پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.28K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
✴️ دین و جهان (بزبان عادی)

🖌 احمد کسروی

🔸نشست
یکم (تکه‌ی ششم)


اما ماشینهای ریسندگی و بافندگی و کشاورزی و راه‌آهن و تلگراف و تلفن و اتومبیل و سایر این نوع وسایل ، راستی‌را داستان آنها معمایی شده. معمایی که کم کسی پی به رازش می‌تواند ببَرَد.

این وسایل از یکسو مایه‌ی آسانی کارهای آدمیانست و ما با دیده می‌بینیم که راهی را که از اینجا تا تبریز ، چهل سال پیش با اسب در هفده و هجده روز می‌پیمودند ، اکنون با اتومبیل در هفده و هجده ساعت می‌پیمایند و با هواپیما در دو ساعت بپایان می‌رسانند. مادران ما جفتی جوراب را با دست در چهار و پنج روز می‌بافتند. اکنون دختران ما با ماشین در یک روز هشتاد جفت جوراب بافته بیرون می‌ریزند. در دیگر جاها نیز چنینست و این ماشینها در هر زمینه باعث آسانی کارهاست.

از یکسو هم اینها در هر کشوری یا شهری که بکار افتاده بدشواری زندگانی افزوده و گرفتاری مردم را بیشتر گردانیده (بطوری که راحتی زندگی قدیم دیگر نیست). این نیز چیزیست که با دیده می‌بینیم و خود تجربه کرده‌ایم.

پس راز کار چیست؟.. راز کار آنست که این ماشینها و وسایل چنانکه در مبارزه با طبیعت بکار می‌رود ، در مبارزه‌ی آدمیان با یکدیگر نیز بکار برده می‌شود ، و اینست چنانکه از یکسو سودمند است و مایه‌ی آسانی کار می‌باشد ، از سوی دیگر زیانمند است و بسختی مبارزه آدمیان و بدشواری زندگانی می‌افزاید. مثلاً همان ماشین کشاورزی ، از اینرو که زمین را شخم می‌کند و تخم می‌پاشد و از رنج آدم می‌کاهد ، سودمند است. ولی سخن در آنست که کشاورزان باین بس نمی‌کنند و از ماشین نامبرده نتیجه‌ی دیگری برمی‌دارند. بدین ترتیب که هر یکی از ایشان زمینهای بسیار پهناوری را (که با بیل دستی یا با خیش گاوی نمی‌توانستند شخم کنند و تخم پاشند) به کمک آن ماشین ، شخم می‌کند و تخم می‌پاشد و پس از چند ماهی غله‌ی بسیار فراوانی بدست می‌آورد. در حالی که کشاورزانِ بی‌سرمایه که ماشین نمی‌توانند بخرند ، بیکار می‌مانند و گرفتار بینوایی و گرسنگی می‌گردند.

همینست حال دیگر ماشینها که هر یکی بیش از همه در راه تسلط به ماشین‌نداران بکار می‌رود ، و هر یکی وسیله‌ای در دست طماعان و ستمگران می‌باشد.

پس می‌باید گفت : دانشها از یکسو با بدآموزیهای مادیگری ، نفت بآتش طمع و ستم و هوس آدمیان می‌پا‌شد و طماعان و ستمگران و هوسبازان را دلیر و گستاخ می‌گرداند ، و از یکسو با ساختن ماشینها ابزارهای مؤثر بدست آنان می‌سپارد و از همینجاست که مبارزه‌ی آدمیان را از هر حیث سختتر و زندگانی آنان را از هر جهت ، دشوارتر می‌گرداند.

چنانکه در خود اروپا که مهد دانشهاست ، در سایه‌ی همانها ، زندگانی بسیار دشوار گردیده و در سالهای پیش از جنگ بیکاران و گرسنگان در هر کشوری با میلیونها شمرده می‌شدند و اینها دسته‌ها بسته در شهرها تظاهرات می‌کردند. سالانه چهارمیلیون کمابیش از گرسنگی مرده و یا از ترس چنان مرگی خود را می‌کشتند. در شهری همچون نیویورک تعداد بچگان بی‌خانمان ولگرد به سیصدهزار می‌رسید. زیر فشار زندگانی بسیاری از درسخواندگان و دانشمندان به دزدی و آدمکشی و کلاهبرداری دست می‌زدند و دانشهای خود را در این راه بکار می‌بردند. اینها آگاهیهاییست که ما از این راه دور از روی تلگرافها و روزنامه‌های خودشان بدست آورده‌ایم.

فشار زندگانی بمردم اروپا چندان بوده که بسیاری از ایشان از تمدن نفرت می‌نمودند و از دانشها چشم پوشیده آرزوی بازگشت بزندگانی بیابانی هزار سال پیش را می‌داشتند. در هر کشوری گروهی برخاسته تمدن را مایه‌ی بدبختی آدمیان می‌شماردند و می‌کوشیدند که مردمان را به زندگانی بدوی بازگردانند. در این باره بکارهای عجیبی می‌پرداختند.[1]

آمدیم بر سر جنگ : این جنگها بیش از همه زاییده‌ی دانشهاست. زیرا گذشته از آنکه حاکمان دولتها نیز فریب مادیگری را خورده‌اند و زندگانی را جز مبارزه و کشمکش نمی‌شناسند و برای مردم‌ خود راهی جز سلطه‌جویی و زورآزمایی نمی‌دانند ، این نکته نیز در کار است که چون دانشها سلاحهای جنگی بسیار ساخته‌اند ، هر یکی از دولتهای بزرگ به پشتگرمی آن سلاحها بآرزوی تسلط بسراسر جهان افتاده و این یک هدف بزرگی برای دولتهای بزرگ گردیده و بر سر همین هدف است که پیاپی با همدیگر بجنگ می‌پردازند.


[1] : این دسته‌ها بیکبار از بین نرفته و هنوز هم بطور پراکنده شنیده می‌شود خاندانهایی که زندگانی ساده در طبیعت را بهتر از زندگی در شهرها دانسته رو بآن آورده‌اند.


.
🔶 در پیرامون رُمان ، احمد کسروی (بخش دوم)

🔸 در پیرامون شعر و رمان (تکه‌ی یک از چهار)


این گفتار بخواهش یکی از جوانان پاکدل که از هواداران پیمانست نوشته می‌گردد و باو ارمغان می‌شود.

این یکی از خواستهای ماست که پاکان از ناپاکان جدا گردند.
اگر ناپاکان نباشند ارج پاکان شناخته نشود.


کسانی میگویند : «آنهمه نکوهشها که از شعر نوشتید نتیجه نداده. هنوز شاعران هستند و بکار خود سرگرم می‌باشند». برخی نیز این را درباره‌ی رماننویسان میگویند و رمانهایی را که چاپ میشود برخ ما می‌کشند. این یک نیشی است که رخت ایراد بآن می‌پوشانند ، و برخی هم بسخن دامنه داده و چنین می‌گویند : «این مردم نمی‌شود ، زحمت بیهوده می‌کشید».

