوان آنها را در یك زبان دانست؟!.. آیا كسی كه این را فهمیده آن را نیز خواهد فهمید؟!.. اینها نیز كه نویسندگانشان جدا میبودهاند بماند ، همان تاریخ جهانگشا را با دُرّهی نادری كه هر دو را میرزا مهدیخان استرابادی نوشته بسنجید : آیا میتوانید هر دو را در یك زبان بشمارید؟!.. آیا كسانی كه جهانگشا را فهمیدهاند درهی نادری را نیز خواهند فهمید؟!.
به همهی این پرسشها باید پاسخ «منفی» داد و راستی آنست كه فارسی با حالی كه میداشت «یكزبان» نمیبود. بلكه خود «زبان» نمیبود. زبان برای آنست كه گوینده به دستیاری آن خواستهای خود را بشنونده بفهماند ، و این بسته به آنست كه گوینده و شنونده هر دوشان كلمهها و جملهها را بشناسند كه دیگر نیازی به اندیشه دربارهی آنها نیفتد. ما هنگامی كه سخن میگوییم با زبان كاری نمیداریم و به كلمههای آن نباید پردازیم. كلمهها تنها برای نشان دادن معنیهاست. از اینرو زبان باید كرانهدار باشد كه كلمههایش شناخته گردد و هر كس از پیش آنها را بداند. چنانكه یك آینه كه به آن مینگریم هرچه صافتر باشد خود درمیانه ناسَتَرسَندهتر [نامحسوس] [1] خواهد بود و ما یكسره[=مستقیم] با پیكرهی[عكس] خود روبرو خواهیم گردید ، یك زبان نیز هرچه كلمههایش شناختهتر باشد كه خود درمیانه كمتر سَتَرسَد و شنونده یكسر بسر معنیها رود این نشان نیكی و درستی آن خواهد بود.
ولی فارسی به وارونهی آن میبود و چون هر كسی شیوهی دیگری بكار میبُرد شنونده میبایست نخست با كلمهها و جملهها روبرو گردد و به آنها بپردازد و معنی هر كدام را بداند و پس از آن ، راه به جملهها بَرَد. اینست دوباره میگوییم : فارسی نه تنها «یكزبان» بلكه خود «زبان» نمیبود.
راستی هم آنست كه از هزار سال باز زبان فارسی بیش از هر كاری ، در راه سخنبازی بكار رفته. شاعران كه جز درپی قافیهبافی نمیبودهاند و خود به این خَستُوان[= معترف] گردیدهاند بمانند ، كتابنویسان هم بیشترشان همین راه را پیمودهاند. تاریخنویسان كه به تاریخ پرداختهاند در آن میان از سخنبازی و جملهپردازی چشم نپوشیده و كسانی از آنان بیش از تاریخ در بند این كار میبودهاند. وصّاف آشكاره مینویسد كه خواستش نشان دادن «فصاحت و بلاغت» میبوده و تاریخ را دستاویزی برای آن گرفته.[2] جوینی در حال آنكه تاریخ دلگداز مغول را مینویسد به نام سخنبازی از «سجع» پردازی و «بهاریه» سازی و مانند اینها كه نشان بیدردی اوست بازنمیماند. دیگران نیز همین رفتار را داشتهاند و تنها تاریخ بیهقی و كتاب گَردیزی و عالمآرای عباسی و برخی كتابهای دیگر است كه بیرون از این رشته میباشند.
اینان سخنبازی را یك هنر میپنداشتهاند و اینست به آن مینازیدهاند و«سحر حلال» یا «معجزه» مینامیدهاند. اینست فنهایی به نام «معانی» و «بیان» و «بدیع» و مانند اینها كه دربارهی سخنبازیست پدید آوردهاند كه در مدرسهها درس میخواندهاند. اینها دربارهی زبان تازی میبوده ولی با فارسی نیز همان رفتار را مینمودهاند.
[1] : سترسیدن (همچون نترسیدن) = محسوس شدن و بودن. سترسنده = سَتَرسا = محسوس
[2] : گفتههای خود وصاف خواندنیست : «نظر برآنست كه این كتاب مجموعهی صنایع علوم و فهرست بدایع فضایل و دستور اسالیب بلاغت و قانون قوالیب براعت باشد و اخبار و احوال كه موضوع علم تاریخست مضامین آن بالعرض معلوم گردد» ... (کسروی)
.
✴️ دین و جهان (بزبان عادی)
🖌 احمد کسروی
🔸نشست یکم (تکهی پنجم)
اینها اشتباههای بسیار بزرگیست. اینها اشتباههاییست که جهان را زیر و رو میتوانست بکند (چنانکه کرده). در نتیجهی همینهاست که یک رشته بدآموزیهای زهرآلودی در سراسر جهان منتشر شده :
«در جهان نیک و بدی نیست. هر کسی آنچه را بسود خود میبیند ، نیک میشمارد و آنچه را بزیان خود میبیند ، بد میشناسد».
«زندگانی مبارزه است و هر کسی باید جز خوشیهای خود مقید به چیزی نباشد و اعتناء به کسی و چیزی نکند».
«هر ضعیفی خوراک قوی است».
«آدم اصلاح ناپذیر است».
شما نیک اندیشید که این سخنان چه اثری در طماعان و ستمگران و هوسمندان میتواند داشته باشد ، و چه بهانهای بدست آنان میتواند بدهد. در جایی که زندگانی مبارزه است ، چرا آدمهای حریص و طماع تا میتوانند پول جمع نکنند؟!. چرا اعتنا به حال بینوایان و مستحقان کنند؟!. در جایی که ضعیفها خوراک قویها میباشند چرا ستمگران جلو ستمکاریشان را بگیرند؟!. چرا ناتوانان را در زیر پا لگدمال نکنند؟. اگر در جهان نیک و بدی نیست چرا هر کسی هرچه دلش خواست نکند؟!. چرا جلو هوسهای خود را بگیرد؟!.
در اینجاست که میگوییم : این بدآموزیها جهان را زیر و رو گردانیده. در اینجاست که میگوییم : اینها تعلیمات زهرآلودی میباشد.
در نتیجهی همین بدآموزیهاست که نخست در خود اروپا و آمریکا ، و سپس در دیگر جاها ، «مبارزهی آدمیان» بسیار سخت و زندگانی بسیار دشوار گردیده. چون کسانی معنی «مبارزهی آدمیان» را نخواهند دانست و خواست ما را از آن نخواهند فهمید ، اینست ناچارم از آن نیز بگفتگو پردازم. بگفتهی عربها : «سخن ، سخن را آورد».
باید دانست آدمیان در زندگانی دو گونه کوشش دارند : یکی در برابر طبیعت برای بدست آوردن مایحتاج زندگانی (که ما آن را «مبارزه با طبیعت» مینامیم) ، و دیگری کوشش در برابر همجنسان برای پیش افتادن از ایشان و بهرهی بیشتر بردن ، و یا برای جلوگیری از پیش افتادن دیگران و بهرهی بیشتر بردن ایشان (که ما این را هم «مبارزهی آدمیان» میخوانیم).
روشنتر گویم : آدم یک بار تخم میکارد ، یا درخت مینشاند ، یا پارچه میبافد ، یا خانه میسازد ، یا بچارهی بیماری میکوشد ، یا بکارهایی از اینگونه میپردازد ، اینها مبارزه با طبیعت است. یک بار هم مردی را فریب داده پولش را میگیرد ، یا نیرنگی بکار برده کالای خود را به بهای گرانتر میفروشد ، و یا به ناتوانی غلبه نشان میدهد ، یا با زور خانهی کسی را از دستش درمیآورد ، یا در برابر این نوع تسلطها و بدیها ایستاده به نگهداری خود میکوشد ، اینها نیز مبارزه با همجنسان میباشد.
اینهاست کارهایی که آدمیان در زندگانی میدارند. کوششهایی که میکنند از این دو نوع است.
همچنین باید دانست این دو کوشش ، یا این دو مبارزه ، یکی نیست. مبارزه با طبیعت مبارزه مقدّسی است و باعث آبادی جهان میباشد که هرچه بیشتر ، بهتر. مبارزه با همجنسان مبارزهی پربلایی است و باعث رنج و گرفتاری میباشد که هرچه کمتر ، بهتر.
کسانی اگر نیک اندیشند ، بیشتر رنجهای زندگانی یا گرفتاریهای جهان ، نتیجهی این بلای مبارزه با همجنسان است. اینهمه جنگها و ویرانیها از آن برمیخیزد ، بینوایی و گرسنگی میلیونها و صدمیلیونها افراد از آن بوجود میآید ، کشمکشها در میان خانوادهها از آن سر میزند ، این دویدنها و کوششهای روزانه بیش از همه در راه آن میباشد. کوتاهتر گویم : اگر رنجهای زندگی را بصد بخش گردانیم ، نودش از این بلای مبارزهی آدمیان برمیخیزد. ما این را در «ورجاوندْبنیاد» [1] و دیگر جاها مفصّلتر و روشنتر نوشتهایم. در اینجا بکوتاهی یادی از آن کردم.
اکنون سخن در آنست که مادیگری با بدآموزیهای خود ، این مبارزه را بسیار سختتر گردانیده. همیشه کوششهای نیکخواهان جهان به کاستن از سختی آن مبارزه میبوده. ولی مادیگری اروپا بسختی آن افزوده ، و این یکی از نتایج زیانمند دانشها بوده.
[1] : کتاب «ورجاوندبنیاد»
.
🖌 احمد کسروی
🔸نشست یکم (تکهی پنجم)
اینها اشتباههای بسیار بزرگیست. اینها اشتباههاییست که جهان را زیر و رو میتوانست بکند (چنانکه کرده). در نتیجهی همینهاست که یک رشته بدآموزیهای زهرآلودی در سراسر جهان منتشر شده :
«در جهان نیک و بدی نیست. هر کسی آنچه را بسود خود میبیند ، نیک میشمارد و آنچه را بزیان خود میبیند ، بد میشناسد».
«زندگانی مبارزه است و هر کسی باید جز خوشیهای خود مقید به چیزی نباشد و اعتناء به کسی و چیزی نکند».
«هر ضعیفی خوراک قوی است».
«آدم اصلاح ناپذیر است».
شما نیک اندیشید که این سخنان چه اثری در طماعان و ستمگران و هوسمندان میتواند داشته باشد ، و چه بهانهای بدست آنان میتواند بدهد. در جایی که زندگانی مبارزه است ، چرا آدمهای حریص و طماع تا میتوانند پول جمع نکنند؟!. چرا اعتنا به حال بینوایان و مستحقان کنند؟!. در جایی که ضعیفها خوراک قویها میباشند چرا ستمگران جلو ستمکاریشان را بگیرند؟!. چرا ناتوانان را در زیر پا لگدمال نکنند؟. اگر در جهان نیک و بدی نیست چرا هر کسی هرچه دلش خواست نکند؟!. چرا جلو هوسهای خود را بگیرد؟!.
در اینجاست که میگوییم : این بدآموزیها جهان را زیر و رو گردانیده. در اینجاست که میگوییم : اینها تعلیمات زهرآلودی میباشد.
در نتیجهی همین بدآموزیهاست که نخست در خود اروپا و آمریکا ، و سپس در دیگر جاها ، «مبارزهی آدمیان» بسیار سخت و زندگانی بسیار دشوار گردیده. چون کسانی معنی «مبارزهی آدمیان» را نخواهند دانست و خواست ما را از آن نخواهند فهمید ، اینست ناچارم از آن نیز بگفتگو پردازم. بگفتهی عربها : «سخن ، سخن را آورد».
باید دانست آدمیان در زندگانی دو گونه کوشش دارند : یکی در برابر طبیعت برای بدست آوردن مایحتاج زندگانی (که ما آن را «مبارزه با طبیعت» مینامیم) ، و دیگری کوشش در برابر همجنسان برای پیش افتادن از ایشان و بهرهی بیشتر بردن ، و یا برای جلوگیری از پیش افتادن دیگران و بهرهی بیشتر بردن ایشان (که ما این را هم «مبارزهی آدمیان» میخوانیم).
روشنتر گویم : آدم یک بار تخم میکارد ، یا درخت مینشاند ، یا پارچه میبافد ، یا خانه میسازد ، یا بچارهی بیماری میکوشد ، یا بکارهایی از اینگونه میپردازد ، اینها مبارزه با طبیعت است. یک بار هم مردی را فریب داده پولش را میگیرد ، یا نیرنگی بکار برده کالای خود را به بهای گرانتر میفروشد ، و یا به ناتوانی غلبه نشان میدهد ، یا با زور خانهی کسی را از دستش درمیآورد ، یا در برابر این نوع تسلطها و بدیها ایستاده به نگهداری خود میکوشد ، اینها نیز مبارزه با همجنسان میباشد.
اینهاست کارهایی که آدمیان در زندگانی میدارند. کوششهایی که میکنند از این دو نوع است.
همچنین باید دانست این دو کوشش ، یا این دو مبارزه ، یکی نیست. مبارزه با طبیعت مبارزه مقدّسی است و باعث آبادی جهان میباشد که هرچه بیشتر ، بهتر. مبارزه با همجنسان مبارزهی پربلایی است و باعث رنج و گرفتاری میباشد که هرچه کمتر ، بهتر.
کسانی اگر نیک اندیشند ، بیشتر رنجهای زندگانی یا گرفتاریهای جهان ، نتیجهی این بلای مبارزه با همجنسان است. اینهمه جنگها و ویرانیها از آن برمیخیزد ، بینوایی و گرسنگی میلیونها و صدمیلیونها افراد از آن بوجود میآید ، کشمکشها در میان خانوادهها از آن سر میزند ، این دویدنها و کوششهای روزانه بیش از همه در راه آن میباشد. کوتاهتر گویم : اگر رنجهای زندگی را بصد بخش گردانیم ، نودش از این بلای مبارزهی آدمیان برمیخیزد. ما این را در «ورجاوندْبنیاد» [1] و دیگر جاها مفصّلتر و روشنتر نوشتهایم. در اینجا بکوتاهی یادی از آن کردم.
اکنون سخن در آنست که مادیگری با بدآموزیهای خود ، این مبارزه را بسیار سختتر گردانیده. همیشه کوششهای نیکخواهان جهان به کاستن از سختی آن مبارزه میبوده. ولی مادیگری اروپا بسختی آن افزوده ، و این یکی از نتایج زیانمند دانشها بوده.
[1] : کتاب «ورجاوندبنیاد»
.
🔶 در پیرامون رُمان ، احمد کسروی (بخش دوم)
🔸 تیرهدرونان (تکهی یک از یک)
دل دارند نه از بهر فهمیدن ، گوش دارند نه از بهر شنیدن
... بارها از رمان گفتگو نموده با دلیل نشان دادیم که افسانهبافی بِهر نامی که باشد از خرد دور است. این کار کودکان و دیوانگانست که افسانه میبافند و آن را خوش میدارند.
کسانی میپنداشتند هرچه اروپاییان دارند باید پذیرفت و نامهای آناتول فرانس و الکساندر دوما و دیگران را برخ ما میکشیدند. ما بازنمودیم اروپاییان سود از زیان بازنمیشناسند و در این راه سخت درمانده میباشند و این ننگ شرقیانست که چشم بهم نهاده دنبال غربیان را گیرند.
