پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.28K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
✴️ در پیرامون رُمان (پیوست)
تکه‌ی سوم

🔸 آيا همینكه «رمان تاريخی» شد ديگر بيهوده‌كاری نخواهد بود؟!

🖌 کوشاد تلگرام

اگر در تاریخها تنها از قضایای سیاسی سخن می‌رانند از این جهت است كه جز خبر آن قضایا از زمانهای باستان بدست نرسیده. خود تاریخنگاران باین نقص تاریخ اقرار دارند ولی چاره برای آن نمی‌شناسند. اگر رماننگار می‌خواهد جبران این نارسایی تاریخ را با پندار خود كند این كار او بدان خواهد مانست كه كسی چون دسترس بپول ندارد جیب و بغل خود را با سفال انباشته در دلِ خود آنها را پول انگارد.

اگر كار با پندار می‌گذرد چه حاجت به رماننگار و خواندن رمان او؟! چرا هر كسی چشم رویهم نگزارد و پندارهایی از خویشتن پدید نیاورد؟! اینكه یك كسی داستانی را از دیگران می‌پرسد و می‌شنود این در جایی است كه بنا بداستان راستین باشد. در جایی كه سر و كار با دروغ و پندار است چرا هر كسی خویشتن نپندارد و خویشتن دروغ نپردازد!؟

سخن كوتاه كنیم : در بازار پهناور پندار هیچ كالایی بها ندارد. در آن بازار بیكران ، گرانبهاترین چیز با ارزانترین چیز یكسان است. شما چشم بروی هم گزارده بیندیشید : ملیونها خروار طلا رویهم ریخته و همه‌ی آنها ازآنِ شماست. سپس بیندیشید : صد دینار پول نیكل در دست دارید. این دو اندیشه هر دو یكسان است.

شاید آن داستان را شنیده باشید كه مرد بینوایی كه سالها عسل نخورده بود در دكان بقالی چشمش بعسل افتاده ‌از دور انگشت با اشاره بآن می‌آلود و بدهان می‌برد و بدینسان در پندار خود عسل می‌خورد. بقال كه زیرچشمی ‌او را می‌پایید خواست سربسر او گزارده شوخی كرده باشد. نزدیك رفته طلب پول عسل كرد. مرد بینوا بدانسان كه عسل خورده بود بدانسان هم پول آن را پرداخت. باین‌معنی كه ‌انگشتها را بهم ساییده می‌شمرد : این یك این دو این سه ...

اینست اندازه‌ی ارزش «تاریخ اخلاق و عادات» كه رماننگاران از پندار خود درمی‌آورند و زهی بی‌انصافی كه نام آن را تاریخ می‌گزارند. باید گفت كه آقایان چون تنها بقاضی می‌روند و خردمندان در برابر آنان بخاموشی گراییده‌اند از اینجاست كه برای كالای ناروای خود هر گونه ‌ارجی می‌پندارند. افسانه‌بافی و نقالی كه بیهوده‌ترین و پست‌ترین كاری است اینان آن را گاهی ادبیات می‌خوانند ، گاهی فلسفه می‌نامند و گاهی آن را تاریخ اخلاق و عادات ستوده و وظیفه‌ی خود را بالاتر از وظیفه‌ی تاریخنگاران می‌شناسند. افسانه‌بافی و اینهمه لاف و گزاف!؟



.
سه گفتار از آقای خراسانی - 3

📖 پرچم نیمه‌ماهه

بیگمان در پارسی «ی» نشناخته[= نکره] باید به نام پیوندد مانند اسبی خریدم.
گفتگو اینجاست که اگر نام زاب[= صفت] داشته باشد «ی» بنام پیوندد یا به زاب؟. باید گفت اسبی سفید خریدم یا اسب سفیدی خریدم؟.

پیشینیان «ی» را بنام می‌پیوسته‌اند مانند فریدون مردی خردمند بود ولی پسینیان «ی» را به زاب می‌پیوندند مانند فریدون مرد خردمندی بود.