می‌گویم : بهتر است پیش از پاسخ بسخنان ، زشتی کارتان را (که باشد که خود نمی‌دانید) بازنمایم. از شما می‌پرسم : آیا شعرهای بیهوده را که ما نکوهش کردیم بد میشناسید یا نه؟!. آیا گفته‌های ما را درباره‌ی شعر و ادبیات براست میدارید یا نه؟!. اگر شعرها را بد نمی‌شناسید و گفته‌های ما را براست نمی‌دارید همین را بگویید و ایرادهای خود را بازنمایید. دیگر چه کار میدارید که گفته‌های ما پیش رفته یا نرفته ، و نتیجه داده یا نداده. آمدیم که سخنان ما را براست میدارید و بیهوده‌گویی شاعران را بد میشناسید. در اینحال می‌بایست روزی که ما آن گفتارها را در نکوهش شعر نوشتیم ، و آن کشاکش برخاسته بود شما هم با ما هم‌آواز گردید و بنام راستی‌پرستی و مردانگی یاوری از ما دریغ ندارید. کنون بگویید که چرا هم‌آواز نبوده‌اید و چرا یاوری نکرده‌اید؟!. از این بدتر آنکه بیوسان[=منتظر] نشسته‌اید که گفته‌های ما پیش نرود و شما فرصت یافته بدینسان زبان بسرزنش باز کنید. همین دلیل آلودگی شماست. همین می‌رساند که شما درپی نیکی توده نیستید و دلتان بحال گرفتاری مردم نمی‌سوزد و تنها دربند خودخواهی و خودنمایی می‌باشید.

شعر را پیش از ما اسلام نکوهیده و قرآن آشکاره از شاعران بد میگوید. با اینهمه صدهزاران شاعر از میان مسلمانان بلهوس برخاسته. اگر از پیش نرفتن سخنی ایراد است نخست این ایراد را بآن دین گیرید.

این پاسخ آن کسانست. آنان از گفتارها و از کوششهای ما ناخشنود و دلتنگ می‌باشند و اینست همیشه درپی فرصتی هستند که نیش زنند و خشم خود را فرونشانند و شما خواهید دید این را که شنیدند اینزمان بایراد دیگری و بهانه‌ی دیگری خواهند برخاست.

بدنهادان همچون درختِ خودروی جنگلی سر برافراشته‌اند و جز درپی هوسهای پست خود نیستند. اینان آن کسانند که هوس پیشوایی و «مصلحی» در سر میدارند ، و ما که باین کوشش برخاسته‌ایم بیخردانه همسری[=هم‌شأنی] با ما می‌نمایند و هر کاری که ما میکنیم مایه‌ی دلتنگی آنان میشود و اینست همیشه پی فرصت می‌گردند که نیش زنند. برخی نیز آنانند که غم کیش بیهوده‌ی خود را می‌خورند و چون پاسخی بگفته‌های ما درباره‌ی دین پیدا نمی‌کنند از این راه پیش می‌آیند.

اما کوشش پیمان با شعر و نتیجه‌ای که بدست آمده آن یکی از فیروزیهای مهنامه می‌باشد. شعر در ایران از هزار سال باز ریشه دوانیده و در این دیرگاه کسی بجلوگیری از آن برنخاسته و با آنکه قرآن نکوهش از شعر کرده شاعران پروا نکرده و گستاخانه و بیفرهنگانه آن گفته‌های قرآن را بشوخی گرفته و در شعرهای خود آنها را آورده‌اند. سپس هم ـ چنانکه گفته‌ایم ـ شرقشناسان اروپا باین آتش دامن زده و کار را بجای بسیار بالا رسانیده بودند. هنگامی که ما بکوشش پرداختیم داستان شعر سرودن و قصیده ساختن نبود بلکه داستان یک هیاهوی دیوانگی‌آمیزی بود که برخاسته و سراسر کشور [را] فراگرفته بود. شاعران با هزارها بشمار می‌آمدند ، هر روزنامه‌ای می‌بایست روزانه غزلی بچاپ رساند ، روزنامه‌ها و مهنامه‌هایی تنها برای شعر پراکنده می‌شد ، در هر شهری انجمن ادبی برپا گردیده (در همدان دو انجمن ادبی برپا بود) و اینها می‌بایست بِهر هفته «محصول طبع اعضای خود را» در روزنامه یا مهنامه‌ای بچاپ رسانند ، چون برای فردوسی جشنی برپا شده بود هر شهری برای شاعر یا شاعران خود جشن میخواست ، در هر شهری گفتگو از ساختن گنبد بر سر گور شاعر شهر می‌رفت ، بارها کشاکش برمیخاست بر سر آنکه فلان شاعر از کدام شهر بوده ، کسانی میگردیدند و شعرهای کهنه‌ای از شاعران پیدا می‌کردند و همچون بازیافته آن را با سپاس و خوشی بچاپ میرسانیدند ، پیاپی گفتارها در تاریخچه‌ی فلان شاعر پراکنده میگردید ، سخنها در این زمینه رانده می‌شد ، جستجو از زندگانی یک شاعر و نوشتن کتابی یکی از هنرها شمرده می‌شد.


.
✴️ پشیمانی از بیهوده‌کاری

آقای كسروی دارنده‌ی محترم مهنامه‌ی پیمان و پرچم

نگارنده یكی از شاعران و رماننویسان بودم ولی اخیراً بوسیله‌ی دوست خود آقای رحیمی با نوشته‌های سراسر حقایق شما مربوط شده‌ام و آنها را مطالعه می‌كنم. به عمر گذشته تأسف می‌خورم كه چگونه با حفظ اشعارهای[؟] پوچ یك مشت مردمان بیكار و بیعار به هدر رفته و چگونه از حقایق بدور بوده‌ام و چگونه با كیش بیهوده‌ی تقلیدی بسر می‌بردم و آن را حقیقت می‌انگاشتم و در نگهداریش تعصب بخرج می‌دادم.

سابقاً كه اسم شما را می‌شنیدم كه بكیشها و شعرا ایراد می‌گیرید متغیر می‌شدم و دلتنگ می‌گردیدم و بدون اینكه گفته‌های شما را بخوانم و بیندیشم بایراد نابجا برمی‌خاستم ولی پس از آنكه كتاب راه رستگاری ، كتابی كه تاكنون نظیر آن دیده نشده ، كتابی كه حقایق را با زبان ساده و دلیل گیرا بیان نموده خواندم و باندیشه سپردم ، فهمیدم كه قضیه باین سادگی نبوده كه ما تصور كرده بودیم.

شما برای هر یك از گفته‌های خویش دلیل آورده‌اید و آنها را با موازین عقلی و علمی باثبات رسانیده‌اید و مردم را به پیروی از فهم و خرد دعوت كرده‌اید. بنابراین هر كسی اگر در نوشته‌های شما اندكی تعقل نماید مطلب برایش روشن می‌شود و پاكدلانه پا بجلو نهاده و پشتیبانی نشان می‌دهد.

همه‌ی كسانی كه نیروی خدادادی خرد را از دست داده و سست‌خرد گردیده‌اند یا منافع شخصی را به مصالح اجتماعی ترجیح می‌دهند و از پراكندگی و آلودگی توده استفاده می‌كنند و فكرشان درپی شكمچرانی و پول‌اندوزی می‌باشد بدیهی است از پذیرفتن نوشته‌های شما كه جزئی‌ترین سودی بحال آنان ندارد سر باز خواهند زد و مخصوصاً گروهی كه با نشر خرافات و ترویج موهومات ، یك عده مردم را بدور خود جمع كرده و دستگاهی برای خود آماده نموده و شرافت [و] وجدان را زیر پای گزارده و از دستمزد دیگران زندگی كرده و نان می‌خورند با شما مخالفت خواهند كرد.