هم کسانی عنوان مینمودند : رمان چون شیرینست و هر کسی آن را بدلخواه میخواند از اینرو پند را با رمان درمیآمیزیم تا خوانندگان بآسانی پند را دریابند. ما پاسخ دادیم پند را که با افسانه درآمیزند سودی از آن نخواهد برخاست. وانگاه با آنهمه داستانهای شیرین تاریخی چه نیازی بافسانه میباشد؟! چرا کسانی پند را با آن داستانها در نیامیزند؟!
آنچه بهانهها در این باره داشتند همه را پاسخ دادیم و این گفتارها چندان کارگر افتاد که بسیاری از جوانان که رمان نوشته و یا میخواستند بنویسند از آن چشم پوشیدند. نیز بسیاری از آلودگان برمانخوانی آن را رها نمودند.
با اینهمه نادانانی هنوز ستایش رمان را دارند و به پیروی اروپاییان آن را از ادبیات میشمارند. اینانند که تیرهدرونانند! اینانند که فروغ خرد بر درونشان نمیتابد!
مردی را تباهی بدتر از آن نیست که ایرادی که بر اندیشهی کج یا بر رفتار بد او میگیرند پاسخ نتواند و از آن اندیشه یا رفتار نیز دست برندارد. دوباره میگویم : چنین کسی از مردمی دور و از خرد بیبهره میباشد.
کسی اگر بهره از خرد دارد این میداند که هر کاری باید از بهر سودی باشد و افسانه را هیچ سودی نیست. این میداند که کار بیهوده جز شایستهی دیوانگان نمیباشد. این میداند که تنها عنوان ادبیات یک چیز بیهوده را باهوده نمیگرداند. این میداند که نیک و بد را باید با فهم خود دریافت و شمردن نامهای رماننگاران اروپا جز گواه نادانی نیست.
این خود نشان فرومایگی است که کسانی بیگانگان را با دیدهی بزرگی ببینند و همهی کارهای ایشان را پسندیده دارند.
از شگفتیهاست که کسانی هوسهای بیهودهای که دارند عنوان فریبآمیزی برایش
میاندیشند که خاک بر چشمها پاشند و زیر سپر آن عنوان خود را از نکوهش نگه داشته نزد مردم ارج و بهایی نیز پیدا کنند.
کسروی
.
🔸 تیرهدرونان (تکهی یک از یک)
دل دارند نه از بهر فهمیدن ، گوش دارند نه از بهر شنیدن
... بارها از رمان گفتگو نموده با دلیل نشان دادیم که افسانهبافی بِهر نامی که باشد از خرد دور است. این کار کودکان و دیوانگانست که افسانه میبافند و آن را خوش میدارند.
کسانی میپنداشتند هرچه اروپاییان دارند باید پذیرفت و نامهای آناتول فرانس و الکساندر دوما و دیگران را برخ ما میکشیدند. ما بازنمودیم اروپاییان سود از زیان بازنمیشناسند و در این راه سخت درمانده میباشند و این ننگ شرقیانست که چشم بهم نهاده دنبال غربیان را گیرند.
هم کسانی عنوان مینمودند : رمان چون شیرینست و هر کسی آن را بدلخواه میخواند از اینرو پند را با رمان درمیآمیزیم تا خوانندگان بآسانی پند را دریابند. ما پاسخ دادیم پند را که با افسانه درآمیزند سودی از آن نخواهد برخاست. وانگاه با آنهمه داستانهای شیرین تاریخی چه نیازی بافسانه میباشد؟! چرا کسانی پند را با آن داستانها در نیامیزند؟!
آنچه بهانهها در این باره داشتند همه را پاسخ دادیم و این گفتارها چندان کارگر افتاد که بسیاری از جوانان که رمان نوشته و یا میخواستند بنویسند از آن چشم پوشیدند. نیز بسیاری از آلودگان برمانخوانی آن را رها نمودند.
با اینهمه نادانانی هنوز ستایش رمان را دارند و به پیروی اروپاییان آن را از ادبیات میشمارند. اینانند که تیرهدرونانند! اینانند که فروغ خرد بر درونشان نمیتابد!
مردی را تباهی بدتر از آن نیست که ایرادی که بر اندیشهی کج یا بر رفتار بد او میگیرند پاسخ نتواند و از آن اندیشه یا رفتار نیز دست برندارد. دوباره میگویم : چنین کسی از مردمی دور و از خرد بیبهره میباشد.
کسی اگر بهره از خرد دارد این میداند که هر کاری باید از بهر سودی باشد و افسانه را هیچ سودی نیست. این میداند که کار بیهوده جز شایستهی دیوانگان نمیباشد. این میداند که تنها عنوان ادبیات یک چیز بیهوده را باهوده نمیگرداند. این میداند که نیک و بد را باید با فهم خود دریافت و شمردن نامهای رماننگاران اروپا جز گواه نادانی نیست.
این خود نشان فرومایگی است که کسانی بیگانگان را با دیدهی بزرگی ببینند و همهی کارهای ایشان را پسندیده دارند.
از شگفتیهاست که کسانی هوسهای بیهودهای که دارند عنوان فریبآمیزی برایش
میاندیشند که خاک بر چشمها پاشند و زیر سپر آن عنوان خود را از نکوهش نگه داشته نزد مردم ارج و بهایی نیز پیدا کنند.
کسروی
.
✴️ یادداشتی دربارهی واژهی «مفاخر ملی»
کوشاد تلگرام : خوانندگان گفتارهایی را که در زمینهی «مفاخر ملی» در کانال آمده بیاد دارند. یکی از خوانندگان ما دربارهی معنی این واژه شرحی فرستادهاند که در زیر میآید :
🔸 بسیار گفته و نوشته شده است که فلان شاعر ، یا بهمان صوفی ، از "مفاخر ملّی" است . سخنی که گفته یا نوشته میشود باید داری معنای دقیق باشد ؛ هر سخن که بر زبان آید نتوان گفت و نوشت . مثال آن همین کلمهی "روشنفکر" است. هر روز هزاران بار این کلمه را بکار میبرند ، و از هر کس که آن را بکار برده ، اگر بپرسیم << روشنفکر کیست ؟>> یا << مقصود از روشنفکر چیست ؟>> پاسخی نتواند داد.
بازگردیم به اصطلاح "مفاخر ملّی". از مدّعیان باید پرسید : مقصودتان از "مفخر ملّی" چیست ؟ آیا <<کسی است که ملّت ایران باید بدو فخر کند>> ؟ یا <<کسی است که ملّت ایران بدو فخر میکند>> ؟
اگر معنی نخست را درنظر دارید ، که باید گفت شما نمیتوانید برای ملّت ایران تکلیف تعیین کنید ؛ نه شما ، و نه هیچ کس دیگری در حدّی نیست که برای یک ملّت تعیین تکلیف کند . اگر معنای دوم مورد نظر است ، باید پرسید : آیا شما معنای واژه ی "ملّی" را میدانید ؟ یقینا نمیدانید ، وگرنه چنین بیپروا آن را بر زبان نمیآوردید . "ملّی" منسوب است به "ملّت" ، و البته در اینجا ملّت ایران مورد نظر است . آیا شناختی از "ملّت ایران" دارید؟
ملّت ایران از زمان دودمان هخامنشی بطور عینی و واقعی تشکیل شد. پیش از آن هم عیلامیان بمدت بیش از دوهزار سال بخشی از ملّت ایران را تشکیل میدادند ، با فرهنگی غنی و منزلتی بزرگ در جهان آن روزگار. پس ملّت ایران بیش از چهارهزاروپانصد سال سابقه دارد و از صدهامیلیون نفر انسان تشکیل شده است که در اینجا باهم زیستند و در تمام این مدّت ، اتّحادشان ملّت ایران را تشکیل داده است. "ملّت ایران" فقط شامل کسانی نیست که در گذشته در آن میزیستند ، یا اکنون میزیند ؛ شامل همهی مردمانی نیز هست که در آینده ، پیوسته بهم ، این ملّت را تداوم خواهند بخشید.
اکنون که دانستید ملت ایران به چه معنائی است ، باز هم جرأت میکنید که فردی را مفخر ملت ایران بخوانید ؟ آیا صدهامیلیون کسانی که ملت ایران را تشکیل داده ، و میدهند ، و خواهند داد به آن فرد فخر میکرده ، و میکنند ، و خواهند کرد ؟ اصلا سعدی و حافظ و ... کجا بودند وقتی ملت ایران برقرار بود؟ و تا صدها سال بعد از زندگیشان ، میلیونها ایرانی اصلا آنها را نمیشناختند ، چه برسد به اینکه به آنها فخر کنند! حداکثر چیزی که میتوانید بگویید این است که <<ما چند نفری هستیم که به فلان کسی فخر میکنیم>> ، یا شاید بدان بیفزایید که <<آرزو داریم که بعضی دیگر نیز همچون ما به آنها ببالند .>>
باید معنای کلماتی که بر زبان آورده ، یا تحریر میشوند دانست ، و آنگاه آنها را بکار برد .
.
کوشاد تلگرام : خوانندگان گفتارهایی را که در زمینهی «مفاخر ملی» در کانال آمده بیاد دارند. یکی از خوانندگان ما دربارهی معنی این واژه شرحی فرستادهاند که در زیر میآید :
🔸 بسیار گفته و نوشته شده است که فلان شاعر ، یا بهمان صوفی ، از "مفاخر ملّی" است . سخنی که گفته یا نوشته میشود باید داری معنای دقیق باشد ؛ هر سخن که بر زبان آید نتوان گفت و نوشت . مثال آن همین کلمهی "روشنفکر" است. هر روز هزاران بار این کلمه را بکار میبرند ، و از هر کس که آن را بکار برده ، اگر بپرسیم << روشنفکر کیست ؟>> یا << مقصود از روشنفکر چیست ؟>> پاسخی نتواند داد.
بازگردیم به اصطلاح "مفاخر ملّی". از مدّعیان باید پرسید : مقصودتان از "مفخر ملّی" چیست ؟ آیا <<کسی است که ملّت ایران باید بدو فخر کند>> ؟ یا <<کسی است که ملّت ایران بدو فخر میکند>> ؟
اگر معنی نخست را درنظر دارید ، که باید گفت شما نمیتوانید برای ملّت ایران تکلیف تعیین کنید ؛ نه شما ، و نه هیچ کس دیگری در حدّی نیست که برای یک ملّت تعیین تکلیف کند . اگر معنای دوم مورد نظر است ، باید پرسید : آیا شما معنای واژه ی "ملّی" را میدانید ؟ یقینا نمیدانید ، وگرنه چنین بیپروا آن را بر زبان نمیآوردید . "ملّی" منسوب است به "ملّت" ، و البته در اینجا ملّت ایران مورد نظر است . آیا شناختی از "ملّت ایران" دارید؟
ملّت ایران از زمان دودمان هخامنشی بطور عینی و واقعی تشکیل شد. پیش از آن هم عیلامیان بمدت بیش از دوهزار سال بخشی از ملّت ایران را تشکیل میدادند ، با فرهنگی غنی و منزلتی بزرگ در جهان آن روزگار. پس ملّت ایران بیش از چهارهزاروپانصد سال سابقه دارد و از صدهامیلیون نفر انسان تشکیل شده است که در اینجا باهم زیستند و در تمام این مدّت ، اتّحادشان ملّت ایران را تشکیل داده است. "ملّت ایران" فقط شامل کسانی نیست که در گذشته در آن میزیستند ، یا اکنون میزیند ؛ شامل همهی مردمانی نیز هست که در آینده ، پیوسته بهم ، این ملّت را تداوم خواهند بخشید.
اکنون که دانستید ملت ایران به چه معنائی است ، باز هم جرأت میکنید که فردی را مفخر ملت ایران بخوانید ؟ آیا صدهامیلیون کسانی که ملت ایران را تشکیل داده ، و میدهند ، و خواهند داد به آن فرد فخر میکرده ، و میکنند ، و خواهند کرد ؟ اصلا سعدی و حافظ و ... کجا بودند وقتی ملت ایران برقرار بود؟ و تا صدها سال بعد از زندگیشان ، میلیونها ایرانی اصلا آنها را نمیشناختند ، چه برسد به اینکه به آنها فخر کنند! حداکثر چیزی که میتوانید بگویید این است که <<ما چند نفری هستیم که به فلان کسی فخر میکنیم>> ، یا شاید بدان بیفزایید که <<آرزو داریم که بعضی دیگر نیز همچون ما به آنها ببالند .>>
باید معنای کلماتی که بر زبان آورده ، یا تحریر میشوند دانست ، و آنگاه آنها را بکار برد .
.
🔶 تو که خود را روشنفکر میدانی چرا این سی و چند صفحه را نمیخوانی؟!
🔸 (تکهی دو از چهار)
گفتم : اول میخواهم شما به این نکته توجه کنید که ملاک درستی و نادرستی ، خوبی یا بدی یک چیز از تعداد هوادارها یا مخالفهاش سنجیده نمیشود. اگر اینطور بود ما هم میبایست شروع میکردیم به گاوپرستی!. زیرا نزدیک به یک میلیارد آدم در دنیا گاوپرستند.
گفت : مثال گاوپرستی با محبوبیت حافظ از هم جداست. از حافظ بزرگان ادب جهان تعریف و ستایش کردهاند. من از شما میپرسم : کسروی بالاتر است یا گوته؟!. ...
از این حرف او من خندهام گرفت. ولی خودداری کردم.
گفتم : این چه پرسشیست؟ از این شاخ به آن شاخ نپرید. دربارهی چیز دیگری گفتگو میکردیم! و من نباید به این گفته پاسخی بدهم. ولی همین اندازه بگویم که عقل «بالاتر» از هیاهو و تبلیغاتست. گفتگو از بالاتری و بزرگتری هنگامی بجاست که ما بدانیم «بزرگی چیست؟ ، به کی میتوان بزرگ گفت؟». آن هم گفتگوی جداییست.
الان اگر قصد اصلی گفتگو را فراموش نکردهاید ، خواهشمندم بگذارید به آن بپردازیم.
گفت : بسیار خوب!
گفتم : پس نکتهی اول این بود که گفتیم ملاک درستی یا نادرستی یک سخنی تعداد هوادارهای آن نیست. دوم ، این هم درست نیست برای آنکه بدانیم یک چیزی درست است یا نه ، جستجو کنیم ببینیم مثلاً مدرک تحصیلی یا ملیت هوادارهاش چیهاست : دکترند ، مهندسند ، وکیلند ، ادیبند ، مشهورند ، گمنامند ، اروپاییند ، آمریکاییند ، آفریقاییند ...؟ این کار مثل اینست که ما پیشاپیش قبول کردهایم که خودمان عقل نداریم و درست و نادرست هر چیزی را باید با نگاه به دیگران بفهمیم.