پیوستن «ی» بنام درست است از دو راه :
1ـ «ی» چه بنام و چه به زاب پیوندد در هرحال «ی» ازآن‌ِ نام است. بگویید مرد خردمندی یا مردی خردمند ، «ی» نشانه‌ی نشناختن مرد است پس بهتر است نشانه را بخود آن نام نشناخته داد نه به زابش.
2ـ اگر «ی» به زاب پیوندد آنجا که زاب را بتوان مضافٌ‌الیه گرفت سرگردان می‌شویم و زاب از مضافٌ‌الیه شناخته نمی‌شود مانند زن توانگری را دیدم. نمی‌دانیم خواست گوینده زن شخص توانگر است تا توانگر مضافٌ‌الیه باشد و شوهر آن زن زابنده [= متصّف] به زاب توانگر باشد یا زنی که خودش توانگر است تا توانگر زاب باشد. پس باید «ی» را بنام داد تا دچار تردید نشویم.

در این شعر که از ادیب نیشابوری بیاد دارم :
من نه پیر سال و ماهم گرچه بینی مو سپیدم
حسرت زلف سیاهی در جوانی کرده پیرم
همین سرگردانی هست. ما نمی‌دانیم سیاه زاب زلف است (بدین معنی که حسرت زلفی سیاه شاعر را در جوانی پیر کرده است) تا معشوقِ شاعر ، جوانی رومی باشد یا سیاه مضافٌ‌الیه زلف است (بدین معنی که حسرت زلف شخص سیاهی شاعر را در جوانی پیر کرده ولو خود زلف سفید باشد) تا در این صورت آن معشوق آقای ادیب پیری زنگی باشد.

اگر شاعر از گفتن این شعر ناچار است باید بگوید :
حسرت زلفی سیاه اندر جوانی کرده پیرم.


پرچم : برای آنکه از این نوشته‌ی دانشورانه‌ی آقای خراسانی هوده گرفته شود می‌نویسیم که گفته‌ی ایشان درباره‌ی پیوستن «ی» بنام ، نه به زاب راستست و ما این را پذیرفته از این پس در نوشته‌های خود آن را بکار خواهیم بست.


.
✴️ دین و جهان (بزبان عادی)

🖌 احمد کسروی

🔸نشست
سوم (تکه‌ی چهارم)


مثلاً داستان برخاستن زردشت که ما در نشست پیش بکوتاهی یاد کردیم ، دکتر ارانی چنین شرح می‌دهد :


«از اختصاصات مهم اوضاع طبیعی ایران تضاد زیاد آب و هوای آن بر حسب زمان و مکانست. در یک محل در دو فصل کاملاً متفاوت حتا در ساعتهای مختلف یک شبانه‌روز آب و هوا کاملاً متفاوت و در یک زمان در دو محل بالنسبه نزدیک نیز اوضاع جوی و طبیعی نیز بکلی مختلف دیده می‌شود. از طرف دیگر خشکی و کم‌آبی قسمت اعظم این سرزمین و محدود بودن دره‌های مساعد و خوش‌آب‌وهوا نیز از اختصاصات طبیعی ایرانست.
واضحست اختصاصات در وهله‌ی اول در طرز تفکر و زندگی ایرانیان تأثیر اساسی داشته است. شرایط طبیعی سابق‌الذکر چنانکه می‌دانیم موجب زندگانی ایلاتی و چادرنشینی است.
بهمین جهت چادرنشینی هنوز هم در ایلات ایران باقیست. تبدیل شدن چادرنشینی بزندگانی دهقانی و شهری یک قدم ترقی در زندگانی ایرانی باید محسوب شود. عقاید زردشت (تولد بیش از 600 سال قبل از میلاد) یک عامل ترقی برای آنزمان بوده است و مردم را بزندگانی دهقانی و شهرنشینی ، محبت به حیوانات اهلی مفید (سگ و گاو) و احترام بآب و درخت و زراعت دعوت می‌کرده است و لازم نیست ما شرح دهیم چگونه این مذهب نیز کاملاً در تحت تأثیر شرایط مادی محیط ظاهر شده است.
احترام سگ برای پاسبانی گله ، احترام گاو برای زراعت و احترام بآب و درخت در سرزمین گرم و خشک صرف بواسطه‌ی احتیاج مادیست. اگر صرف ترحم بموجودات زنده از نظر اخلاق مورد توجه زردشت بوده ممکن بود بجای سگ و گاو مثلاً سوسمار و وزغ را برای احترام پیشنهاد کند. چون مذهب زردشت مادیست اصولاً عاری از عناصر عرفانست. منتها این مذهب نیز مانند سایر مذاهب بعدها دستخوش پیشامدهای تاریخ شده است».