چون دلیلی در برابر گفته‌های استوار شما ندارند ناگزیر بیاوه‌گویی و هوچیگری متمسك خواهند شد بطوری كه می‌بینیم و مشاهده می‌كنیم. ولی اینها عمرشان كوتاه است و از بدگویی نتیجه نتوانند گرفت و نخواهند توانست در برابر كوششهای پاكدلانه‌ی پیمانیان كه اراده‌ی خدا را اجرا می‌گردانند مقاومت نموده و به دغلكاری خود ادامه دهند. عنقریب بساطشان بهم خورده و بكیفر اعمال ناشایست خود خواهند رسید و فیروزی با پیمانیان خواهد بود. در پایان اضافه می‌كنم نویسنده افتخار دارم كه در شمار پیمانیان و پاكدینان می‌باشم.
عقیلی

(پرچم روزانه ش 234)
شادروان اسماعیل صلحی از پشتیبانان پیمان

پرچم (ش 234) درباره‌ی او چنین می‌نویسد :

آقای اسماعیل صلحی از کسانیند که از سالها با پیمان آشنا گردیده و به یاوری و پشتیبانی برخاسته‌اند و در این راه رنجها برده از مردم بدیها دیده‌اند ،‌ و کنون نیز از پیشروان آزادگان تبریز می‌باشند.

آقای صلحی زبان گویا و اندیشه‌ی روشنی دارند و این کمکی برای پیشرفت راستیهاست.

این نیکمردان با دسترنج خود زندگی می‌کنند و در راه پیشرفت راستیها کوششها بکار می‌برند و این خود دلیلست که یک نتیجه‌ی بزرگی از این کوششها در پیش است.
🔶 تو که خود را روشنفکر می‌دانی چرا این سی و چند صفحه را نمی‌خوانی؟!

🔸 (تکه‌ی سه از چهار)


اصلاً سخن کسروی ، نه تنها از حافظ بلکه همه جور شعر و شاعری ، از جنبه‌ی اجتماعی آن است. پرسش اصلی اینست : آیا این شعرها ،‌ دیوانها و کتابهای شعر نو و کهنه ، نشستها و سخنرانیها و درسهای دبیرستان و دانشکده‌ها در این زمینه برای اجتماع سودمند است یا زیانمند؟! اگر سودمندست پس راه غلطی نیست که پیش گرفته شده و ما هم نه تنها ایرادی نخواهیم داشت ، باید مانند دیگران شروع کنیم به شعر گفتن و شعر خواندن و جستجو در دیوانها و بحث و تفحص در مناقب شاعران و حافظ‌شناسی و حافظ‌پژوهی و چاپ دیوان و تفسیر نوشتن بر آن ...

و اگر زیانمندست دیگر نباید (مثلاً) بگوییم : هزار سال در ایران شعر اینطور بوده و شاعران شعر سروده‌اند و مردم هم خوانده‌اند. اگر عیبی داشت در این هزار سال باید معلوم می‌شد! نمی‌شود گفت : پس چرا تا بحال کسی بحافظ ایراد نگرفته؟! نمی‌شود گفت : مگر با تکریم حافظ زندگی از گردش بازمی‌ایستد که حالا باید دست از آن برداشت؟!.. اینطور حرفها معقول نیست. سنجش هر چیزی با ترازوی سود و زیان اجتماع باید باشد.


گفت : آیا زندگی به تفریح و تفنن و سرگرمی نیاز دارد؟! اینطور که شما می‌گویی مردم تنها باید دنبال علم باشند! چون فقط علم است که از هر جهت سودمند است. هر وقتی که برای تفریح صرف بشود بیهوده است!

گفتم : نه! چنین معنی‌ای از حرف من برنمی‌آید. ما هیچ وقت نگفته‌ایم که بشر فقط باید دنبال علم باشد و کار. روشن است که ما به تفریح نیاز داریم. شعر را هم یک تفریحی می‌شود بحساب آورد. تازه شعرهای خوب در پرورش اخلاق خوب و صفات انسانی می‌تواند مؤثر باشد. شعر هم باید مثل هر چیز دیگری زیانمند نباشد. ممکنست کسانی قمار را هم یک نوعی از تفریح بحساب بیاورند. آیا می‌شود با فکر آنها موافق بود؟! ما با شعر دشمن نیستیم. ما نمی‌گوییم شعر نباشد. گمان نکنید مخالفت ما با دیوان حافظ از آنست که با شعر دشمن هستیم. این تهمت را دشمنان ما ساخته و منتشر کرده‌اند. در این باره در همان دفتر توضیحات کافی نوشته شده.

آنچه پیشتر گفتم را یک بار دیگر بطرزی که ما به آن باور داریم بگویم : «هر کاری می‌کنید سود توده را بدیده گیرید». سود و زیان هر چیز را از دیدگاه اجتماع باید سنجید. آیا شما با این موافقید یا ایرادی می‌بینید؟!

گفت : نه. ایرادی به این نیست. ولی آیا شعرهای حافظ ضرری به اجتماع دارد؟!

گفتم : همه‌ی گفتگو در همین نکته است. آره. متأسفانه زیان بسیار دارد. کاش نمی‌داشت و ما نیز با چنین موضوعاتی درگیر نمی‌شدیم. این هم از آنجاست که یک سخن یا یک بیت شعر تنها همان صورت ظاهرش که روی کاغذ می‌ماند نیست. هر سخنی بر رفتار انسان اثر دارد. به عبارت دیگر چنانکه همه در زندگی روزمره می‌بینیم : گفتار بر کردار اثر دارد. آیا شما ایرادی به این گفته دارید؟!

گفت : شما ادامه بدهید تا من بگویم!

گفتم : چرا الان پاسخ پرسش را ندهید؟! بار دیگر می‌پرسم : آیا گفتار بر کردار اثر دارد؟! آیا می‌توانیم بگوییم فلان گفته که خوانده یا شنیده‌ایم بر رفتار ما بی‌اثر است؟! یک آدمی را در نظر بگیرید که بر سر هر کاری صحبت عرق خوری و شراب را پیش می‌کشد. از خواص الکل مبالغه‌ها می‌کند. تا یکی را قدری غمگین می‌بیند می‌گوید : چاره‌ی تو یک گیلاس عرق است! تا صحبت تفریح و پیک‌نیک می‌شود اظهار عقیده می‌کند که اگر شراب مرغوب در بساط هست لایق برگزاری است. یا اینکه در هر فرصتی کسانی را که آلوده‌ی الکل نیستند ملامت و مذمت می‌کند. آیا این صحبتهای او در شنوندگان اثر ندارد؟!.

حتماً دارد. پس نمی‌توان منکر اثر نوشته‌ها ، فیلمها ، کلیپها ، حکایات ، سخنرانیها و موعظه‌ها بر مردم شد.

گفت : پس ایراد آقای کسروی به شعرهای حافظ برای می و باده است.



.
✴️ در پیرامون زبان

🖌 احمد کسروی

📖 پرچم نیمه‌ماهه

تکه‌ی 7 از 9

4) نامهایی كه ما امروز به چیزهایی می‌گزاریم نامهای دوم است كه معناهایی می‌دارد : مثلاً مهمانخانه ، بالاخانه ، راه‌آهن ، ایستگاه ، آزمایشگاه ، دوربین ، دوچرخه و مانند اینها كه هر كدام معنایی می‌فهماند. اینگونه نامها كه از خود زبان برگزیده شود مردم ، هم معنایی از آنها فهمند و هم نیك یاد گرفته درست به زبان رانند. ولی چون از كلمه‌های بیگانه برگزیده شود مردم معنایی نفهمند و به سختی یاد گرفته چه بسا به غلط به زبان رانند.