اگر اینطور استدلال کردن درست بود و نیک و بد و راست و ناراست اینطور بدست میآمد ، پیغمبر هم نمیبایست از خداپرستی برای عرب بگوید. زیرا از یک طرف ، او یک نفر بود ولی بتپرستها هزارها نفر. از طرف دیگر ، او از بزرگان قریش نبود ولی بزرگان قریش مانند عُتبه و ابولهب و ابوسفیان و ابوطالب همه بتپرست بودند. در حالی که ملاک درستی و نادرستی و خوبی و بدی عقل است. پیغمبر هم برای آنها دلیل عقلی میآورد. میگفت : این بتها را خودتان ساختهاید. از چیزی که خودتان ساختهاید چطور گشایش در کارهاتان میخواهید؟! با اینطور دلیلهای ساده به آنها فهماند که بتپرستی غلط است. گمراهی است. بتپرستان هزارها سال دچار نافهمی و گمراهی بودهاند.
ما یک چیز تازهای را که میشنویم ، دربارهاش فکر میکنیم ، خوب که فهمیدیم قضاوت میکنیم که درست است یا نه. آدمی که کمعقل نباشد چه کار دارد به اینکه دیگران چه میگویند؟ یا چه نوشتهاند؟ او با عقل خود میسنجد که چی درست است و چی نیست.
بخصوص ، عاقل فریب «واژههای ستایشی» و هیاهوها را نمیخورد. مثلی بزنم : ببینید شما میخواهید کفش بخرید. میروید کفشفروشی ، فروشنده کفشی به شما میدهد ، پاتان میکنید و میبینید اندازه نیست ، ناراحت است. کفش را به فروشنده پس میدهید. حالا ، اگر فروشنده بگوید : آقا ! ، این کفش «آدیداس» است ، کف آن «مموری فوم» است ، چرم آن «نبوک» است ، لایهی «ضد عرق» دارد ... ، آیا این حرفها تأثیری در تصمیم شما میکند؟!
نکتهی دیگر اینکه بعضی چیزها را ما متأسفانه نه از روی بینش و سنجش و بکار بردن عقل بلکه چون اسیر تبلیغات و هیاهو بودهایم قبول کردهایم. مثلاً همین داستان شعر در ایران بیش از همه از روی هیاهو و تبلیغات روی مردم اثر کرده و بزرگ شده.
دربارهی حافظ هم لقب فریبآمیز لسانالغیب را به زبانها انداختهاند ، این دروغ و حقهبازی را بگوشها خواندهاند که حافظ غیب میداند و اگر فالش را بگیرید آن را با زبان شعرهایش به شما خواهد گفت. همینطور چون بعضی شرقشناسان که یا مأمور بودهاند یا برای خوشامد ما و برای آلوده نگاه داشتنمان دربارهی حافظ مبالغههایی کردهاند آنها را شاهد آورده و خاک به چشم مردم پاشیدهاند. اینها و سیاستهای خائنانهی داخلی دست بهم داده و شما میبینید که برای بزرگداشت او چه تلاشها که نکرده و نمیکنند.
بیشتر شعرپرستان و شاعران این نبوده که با دلیل به شعر رو آورده باشند. بلکه با سیل تبلیغات و هیاهو به این راه افتادهاند. تازه بعد از آن بوده که اگر ایرادی شنیدهاند شروع کردهاند به فکر کردن و دلیل آوردن و پاسخ دادن که : نخیر ، شعر و شاعری ضرر که ندارد هیچ ، خیلی هم چیز خوبیست.
این یک فریب و یک گمراهیست. علت گمراهی بودنش را یک کم من خواهم گفت و بیشترش را از همان دفتر میتوانید بخوانید.
.
🔸 (تکهی دو از چهار)
گفتم : اول میخواهم شما به این نکته توجه کنید که ملاک درستی و نادرستی ، خوبی یا بدی یک چیز از تعداد هوادارها یا مخالفهاش سنجیده نمیشود. اگر اینطور بود ما هم میبایست شروع میکردیم به گاوپرستی!. زیرا نزدیک به یک میلیارد آدم در دنیا گاوپرستند.
گفت : مثال گاوپرستی با محبوبیت حافظ از هم جداست. از حافظ بزرگان ادب جهان تعریف و ستایش کردهاند. من از شما میپرسم : کسروی بالاتر است یا گوته؟!. ...
از این حرف او من خندهام گرفت. ولی خودداری کردم.
گفتم : این چه پرسشیست؟ از این شاخ به آن شاخ نپرید. دربارهی چیز دیگری گفتگو میکردیم! و من نباید به این گفته پاسخی بدهم. ولی همین اندازه بگویم که عقل «بالاتر» از هیاهو و تبلیغاتست. گفتگو از بالاتری و بزرگتری هنگامی بجاست که ما بدانیم «بزرگی چیست؟ ، به کی میتوان بزرگ گفت؟». آن هم گفتگوی جداییست.
الان اگر قصد اصلی گفتگو را فراموش نکردهاید ، خواهشمندم بگذارید به آن بپردازیم.
گفت : بسیار خوب!
گفتم : پس نکتهی اول این بود که گفتیم ملاک درستی یا نادرستی یک سخنی تعداد هوادارهای آن نیست. دوم ، این هم درست نیست برای آنکه بدانیم یک چیزی درست است یا نه ، جستجو کنیم ببینیم مثلاً مدرک تحصیلی یا ملیت هوادارهاش چیهاست : دکترند ، مهندسند ، وکیلند ، ادیبند ، مشهورند ، گمنامند ، اروپاییند ، آمریکاییند ، آفریقاییند ...؟ این کار مثل اینست که ما پیشاپیش قبول کردهایم که خودمان عقل نداریم و درست و نادرست هر چیزی را باید با نگاه به دیگران بفهمیم.
اگر اینطور استدلال کردن درست بود و نیک و بد و راست و ناراست اینطور بدست میآمد ، پیغمبر هم نمیبایست از خداپرستی برای عرب بگوید. زیرا از یک طرف ، او یک نفر بود ولی بتپرستها هزارها نفر. از طرف دیگر ، او از بزرگان قریش نبود ولی بزرگان قریش مانند عُتبه و ابولهب و ابوسفیان و ابوطالب همه بتپرست بودند. در حالی که ملاک درستی و نادرستی و خوبی و بدی عقل است. پیغمبر هم برای آنها دلیل عقلی میآورد. میگفت : این بتها را خودتان ساختهاید. از چیزی که خودتان ساختهاید چطور گشایش در کارهاتان میخواهید؟! با اینطور دلیلهای ساده به آنها فهماند که بتپرستی غلط است. گمراهی است. بتپرستان هزارها سال دچار نافهمی و گمراهی بودهاند.
ما یک چیز تازهای را که میشنویم ، دربارهاش فکر میکنیم ، خوب که فهمیدیم قضاوت میکنیم که درست است یا نه. آدمی که کمعقل نباشد چه کار دارد به اینکه دیگران چه میگویند؟ یا چه نوشتهاند؟ او با عقل خود میسنجد که چی درست است و چی نیست.
بخصوص ، عاقل فریب «واژههای ستایشی» و هیاهوها را نمیخورد. مثلی بزنم : ببینید شما میخواهید کفش بخرید. میروید کفشفروشی ، فروشنده کفشی به شما میدهد ، پاتان میکنید و میبینید اندازه نیست ، ناراحت است. کفش را به فروشنده پس میدهید. حالا ، اگر فروشنده بگوید : آقا ! ، این کفش «آدیداس» است ، کف آن «مموری فوم» است ، چرم آن «نبوک» است ، لایهی «ضد عرق» دارد ... ، آیا این حرفها تأثیری در تصمیم شما میکند؟!
نکتهی دیگر اینکه بعضی چیزها را ما متأسفانه نه از روی بینش و سنجش و بکار بردن عقل بلکه چون اسیر تبلیغات و هیاهو بودهایم قبول کردهایم. مثلاً همین داستان شعر در ایران بیش از همه از روی هیاهو و تبلیغات روی مردم اثر کرده و بزرگ شده.
دربارهی حافظ هم لقب فریبآمیز لسانالغیب را به زبانها انداختهاند ، این دروغ و حقهبازی را بگوشها خواندهاند که حافظ غیب میداند و اگر فالش را بگیرید آن را با زبان شعرهایش به شما خواهد گفت. همینطور چون بعضی شرقشناسان که یا مأمور بودهاند یا برای خوشامد ما و برای آلوده نگاه داشتنمان دربارهی حافظ مبالغههایی کردهاند آنها را شاهد آورده و خاک به چشم مردم پاشیدهاند. اینها و سیاستهای خائنانهی داخلی دست بهم داده و شما میبینید که برای بزرگداشت او چه تلاشها که نکرده و نمیکنند.
بیشتر شعرپرستان و شاعران این نبوده که با دلیل به شعر رو آورده باشند. بلکه با سیل تبلیغات و هیاهو به این راه افتادهاند. تازه بعد از آن بوده که اگر ایرادی شنیدهاند شروع کردهاند به فکر کردن و دلیل آوردن و پاسخ دادن که : نخیر ، شعر و شاعری ضرر که ندارد هیچ ، خیلی هم چیز خوبیست.
این یک فریب و یک گمراهیست. علت گمراهی بودنش را یک کم من خواهم گفت و بیشترش را از همان دفتر میتوانید بخوانید.
.
✴️ در پیرامون زبان
🖌 احمد کسروی
📖 پرچم نیمهماهه
تکهی 6 از 9
از سخن خود دور نیفتیم : گذشتگان به زبان این معنایی را كه ما میدهیم نمیدادهاند و از آن این نتیجه را كه ما میخواهیم نمیخواستهاند. آنان ارج بسیاری به معنیها نمیگزاردهاند و بیش از همه به كلمهها و جملهها میپرداختهاند ، و برای این خواست ایشان آمیخته بودن كلمههای بیگانه و باز بودن درهای زبان به روی كلمههای عربی نه تنها زیان نمیرسانیده و خود سود نیز میداده. كسانی كه جز درپی سجع یا قافیه یا جناس یا ترجیع یا مانند این نمیبودهاند ، آن بیمرزی و كرانهنداری زبان برای آنان بسیار سودمند میبوده. ولی برای ما كه جز درپی معنیها نمیباشیم و زبان را جز برای فهمانیدن آنها نمیخواهیم این بسیار زیانمند است و چنانكه گفتیم با چنین حالی آن را زبان نمیتوانستیم نامید.
2) این درآمیختگی و بیمرزی ، زبان فارسی را از جداسری[=استقلال] بیبهره گردانیده بود. زیرا زبان با آنحال اگر كسانی خواستندی یاد بگیرند بایستی گذشته از كلمههای فارسی و دستور این زبان ، كلمههای عربی و صرف و نحو آن زبان را نیز یاد گیرند. خود ایرانیان كه فارسی زبان مادرزادیشان شمرده میشد برای یاد گرفتن آن میبایست عربی را نیز درس خوانده و آن را نیز بیاموزند.
ایرانیان تا بیست و سی سال پیش درس عربی میخواندند و با آنكه سالها در آن راه رنج میبردند باز در بسیاری از كلمهها دچار لغزش میشدند (چنانكه «كافی» را «مكفی» و «منجی» را «ناجی» و «آیس» را «مأیوس» مینوشتند). از آنسوی مردم عامی كه به عربی بیگانه میبودند از این زبان هیچی نمیفهمیدند و كمترین بهره از نوشتهها و كتابها نمیبردند.
كسانی كه در برابر ما ایستاده میگفتند : «گرفتن كلمه از عربی چه زیان دارد؟» همانا اینها را نمیاندیشیدند. وگرنه خود زیان بزرگیست كه فارسی را كه یكی از آسانترین زبانهاست چندان دشوار گردانیم كه كمتر كسی از بیرون به آموختن آن گراید و از درون نیز انبوه ایرانیان از فهمیدن آن بیبهره باشند. من بارها از اروپاییان كه به ایران آمدهاند شنیدهام كه از یاد گرفتن فارسی چشم پوشیدهاند چرا كه بایستی عربی را نیز یاد گیرند و سالها رنج كشند.
3) در فرهنگنویسی یك دشواری پیش آمده بود. زیرا فرهنگ را برای زبانی توان نوشت كه كرانه میدارد و كسی میتواند همگی ریشههای كلمهها را گرد آورد و یكایك بزَندَد[1] . یك زبانی كه كرانه نمیدارد و درش به روی كلمههای بیگانه باز میباشد چه فرهنگی برای آن توان نوشت؟!. میدانم كسانی خواهند گفت : «بهتر بود همان كلمههای عربی را كه تاكنون در كتابها بكار رفته گرد آورند و دیگر در زبان را ببندند» و این سخنی است كه هواداران درآمیختگی به رخ ما میكشیدند. ولی باید گفت آقای محمد قزوینی و همراهان او كه به آوردن كلمههای عربی دلبستگی بسیاری نشان میدادند به روی آن كلمهها نایستاده بستن در زبان را سزا نمیشماردند. راستی هم در جایی كه جوینی و وصاف و دیگران از نویسندگان زمان مغول به خود سزا دانستهاند كه هرچه توانند كلمه از عربی بگیرند چرا آقای قزوینی و دیگران از آن بازمانند؟!.. نه تنها به عربیخوانان ، به فرانسهخوانان نیز سزنده است كه از هوسبازی بازنایستاده و هرچه كلمهی فرانسه میتوانند در نوشتههای خود بیاورند.
از آنسوی در فرهنگنویسی راه اینست كه از كلمهها ریشهی آنها را گیرند و معنی كنند و كسی كه به فرهنگ نگاه میكند چون به دستور زبان آشناست خود او «جداشدهها» را تواند دانست. ولی با كلمههای بیگانه این راه نشدنیست. زیرا بسیاری از فرهنگنگرندگان به دستور آن زبان بیگانه آشنا نخواهند بود. اینست باید هر كلمه را نوشت و معنی كرد. مثلاً باید دلالت ، دلیل ، مدلول ، دال ، دلایل ، استدلال ، مستدل هر یكی را جداگانه آورد ، و نتیجهی این آن بایستی بود كه برای زبان فارسی فرهنگهای بیست و سی جلدی پرداخته گردد.
در نتیجهی همین دشواریست كه تاكنون فرهنگفارسینویسان كلمههای عربی را به فرهنگهای خود راه نداده و تنها كلمههای فارسی را گرد آوردهاند ، و در نتیجهی همین است كه فرهنگهای آنها بسیار بیگانه است و شما چون نگاه كنید خواهید دید جز زبان هزار سال پیش را بدیده نگرفتهاند.
[1] : زَندیدن = شرح دادن ؛ زند = شرح
.
🖌 احمد کسروی
📖 پرچم نیمهماهه
تکهی 6 از 9
از سخن خود دور نیفتیم : گذشتگان به زبان این معنایی را كه ما میدهیم نمیدادهاند و از آن این نتیجه را كه ما میخواهیم نمیخواستهاند. آنان ارج بسیاری به معنیها نمیگزاردهاند و بیش از همه به كلمهها و جملهها میپرداختهاند ، و برای این خواست ایشان آمیخته بودن كلمههای بیگانه و باز بودن درهای زبان به روی كلمههای عربی نه تنها زیان نمیرسانیده و خود سود نیز میداده. كسانی كه جز درپی سجع یا قافیه یا جناس یا ترجیع یا مانند این نمیبودهاند ، آن بیمرزی و كرانهنداری زبان برای آنان بسیار سودمند میبوده. ولی برای ما كه جز درپی معنیها نمیباشیم و زبان را جز برای فهمانیدن آنها نمیخواهیم این بسیار زیانمند است و چنانكه گفتیم با چنین حالی آن را زبان نمیتوانستیم نامید.