ببینید چگونه آقای دکتر از بسیار چیزها چشم می‌پوشد تا سخن خود را بکرسی نشاند. چنانکه گفتیم در زمانهای باستان یک گرفتاری بزرگِ مردمان بت‌پرستی می‌بود که چون جهان را یکدستگاهی نمی‌شناختند نیروهای بسیاری را خیال می‌کردند در آن مؤثر است و خدایانی از تصور خود بوجود آورده می‌پرستیدند. زردشت با آن نادانیها به مبارزه برخاسته و این را روشن گردانیده که جهان یک دستگاه است و درو جز یک نیرو مؤثر نمی‌باشد و آن نیرو یا خدا (یا بگفته‌ی خود زردشت : آهورامزدا) در بیرون از این جهان می‌باشد. این پایه‌ی بزرگی در دین زردشت می‌بوده.

نیز زردشت سخن از نیکیها و بدیها رانده این روشن گردانیده که در جهان (و همچنین در کالبد آدم) نیکیها و بدیها توأم است و هر آدمی باید خواستار نیکیها باشد تا بتواند خود را از بدیها دور گرداند. تا آنجا که ما دانسته‌ایم پیش از زردشت این داستان (داستان نیک و بد) هم در پرده‌ی تاریکی می‌بوده و آدمیان نیازی بآنکه خود را نیک گردانند نمی‌دیده‌اند.

دکتر از همه‌ی اینها چشم می‌پوشد و تاریخ را نیز بکنار گزارده چنین وامی‌نماید که ایرانیان تا زمان زردشت کوچ‌نشین می‌بوده‌اند و زردشت برخاسته تنها برای اینکه آنان را بدیه‌نشینی و کشاورزی وادارد ، و از آیین زردشت تنها اهمیت دادن بآب و درخت و گاو و سگ را بمیان می‌آورد.

اینکه می‌گوید :‌ «چون مذهب زردشت مادیست اصولاً عاری از عناصر عرفانست ...» ، مسلماً خواستش اینست که گفتگو از آهورامزدا و مانند اینها را دیگران به دین زردشت افزوده‌اند. ولی این سخنیست که تاریخ و جستجوهای دانشمندان اروپا و آمریکا بی‌اساس بودنش را بازنموده‌اند. دوباره می‌گویم : داستان آهورامزدا و گفتگو از نیکیها و بدیها پایه‌های بزرگی در دین زردشت می‌بوده.

من متعجبم چرا این دانشمندان از حقایق چشم می‌پوشند؟!. چیزیست بسیار آشکار : آدم دارای نیروهای مغزی بسیار است که یکی از آنها پندار (یا خیال) است ، دیگری اندیشه است ، دیگری عقل است.


.
✴️ در پیرامون رُمان (پیوست)
تکه‌ی چهارم

🔸 آيا همینكه «رمان تاريخی» شد ديگر بيهوده‌كاری نخواهد بود؟!