در فارسی بیشتر این نامها را از عربی برمی‌گزیدند همچون ، مشروطه ، دارالشورا ، استیضاح ، تصویب ، دارالمجانین ، مسنن ، اقلیت ، اكثریت و بسیار مانند اینها. مردم با سختی آنها را یاد می‌گرفتند ، و چون معنایی از آنها نمی‌فهمیدند خواستی را كه از نامگزاری می‌بود درنمی‌یافتند. این اگرچه یك زیان اندكی دیده می‌شود ولی خود زیان بسیاری می‌باشد. از این كار و از مانندهای آنست كه ایرانیان خو گرفته‌اند كه هر چیزی را نافهمیده و درنیافته فراگیرند و به یاد سپارند.

اینها زیانهای روشن و سَتَرسای آن درآمیختگیست كه در اینجا شماردیم. جز از اینها زیانهای دیگری نیز می‌دارد و چنانكه خواهیم دید در نتیجه‌ی همین درآمیختگی ، زبان سامان خود را از دست داده و نیروی خود را باخته بود. زبان یك چیز رویاییست كه شاخه‌ها و برگها رویاند. ولی زبان فارسی در نتیجه‌ی همان آمیختگی رویش را از دست داده بود. به گفته‌ی داروین «هرچه بكارش نبرند بیكاره گردد». این زبان نیز چون به كارش نبرده بودند بیكاره شده بود كه اینها را سپس روشنتر خواهیم گردانید.

كنون شما داوری كنید : یك چیزی با این زیانهای آشكار چگونه كسانی بافهم و اندیشه هواداری از آن می‌نمودند. چگونه كسانی به دستاویز آن چیز با ما دشمنی می‌نمودند و زباندرازی و كارشكنی دریغ نمی¬گفتند. شگفتتر آنكه اینها دلیلهایی نیز می‌آوردند كه می‌باید در اینجا فهرست‌وار بشماریم و به هر كدام پاسخی دهیم.

1ـ می‌گفتند : «سعدی و حافظ با همین زبان مقاصد خود را فهمانیده‌اند». می‌گویم : این سخن بسیار عامیانه است ، سعدی و حافظ نه دلشان به مردم می‌سوخت و نه درپی بزرگی و نیرومندی توده می‌بودند. آنها خواستی جز سخنبازی نمی‌داشتند و چندان بیدرد می‌بودند كه بكار و پیشه‌ای نیز نمی‌پرداختند.

ما امروز به صدها معنی نیاز می‌داریم كه سعدی و حافظ هیچ نمی‌دانستند. ما امروز به یك زبان توانا و ساده نیازمندیم كه به دستیاری آن اندیشه‌های خود را در سراسر شرق رواج دهیم. كسانی كه این سخن را می‌گفتند آرزوشان این می‌بود كه ایرانیان بلكه سراسر شرقیان به همان حال زمان سعدی و حافظ بازمانند ، و با این پیشرفتها كه جهان را رخ داده آنان به تكانی برنخیزند. این آرزوییست كه می‌داشتند و اكنون هم می‌دارند و در راهش می‌كوشند.

2ـ می‌گفتند : «كلمه‌های عربی كه در فارسی بكار می‌رود این زبان را «وسیع» می‌گرداند. می‌گویم : فزونی كلمه‌های یك زبان یا به گفته‌ی شما «وسیع بودن» آن یك چیز سودمند نمی‌باشد. آری از دیده‌ی سخنبازی سودمند است و یك كسی به آسانی تواند قافیه یا سجع درست گرداند. ولی از دیده‌ی روانیِ زبان زیانمند می‌باشد چنانكه پیش از این بازنمودیم.

یك زبانِ زنده و نیك توانا باید بود[1] و «توانایی» با فزونی كلمه‌ها نمی‌باشد. توانایی یك زبان با آن می‌باشد كه به هنگام نیاز كلمه‌های نوینی از آن پدید توان آورْد و هر معنای نوینی را با آن توان فهمانید.

دوباره می‌گویم : زبان یك چیز رویاییست و توانایی آن اینست كه خود شاخه دواند و برگ بیرون دهد. كسانی كه می‌خواستند درآمیختگی با كلمه‌های بیگانه را مایه‌ی نیكی و بزرگی فارسی شمارند داستان ایشان داستان آن كسیست كه شاخه‌ها را از جنگل ببرد و به درختی با ریسمان ببندد و این را مایه‌ی بزرگی آن شمارد.

آن زبانی كه اینان بكار می‌بردند ، با همه‌ی بهره‌مندی از كلمه‌های عربی ، اگر می‌خواستند كلمه‌های كمیسیون ، كمیته ، كنفرانس ، كنگره و مانند اینها را ترجمه كنند ناگزیر بودندی بگویند : هیئت مشاوره ، هیئت اجرائیه و مانند اینها كه خود نمونه‌ی ناتوانی زبان می‌باشد.


[1] : باید بود (bud) سبک شده‌ی باید بودن است. همچنان : توان آورْد = توان آوردن ؛ خواهد نوشت = خواهد نوشتن ؛ شاید گفت = شاید گفتن ...


.
پرچم نیمه‌ماهه
پرچم نیمه‌ماهه
✴️ دین و جهان (بزبان عادی)

🖌 احمد کسروی

🔸نشست
یکم (تکه‌ی هفتم)

از آنسوی باز در سایه‌ی دانشهاست که چون جنگی درمی‌گیرد در اندک‌زمانی به همه جای جهان ـ از آسیا و آفریقا و اقیانوسیا و آمریکا ـ سرایت می‌کند و جهانگیر می‌گردد. همچنان در سایه‌ی دانشهاست که نه تنها در روی زمین ، بلکه در هوا و دریا و زیر دریا نیز ، پیکار و کشتار گسترش می‌یابد ، و صدمات جنگ ویژه‌ی جنگجویان نبوده ، مردم بیطرف و بیگناه ، بلکه زنان و بچگان نیز صدمه می‌خورند.

جنگ از نخست در میان آدمیان می‌بوده. ولی آن جنگها کجا و این جنگها کجاست؟!. اگر آنها جنگ می‌بوده ، پس اینها چیست؟!.

از سخن خود دور نیفتیم : اینها گرفتاریهاییست که جهان را امروز پیش آ‎مده ، گرفتاریهایی که ماننده‌ی آنها را تاریخ ندیده. [1] کسانی که به قرن بیستم می‌نازند از اینها ناآگاهند. کسانی که دانشها را به رخ ما می‌کشند نمی‌دانند که همان دانشها چه معضلاتی در کار و زندگانی بوجود آورده.

در راه چاره‌جویی به همین گرفتاریهاست که در خود اروپا تکاپوها در میان دانشمندان و نیکخواهان پیدا شده و تکانهایی بنام سوسیالیزم یا کمونیزم یا مانند آنها نمایان گردیده. ولی اینها چاره‌های کوتاهیست و دردها را از ریشه نمی‌تواند براندازد.

از آنسو گرفتاری تنها اینها نیست و یک گرفتاری بسیار بزرگ دیگری در میانست. یک گرفتاری‌ که دانشمندان و نیکخواهان جهان آن را ـ چندان که می‌بایست ـ نشناخته‌اند و کار آن را آسان شمارده‌اند. آن گرفتاری داستان دینهاست. دینهایی که می‌بودند و می‌باشند ، دینهای جهودیگری و مسیحیگری و اسلام و مانند اینها که در اروپا و آمریکا و آسیا و دیگر جا انتشار یافته‌اند.

ما درباره‌ی دین همیشه گفتگو داشته‌ایم و شما نیک می‌دانید که این دینها هر کدام بنیاد (اساس) راستی داشته و یک دستگاه پربهایی می‌بوده. ولی با گذشت زمان آلودگیها در هر یکی از آنها بوجود آمده و برخی از آنها اصل خود را کاملاً از دست داده. با اینحال رویهم‌رفته آنها سودمند می‌بوده و هر یکی آیینی برای زندگانی دربر می‌داشته و مردمان را به همدستی با یکدیگر و نیکخواهی برمی‌انگیخته و بدین ترتیب از «مبارزه‌ی آدمیان» که منشاء رنجهاست ، می‌کاسته. این چیزیست که نمی‌توان انکارش کرد.