2) این درآمیختگی و بیمرزی ، زبان فارسی را از جداسری[=استقلال] بیبهره گردانیده بود. زیرا زبان با آنحال اگر كسانی خواستندی یاد بگیرند بایستی گذشته از كلمههای فارسی و دستور این زبان ، كلمههای عربی و صرف و نحو آن زبان را نیز یاد گیرند. خود ایرانیان كه فارسی زبان مادرزادیشان شمرده میشد برای یاد گرفتن آن میبایست عربی را نیز درس خوانده و آن را نیز بیاموزند.
ایرانیان تا بیست و سی سال پیش درس عربی میخواندند و با آنكه سالها در آن راه رنج میبردند باز در بسیاری از كلمهها دچار لغزش میشدند (چنانكه «كافی» را «مكفی» و «منجی» را «ناجی» و «آیس» را «مأیوس» مینوشتند). از آنسوی مردم عامی كه به عربی بیگانه میبودند از این زبان هیچی نمیفهمیدند و كمترین بهره از نوشتهها و كتابها نمیبردند.
كسانی كه در برابر ما ایستاده میگفتند : «گرفتن كلمه از عربی چه زیان دارد؟» همانا اینها را نمیاندیشیدند. وگرنه خود زیان بزرگیست كه فارسی را كه یكی از آسانترین زبانهاست چندان دشوار گردانیم كه كمتر كسی از بیرون به آموختن آن گراید و از درون نیز انبوه ایرانیان از فهمیدن آن بیبهره باشند. من بارها از اروپاییان كه به ایران آمدهاند شنیدهام كه از یاد گرفتن فارسی چشم پوشیدهاند چرا كه بایستی عربی را نیز یاد گیرند و سالها رنج كشند.
3) در فرهنگنویسی یك دشواری پیش آمده بود. زیرا فرهنگ را برای زبانی توان نوشت كه كرانه میدارد و كسی میتواند همگی ریشههای كلمهها را گرد آورد و یكایك بزَندَد[1] . یك زبانی كه كرانه نمیدارد و درش به روی كلمههای بیگانه باز میباشد چه فرهنگی برای آن توان نوشت؟!. میدانم كسانی خواهند گفت : «بهتر بود همان كلمههای عربی را كه تاكنون در كتابها بكار رفته گرد آورند و دیگر در زبان را ببندند» و این سخنی است كه هواداران درآمیختگی به رخ ما میكشیدند. ولی باید گفت آقای محمد قزوینی و همراهان او كه به آوردن كلمههای عربی دلبستگی بسیاری نشان میدادند به روی آن كلمهها نایستاده بستن در زبان را سزا نمیشماردند. راستی هم در جایی كه جوینی و وصاف و دیگران از نویسندگان زمان مغول به خود سزا دانستهاند كه هرچه توانند كلمه از عربی بگیرند چرا آقای قزوینی و دیگران از آن بازمانند؟!.. نه تنها به عربیخوانان ، به فرانسهخوانان نیز سزنده است كه از هوسبازی بازنایستاده و هرچه كلمهی فرانسه میتوانند در نوشتههای خود بیاورند.
از آنسوی در فرهنگنویسی راه اینست كه از كلمهها ریشهی آنها را گیرند و معنی كنند و كسی كه به فرهنگ نگاه میكند چون به دستور زبان آشناست خود او «جداشدهها» را تواند دانست. ولی با كلمههای بیگانه این راه نشدنیست. زیرا بسیاری از فرهنگنگرندگان به دستور آن زبان بیگانه آشنا نخواهند بود. اینست باید هر كلمه را نوشت و معنی كرد. مثلاً باید دلالت ، دلیل ، مدلول ، دال ، دلایل ، استدلال ، مستدل هر یكی را جداگانه آورد ، و نتیجهی این آن بایستی بود كه برای زبان فارسی فرهنگهای بیست و سی جلدی پرداخته گردد.
در نتیجهی همین دشواریست كه تاكنون فرهنگفارسینویسان كلمههای عربی را به فرهنگهای خود راه نداده و تنها كلمههای فارسی را گرد آوردهاند ، و در نتیجهی همین است كه فرهنگهای آنها بسیار بیگانه است و شما چون نگاه كنید خواهید دید جز زبان هزار سال پیش را بدیده نگرفتهاند.
[1] : زَندیدن = شرح دادن ؛ زند = شرح
.
✴️ دین و جهان (بزبان عادی)
🖌 احمد کسروی
🔸نشست یکم (تکهی ششم)
اما ماشینهای ریسندگی و بافندگی و کشاورزی و راهآهن و تلگراف و تلفن و اتومبیل و سایر این نوع وسایل ، راستیرا داستان آنها معمایی شده. معمایی که کم کسی پی به رازش میتواند ببَرَد.
این وسایل از یکسو مایهی آسانی کارهای آدمیانست و ما با دیده میبینیم که راهی را که از اینجا تا تبریز ، چهل سال پیش با اسب در هفده و هجده روز میپیمودند ، اکنون با اتومبیل در هفده و هجده ساعت میپیمایند و با هواپیما در دو ساعت بپایان میرسانند. مادران ما جفتی جوراب را با دست در چهار و پنج روز میبافتند. اکنون دختران ما با ماشین در یک روز هشتاد جفت جوراب بافته بیرون میریزند. در دیگر جاها نیز چنینست و این ماشینها در هر زمینه باعث آسانی کارهاست.
از یکسو هم اینها در هر کشوری یا شهری که بکار افتاده بدشواری زندگانی افزوده و گرفتاری مردم را بیشتر گردانیده (بطوری که راحتی زندگی قدیم دیگر نیست). این نیز چیزیست که با دیده میبینیم و خود تجربه کردهایم.
پس راز کار چیست؟.. راز کار آنست که این ماشینها و وسایل چنانکه در مبارزه با طبیعت بکار میرود ، در مبارزهی آدمیان با یکدیگر نیز بکار برده میشود ، و اینست چنانکه از یکسو سودمند است و مایهی آسانی کار میباشد ، از سوی دیگر زیانمند است و بسختی مبارزه آدمیان و بدشواری زندگانی میافزاید. مثلاً همان ماشین کشاورزی ، از اینرو که زمین را شخم میکند و تخم میپاشد و از رنج آدم میکاهد ، سودمند است. ولی سخن در آنست که کشاورزان باین بس نمیکنند و از ماشین نامبرده نتیجهی دیگری برمیدارند. بدین ترتیب که هر یکی از ایشان زمینهای بسیار پهناوری را (که با بیل دستی یا با خیش گاوی نمیتوانستند شخم کنند و تخم پاشند) به کمک آن ماشین ، شخم میکند و تخم میپاشد و پس از چند ماهی غلهی بسیار فراوانی بدست میآورد. در حالی که کشاورزانِ بیسرمایه که ماشین نمیتوانند بخرند ، بیکار میمانند و گرفتار بینوایی و گرسنگی میگردند.
همینست حال دیگر ماشینها که هر یکی بیش از همه در راه تسلط به ماشیننداران بکار میرود ، و هر یکی وسیلهای در دست طماعان و ستمگران میباشد.
پس میباید گفت : دانشها از یکسو با بدآموزیهای مادیگری ، نفت بآتش طمع و ستم و هوس آدمیان میپاشد و طماعان و ستمگران و هوسبازان را دلیر و گستاخ میگرداند ، و از یکسو با ساختن ماشینها ابزارهای مؤثر بدست آنان میسپارد و از همینجاست که مبارزهی آدمیان را از هر حیث سختتر و زندگانی آنان را از هر جهت ، دشوارتر میگرداند.
چنانکه در خود اروپا که مهد دانشهاست ، در سایهی همانها ، زندگانی بسیار دشوار گردیده و در سالهای پیش از جنگ بیکاران و گرسنگان در هر کشوری با میلیونها شمرده میشدند و اینها دستهها بسته در شهرها تظاهرات میکردند. سالانه چهارمیلیون کمابیش از گرسنگی مرده و یا از ترس چنان مرگی خود را میکشتند. در شهری همچون نیویورک تعداد بچگان بیخانمان ولگرد به سیصدهزار میرسید. زیر فشار زندگانی بسیاری از درسخواندگان و دانشمندان به دزدی و آدمکشی و کلاهبرداری دست میزدند و دانشهای خود را در این راه بکار میبردند. اینها آگاهیهاییست که ما از این راه دور از روی تلگرافها و روزنامههای خودشان بدست آوردهایم.
فشار زندگانی بمردم اروپا چندان بوده که بسیاری از ایشان از تمدن نفرت مینمودند و از دانشها چشم پوشیده آرزوی بازگشت بزندگانی بیابانی هزار سال پیش را میداشتند. در هر کشوری گروهی برخاسته تمدن را مایهی بدبختی آدمیان میشماردند و میکوشیدند که مردمان را به زندگانی بدوی بازگردانند. در این باره بکارهای عجیبی میپرداختند.[1]
آمدیم بر سر جنگ : این جنگها بیش از همه زاییدهی دانشهاست. زیرا گذشته از آنکه حاکمان دولتها نیز فریب مادیگری را خوردهاند و زندگانی را جز مبارزه و کشمکش نمیشناسند و برای مردم خود راهی جز سلطهجویی و زورآزمایی نمیدانند ، این نکته نیز در کار است که چون دانشها سلاحهای جنگی بسیار ساختهاند ، هر یکی از دولتهای بزرگ به پشتگرمی آن سلاحها بآرزوی تسلط بسراسر جهان افتاده و این یک هدف بزرگی برای دولتهای بزرگ گردیده و بر سر همین هدف است که پیاپی با همدیگر بجنگ میپردازند.
[1] : این دستهها بیکبار از بین نرفته و هنوز هم بطور پراکنده شنیده میشود خاندانهایی که زندگانی ساده در طبیعت را بهتر از زندگی در شهرها دانسته رو بآن آوردهاند.
.
🖌 احمد کسروی
🔸نشست یکم (تکهی ششم)
اما ماشینهای ریسندگی و بافندگی و کشاورزی و راهآهن و تلگراف و تلفن و اتومبیل و سایر این نوع وسایل ، راستیرا داستان آنها معمایی شده. معمایی که کم کسی پی به رازش میتواند ببَرَد.
این وسایل از یکسو مایهی آسانی کارهای آدمیانست و ما با دیده میبینیم که راهی را که از اینجا تا تبریز ، چهل سال پیش با اسب در هفده و هجده روز میپیمودند ، اکنون با اتومبیل در هفده و هجده ساعت میپیمایند و با هواپیما در دو ساعت بپایان میرسانند. مادران ما جفتی جوراب را با دست در چهار و پنج روز میبافتند. اکنون دختران ما با ماشین در یک روز هشتاد جفت جوراب بافته بیرون میریزند. در دیگر جاها نیز چنینست و این ماشینها در هر زمینه باعث آسانی کارهاست.
از یکسو هم اینها در هر کشوری یا شهری که بکار افتاده بدشواری زندگانی افزوده و گرفتاری مردم را بیشتر گردانیده (بطوری که راحتی زندگی قدیم دیگر نیست). این نیز چیزیست که با دیده میبینیم و خود تجربه کردهایم.
پس راز کار چیست؟.. راز کار آنست که این ماشینها و وسایل چنانکه در مبارزه با طبیعت بکار میرود ، در مبارزهی آدمیان با یکدیگر نیز بکار برده میشود ، و اینست چنانکه از یکسو سودمند است و مایهی آسانی کار میباشد ، از سوی دیگر زیانمند است و بسختی مبارزه آدمیان و بدشواری زندگانی میافزاید. مثلاً همان ماشین کشاورزی ، از اینرو که زمین را شخم میکند و تخم میپاشد و از رنج آدم میکاهد ، سودمند است. ولی سخن در آنست که کشاورزان باین بس نمیکنند و از ماشین نامبرده نتیجهی دیگری برمیدارند. بدین ترتیب که هر یکی از ایشان زمینهای بسیار پهناوری را (که با بیل دستی یا با خیش گاوی نمیتوانستند شخم کنند و تخم پاشند) به کمک آن ماشین ، شخم میکند و تخم میپاشد و پس از چند ماهی غلهی بسیار فراوانی بدست میآورد. در حالی که کشاورزانِ بیسرمایه که ماشین نمیتوانند بخرند ، بیکار میمانند و گرفتار بینوایی و گرسنگی میگردند.
همینست حال دیگر ماشینها که هر یکی بیش از همه در راه تسلط به ماشیننداران بکار میرود ، و هر یکی وسیلهای در دست طماعان و ستمگران میباشد.
پس میباید گفت : دانشها از یکسو با بدآموزیهای مادیگری ، نفت بآتش طمع و ستم و هوس آدمیان میپاشد و طماعان و ستمگران و هوسبازان را دلیر و گستاخ میگرداند ، و از یکسو با ساختن ماشینها ابزارهای مؤثر بدست آنان میسپارد و از همینجاست که مبارزهی آدمیان را از هر حیث سختتر و زندگانی آنان را از هر جهت ، دشوارتر میگرداند.
چنانکه در خود اروپا که مهد دانشهاست ، در سایهی همانها ، زندگانی بسیار دشوار گردیده و در سالهای پیش از جنگ بیکاران و گرسنگان در هر کشوری با میلیونها شمرده میشدند و اینها دستهها بسته در شهرها تظاهرات میکردند. سالانه چهارمیلیون کمابیش از گرسنگی مرده و یا از ترس چنان مرگی خود را میکشتند. در شهری همچون نیویورک تعداد بچگان بیخانمان ولگرد به سیصدهزار میرسید. زیر فشار زندگانی بسیاری از درسخواندگان و دانشمندان به دزدی و آدمکشی و کلاهبرداری دست میزدند و دانشهای خود را در این راه بکار میبردند. اینها آگاهیهاییست که ما از این راه دور از روی تلگرافها و روزنامههای خودشان بدست آوردهایم.
فشار زندگانی بمردم اروپا چندان بوده که بسیاری از ایشان از تمدن نفرت مینمودند و از دانشها چشم پوشیده آرزوی بازگشت بزندگانی بیابانی هزار سال پیش را میداشتند. در هر کشوری گروهی برخاسته تمدن را مایهی بدبختی آدمیان میشماردند و میکوشیدند که مردمان را به زندگانی بدوی بازگردانند. در این باره بکارهای عجیبی میپرداختند.[1]
آمدیم بر سر جنگ : این جنگها بیش از همه زاییدهی دانشهاست. زیرا گذشته از آنکه حاکمان دولتها نیز فریب مادیگری را خوردهاند و زندگانی را جز مبارزه و کشمکش نمیشناسند و برای مردم خود راهی جز سلطهجویی و زورآزمایی نمیدانند ، این نکته نیز در کار است که چون دانشها سلاحهای جنگی بسیار ساختهاند ، هر یکی از دولتهای بزرگ به پشتگرمی آن سلاحها بآرزوی تسلط بسراسر جهان افتاده و این یک هدف بزرگی برای دولتهای بزرگ گردیده و بر سر همین هدف است که پیاپی با همدیگر بجنگ میپردازند.