🖌 کوشاد تلگرام

كسی كه با دو چشم نابینا پا براه می‌گزارد چه شگفت كه پیاپی درافتد و از گودالی بگودالی درغلطد! كسی كه با مغز پوچ زبان بسخن می‌گشاید چه شگفت كه در یك جمله‌ی او چندین سفاهت پدیدار باشد!

آقا كالای نوینی ببازار آورده :
ـ «باید برای هر یكی از بزرگان ایران افسانه‌ای درست كرد ...».
ـ چرا !؟
ـ «برای آنكه مردم تاریخ زندگانی آنان را بآسانی یاد بگیرند».

بر این سخن چندین خرده باید گرفت :
نخست ـ كه می‌گوید كه مردم افسانه را زودتر از تاریخ یاد می‌گیرند؟ بلكه ‌اگر حقیقت را بخواهیم افسانه هرگز در خاطر جایگیر نمی‌شود. زیرا افسانه دروغ است و دروغ با راست همیشه ‌این فرق را دارد كه آن یكی كمتر در یاد جای می‌گیرد و این یكی كمتر از یاد می‌رود.

دروغ را چه بسا كه خود دروغگو نیز بیاد نمی‌سپارد و از اینجاست كه «دروغگو حافظه ندارد» مثل گردیده.

در زبان فارسی رمانی بهتر از كتاب ابراهیم بیك نوشته نشده و شاید كسانی آن را چندین بار از آغاز تا انجام خوانده‌اند. با اینهمه ‌امروز اگر پرسشی كرده شود كمتر یادی از آن در دلِ خود دارند. ولی تاریخ نادرشاه یا شاه‌عباس را اگر كسی دوبار بخواند شاید تا آخر عمر فراموش نگرداند.

قرنها و صد قرنها در جهان كشاكش راست و دروغ در كار بوده و همیشه راست چیره و فیروزمند و دروغ زبون و بی‌آبرو درآمده. بیخرد آن كسانی كه تازه می‌خواهند شكوه و آبرویی برای دروغ بسیج كنند!

دوم ـ اینكه می‌گوید : سرگذشت راستین بزرگان را كنار گزارده برای هر یكی داستان دروغی درست كنیم تنها باین جهت كه مردم آن را بآسانی یاد بگیرند ، این سخن درست ماننده‌ی آنست كه شاگردی درس ریاضی خود را روان نكرده بنام آسانی یك غزل از دیوان حافظ روان كند. یا ماننده‌ی آنست كه حمالی كه یك جوال گندم بدوش او داده‌اند تا بخانه‌ی كسی بَرَد بنام آسانی كارِ خود آن را زمین گزارده جوال را پر از كاه كرده بدوش بكشد و بخانه‌ی آن كس ببرد.

... اگر بنا باشد كه ما بنام آسانی كار حقیقت را تغییر بدهیم دیگر هیچ حقیقتی بحال خود بازنخواهد ماند!

كسی نمی‌پرسد : آقای راهنمای راه نشناس! اگر این پیشنهاد شما پیشرفت دارد چرا در سرتاسر تاریخ این كار را نكنیم و بجای آن افسانه‌هایی از خود نبافیم و رواج ندهیم!؟

ببینید اینان با این مغزهای پوچ ، خود را پیشوای مردم می‌خوانند و بدینگونه راهنماییهای بیخردانه می‌كنند.

ما هر چیزی را برای حقیقت آن می‌خواهیم كه ‌اگر تغییر پیدا كند دیگر نخواهیم خواست. كسانی اگر داستان یعقوب لیث را می‌خواهند داستان راستین او را می‌خواهند تا بخوانند و عبرت بردارند. بخوانند و یاد بگیرند كه ‌این مرد نامدار چگونه خود را از آن كوچكی بآن بزرگی رسانید. اما داستانی كه یك نویسنده ‌از پندار خود ببافد ازو چه عبرتی می‌توان برداشت تا كسی خواستار او باشد؟! آیا افسانه‌ی حسین كُرد درخورِ آنست كه كسی از آن عبرت بردارد؟!