بویژه دین اسلام که باندازه‌ی دیگر دینها بهم نخورده ، مردمان بسیاری را با یک رشته تعلیمات پسندیده و سودمند راه می‌بُرد و به نیکخواهی و نیکوکاری با یکدیگر برمی‌انگیخت.

ولی از زمانی که دانشها بوجود آمده و در اندیشه‌ها جنبشی پیدا شده ، این دینها حال دیگری پیدا کرده. زیرا از یکسو خود دانشها در بسیاری چیزها با این دینها ناسازگار است ، و از یکسو مادیگری که همپای دانشها در همه جا پراکنده شده ، تیشه‌ها بریشه‌های اینها زده. پایه‌ی دینها که شناختن آفریدگار و باور داشتن بجهان دیگر ، و جدا گردانیدن نیک از بد ، و اصلاح‌پذیر شماردن آدم و مانند اینهاست ، مادیگری هیچ یک از آنها را نمی‌پذیرد و همه را بی‌اساس می‌شمارد.

از اینجا مبارزه (بلکه زد و خورد) در میان دانشها و آن دینها پیدا شده. به هر کجا که دانشها پا گذارده ، سران دینها بتکاپو افتاده شروع به مخالفت کرده‌اند و گلوله‌های دشنام و نفرین بسوی دانشمندان روانه گردانیده‌اند ، چیزی که هست در همه جا این مبارزه با شکست دینها پایان پذیرفته.


[1] : اینها چیزهاییست که در زمان جنگ جهانی دوم و پیش از آن رخ می‌داده. آنهمه کشته‌ها و ویرانیها و نکبتها همه آسیب و بدبختی بود ولی یک سود داشت که غرب از آن درس گرفت و در زمینه‌ی بیکاری و جنگ که دو گرفتاری ترس‌آور جهان می‌باشد به چاره‌جوییهایی برخاست. در زمینه‌ی بیکاری و رفاهِ کارگرانِ دستمزدی خوشبختانه قانونهایی گذارده شد و یک آسودگی نسبی عاید ایشان شد. ولی از بحرانی که از سال 2008 در غرب رخ نمود ، دانسته شد که آنها نیز چاره‌ی اساسی نیست و چاره‌جوییهای غربیان ریشه‌ای نبوده. یک علت این گرفتاری آنست که به «پستی و بلندی در زندگانی» چاره‌ای نکردند (در پایان همین نشست در آن باره سخن رانده می‌شود). از آنسو در زمینه‌ی جنگ و کشمکشها و جلوگیری از آن نیز یکی از دستاوردها ، سازمان ملل متحد بود که افسوسمندانه از جنگ و کشمکشها جز اندکی نکاست. می‌توان گفت درسی را که اروپاییان از آن جنگ گرفتند تنها برای خود بکار بستند : دیگر میان خود بجنگی برنخاستند ، بجای یک جنگ جهانی یا بزرگ در میان خود ، در دهها کشور ناتوان دیگر آتش جنگهای خانمان‌برانداز برافروختند. همچنین از این رهگذر دمادم از آبرو و نفوذ سازمان ملل بویژه در سالهای اخیر کاسته‌اند.



‌.
🔶 در پیرامون رُمان ، احمد کسروی (بخش دوم)

🔸 در پیرامون شعر و رمان (تکه‌ی دو از چهار)


اثر بد این کارها آن بود که بسیاری از مردان نیک هم فریب هیاهو را خورده و در آن بیهوده‌کاریها پا درمیان میداشتند ، آن بود که جوانان که تازه سر برمی‌افراشتند پنجاه درصد بلکه بیشتر بشاعری می‌گراییدند ، آن بود که دیوانهای شاعران گذشته را ـ که گله‌ی ما بیش از همه از آنهاست ـ پیاپی بچاپ رسانیده بدست مردم میدادند ، آن بود که کتابهای ننگینی همچون دیوانهای ایرج و عشقی و صادق ملا رجب را چاپ کرده پراکنده می‌ساختند.

یک داستان شنیدنی اینست که چون در آنروزها دشمنی با عرب و زبان عربی فزونی میداشت یک دسته گفتگو از برگزیدن یک دیوانی یا کتابی از شاعران و «قرآن فارسی» گرفتن آن میکردند و سخن از گلستان یا کلیله یا شاهنامه یا مثنوی میرفت.

این بود اندازه‌ی شور و غوغا ، و نتیجه‌ی کوششهای ما این شد که مردان نیکی کناره جسته و بسیاری از ایشان شعرهای خود را آتش زدند و دیگران نیز از شور و غوغا کاستند و باری چند گام پس نشستند. پس از گفتارهای ما ، در انجمن ادبی تهران سخنها راندند و سرانجام بآن نتیجه رسیدند که از آن پس جز در شش زمینه شعر نسرایند (آن شش زمینه هم بیهوده بود و چیزی نیست که ما در اینجا آنها را بشماریم) و بِهر حال از غزل‌گویی بیکبار بیزاری جستند و آنها را رها کردند. در بیرون هم اثر گفتارهای ما بسیار زود پدیدار شد و روزنامه‌ها از چاپ کردن شعر درگذشتند و گفتگو از ادبیات بسیار کم گردید ، و کسان بسیاری بر آن شدند که به پیروی از پیمان گفتارها در نکوهش شعر نویسند و این شگفت که برخی از همان روزنامه‌ها که تنها برای شعر چاپ کردن بود چنین گفتارهایی نوشتند ، و این شگفتتر که برخی از همان شاعران ببدگویی از شعر برخاستند و دیگر شگفتتر که این بدگویی را هم بشعر کردند.

روزی می‌بینم یکی از آنان مرا دیده و لوله کاغذی از جیبش درمی‌آورد و با چهره‌ی خندان و پیشانی باز روبروی من گرفته خواندن آغاز میکند. چون نگاه میکنم می‌بینم شاعران را با شعر هجو کرده : (شاعری نزد پزشک رفت و از درد دل می‌نالید. پزشک دردی در وی نیافت و پرسید در این چند روزه شعری گفته‌ای؟.. پاسخ داد : گفته‌ام. پرسید : آن را برای کسی خوانده‌ای؟!. گفت : نخوانده‌ام. گفت این درد از همانجاست. برو شعرهایت را در چند جا بخوان تا از درد رهایی یابی. چنین هجوی را میخواهد ما در پیمان چاپ کنیم و می‌پندارد یک کار نیکی کرده و یاوری بما نموده.

در اینگونه گفتگوها ما نام کسان را نبریم ولی در اینجا برای جلوگیری از بدگمانی نام شاعر را هم میبریم : آقای عباس فرات مُنشی انجمن ادبی بود. گفتم : ما که با خود شاعران دشمن نیستیم و خواستمان چرکین گردانیدن آنان نیست. ما با بیهوده‌گویی و هجوسرایی دشمنیم و شما چگونه چشم میدارید که این گفته‌ی شما که هم بیهوده و هم هجو است بچاپ رسانیم؟!. وآنگاه خود شما چه کار میکنید و چه میخواهید؟!. اگر شعر بد است پس چرا از آن دست برنمی‌دارید؟!. اگر نیک است پس چرا هجوش میکنید؟!. گفت : «این هم مضمونی بود بخاطرم رسید و نظم کردم»!