[1] : این دستهها بیکبار از بین نرفته و هنوز هم بطور پراکنده شنیده میشود خاندانهایی که زندگانی ساده در طبیعت را بهتر از زندگی در شهرها دانسته رو بآن آوردهاند.
.
🔶 در پیرامون رُمان ، احمد کسروی (بخش دوم)
🔸 در پیرامون شعر و رمان (تکهی یک از چهار)
این گفتار بخواهش یکی از جوانان پاکدل که از هواداران پیمانست نوشته میگردد و باو ارمغان میشود.
این یکی از خواستهای ماست که پاکان از ناپاکان جدا گردند.
اگر ناپاکان نباشند ارج پاکان شناخته نشود.
کسانی میگویند : «آنهمه نکوهشها که از شعر نوشتید نتیجه نداده. هنوز شاعران هستند و بکار خود سرگرم میباشند». برخی نیز این را دربارهی رماننویسان میگویند و رمانهایی را که چاپ میشود برخ ما میکشند. این یک نیشی است که رخت ایراد بآن میپوشانند ، و برخی هم بسخن دامنه داده و چنین میگویند : «این مردم نمیشود ، زحمت بیهوده میکشید».
میگویم : بهتر است پیش از پاسخ بسخنان ، زشتی کارتان را (که باشد که خود نمیدانید) بازنمایم. از شما میپرسم : آیا شعرهای بیهوده را که ما نکوهش کردیم بد میشناسید یا نه؟!. آیا گفتههای ما را دربارهی شعر و ادبیات براست میدارید یا نه؟!. اگر شعرها را بد نمیشناسید و گفتههای ما را براست نمیدارید همین را بگویید و ایرادهای خود را بازنمایید. دیگر چه کار میدارید که گفتههای ما پیش رفته یا نرفته ، و نتیجه داده یا نداده. آمدیم که سخنان ما را براست میدارید و بیهودهگویی شاعران را بد میشناسید. در اینحال میبایست روزی که ما آن گفتارها را در نکوهش شعر نوشتیم ، و آن کشاکش برخاسته بود شما هم با ما همآواز گردید و بنام راستیپرستی و مردانگی یاوری از ما دریغ ندارید. کنون بگویید که چرا همآواز نبودهاید و چرا یاوری نکردهاید؟!. از این بدتر آنکه بیوسان[=منتظر] نشستهاید که گفتههای ما پیش نرود و شما فرصت یافته بدینسان زبان بسرزنش باز کنید. همین دلیل آلودگی شماست. همین میرساند که شما درپی نیکی توده نیستید و دلتان بحال گرفتاری مردم نمیسوزد و تنها دربند خودخواهی و خودنمایی میباشید.
شعر را پیش از ما اسلام نکوهیده و قرآن آشکاره از شاعران بد میگوید. با اینهمه صدهزاران شاعر از میان مسلمانان بلهوس برخاسته. اگر از پیش نرفتن سخنی ایراد است نخست این ایراد را بآن دین گیرید.
این پاسخ آن کسانست. آنان از گفتارها و از کوششهای ما ناخشنود و دلتنگ میباشند و اینست همیشه درپی فرصتی هستند که نیش زنند و خشم خود را فرونشانند و شما خواهید دید این را که شنیدند اینزمان بایراد دیگری و بهانهی دیگری خواهند برخاست.
بدنهادان همچون درختِ خودروی جنگلی سر برافراشتهاند و جز درپی هوسهای پست خود نیستند. اینان آن کسانند که هوس پیشوایی و «مصلحی» در سر میدارند ، و ما که باین کوشش برخاستهایم بیخردانه همسری[=همشأنی] با ما مینمایند و هر کاری که ما میکنیم مایهی دلتنگی آنان میشود و اینست همیشه پی فرصت میگردند که نیش زنند. برخی نیز آنانند که غم کیش بیهودهی خود را میخورند و چون پاسخی بگفتههای ما دربارهی دین پیدا نمیکنند از این راه پیش میآیند.
اما کوشش پیمان با شعر و نتیجهای که بدست آمده آن یکی از فیروزیهای مهنامه میباشد. شعر در ایران از هزار سال باز ریشه دوانیده و در این دیرگاه کسی بجلوگیری از آن برنخاسته و با آنکه قرآن نکوهش از شعر کرده شاعران پروا نکرده و گستاخانه و بیفرهنگانه آن گفتههای قرآن را بشوخی گرفته و در شعرهای خود آنها را آوردهاند. سپس هم ـ چنانکه گفتهایم ـ شرقشناسان اروپا باین آتش دامن زده و کار را بجای بسیار بالا رسانیده بودند. هنگامی که ما بکوشش پرداختیم داستان شعر سرودن و قصیده ساختن نبود بلکه داستان یک هیاهوی دیوانگیآمیزی بود که برخاسته و سراسر کشور [را] فراگرفته بود. شاعران با هزارها بشمار میآمدند ، هر روزنامهای میبایست روزانه غزلی بچاپ رساند ، روزنامهها و مهنامههایی تنها برای شعر پراکنده میشد ، در هر شهری انجمن ادبی برپا گردیده (در همدان دو انجمن ادبی برپا بود) و اینها میبایست بِهر هفته «محصول طبع اعضای خود را» در روزنامه یا مهنامهای بچاپ رسانند ، چون برای فردوسی جشنی برپا شده بود هر شهری برای شاعر یا شاعران خود جشن میخواست ، در هر شهری گفتگو از ساختن گنبد بر سر گور شاعر شهر میرفت ، بارها کشاکش برمیخاست بر سر آنکه فلان شاعر از کدام شهر بوده ، کسانی میگردیدند و شعرهای کهنهای از شاعران پیدا میکردند و همچون بازیافته آن را با سپاس و خوشی بچاپ میرسانیدند ، پیاپی گفتارها در تاریخچهی فلان شاعر پراکنده میگردید ، سخنها در این زمینه رانده میشد ، جستجو از زندگانی یک شاعر و نوشتن کتابی یکی از هنرها شمرده میشد.
.
🔸 در پیرامون شعر و رمان (تکهی یک از چهار)
این گفتار بخواهش یکی از جوانان پاکدل که از هواداران پیمانست نوشته میگردد و باو ارمغان میشود.
این یکی از خواستهای ماست که پاکان از ناپاکان جدا گردند.
اگر ناپاکان نباشند ارج پاکان شناخته نشود.
کسانی میگویند : «آنهمه نکوهشها که از شعر نوشتید نتیجه نداده. هنوز شاعران هستند و بکار خود سرگرم میباشند». برخی نیز این را دربارهی رماننویسان میگویند و رمانهایی را که چاپ میشود برخ ما میکشند. این یک نیشی است که رخت ایراد بآن میپوشانند ، و برخی هم بسخن دامنه داده و چنین میگویند : «این مردم نمیشود ، زحمت بیهوده میکشید».
میگویم : بهتر است پیش از پاسخ بسخنان ، زشتی کارتان را (که باشد که خود نمیدانید) بازنمایم. از شما میپرسم : آیا شعرهای بیهوده را که ما نکوهش کردیم بد میشناسید یا نه؟!. آیا گفتههای ما را دربارهی شعر و ادبیات براست میدارید یا نه؟!. اگر شعرها را بد نمیشناسید و گفتههای ما را براست نمیدارید همین را بگویید و ایرادهای خود را بازنمایید. دیگر چه کار میدارید که گفتههای ما پیش رفته یا نرفته ، و نتیجه داده یا نداده. آمدیم که سخنان ما را براست میدارید و بیهودهگویی شاعران را بد میشناسید. در اینحال میبایست روزی که ما آن گفتارها را در نکوهش شعر نوشتیم ، و آن کشاکش برخاسته بود شما هم با ما همآواز گردید و بنام راستیپرستی و مردانگی یاوری از ما دریغ ندارید. کنون بگویید که چرا همآواز نبودهاید و چرا یاوری نکردهاید؟!. از این بدتر آنکه بیوسان[=منتظر] نشستهاید که گفتههای ما پیش نرود و شما فرصت یافته بدینسان زبان بسرزنش باز کنید. همین دلیل آلودگی شماست. همین میرساند که شما درپی نیکی توده نیستید و دلتان بحال گرفتاری مردم نمیسوزد و تنها دربند خودخواهی و خودنمایی میباشید.
شعر را پیش از ما اسلام نکوهیده و قرآن آشکاره از شاعران بد میگوید. با اینهمه صدهزاران شاعر از میان مسلمانان بلهوس برخاسته. اگر از پیش نرفتن سخنی ایراد است نخست این ایراد را بآن دین گیرید.
این پاسخ آن کسانست. آنان از گفتارها و از کوششهای ما ناخشنود و دلتنگ میباشند و اینست همیشه درپی فرصتی هستند که نیش زنند و خشم خود را فرونشانند و شما خواهید دید این را که شنیدند اینزمان بایراد دیگری و بهانهی دیگری خواهند برخاست.
بدنهادان همچون درختِ خودروی جنگلی سر برافراشتهاند و جز درپی هوسهای پست خود نیستند. اینان آن کسانند که هوس پیشوایی و «مصلحی» در سر میدارند ، و ما که باین کوشش برخاستهایم بیخردانه همسری[=همشأنی] با ما مینمایند و هر کاری که ما میکنیم مایهی دلتنگی آنان میشود و اینست همیشه پی فرصت میگردند که نیش زنند. برخی نیز آنانند که غم کیش بیهودهی خود را میخورند و چون پاسخی بگفتههای ما دربارهی دین پیدا نمیکنند از این راه پیش میآیند.
اما کوشش پیمان با شعر و نتیجهای که بدست آمده آن یکی از فیروزیهای مهنامه میباشد. شعر در ایران از هزار سال باز ریشه دوانیده و در این دیرگاه کسی بجلوگیری از آن برنخاسته و با آنکه قرآن نکوهش از شعر کرده شاعران پروا نکرده و گستاخانه و بیفرهنگانه آن گفتههای قرآن را بشوخی گرفته و در شعرهای خود آنها را آوردهاند. سپس هم ـ چنانکه گفتهایم ـ شرقشناسان اروپا باین آتش دامن زده و کار را بجای بسیار بالا رسانیده بودند. هنگامی که ما بکوشش پرداختیم داستان شعر سرودن و قصیده ساختن نبود بلکه داستان یک هیاهوی دیوانگیآمیزی بود که برخاسته و سراسر کشور [را] فراگرفته بود. شاعران با هزارها بشمار میآمدند ، هر روزنامهای میبایست روزانه غزلی بچاپ رساند ، روزنامهها و مهنامههایی تنها برای شعر پراکنده میشد ، در هر شهری انجمن ادبی برپا گردیده (در همدان دو انجمن ادبی برپا بود) و اینها میبایست بِهر هفته «محصول طبع اعضای خود را» در روزنامه یا مهنامهای بچاپ رسانند ، چون برای فردوسی جشنی برپا شده بود هر شهری برای شاعر یا شاعران خود جشن میخواست ، در هر شهری گفتگو از ساختن گنبد بر سر گور شاعر شهر میرفت ، بارها کشاکش برمیخاست بر سر آنکه فلان شاعر از کدام شهر بوده ، کسانی میگردیدند و شعرهای کهنهای از شاعران پیدا میکردند و همچون بازیافته آن را با سپاس و خوشی بچاپ میرسانیدند ، پیاپی گفتارها در تاریخچهی فلان شاعر پراکنده میگردید ، سخنها در این زمینه رانده میشد ، جستجو از زندگانی یک شاعر و نوشتن کتابی یکی از هنرها شمرده میشد.
.
✴️ پشیمانی از بیهودهکاری
آقای كسروی دارندهی محترم مهنامهی پیمان و پرچم
نگارنده یكی از شاعران و رماننویسان بودم ولی اخیراً بوسیلهی دوست خود آقای رحیمی با نوشتههای سراسر حقایق شما مربوط شدهام و آنها را مطالعه میكنم. به عمر گذشته تأسف میخورم كه چگونه با حفظ اشعارهای[؟] پوچ یك مشت مردمان بیكار و بیعار به هدر رفته و چگونه از حقایق بدور بودهام و چگونه با كیش بیهودهی تقلیدی بسر میبردم و آن را حقیقت میانگاشتم و در نگهداریش تعصب بخرج میدادم.
سابقاً كه اسم شما را میشنیدم كه بكیشها و شعرا ایراد میگیرید متغیر میشدم و دلتنگ میگردیدم و بدون اینكه گفتههای شما را بخوانم و بیندیشم بایراد نابجا برمیخاستم ولی پس از آنكه كتاب راه رستگاری ، كتابی كه تاكنون نظیر آن دیده نشده ، كتابی كه حقایق را با زبان ساده و دلیل گیرا بیان نموده خواندم و باندیشه سپردم ، فهمیدم كه قضیه باین سادگی نبوده كه ما تصور كرده بودیم.
شما برای هر یك از گفتههای خویش دلیل آوردهاید و آنها را با موازین عقلی و علمی باثبات رسانیدهاید و مردم را به پیروی از فهم و خرد دعوت كردهاید. بنابراین هر كسی اگر در نوشتههای شما اندكی تعقل نماید مطلب برایش روشن میشود و پاكدلانه پا بجلو نهاده و پشتیبانی نشان میدهد.
همهی كسانی كه نیروی خدادادی خرد را از دست داده و سستخرد گردیدهاند یا منافع شخصی را به مصالح اجتماعی ترجیح میدهند و از پراكندگی و آلودگی توده استفاده میكنند و فكرشان درپی شكمچرانی و پولاندوزی میباشد بدیهی است از پذیرفتن نوشتههای شما كه جزئیترین سودی بحال آنان ندارد سر باز خواهند زد و مخصوصاً گروهی كه با نشر خرافات و ترویج موهومات ، یك عده مردم را بدور خود جمع كرده و دستگاهی برای خود آماده نموده و شرافت [و] وجدان را زیر پای گزارده و از دستمزد دیگران زندگی كرده و نان میخورند با شما مخالفت خواهند كرد.
چون دلیلی در برابر گفتههای استوار شما ندارند ناگزیر بیاوهگویی و هوچیگری متمسك خواهند شد بطوری كه میبینیم و مشاهده میكنیم. ولی اینها عمرشان كوتاه است و از بدگویی نتیجه نتوانند گرفت و نخواهند توانست در برابر كوششهای پاكدلانهی پیمانیان كه ارادهی خدا را اجرا میگردانند مقاومت نموده و به دغلكاری خود ادامه دهند. عنقریب بساطشان بهم خورده و بكیفر اعمال ناشایست خود خواهند رسید و فیروزی با پیمانیان خواهد بود. در پایان اضافه میكنم نویسنده افتخار دارم كه در شمار پیمانیان و پاكدینان میباشم.
عقیلی
(پرچم روزانه ش 234)
آقای كسروی دارندهی محترم مهنامهی پیمان و پرچم
نگارنده یكی از شاعران و رماننویسان بودم ولی اخیراً بوسیلهی دوست خود آقای رحیمی با نوشتههای سراسر حقایق شما مربوط شدهام و آنها را مطالعه میكنم. به عمر گذشته تأسف میخورم كه چگونه با حفظ اشعارهای[؟] پوچ یك مشت مردمان بیكار و بیعار به هدر رفته و چگونه از حقایق بدور بودهام و چگونه با كیش بیهودهی تقلیدی بسر میبردم و آن را حقیقت میانگاشتم و در نگهداریش تعصب بخرج میدادم.