در اینجا نیز مثلی باید زد : مادری دوای تلخی به بچه‌ی بیمار خود داد كه بخورد بچه مادر را غافل كرده دوا را دور بریخت مگر اندكی كه در ته كاسه نگهداشت و سر كاسه را پر از شربت شیرین كرده سركشید و بمادر چنین گفت : «مادرجان خوردم». مادر كه چگونگی را دریافته بود پاسخ داد : «آری ولی دوا را نخوردی شربت را خوردی».

این آقا هم كه می‌گوید : ما اگر افسانه برای بزرگان بسازیم مردم تاریخ زندگانی آنها را بآسانی یاد می‌گیرند باید گفت : «آری یاد می‌گیرند ولی افسانه‌ای را كه شما بافته‌اید نه تاریخ زندگانی آن بزرگ را».


.
🌺 یکم آذر ، روزبه پیمان 🌺

🖌 کوشاد تلگرام

امروز روز یکم آذرماه 1400 ، هشتادوهشتمین سالروز انتشار نخستین شماره‌ی مهنامه‌ی «پیمان» است. این روز را پاکدینان «روزبه یکم آذر» یا «روزبه پیمان» نامیده جشن می‌گیرند. کسانی در شگفت شده می‌پرسند : «بیرون آمدن یک مهنامه مگر چیست که سالروز آن روزبه (عید) باشد؟». در گفتاری از احمد کسروی که از امروز آغاز یافته در سه روز در کانال خواهیم آورد چگونگی پیمان بر ناآشنایان دانسته خواهد گردید.

کسروی هیچگاه از کوششهای توانفرسایش با ستایشهای پرآب و تاب سخن نرانده. لیکن آگاهان که به کارهای او نیک بنگرند هر یک از آنها را «شاهکاری» می‌یابند. در پرچم روزانه شماره‌ی 252 در پاسخ به جوانان فریبخورده‌ای که او را نیکخواه آذربایجان نمی‌پنداشتند ناچار گردیده گوشه‌ای از دشواریها بر سر راه مهنامه و کتابنویسی‌هایش را بازنماید. او می‌گوید :

«من از سال 1312 همیشه به بلندی نام آذربایجان كوشیده‌ام. در زمان رضاشاه كه كمتر كسی می‌یارست نام شورش مشروطه را ببرد من تاریخ آن را می‌نوشتم و پراكنده می‌كردم و چون می‌دانستم اگر [اداره‌ی]سانسور ببیند جلو خواهد گرفت بیشتری از بخشهای آن تاریخ را بی‌نشان دادن بسانسور بچاپ می‌رسانیدم و اگر شما می‌خواهید بدانید كه این تاریخ‌نویسیِ من چه خطرهایی را دربر توانستی داشت پرونده‌ی این كار را در شهربانی بخوانید و یا از آقای سرهنگ آرتا بپرسید. همین كار كه من تاریخ مشروطه بی‌اجازه از وزارت فرهنگ و بی‌نشان دادن بسانسور چاپ كرده‌ام یك نتیجه‌اش این توانستی بود كه من بزندان بیفتم و كسی یارای بردن نام من نداشته باشد. با اینحال برای آنكه تاریخ مشروطه كه بیشترش بآذربایجان بستگی دارد از میان نرود من آن تاریخ را با كوششهای بسیار دو بار بچاپ رسانیدم».