من از سخن او بیاد گفتاری افتادم که چندی پیش از آن یکی از روزنامه‌های اروپا نوشته بوده. در آن روزها در اروپا کارِ بیکاری کارخانه‌ها (یا بگفته‌ی خودشان کار بحران) بالا گرفته بود و روزنامه‌ای اروپایی داستان آن بیکاری را نوشته میگفت : «کنون اگر شیطان سفارش یکی دیگ بزرگی را بدهد ما که میدانیم آن دیگ را برای چه میخواهد و در دوزخ در همان دیگ خود ما را خواهد جوشانید از زور بیکاری آن سفارش را با خشنودی می‌پذیریم و دربند نتیجه‌ی کار نباشیم. همین بس که سفارشی باشد و ما بیکار نمانیم». آقای فرات و همکاران او را نیز همین بس که مضمونی بدست آید و زمینه‌ای برای قافیه‌بافی باز شود ، اگرچه آن مضمون و زمینه هجو خودشان باشد.


.
🔶 تو که خود را روشنفکر می‌دانی چرا این سی و چند صفحه را نمی‌خوانی؟!

🔸 (تکه‌ی چهار از چهار)


گفتم : کاش تنها همان بود!.

داشتم می‌گفتم که شما می‌بینید مردمی که پای منبر ملایان می‌نشینند طرز فکر و رفتارشان تا چه درجه‌ای گمراه و برای اجتماع زیانمند است. آیا می‌توانید بگویید حرف ملاها بر منبر‌ها بی‌اثر است؟! آیا می‌توانید بگویید این کتابهای مذهبی ، این کتابهای دعا و ورد و جادو که سراسر گمراهیست بر مردم اثری ندارد؟! باعث عقب‌ماندگی یک اجتماع نمی‌شود؟! اگر بگویید نمی‌شود ، انکار محسوسات کرده‌اید.

گفت : اینها چه ربطی به حافظ دارد. حافظ که اتفاقاً با شیخ و زاهد مخالف است. با مذهب مخالف است ، مثلاً این بیت را گوش کنید :

بگو به زاهد سالوس خرقه‌پوش دوروی
که دست زرق دراز است و آستین کوتاه

گفتم : اینکه شاعر یک ایرادی به سالوسها گیرد آیا دلیل بر سودمندی دیوان اوست؟! اگر بنا بر یاد کردن شعرهای او باشد صد شعر ازو می‌شود خواند که همه زیانمند و تأثیرش بر اجتماع ویرانگرست. گفتگوی ما چون از اثر شعر و هر گونه سخن بر رفتار مردم بود من مثال ملایان را آوردم.

در هر حال زیان شعرهای او در همان دفتر سی و چند صفحه‌ای نوشته شده و من امیدوارم شما دریغ نکنی و آن را با دقت بخوانی و عقل خود را داور قرار دهی. ببینی آنچه نویسنده نوشته دلیل دارد یا نه. پس از خواندن آن ، اگر موضوعی باشد که در آنجا توضیح داده نشده باز در این باره باهم صحبت خواهیم کرد.


با این گفتگو او تا اندازه‌ای قانع شد که دفتر را بخواند. چون دیدم هنوز تردید دارد به او گفتم : برای کسی که خود را از طبقه‌ی دانا و روشنفکر جامعه می‌داند ، هیچ بهانه‌ای برای نخواندن سی و چند صفحه نوشته ،‌ آن هم درباره‌ی موضوعی که به آن بسیار علاقمند است وجود ندارد.



.
✴️ در پیرامون زبان

🖌 احمد کسروی

📖 پرچم نیمه‌ماهه

تکه‌ی 8 از 9

3ـ می‌گفتند : «دو زبان چون باهم ارتباط یافتند از كلمه‌های یكدیگر می‌گیرند». می‌گویم : راستست ولی آن هم اندازه دارد. یك زبان از زبان دیگری كلمه‌هایی را كه خود نداشته گیرد. نه اینكه درهای خود را به روی آن باز كرده راه دهد كه هر كسی هرچه خواست و چندان كه خواست بیاورد. آنهمه زبانهای اروپا كه با همدیگر پیوستگی می‌دارند كدام یكی درهای خود را به روی آن دیگری باز گزارده؟!.. از آنسوی اگر در نتیجه‌ی درآمدن عرب به ایران فارسی با عربی پیوستگی یافته عربی نیز با فارسی همین حال را پیدا كرده. پس چه شده كه عربی درهای خود را به روی فارسی باز نكرده؟!..

عربها چون ایران را بگشادند با آنكه ایرانیان در شهریگری بیشی و پیشی به آنان می‌داشتند و عربها نیاز به گرفتن صدها چیز از ایرانیان پیدا كرده بودند زبان خود را نگه داشتند و جز كلمه‌های ویژه‌ای كه نیازمند می‌بودند از فارسی نگرفتند. از اینسوی چنانكه گفتیم این آمیختگی با این حال جز در سالهای دیرتر روی نداده و جز در سایه‌ی هوسبازی و خودنمایی كسانی نبوده.

4ـ می‌گفتند : «زبانهای اروپایی نیز با كلمه‌های لاتینی درآمیخته می‌باشد». این یك دلیل برجسته و دانشمندانه‌ی آنان می‌بود. ولی این نیز بیپا و بیجاست. زیرا آن زبانهای اروپایی از لاتین پدید آمده‌اند نه آنكه با كلمه‌های لاتین درهم آمیخته باشند ، مثلاً همان زبان فرانسه تاریخچه‌اش اینست كه فرانسه تا دو سه‌هزار سال پیش نشیمن مردمی به نام «گول»[1] می‌بود و این مردم چون بیابانی و دُژآگاه می‌بوده‌اند یك زبان نارسایی می‌داشته‌اند. سپس چون یولیوس قیصر اینجا را بگشاده زبان لاتین كه زبان یك مردم پیشرفته و شهرنشین می‌بود رواج یافته. سپس نیز دسته‌ای از ژرمنان به نام «فرانك» به آنجا درآمده و بنیاد توده‌ی فرانسه را گزارده‌اند. اینست زبان فرانسه از درهم آمیختن سه زبان «گول» و لاتین و فرانك پدید آمده نه اینكه نویسندگان فرانسه به هوسبازی كلمه‌های لاتین را در نوشته‌های خود جا داده و بدینسان آنها را به زبان خود درآمیخته باشند. چنین رفتاری چندان بیخردانه است كه در كمتر جایی رخ توانستی داد.

همان زبان فرانسه كه با لاتین پیوستگی می‌دارد با این حال اگر یكی از نویسندگان آن كشور یك دیكسیونر لاتین را در جلو خود گزارد و آزادانه كلمه‌هایی را از آن گرفته در نوشته‌هایش بكار برد مردم او را دیوانه شمارند و نوشته‌هایش را نخوانند. من در شگفتم كه آقای تقی‌زاده و آقای قزوینی كه سالها در اروپا مانده تاریخ اروپا می‌دانند چگونه از این نكته ناآگاه مانده‌اند و چگونه این دلیل را می‌آورند.

به سخن بیش از این دامنه ندهیم. از آنچه گفتیم روشن گردید كه یك زبان باید با كلمه‌های خود گردد و درهای آن بروی كلمه‌های بیگانه باز نباشد ، و اگر گاهی یك معنای نوینی پیدا شد برای آن نیز نام از خود زبان بگزارند. مثلاً چنانكه گفتم پس از جنبش آزادی در ایران یك رشته معنیهای نوینی پیدا شد كه بایستی به همه‌ی آنها نامی از خود فارسی برگزینند ، و اینكه كلمه‌های مشروطه ، دارالشورا ، استیضاح ، اقلیت ، اكثریت ، وزارت فواید عامه ، وزارت معارف و مانند اینها از عربی گزارده‌اند ، و یا كلمه‌های كمیته ، كنفرانس ، كنگره ، و كمیسیون و مانند اینها را با همان نامهای اروپایی پذیرفته‌اند جز از نافهمی نمی‌باشد. به جای همه‌ی اینها بایستی نامهای فارسی گزارند.