سابقاً كه اسم شما را میشنیدم كه بكیشها و شعرا ایراد میگیرید متغیر میشدم و دلتنگ میگردیدم و بدون اینكه گفتههای شما را بخوانم و بیندیشم بایراد نابجا برمیخاستم ولی پس از آنكه كتاب راه رستگاری ، كتابی كه تاكنون نظیر آن دیده نشده ، كتابی كه حقایق را با زبان ساده و دلیل گیرا بیان نموده خواندم و باندیشه سپردم ، فهمیدم كه قضیه باین سادگی نبوده كه ما تصور كرده بودیم.
شما برای هر یك از گفتههای خویش دلیل آوردهاید و آنها را با موازین عقلی و علمی باثبات رسانیدهاید و مردم را به پیروی از فهم و خرد دعوت كردهاید. بنابراین هر كسی اگر در نوشتههای شما اندكی تعقل نماید مطلب برایش روشن میشود و پاكدلانه پا بجلو نهاده و پشتیبانی نشان میدهد.
همهی كسانی كه نیروی خدادادی خرد را از دست داده و سستخرد گردیدهاند یا منافع شخصی را به مصالح اجتماعی ترجیح میدهند و از پراكندگی و آلودگی توده استفاده میكنند و فكرشان درپی شكمچرانی و پولاندوزی میباشد بدیهی است از پذیرفتن نوشتههای شما كه جزئیترین سودی بحال آنان ندارد سر باز خواهند زد و مخصوصاً گروهی كه با نشر خرافات و ترویج موهومات ، یك عده مردم را بدور خود جمع كرده و دستگاهی برای خود آماده نموده و شرافت [و] وجدان را زیر پای گزارده و از دستمزد دیگران زندگی كرده و نان میخورند با شما مخالفت خواهند كرد.
چون دلیلی در برابر گفتههای استوار شما ندارند ناگزیر بیاوهگویی و هوچیگری متمسك خواهند شد بطوری كه میبینیم و مشاهده میكنیم. ولی اینها عمرشان كوتاه است و از بدگویی نتیجه نتوانند گرفت و نخواهند توانست در برابر كوششهای پاكدلانهی پیمانیان كه ارادهی خدا را اجرا میگردانند مقاومت نموده و به دغلكاری خود ادامه دهند. عنقریب بساطشان بهم خورده و بكیفر اعمال ناشایست خود خواهند رسید و فیروزی با پیمانیان خواهد بود. در پایان اضافه میكنم نویسنده افتخار دارم كه در شمار پیمانیان و پاكدینان میباشم.
عقیلی
(پرچم روزانه ش 234)
شادروان اسماعیل صلحی از پشتیبانان پیمان
پرچم (ش 234) دربارهی او چنین مینویسد :
آقای اسماعیل صلحی از کسانیند که از سالها با پیمان آشنا گردیده و به یاوری و پشتیبانی برخاستهاند و در این راه رنجها برده از مردم بدیها دیدهاند ، و کنون نیز از پیشروان آزادگان تبریز میباشند.
آقای صلحی زبان گویا و اندیشهی روشنی دارند و این کمکی برای پیشرفت راستیهاست.
این نیکمردان با دسترنج خود زندگی میکنند و در راه پیشرفت راستیها کوششها بکار میبرند و این خود دلیلست که یک نتیجهی بزرگی از این کوششها در پیش است.
پرچم (ش 234) دربارهی او چنین مینویسد :
آقای اسماعیل صلحی از کسانیند که از سالها با پیمان آشنا گردیده و به یاوری و پشتیبانی برخاستهاند و در این راه رنجها برده از مردم بدیها دیدهاند ، و کنون نیز از پیشروان آزادگان تبریز میباشند.
آقای صلحی زبان گویا و اندیشهی روشنی دارند و این کمکی برای پیشرفت راستیهاست.
این نیکمردان با دسترنج خود زندگی میکنند و در راه پیشرفت راستیها کوششها بکار میبرند و این خود دلیلست که یک نتیجهی بزرگی از این کوششها در پیش است.
🔶 تو که خود را روشنفکر میدانی چرا این سی و چند صفحه را نمیخوانی؟!
🔸 (تکهی سه از چهار)
اصلاً سخن کسروی ، نه تنها از حافظ بلکه همه جور شعر و شاعری ، از جنبهی اجتماعی آن است. پرسش اصلی اینست : آیا این شعرها ، دیوانها و کتابهای شعر نو و کهنه ، نشستها و سخنرانیها و درسهای دبیرستان و دانشکدهها در این زمینه برای اجتماع سودمند است یا زیانمند؟! اگر سودمندست پس راه غلطی نیست که پیش گرفته شده و ما هم نه تنها ایرادی نخواهیم داشت ، باید مانند دیگران شروع کنیم به شعر گفتن و شعر خواندن و جستجو در دیوانها و بحث و تفحص در مناقب شاعران و حافظشناسی و حافظپژوهی و چاپ دیوان و تفسیر نوشتن بر آن ...
و اگر زیانمندست دیگر نباید (مثلاً) بگوییم : هزار سال در ایران شعر اینطور بوده و شاعران شعر سرودهاند و مردم هم خواندهاند. اگر عیبی داشت در این هزار سال باید معلوم میشد! نمیشود گفت : پس چرا تا بحال کسی بحافظ ایراد نگرفته؟! نمیشود گفت : مگر با تکریم حافظ زندگی از گردش بازمیایستد که حالا باید دست از آن برداشت؟!.. اینطور حرفها معقول نیست. سنجش هر چیزی با ترازوی سود و زیان اجتماع باید باشد.
گفت : آیا زندگی به تفریح و تفنن و سرگرمی نیاز دارد؟! اینطور که شما میگویی مردم تنها باید دنبال علم باشند! چون فقط علم است که از هر جهت سودمند است. هر وقتی که برای تفریح صرف بشود بیهوده است!
گفتم : نه! چنین معنیای از حرف من برنمیآید. ما هیچ وقت نگفتهایم که بشر فقط باید دنبال علم باشد و کار. روشن است که ما به تفریح نیاز داریم. شعر را هم یک تفریحی میشود بحساب آورد. تازه شعرهای خوب در پرورش اخلاق خوب و صفات انسانی میتواند مؤثر باشد. شعر هم باید مثل هر چیز دیگری زیانمند نباشد. ممکنست کسانی قمار را هم یک نوعی از تفریح بحساب بیاورند. آیا میشود با فکر آنها موافق بود؟! ما با شعر دشمن نیستیم. ما نمیگوییم شعر نباشد. گمان نکنید مخالفت ما با دیوان حافظ از آنست که با شعر دشمن هستیم. این تهمت را دشمنان ما ساخته و منتشر کردهاند. در این باره در همان دفتر توضیحات کافی نوشته شده.
آنچه پیشتر گفتم را یک بار دیگر بطرزی که ما به آن باور داریم بگویم : «هر کاری میکنید سود توده را بدیده گیرید». سود و زیان هر چیز را از دیدگاه اجتماع باید سنجید. آیا شما با این موافقید یا ایرادی میبینید؟!
گفت : نه. ایرادی به این نیست. ولی آیا شعرهای حافظ ضرری به اجتماع دارد؟!
گفتم : همهی گفتگو در همین نکته است. آره. متأسفانه زیان بسیار دارد. کاش نمیداشت و ما نیز با چنین موضوعاتی درگیر نمیشدیم. این هم از آنجاست که یک سخن یا یک بیت شعر تنها همان صورت ظاهرش که روی کاغذ میماند نیست. هر سخنی بر رفتار انسان اثر دارد. به عبارت دیگر چنانکه همه در زندگی روزمره میبینیم : گفتار بر کردار اثر دارد. آیا شما ایرادی به این گفته دارید؟!
گفت : شما ادامه بدهید تا من بگویم!
گفتم : چرا الان پاسخ پرسش را ندهید؟! بار دیگر میپرسم : آیا گفتار بر کردار اثر دارد؟! آیا میتوانیم بگوییم فلان گفته که خوانده یا شنیدهایم بر رفتار ما بیاثر است؟! یک آدمی را در نظر بگیرید که بر سر هر کاری صحبت عرق خوری و شراب را پیش میکشد. از خواص الکل مبالغهها میکند. تا یکی را قدری غمگین میبیند میگوید : چارهی تو یک گیلاس عرق است! تا صحبت تفریح و پیکنیک میشود اظهار عقیده میکند که اگر شراب مرغوب در بساط هست لایق برگزاری است. یا اینکه در هر فرصتی کسانی را که آلودهی الکل نیستند ملامت و مذمت میکند. آیا این صحبتهای او در شنوندگان اثر ندارد؟!.
حتماً دارد. پس نمیتوان منکر اثر نوشتهها ، فیلمها ، کلیپها ، حکایات ، سخنرانیها و موعظهها بر مردم شد.
گفت : پس ایراد آقای کسروی به شعرهای حافظ برای می و باده است.
.
🔸 (تکهی سه از چهار)
اصلاً سخن کسروی ، نه تنها از حافظ بلکه همه جور شعر و شاعری ، از جنبهی اجتماعی آن است. پرسش اصلی اینست : آیا این شعرها ، دیوانها و کتابهای شعر نو و کهنه ، نشستها و سخنرانیها و درسهای دبیرستان و دانشکدهها در این زمینه برای اجتماع سودمند است یا زیانمند؟! اگر سودمندست پس راه غلطی نیست که پیش گرفته شده و ما هم نه تنها ایرادی نخواهیم داشت ، باید مانند دیگران شروع کنیم به شعر گفتن و شعر خواندن و جستجو در دیوانها و بحث و تفحص در مناقب شاعران و حافظشناسی و حافظپژوهی و چاپ دیوان و تفسیر نوشتن بر آن ...
و اگر زیانمندست دیگر نباید (مثلاً) بگوییم : هزار سال در ایران شعر اینطور بوده و شاعران شعر سرودهاند و مردم هم خواندهاند. اگر عیبی داشت در این هزار سال باید معلوم میشد! نمیشود گفت : پس چرا تا بحال کسی بحافظ ایراد نگرفته؟! نمیشود گفت : مگر با تکریم حافظ زندگی از گردش بازمیایستد که حالا باید دست از آن برداشت؟!.. اینطور حرفها معقول نیست. سنجش هر چیزی با ترازوی سود و زیان اجتماع باید باشد.
گفت : آیا زندگی به تفریح و تفنن و سرگرمی نیاز دارد؟! اینطور که شما میگویی مردم تنها باید دنبال علم باشند! چون فقط علم است که از هر جهت سودمند است. هر وقتی که برای تفریح صرف بشود بیهوده است!
گفتم : نه! چنین معنیای از حرف من برنمیآید. ما هیچ وقت نگفتهایم که بشر فقط باید دنبال علم باشد و کار. روشن است که ما به تفریح نیاز داریم. شعر را هم یک تفریحی میشود بحساب آورد. تازه شعرهای خوب در پرورش اخلاق خوب و صفات انسانی میتواند مؤثر باشد. شعر هم باید مثل هر چیز دیگری زیانمند نباشد. ممکنست کسانی قمار را هم یک نوعی از تفریح بحساب بیاورند. آیا میشود با فکر آنها موافق بود؟! ما با شعر دشمن نیستیم. ما نمیگوییم شعر نباشد. گمان نکنید مخالفت ما با دیوان حافظ از آنست که با شعر دشمن هستیم. این تهمت را دشمنان ما ساخته و منتشر کردهاند. در این باره در همان دفتر توضیحات کافی نوشته شده.
آنچه پیشتر گفتم را یک بار دیگر بطرزی که ما به آن باور داریم بگویم : «هر کاری میکنید سود توده را بدیده گیرید». سود و زیان هر چیز را از دیدگاه اجتماع باید سنجید. آیا شما با این موافقید یا ایرادی میبینید؟!
گفت : نه. ایرادی به این نیست. ولی آیا شعرهای حافظ ضرری به اجتماع دارد؟!
گفتم : همهی گفتگو در همین نکته است. آره. متأسفانه زیان بسیار دارد. کاش نمیداشت و ما نیز با چنین موضوعاتی درگیر نمیشدیم. این هم از آنجاست که یک سخن یا یک بیت شعر تنها همان صورت ظاهرش که روی کاغذ میماند نیست. هر سخنی بر رفتار انسان اثر دارد. به عبارت دیگر چنانکه همه در زندگی روزمره میبینیم : گفتار بر کردار اثر دارد. آیا شما ایرادی به این گفته دارید؟!
گفت : شما ادامه بدهید تا من بگویم!
گفتم : چرا الان پاسخ پرسش را ندهید؟! بار دیگر میپرسم : آیا گفتار بر کردار اثر دارد؟! آیا میتوانیم بگوییم فلان گفته که خوانده یا شنیدهایم بر رفتار ما بیاثر است؟! یک آدمی را در نظر بگیرید که بر سر هر کاری صحبت عرق خوری و شراب را پیش میکشد. از خواص الکل مبالغهها میکند. تا یکی را قدری غمگین میبیند میگوید : چارهی تو یک گیلاس عرق است! تا صحبت تفریح و پیکنیک میشود اظهار عقیده میکند که اگر شراب مرغوب در بساط هست لایق برگزاری است. یا اینکه در هر فرصتی کسانی را که آلودهی الکل نیستند ملامت و مذمت میکند. آیا این صحبتهای او در شنوندگان اثر ندارد؟!.
حتماً دارد. پس نمیتوان منکر اثر نوشتهها ، فیلمها ، کلیپها ، حکایات ، سخنرانیها و موعظهها بر مردم شد.
گفت : پس ایراد آقای کسروی به شعرهای حافظ برای می و باده است.
.
✴️ در پیرامون زبان
🖌 احمد کسروی
📖 پرچم نیمهماهه
تکهی 7 از 9
4) نامهایی كه ما امروز به چیزهایی میگزاریم نامهای دوم است كه معناهایی میدارد : مثلاً مهمانخانه ، بالاخانه ، راهآهن ، ایستگاه ، آزمایشگاه ، دوربین ، دوچرخه و مانند اینها كه هر كدام معنایی میفهماند. اینگونه نامها كه از خود زبان برگزیده شود مردم ، هم معنایی از آنها فهمند و هم نیك یاد گرفته درست به زبان رانند. ولی چون از كلمههای بیگانه برگزیده شود مردم معنایی نفهمند و به سختی یاد گرفته چه بسا به غلط به زبان رانند.
در فارسی بیشتر این نامها را از عربی برمیگزیدند همچون ، مشروطه ، دارالشورا ، استیضاح ، تصویب ، دارالمجانین ، مسنن ، اقلیت ، اكثریت و بسیار مانند اینها. مردم با سختی آنها را یاد میگرفتند ، و چون معنایی از آنها نمیفهمیدند خواستی را كه از نامگزاری میبود درنمییافتند. این اگرچه یك زیان اندكی دیده میشود ولی خود زیان بسیاری میباشد. از این كار و از مانندهای آنست كه ایرانیان خو گرفتهاند كه هر چیزی را نافهمیده و درنیافته فراگیرند و به یاد سپارند.
اینها زیانهای روشن و سَتَرسای آن درآمیختگیست كه در اینجا شماردیم. جز از اینها زیانهای دیگری نیز میدارد و چنانكه خواهیم دید در نتیجهی همین درآمیختگی ، زبان سامان خود را از دست داده و نیروی خود را باخته بود. زبان یك چیز رویاییست كه شاخهها و برگها رویاند. ولی زبان فارسی در نتیجهی همان آمیختگی رویش را از دست داده بود. به گفتهی داروین «هرچه بكارش نبرند بیكاره گردد». این زبان نیز چون به كارش نبرده بودند بیكاره شده بود كه اینها را سپس روشنتر خواهیم گردانید.
كنون شما داوری كنید : یك چیزی با این زیانهای آشكار چگونه كسانی بافهم و اندیشه هواداری از آن مینمودند. چگونه كسانی به دستاویز آن چیز با ما دشمنی مینمودند و زباندرازی و كارشكنی دریغ نمی¬گفتند. شگفتتر آنكه اینها دلیلهایی نیز میآوردند كه میباید در اینجا فهرستوار بشماریم و به هر كدام پاسخی دهیم.
1ـ میگفتند : «سعدی و حافظ با همین زبان مقاصد خود را فهمانیدهاند». میگویم : این سخن بسیار عامیانه است ، سعدی و حافظ نه دلشان به مردم میسوخت و نه درپی بزرگی و نیرومندی توده میبودند. آنها خواستی جز سخنبازی نمیداشتند و چندان بیدرد میبودند كه بكار و پیشهای نیز نمیپرداختند.
ما امروز به صدها معنی نیاز میداریم كه سعدی و حافظ هیچ نمیدانستند. ما امروز به یك زبان توانا و ساده نیازمندیم كه به دستیاری آن اندیشههای خود را در سراسر شرق رواج دهیم. كسانی كه این سخن را میگفتند آرزوشان این میبود كه ایرانیان بلكه سراسر شرقیان به همان حال زمان سعدی و حافظ بازمانند ، و با این پیشرفتها كه جهان را رخ داده آنان به تكانی برنخیزند. این آرزوییست كه میداشتند و اكنون هم میدارند و در راهش میكوشند.
2ـ میگفتند : «كلمههای عربی كه در فارسی بكار میرود این زبان را «وسیع» میگرداند. میگویم : فزونی كلمههای یك زبان یا به گفتهی شما «وسیع بودن» آن یك چیز سودمند نمیباشد. آری از دیدهی سخنبازی سودمند است و یك كسی به آسانی تواند قافیه یا سجع درست گرداند. ولی از دیدهی روانیِ زبان زیانمند میباشد چنانكه پیش از این بازنمودیم.
یك زبانِ زنده و نیك توانا باید بود[1] و «توانایی» با فزونی كلمهها نمیباشد. توانایی یك زبان با آن میباشد كه به هنگام نیاز كلمههای نوینی از آن پدید توان آورْد و هر معنای نوینی را با آن توان فهمانید.
دوباره میگویم : زبان یك چیز رویاییست و توانایی آن اینست كه خود شاخه دواند و برگ بیرون دهد. كسانی كه میخواستند درآمیختگی با كلمههای بیگانه را مایهی نیكی و بزرگی فارسی شمارند داستان ایشان داستان آن كسیست كه شاخهها را از جنگل ببرد و به درختی با ریسمان ببندد و این را مایهی بزرگی آن شمارد.
آن زبانی كه اینان بكار میبردند ، با همهی بهرهمندی از كلمههای عربی ، اگر میخواستند كلمههای كمیسیون ، كمیته ، كنفرانس ، كنگره و مانند اینها را ترجمه كنند ناگزیر بودندی بگویند : هیئت مشاوره ، هیئت اجرائیه و مانند اینها كه خود نمونهی ناتوانی زبان میباشد.
[1] : باید بود (bud) سبک شدهی باید بودن است. همچنان : توان آورْد = توان آوردن ؛ خواهد نوشت = خواهد نوشتن ؛ شاید گفت = شاید گفتن ...
.
🖌 احمد کسروی
📖 پرچم نیمهماهه
تکهی 7 از 9
4) نامهایی كه ما امروز به چیزهایی میگزاریم نامهای دوم است كه معناهایی میدارد : مثلاً مهمانخانه ، بالاخانه ، راهآهن ، ایستگاه ، آزمایشگاه ، دوربین ، دوچرخه و مانند اینها كه هر كدام معنایی میفهماند. اینگونه نامها كه از خود زبان برگزیده شود مردم ، هم معنایی از آنها فهمند و هم نیك یاد گرفته درست به زبان رانند. ولی چون از كلمههای بیگانه برگزیده شود مردم معنایی نفهمند و به سختی یاد گرفته چه بسا به غلط به زبان رانند.
در فارسی بیشتر این نامها را از عربی برمیگزیدند همچون ، مشروطه ، دارالشورا ، استیضاح ، تصویب ، دارالمجانین ، مسنن ، اقلیت ، اكثریت و بسیار مانند اینها. مردم با سختی آنها را یاد میگرفتند ، و چون معنایی از آنها نمیفهمیدند خواستی را كه از نامگزاری میبود درنمییافتند. این اگرچه یك زیان اندكی دیده میشود ولی خود زیان بسیاری میباشد. از این كار و از مانندهای آنست كه ایرانیان خو گرفتهاند كه هر چیزی را نافهمیده و درنیافته فراگیرند و به یاد سپارند.
اینها زیانهای روشن و سَتَرسای آن درآمیختگیست كه در اینجا شماردیم. جز از اینها زیانهای دیگری نیز میدارد و چنانكه خواهیم دید در نتیجهی همین درآمیختگی ، زبان سامان خود را از دست داده و نیروی خود را باخته بود. زبان یك چیز رویاییست كه شاخهها و برگها رویاند. ولی زبان فارسی در نتیجهی همان آمیختگی رویش را از دست داده بود. به گفتهی داروین «هرچه بكارش نبرند بیكاره گردد». این زبان نیز چون به كارش نبرده بودند بیكاره شده بود كه اینها را سپس روشنتر خواهیم گردانید.
كنون شما داوری كنید : یك چیزی با این زیانهای آشكار چگونه كسانی بافهم و اندیشه هواداری از آن مینمودند. چگونه كسانی به دستاویز آن چیز با ما دشمنی مینمودند و زباندرازی و كارشكنی دریغ نمی¬گفتند. شگفتتر آنكه اینها دلیلهایی نیز میآوردند كه میباید در اینجا فهرستوار بشماریم و به هر كدام پاسخی دهیم.
1ـ میگفتند : «سعدی و حافظ با همین زبان مقاصد خود را فهمانیدهاند». میگویم : این سخن بسیار عامیانه است ، سعدی و حافظ نه دلشان به مردم میسوخت و نه درپی بزرگی و نیرومندی توده میبودند. آنها خواستی جز سخنبازی نمیداشتند و چندان بیدرد میبودند كه بكار و پیشهای نیز نمیپرداختند.
ما امروز به صدها معنی نیاز میداریم كه سعدی و حافظ هیچ نمیدانستند. ما امروز به یك زبان توانا و ساده نیازمندیم كه به دستیاری آن اندیشههای خود را در سراسر شرق رواج دهیم. كسانی كه این سخن را میگفتند آرزوشان این میبود كه ایرانیان بلكه سراسر شرقیان به همان حال زمان سعدی و حافظ بازمانند ، و با این پیشرفتها كه جهان را رخ داده آنان به تكانی برنخیزند. این آرزوییست كه میداشتند و اكنون هم میدارند و در راهش میكوشند.
2ـ میگفتند : «كلمههای عربی كه در فارسی بكار میرود این زبان را «وسیع» میگرداند. میگویم : فزونی كلمههای یك زبان یا به گفتهی شما «وسیع بودن» آن یك چیز سودمند نمیباشد. آری از دیدهی سخنبازی سودمند است و یك كسی به آسانی تواند قافیه یا سجع درست گرداند. ولی از دیدهی روانیِ زبان زیانمند میباشد چنانكه پیش از این بازنمودیم.
یك زبانِ زنده و نیك توانا باید بود[1] و «توانایی» با فزونی كلمهها نمیباشد. توانایی یك زبان با آن میباشد كه به هنگام نیاز كلمههای نوینی از آن پدید توان آورْد و هر معنای نوینی را با آن توان فهمانید.
دوباره میگویم : زبان یك چیز رویاییست و توانایی آن اینست كه خود شاخه دواند و برگ بیرون دهد. كسانی كه میخواستند درآمیختگی با كلمههای بیگانه را مایهی نیكی و بزرگی فارسی شمارند داستان ایشان داستان آن كسیست كه شاخهها را از جنگل ببرد و به درختی با ریسمان ببندد و این را مایهی بزرگی آن شمارد.
آن زبانی كه اینان بكار میبردند ، با همهی بهرهمندی از كلمههای عربی ، اگر میخواستند كلمههای كمیسیون ، كمیته ، كنفرانس ، كنگره و مانند اینها را ترجمه كنند ناگزیر بودندی بگویند : هیئت مشاوره ، هیئت اجرائیه و مانند اینها كه خود نمونهی ناتوانی زبان میباشد.
[1] : باید بود (bud) سبک شدهی باید بودن است. همچنان : توان آورْد = توان آوردن ؛ خواهد نوشت = خواهد نوشتن ؛ شاید گفت = شاید گفتن ...
.
✴️ دین و جهان (بزبان عادی)
🖌 احمد کسروی
🔸نشست یکم (تکهی هفتم)
از آنسوی باز در سایهی دانشهاست که چون جنگی درمیگیرد در اندکزمانی به همه جای جهان ـ از آسیا و آفریقا و اقیانوسیا و آمریکا ـ سرایت میکند و جهانگیر میگردد. همچنان در سایهی دانشهاست که نه تنها در روی زمین ، بلکه در هوا و دریا و زیر دریا نیز ، پیکار و کشتار گسترش مییابد ، و صدمات جنگ ویژهی جنگجویان نبوده ، مردم بیطرف و بیگناه ، بلکه زنان و بچگان نیز صدمه میخورند.
جنگ از نخست در میان آدمیان میبوده. ولی آن جنگها کجا و این جنگها کجاست؟!. اگر آنها جنگ میبوده ، پس اینها چیست؟!.
از سخن خود دور نیفتیم : اینها گرفتاریهاییست که جهان را امروز پیش آمده ، گرفتاریهایی که مانندهی آنها را تاریخ ندیده. [1] کسانی که به قرن بیستم مینازند از اینها ناآگاهند. کسانی که دانشها را به رخ ما میکشند نمیدانند که همان دانشها چه معضلاتی در کار و زندگانی بوجود آورده.
در راه چارهجویی به همین گرفتاریهاست که در خود اروپا تکاپوها در میان دانشمندان و نیکخواهان پیدا شده و تکانهایی بنام سوسیالیزم یا کمونیزم یا مانند آنها نمایان گردیده. ولی اینها چارههای کوتاهیست و دردها را از ریشه نمیتواند براندازد.
از آنسو گرفتاری تنها اینها نیست و یک گرفتاری بسیار بزرگ دیگری در میانست. یک گرفتاری که دانشمندان و نیکخواهان جهان آن را ـ چندان که میبایست ـ نشناختهاند و کار آن را آسان شماردهاند. آن گرفتاری داستان دینهاست. دینهایی که میبودند و میباشند ، دینهای جهودیگری و مسیحیگری و اسلام و مانند اینها که در اروپا و آمریکا و آسیا و دیگر جا انتشار یافتهاند.
ما دربارهی دین همیشه گفتگو داشتهایم و شما نیک میدانید که این دینها هر کدام بنیاد (اساس) راستی داشته و یک دستگاه پربهایی میبوده. ولی با گذشت زمان آلودگیها در هر یکی از آنها بوجود آمده و برخی از آنها اصل خود را کاملاً از دست داده. با اینحال رویهمرفته آنها سودمند میبوده و هر یکی آیینی برای زندگانی دربر میداشته و مردمان را به همدستی با یکدیگر و نیکخواهی برمیانگیخته و بدین ترتیب از «مبارزهی آدمیان» که منشاء رنجهاست ، میکاسته. این چیزیست که نمیتوان انکارش کرد.
بویژه دین اسلام که باندازهی دیگر دینها بهم نخورده ، مردمان بسیاری را با یک رشته تعلیمات پسندیده و سودمند راه میبُرد و به نیکخواهی و نیکوکاری با یکدیگر برمیانگیخت.
ولی از زمانی که دانشها بوجود آمده و در اندیشهها جنبشی پیدا شده ، این دینها حال دیگری پیدا کرده. زیرا از یکسو خود دانشها در بسیاری چیزها با این دینها ناسازگار است ، و از یکسو مادیگری که همپای دانشها در همه جا پراکنده شده ، تیشهها بریشههای اینها زده. پایهی دینها که شناختن آفریدگار و باور داشتن بجهان دیگر ، و جدا گردانیدن نیک از بد ، و اصلاحپذیر شماردن آدم و مانند اینهاست ، مادیگری هیچ یک از آنها را نمیپذیرد و همه را بیاساس میشمارد.
از اینجا مبارزه (بلکه زد و خورد) در میان دانشها و آن دینها پیدا شده. به هر کجا که دانشها پا گذارده ، سران دینها بتکاپو افتاده شروع به مخالفت کردهاند و گلولههای دشنام و نفرین بسوی دانشمندان روانه گردانیدهاند ، چیزی که هست در همه جا این مبارزه با شکست دینها پایان پذیرفته.
[1] : اینها چیزهاییست که در زمان جنگ جهانی دوم و پیش از آن رخ میداده. آنهمه کشتهها و ویرانیها و نکبتها همه آسیب و بدبختی بود ولی یک سود داشت که غرب از آن درس گرفت و در زمینهی بیکاری و جنگ که دو گرفتاری ترسآور جهان میباشد به چارهجوییهایی برخاست. در زمینهی بیکاری و رفاهِ کارگرانِ دستمزدی خوشبختانه قانونهایی گذارده شد و یک آسودگی نسبی عاید ایشان شد. ولی از بحرانی که از سال 2008 در غرب رخ نمود ، دانسته شد که آنها نیز چارهی اساسی نیست و چارهجوییهای غربیان ریشهای نبوده. یک علت این گرفتاری آنست که به «پستی و بلندی در زندگانی» چارهای نکردند (در پایان همین نشست در آن باره سخن رانده میشود). از آنسو در زمینهی جنگ و کشمکشها و جلوگیری از آن نیز یکی از دستاوردها ، سازمان ملل متحد بود که افسوسمندانه از جنگ و کشمکشها جز اندکی نکاست. میتوان گفت درسی را که اروپاییان از آن جنگ گرفتند تنها برای خود بکار بستند : دیگر میان خود بجنگی برنخاستند ، بجای یک جنگ جهانی یا بزرگ در میان خود ، در دهها کشور ناتوان دیگر آتش جنگهای خانمانبرانداز برافروختند. همچنین از این رهگذر دمادم از آبرو و نفوذ سازمان ملل بویژه در سالهای اخیر کاستهاند.
.