آری یك رشته بیرون از این می‌باشد ، و آن افزارها و چیزهاییست كه ما نداشته و از دیگران با نامش می‌گیریم. مثلاً تلگراف ، و تلفن ، و رادیو ، و گرامافن و اتومبیل و مانند اینها كه با همان نامهای اروپایی پذیرفته شده زیانی نمی‌دارد ، بویژه كه اگر نیاز باشد از آنها جداشده نیز توان آورد (مثلاً تلگرافیدن ، تلفنیدن بكار می‌رود و می‌توان تلگرافنده و تلفننده نیز جدا گردانید). همچنین خوراكهای اروپایی از كاتلت و سوپ و مانند اینها كه نداشته‌ایم و با نامش گرفته‌ایم زیانی نمی‌دارد.


[1] : Gallia (در انگلیسی : Gaul)



.
✴️ دین و جهان (بزبان عادی)

🖌 احمد کسروی

🔸نشست
یکم (تکه‌ی هشتم)

شما نیک می‌دانید که امروز دینها در برابر دانشها «قاچاق» است و نیمه‌نهانْ مقاومت می‌نماید. فلان کشیش که انجیل را زیر بغل زده بسراغ پیره‌زنان می‌رود ، خود او دانشکده دیده و یک رشته درسهایی خوانده که همه بضد انجیل و تورات می‌باشد. انجیل و تورات آن توانایی را نداشته که او را از خواندن چنان درسهایی بازدارد. فلان مجتهد که سالها با دبستانها [1] دشمنی نموده و مردم عامی را به دشمنی با آنها تحریک کرده ، اکنون پسران و دختران خود را به همان دبستانها می‌فرستد و راه فراری در برابر نمی‌بیند. مجتهدان قم و نجف که سالها با خواندن «فقه جعفری» عمر هدر می‌گردانند ، خود در زیر قانونهایی که از فرانسه و انگلیس ترجمه شده بسر می‌برند و چاره‌ی دیگری نمی‌یابند.[2]


حاجی‌شیخ فضل‌الله نوری و حاجی‌میرزا حسن تبریزی و آقای سیدعلی یزدی و دیگران که بنام «شریعت» با مشروطه و قانون دشمنیها کرده خونها ریخته‌اند ، اکنون فرزندان و نوادگان ایشان در اداره‌های قانونی جا گرفته‌اند و بسیاری از ایشان طالب مُصر نمایندگی مجلس می‌باشند و آنچه اعتنا نمی‌کنند «‌شریعت» و دین می‌باشد.

اینست معنی آنکه می‌گوییم : دینها تسلیم شده و قاچاق گردیده. در اروپا کشیشان پس از شکست ، یک دور دیگری آغاز کردند ، و آن اینکه کوشیدند که میانه‌ی دانشها با تورات و انجیل سازشی دهند و بدین ترتیب بشکست خود پرده‌ای کشند. مثلاً تئوری لاپلاس [3] را گرفته با «آفریده شدن آسمانها و زمینها در شش روز» سازگار کردند ، و همین را «معجزه‌ای» از تورات ساخته بگفته‌ی عامیان چیزی هم طلبکار شدند.

در میان مسلمانان ، ملایان برای این کار میدان پهن‌تری باز کردند و به سازندگیهای بزرگتری برخاستند. کتابها در این باره نوشتند و غوغا بپا کردند : ریشه‌ی همه‌ی دانشها در کتابهای اسلام است. هواپیمایی یا پریدن در هوا ، راز آن از قرآن بدست آمده. [4] نیروی کشش (قوه‌ی جاذبه) را امامان پیش از اسحاق نیوتن دانسته و بیان نموده‌اند. راه‌آهن و تلفن و هواپیما از همگی در «اخبار» آگاهی داده شده.

فلان امامی که چون درباره‌ی «جزر و مد» پرسیده‌اند ، پاسخ داده که فرشته‌ای بر دریاها مأمور شده و او چون پایش را بدریا گذارَد ، آب بالا آید و چون بیرون آید آب پایین رود ، کسی که اندازه‌ی دانشش این می‌بوده همه‌ی دانشهای امروزی را می‌دانسته است و در گفته‌های خود آگاهی داده.

در میان مسلمانان هنوز این دوره پایان نیافته و این بتازگی رخ داده که روزنامه‌ای در تهران گفتاری نوشته و این نشان داده که هواپیماسازی نخست از مسلمانان بوده و هزار سال پیش خلیفه‌ی بغداد سوار هواپیما می‌گردیده.(5)

چیزی که هست این وصله پینه‌ها سودی نداده است و نمی‌تواند بدهد. دانشها آنچه می‌بایست اثر کند ، اثر کرده ، آنچه می‌بایست کرد ، کرده.

لیکن سخن در آنست که دانشها دینها را شکسته ولی آنها را از میان نبرده. سست کرده ولی کاملاً از کار نینداخته. آن گرفتاری که پیش آمده ، از همینجاست.


👇
[1] : مقصود از دبستانها ، مدرسه‌های نوینست که نخستین آنها را شادروان رشدیه در تبریز بنیاد گزارد.
[2] : همان طور است ملایان ایران که پیش از سال 57 قانونهای شریعت و خمس و زکات را برای اداره‌ی کشور بس دانسته به این باور بودند که : «دین مستقل از زمان و مکان است» و از ایرادهای عمده‌ای که به رژیم گذشته داشتند آن بود که کشور از روی قانونهای خلاف شرع اداره می‌شود ولی امروز خودشان نه تنها شریعت را (جز در برخی زمینه‌ها) نتوانسته‌اند اجرا کنند بلکه گذشته از خمس و زکات ، مالیات هم می‌گیرند و بانک‌داری اسلامی هم تنها «سوژه‌‌ای» برای کنفرانسها و سخنرانیهاست. همانا خودشان نیز از زنده گردیدن شریعت امید بریده‌اند.
[3] : از روی تئوری لاپلاس که مدت درازی پذیرفته‌ترین تئوری آفرینش بوده : خورشید و زمین و ماه و دیگر كره‌ها توده‌ی بخاری می‌بوده در فضا ایستاده. ناگهان تكانی درو پیدا شده و شروع کرده به چرخیدن به دور خود. پس از زمان بسیاری تكه‌ای از آن جدا شده و این نیز كره‌ای گردیده كه هم به دور خود و هم بدور كره‌ی مادر شروع به چرخیدن كرده. این كره زمان درازی خالی می‌بوده تا هنگامی رسیده كه رُستنیها در آن بوجود آمده. باز زمان درازی گذشته تا هنگامی رسیده كه زندگی در آن آغاز شده و جانوران بوجود آمده‌اند. باز زمان درازی گذشته تا آدم پیدا شده و بزندگی پرداخته است. (از کتاب «در پیرامون روان»).
[4] : یک نمونه از این «سازندگیهای» شگفت که بکار می‌برند تا «پیش‌گوییها و راهگشاییهای قرآن و اسلام» را ثابت کنند ویراینده خود شنیده‌ام و بعنوان نمونه اینجا می‌نویسم. گوینده این تکه از آیه‌ی قرآن «وَأَنزَلْنَا الْحَدِیدَ فِیهِ بَأْسٌ شَدِیدٌ» را دلیل می‌آورْد که ساخته شدن هواپیما در قرآن پیش‌بینی شده. در حالی که در این آیه اگر بجای آهن (حدید) ، آلومینیوم نیز نوشته شده بود باز دلیلِ سستی بیش نبود.
(5) : دجله که از بغداد می‌گذرد و از بالا به پایین جریان دارد ، کسی که از راه آن ، از بالا به پایین آمده می‌گفته‌اند : «هبط» یا «انحدر» و کسی که از پایین به بالا می‌رفته می‌گفته‌اند : «اصعد». تاریخهای زمان بنی‌عباس (از جمله تاریخ ابن‌مسکویه) پر از اینگونه جمله‌هاست. از آنسوی در آن زمان کشتی تندروی می‌بوده که «طیاره» (پرنده) نامیده می‌شده ، نویسندگان هفته‌نامه‌ی «آیین اسلام» که گروهی از ملایانند ، از همین واژه‌ها چنان فهمیده‌اند که در زمان بنی‌عباس در بغداد هواپیما (طیاره) می‌بوده و خلیفگان سوار آن می‌شده‌اند و اینست گفتاری نوشته‌اند که ساختن هواپیما نخست از مسلمانان بوده. (کسروی)