🖌 احمد کسروی
🔸نشست یکم (تکهی هفتم)
از آنسوی باز در سایهی دانشهاست که چون جنگی درمیگیرد در اندکزمانی به همه جای جهان ـ از آسیا و آفریقا و اقیانوسیا و آمریکا ـ سرایت میکند و جهانگیر میگردد. همچنان در سایهی دانشهاست که نه تنها در روی زمین ، بلکه در هوا و دریا و زیر دریا نیز ، پیکار و کشتار گسترش مییابد ، و صدمات جنگ ویژهی جنگجویان نبوده ، مردم بیطرف و بیگناه ، بلکه زنان و بچگان نیز صدمه میخورند.
جنگ از نخست در میان آدمیان میبوده. ولی آن جنگها کجا و این جنگها کجاست؟!. اگر آنها جنگ میبوده ، پس اینها چیست؟!.
از سخن خود دور نیفتیم : اینها گرفتاریهاییست که جهان را امروز پیش آمده ، گرفتاریهایی که مانندهی آنها را تاریخ ندیده. [1] کسانی که به قرن بیستم مینازند از اینها ناآگاهند. کسانی که دانشها را به رخ ما میکشند نمیدانند که همان دانشها چه معضلاتی در کار و زندگانی بوجود آورده.
در راه چارهجویی به همین گرفتاریهاست که در خود اروپا تکاپوها در میان دانشمندان و نیکخواهان پیدا شده و تکانهایی بنام سوسیالیزم یا کمونیزم یا مانند آنها نمایان گردیده. ولی اینها چارههای کوتاهیست و دردها را از ریشه نمیتواند براندازد.
از آنسو گرفتاری تنها اینها نیست و یک گرفتاری بسیار بزرگ دیگری در میانست. یک گرفتاری که دانشمندان و نیکخواهان جهان آن را ـ چندان که میبایست ـ نشناختهاند و کار آن را آسان شماردهاند. آن گرفتاری داستان دینهاست. دینهایی که میبودند و میباشند ، دینهای جهودیگری و مسیحیگری و اسلام و مانند اینها که در اروپا و آمریکا و آسیا و دیگر جا انتشار یافتهاند.
ما دربارهی دین همیشه گفتگو داشتهایم و شما نیک میدانید که این دینها هر کدام بنیاد (اساس) راستی داشته و یک دستگاه پربهایی میبوده. ولی با گذشت زمان آلودگیها در هر یکی از آنها بوجود آمده و برخی از آنها اصل خود را کاملاً از دست داده. با اینحال رویهمرفته آنها سودمند میبوده و هر یکی آیینی برای زندگانی دربر میداشته و مردمان را به همدستی با یکدیگر و نیکخواهی برمیانگیخته و بدین ترتیب از «مبارزهی آدمیان» که منشاء رنجهاست ، میکاسته. این چیزیست که نمیتوان انکارش کرد.
بویژه دین اسلام که باندازهی دیگر دینها بهم نخورده ، مردمان بسیاری را با یک رشته تعلیمات پسندیده و سودمند راه میبُرد و به نیکخواهی و نیکوکاری با یکدیگر برمیانگیخت.
ولی از زمانی که دانشها بوجود آمده و در اندیشهها جنبشی پیدا شده ، این دینها حال دیگری پیدا کرده. زیرا از یکسو خود دانشها در بسیاری چیزها با این دینها ناسازگار است ، و از یکسو مادیگری که همپای دانشها در همه جا پراکنده شده ، تیشهها بریشههای اینها زده. پایهی دینها که شناختن آفریدگار و باور داشتن بجهان دیگر ، و جدا گردانیدن نیک از بد ، و اصلاحپذیر شماردن آدم و مانند اینهاست ، مادیگری هیچ یک از آنها را نمیپذیرد و همه را بیاساس میشمارد.
از اینجا مبارزه (بلکه زد و خورد) در میان دانشها و آن دینها پیدا شده. به هر کجا که دانشها پا گذارده ، سران دینها بتکاپو افتاده شروع به مخالفت کردهاند و گلولههای دشنام و نفرین بسوی دانشمندان روانه گردانیدهاند ، چیزی که هست در همه جا این مبارزه با شکست دینها پایان پذیرفته.
[1] : اینها چیزهاییست که در زمان جنگ جهانی دوم و پیش از آن رخ میداده. آنهمه کشتهها و ویرانیها و نکبتها همه آسیب و بدبختی بود ولی یک سود داشت که غرب از آن درس گرفت و در زمینهی بیکاری و جنگ که دو گرفتاری ترسآور جهان میباشد به چارهجوییهایی برخاست. در زمینهی بیکاری و رفاهِ کارگرانِ دستمزدی خوشبختانه قانونهایی گذارده شد و یک آسودگی نسبی عاید ایشان شد. ولی از بحرانی که از سال 2008 در غرب رخ نمود ، دانسته شد که آنها نیز چارهی اساسی نیست و چارهجوییهای غربیان ریشهای نبوده. یک علت این گرفتاری آنست که به «پستی و بلندی در زندگانی» چارهای نکردند (در پایان همین نشست در آن باره سخن رانده میشود). از آنسو در زمینهی جنگ و کشمکشها و جلوگیری از آن نیز یکی از دستاوردها ، سازمان ملل متحد بود که افسوسمندانه از جنگ و کشمکشها جز اندکی نکاست. میتوان گفت درسی را که اروپاییان از آن جنگ گرفتند تنها برای خود بکار بستند : دیگر میان خود بجنگی برنخاستند ، بجای یک جنگ جهانی یا بزرگ در میان خود ، در دهها کشور ناتوان دیگر آتش جنگهای خانمانبرانداز برافروختند. همچنین از این رهگذر دمادم از آبرو و نفوذ سازمان ملل بویژه در سالهای اخیر کاستهاند.
.
🔶 در پیرامون رُمان ، احمد کسروی (بخش دوم)
🔸 در پیرامون شعر و رمان (تکهی دو از چهار)
اثر بد این کارها آن بود که بسیاری از مردان نیک هم فریب هیاهو را خورده و در آن بیهودهکاریها پا درمیان میداشتند ، آن بود که جوانان که تازه سر برمیافراشتند پنجاه درصد بلکه بیشتر بشاعری میگراییدند ، آن بود که دیوانهای شاعران گذشته را ـ که گلهی ما بیش از همه از آنهاست ـ پیاپی بچاپ رسانیده بدست مردم میدادند ، آن بود که کتابهای ننگینی همچون دیوانهای ایرج و عشقی و صادق ملا رجب را چاپ کرده پراکنده میساختند.
یک داستان شنیدنی اینست که چون در آنروزها دشمنی با عرب و زبان عربی فزونی میداشت یک دسته گفتگو از برگزیدن یک دیوانی یا کتابی از شاعران و «قرآن فارسی» گرفتن آن میکردند و سخن از گلستان یا کلیله یا شاهنامه یا مثنوی میرفت.
این بود اندازهی شور و غوغا ، و نتیجهی کوششهای ما این شد که مردان نیکی کناره جسته و بسیاری از ایشان شعرهای خود را آتش زدند و دیگران نیز از شور و غوغا کاستند و باری چند گام پس نشستند. پس از گفتارهای ما ، در انجمن ادبی تهران سخنها راندند و سرانجام بآن نتیجه رسیدند که از آن پس جز در شش زمینه شعر نسرایند (آن شش زمینه هم بیهوده بود و چیزی نیست که ما در اینجا آنها را بشماریم) و بِهر حال از غزلگویی بیکبار بیزاری جستند و آنها را رها کردند. در بیرون هم اثر گفتارهای ما بسیار زود پدیدار شد و روزنامهها از چاپ کردن شعر درگذشتند و گفتگو از ادبیات بسیار کم گردید ، و کسان بسیاری بر آن شدند که به پیروی از پیمان گفتارها در نکوهش شعر نویسند و این شگفت که برخی از همان روزنامهها که تنها برای شعر چاپ کردن بود چنین گفتارهایی نوشتند ، و این شگفتتر که برخی از همان شاعران ببدگویی از شعر برخاستند و دیگر شگفتتر که این بدگویی را هم بشعر کردند.
روزی میبینم یکی از آنان مرا دیده و لوله کاغذی از جیبش درمیآورد و با چهرهی خندان و پیشانی باز روبروی من گرفته خواندن آغاز میکند. چون نگاه میکنم میبینم شاعران را با شعر هجو کرده : (شاعری نزد پزشک رفت و از درد دل مینالید. پزشک دردی در وی نیافت و پرسید در این چند روزه شعری گفتهای؟.. پاسخ داد : گفتهام. پرسید : آن را برای کسی خواندهای؟!. گفت : نخواندهام. گفت این درد از همانجاست. برو شعرهایت را در چند جا بخوان تا از درد رهایی یابی. چنین هجوی را میخواهد ما در پیمان چاپ کنیم و میپندارد یک کار نیکی کرده و یاوری بما نموده.
در اینگونه گفتگوها ما نام کسان را نبریم ولی در اینجا برای جلوگیری از بدگمانی نام شاعر را هم میبریم : آقای عباس فرات مُنشی انجمن ادبی بود. گفتم : ما که با خود شاعران دشمن نیستیم و خواستمان چرکین گردانیدن آنان نیست. ما با بیهودهگویی و هجوسرایی دشمنیم و شما چگونه چشم میدارید که این گفتهی شما که هم بیهوده و هم هجو است بچاپ رسانیم؟!. وآنگاه خود شما چه کار میکنید و چه میخواهید؟!. اگر شعر بد است پس چرا از آن دست برنمیدارید؟!. اگر نیک است پس چرا هجوش میکنید؟!. گفت : «این هم مضمونی بود بخاطرم رسید و نظم کردم»!
من از سخن او بیاد گفتاری افتادم که چندی پیش از آن یکی از روزنامههای اروپا نوشته بوده. در آن روزها در اروپا کارِ بیکاری کارخانهها (یا بگفتهی خودشان کار بحران) بالا گرفته بود و روزنامهای اروپایی داستان آن بیکاری را نوشته میگفت : «کنون اگر شیطان سفارش یکی دیگ بزرگی را بدهد ما که میدانیم آن دیگ را برای چه میخواهد و در دوزخ در همان دیگ خود ما را خواهد جوشانید از زور بیکاری آن سفارش را با خشنودی میپذیریم و دربند نتیجهی کار نباشیم. همین بس که سفارشی باشد و ما بیکار نمانیم». آقای فرات و همکاران او را نیز همین بس که مضمونی بدست آید و زمینهای برای قافیهبافی باز شود ، اگرچه آن مضمون و زمینه هجو خودشان باشد.
.
🔸 در پیرامون شعر و رمان (تکهی دو از چهار)
اثر بد این کارها آن بود که بسیاری از مردان نیک هم فریب هیاهو را خورده و در آن بیهودهکاریها پا درمیان میداشتند ، آن بود که جوانان که تازه سر برمیافراشتند پنجاه درصد بلکه بیشتر بشاعری میگراییدند ، آن بود که دیوانهای شاعران گذشته را ـ که گلهی ما بیش از همه از آنهاست ـ پیاپی بچاپ رسانیده بدست مردم میدادند ، آن بود که کتابهای ننگینی همچون دیوانهای ایرج و عشقی و صادق ملا رجب را چاپ کرده پراکنده میساختند.
یک داستان شنیدنی اینست که چون در آنروزها دشمنی با عرب و زبان عربی فزونی میداشت یک دسته گفتگو از برگزیدن یک دیوانی یا کتابی از شاعران و «قرآن فارسی» گرفتن آن میکردند و سخن از گلستان یا کلیله یا شاهنامه یا مثنوی میرفت.
این بود اندازهی شور و غوغا ، و نتیجهی کوششهای ما این شد که مردان نیکی کناره جسته و بسیاری از ایشان شعرهای خود را آتش زدند و دیگران نیز از شور و غوغا کاستند و باری چند گام پس نشستند. پس از گفتارهای ما ، در انجمن ادبی تهران سخنها راندند و سرانجام بآن نتیجه رسیدند که از آن پس جز در شش زمینه شعر نسرایند (آن شش زمینه هم بیهوده بود و چیزی نیست که ما در اینجا آنها را بشماریم) و بِهر حال از غزلگویی بیکبار بیزاری جستند و آنها را رها کردند. در بیرون هم اثر گفتارهای ما بسیار زود پدیدار شد و روزنامهها از چاپ کردن شعر درگذشتند و گفتگو از ادبیات بسیار کم گردید ، و کسان بسیاری بر آن شدند که به پیروی از پیمان گفتارها در نکوهش شعر نویسند و این شگفت که برخی از همان روزنامهها که تنها برای شعر چاپ کردن بود چنین گفتارهایی نوشتند ، و این شگفتتر که برخی از همان شاعران ببدگویی از شعر برخاستند و دیگر شگفتتر که این بدگویی را هم بشعر کردند.
روزی میبینم یکی از آنان مرا دیده و لوله کاغذی از جیبش درمیآورد و با چهرهی خندان و پیشانی باز روبروی من گرفته خواندن آغاز میکند. چون نگاه میکنم میبینم شاعران را با شعر هجو کرده : (شاعری نزد پزشک رفت و از درد دل مینالید. پزشک دردی در وی نیافت و پرسید در این چند روزه شعری گفتهای؟.. پاسخ داد : گفتهام. پرسید : آن را برای کسی خواندهای؟!. گفت : نخواندهام. گفت این درد از همانجاست. برو شعرهایت را در چند جا بخوان تا از درد رهایی یابی. چنین هجوی را میخواهد ما در پیمان چاپ کنیم و میپندارد یک کار نیکی کرده و یاوری بما نموده.
در اینگونه گفتگوها ما نام کسان را نبریم ولی در اینجا برای جلوگیری از بدگمانی نام شاعر را هم میبریم : آقای عباس فرات مُنشی انجمن ادبی بود. گفتم : ما که با خود شاعران دشمن نیستیم و خواستمان چرکین گردانیدن آنان نیست. ما با بیهودهگویی و هجوسرایی دشمنیم و شما چگونه چشم میدارید که این گفتهی شما که هم بیهوده و هم هجو است بچاپ رسانیم؟!. وآنگاه خود شما چه کار میکنید و چه میخواهید؟!. اگر شعر بد است پس چرا از آن دست برنمیدارید؟!. اگر نیک است پس چرا هجوش میکنید؟!. گفت : «این هم مضمونی بود بخاطرم رسید و نظم کردم»!
من از سخن او بیاد گفتاری افتادم که چندی پیش از آن یکی از روزنامههای اروپا نوشته بوده. در آن روزها در اروپا کارِ بیکاری کارخانهها (یا بگفتهی خودشان کار بحران) بالا گرفته بود و روزنامهای اروپایی داستان آن بیکاری را نوشته میگفت : «کنون اگر شیطان سفارش یکی دیگ بزرگی را بدهد ما که میدانیم آن دیگ را برای چه میخواهد و در دوزخ در همان دیگ خود ما را خواهد جوشانید از زور بیکاری آن سفارش را با خشنودی میپذیریم و دربند نتیجهی کار نباشیم. همین بس که سفارشی باشد و ما بیکار نمانیم». آقای فرات و همکاران او را نیز همین بس که مضمونی بدست آید و زمینهای برای قافیهبافی باز شود ، اگرچه آن مضمون و زمینه هجو خودشان باشد.
.