.
حاجی‌شیخ فضل‌الله نوری
سید علی یزدی (پدر سید ضیاءالدین طباطبایی عامل کودتای 1299) که خود به نمایندگی مجلس دست یافت.
از آنسو پسرش نیز به نمایندگی مجلس و نخست‌وزیری رسید.
حاجی‌میرزا حسن تبریزی
🔶 در پیرامون رُمان ، احمد کسروی (بخش دوم)

🔸 در پیرامون شعر و رمان (تکه‌ی سه از چهار)


یکی از آنان که هنوز زنده است و بگفته‌ی خودش یک کرور شعر سروده و ایران را زنده گردانیده شعرهایی در روزنامه چاپ گردانیده که یک بیتش اینست :

«بر شاعر و سگ تا بتوانی نگذر هیچ
ور میگذری بر دمشان پا نگزاری».

سخن از اثریست که گفتارهای پیمان کرد. یکی از سیاهکاریها شعرهایی بود که پستنهادانی بنام «هوس نامردانه» می‌سرودند و در سالهای آخر کار بیشرمی تا بآنجا رسیده بود که پیاپی آنها را در روزنامه‌ها بچاپ رسانند :

«هر کس که بکف باده و ببر ساده ندارد
اسباب نشاط و طرب آماده ندارد».

دیوان ایرج[میرزا] بآن ننگینی بیست و پنج‌هزار نسخه چاپ کردند و بدست جوانان دادند. پس از نوشته‌های پیمان بود که از همه‌ی اینها جلوگیری شد.

اینها بود نتیجه‌هایی که بدست آمد. آری آنان که پنجاه و شصت سال زیسته‌اند و سرمایه‌شان جز شعر نبوده و یک دسته از آنان که بدخواه کشور خود می‌باشند و دانسته و فهمیده بآلوده گردانیدن توده میکوشند و پیشه‌شان همینست دست برنداشتند و نمی‌توانستند برداشت. ولی آنان نیز از آبرو افتادند و خواه و ناخواه ارج خود را از دست دادند.

ما هیچگاه این نکنیم که نتیجه‌های کار خود را بشماریم. اینها را در پاسخ آن کسان مینویسیم. این خود گمراهیست که کسانی بخواهند گفته‌های ما را با نتیجه‌ی آنها بسنجند و یا چشم براه ایستند که اگر ما کاری انجام دادیم بما پیوندند و ندادیم زبان بسرزنش و زباندرازی پردازند. بارها نوشته‌ایم اینها که ما می‌گوییم چاره‌ی گرفتاریهای شرق است و راه رستگاری جهانست. هر پاکدل و غیرتمندی باید بما پیوندد و یاوری کند و خود در سایه‌ی این پیوستن و یاوری خواهد بود که نتیجه بدست آید. در جهان هر پیشرفتی از این راه بوده ، دوباره می‌گویم این کسانی که در زمینه‌ی شعر یا در دیگر زمینه‌ها سرزنش می‌نمایند خود مردان آلوده و ناپاکی می‌باشند و بیگمان رشک و خودخواهی آنان را باین سخنان واداشته وگرنه برای چیست بما نمی‌پیوندند و همدستی نمی‌کنند تا بهمراهی و همدستی بیکبار آلودگیها را از میان برداریم؟!.

بارها گفته‌ایم ما در گام نخست با پاکدلان و غیرتمندان کار داریم و آنانست که می‌خواهیم گفته‌های ما را بپذیرند و بیاوری و پشتیبانی برخیزند. اگر کسانی گوش بدلیل نمی‌دهند و درپی راستیها نیستند کنون ما را باکی از آنان نیست و دربند آنان نتوانیم بود. داستان ما داستان پزشکیست که بِدیهی رود و خانه‌ها و مردم آنجا را ناپاکیزه یابد و زبان باز کرده زیان ناپاکیزگی و بیماریهایی که از آن پدید آید بسراید و بپاکیزه گردانیدن خانه‌ها و کوچه‌ها و رختها و تنها بکوشد ، و در این میان یک دسته نادان با او از در ستیزه درآیند و دست از چرکینی و آلودگی برندارند. آیا این دلیل شکست آن پزشک تواند بود؟!. آیا باید کسانی زبان بسرزنش باز کنند؟!.. من نمی‌دانم آیا سرزنش‌کنندگانِ ما اینها را می‌فهمند یا نه؟!. ایکاش می‌توانستمی نامهای این بدخواهان را در اینجا بنویسم تا خوانندگان دانستندی چه کسانی باین نادانی برمیخیزند. کسی که در نجف درس خوانده و دعوی اجتهاد می‌نماید ، کسی که بمنبر میرود و بمردم دین می‌آموزد ، کسی که دم از «مصلحی» میزند و همیشه از بدی مردم دلتنگی می‌نماید ـ اینانند که با ما از در سرزنش درمی‌آیند.

بدتر از اینها کار دو سه تنیست که چون با ما بودند از شعرهای بیهوده پرهیز می‌نمودند و پشیمانی نشان می‌دادند و سپس که بدستاویز کیش از ما رنجیده و دوری گزیده‌اند باز
بیهوده‌گوییهایی میکنند و این را یک گونه دشمنی و کینه‌جویی با ما میشمارند. داستان اینان داستان آن بیمارانیست که پزشک دستور پاکیزگی دهد و آنان بپذیرند و بکار بندند ولی سپس چون از پزشک رنجیدند برای بخشم آوردن او گل و لجن بروی مالند و خود را با آن چرکینی بپزشک نمایند.

سالی که در شوشتر بودیم بدستیاری شهربانی و اداره‌ی سپاه مردم را واداشتیم جلوگیری از ناپاکیهای کوچه‌ها کنند و باری دریچه‌ها گزارند. کسانی که شوشتر را ندیده‌اند معنی این سخنم را نخواهند فهمید. سپس چون خزعل با دولت نافرمانی نمود و در شوشتر نیز رشته گسیخته گردید مردم پیش از همه دریچه‌ها را شکستند. کار اینان بیمانندگی بآنها نیست.


.
در پیرامون رمان
تو که خود را روشنفکر می‌دانی.pdf
157.4 KB
🔸 تو که خود را روشنفکر می‌دانی چرا این سی و چند صفحه را نمی‌خوانی؟!


🖌 کوشاد


دریافت دفتر «حافظ چه می‌گوید؟»