بسیاری از برجستگان توده که در آن زمانها به کار مهنامه برخاستند جز چند سالی نتوانسته‌اند آن را راه برند. ولی کسروی گذشته از پیمان ، به هر یک از «نامه»‌‌‌‌‌‌های «پرچم روزانه» ، «نیمه‌ماهه» و «هفتگی» و «دفترهای ماهانه‌ی سال 1324» که برخاست هیچیک از کمی خواننده و خواستار نبود که ادامه نیافت. مثلاً پیمان با آنکه (جز در چند شماره) آگهی نمی‌گرفت و پولی از این راه نمی‌توخت ،‌ با اینحال هفت سال پیاپی توانست فیروزانه انتشار یابد. سرانجام هم چون نیاز به روزنامه‌ای بود که در آن هنگامه‌ی پرآشوب پس از شهریور 1320 می‌بایست زبان «باهماد آزادگان» باشد و کسروی نمی‌توانست به هر دوی آنها همزمان برسد از بیرون آوردن پیمان بازایستاد. سه نامه‌ی پرچم هیچ یک بخواست او بازنایستاد بلکه هر سه بازداشت شد.

کسانی که در شگفت می‌گردند یک مجله را بزرگ‌ داشتن چه معنی دارد ، برداشتشان از مجله دفترچه‌هاییست که هفتگی یا ماهانه بیرون ‌آید و روی جلدش تصویری از یک «ستاره»ی سینما ، یا از ورزشکاران و شرح زندگی ایشان و «حاشیه»هایش ، یا دورنمایی از طبیعت ، درونش خبرهای سیاسی کم‌ژرفا و یا «جنجالی» همچون «صفحه‌ی حوادث» ، یک دو رمانی پوچ و شعرهایی از این شاعر بیهوده‌گو و آن غزلسرای یاوه‌باف ،‌ سخنانی پراکنده از این فیلسوف غربی و آن حکیم شرقی ، چند جوک و چیستان و مسئله و جدول و سودوکویی ، شوخی‌نگاره‌ای (کاریکاتور) و برخی ترجمه‌ها از رسانه‌های بیگانه باشد. کوتاهسخن : یک انبانی که درونش هرچه خواننده‌ را بتواند کشد و تیراژ مجله را بالا برد بریزند. اینکه این نوشته‌ها باهم سازگارند یا نه ،‌ اینکه یکی دیگری را نقض می‌کند و مایه‌ی گیجسری خواننده و پراکنده‌اندیشی می‌گردد و آیا یک راه روشنی را می‌پیماید و خواستش رسیدن به آرمانی است و دردی را از دردهای مردم درمان می‌کند ، اینها نه چیزهاییست که دارنده‌ی مجله به آن بیندیشد. گو اینکه او خود می‌پندارد «فرهنگ‌سازی» می‌کند و از کوشش به چنین «رسالتی» بخود می‌بالد.

آری ، چنین مجله‌ای نه درخور جشن و بزرگداشت است. ولی آیا مهنامه‌ی پیمان چه بود؟!..
در آن هفت سال ، پیمان توانست یك شاهراه رستگاری بروی ایرانیان و جهانیان بگشاید. اینست ارج و گرانمایگی آن ماهنامه.


.
✴️ روزبه پیمان

🖌 احمد کسروی

🔸دفتر یکم آذر ـ تکه‌ی 1 از 3


ما امروز را بنام آنكه روز پیدایش پیمانست «روزبه»[=عید] گرفته‌ایم. كسانی خواهد گفت : یك مهنامه چیست كه روز پیدایش آن را «روزبه» گردانند. ما پارسال در همچنین روزی در همین اتاق «روزبه» را معنی كرده گفتیم پیشامد سودمند و تاریخی بزرگی كه در زندگانی یك توده رخ داده و مردانی بجانفشانیهایی پرداخته‌اند ، آن توده را سزد كه روز رخ دادن آن پیشامد را روزبهی گیرند و همه ساله بیاد آن داستان و بنام ارجشناسی از آن مردان جانفشان جشن گیرند و شادی كنند. با این معنی كه خود گفته‌ایم ، آیا سزاست كه روز پیدایش یك مهنامه را «روزبه» شماریم؟...

این پرسشیست كه هر كس تواند از خود كند و من اینك به پاسخش می‌پردازم :

ما روزبه را بنام آن ورجاوند[=مقدس] راهی كه پیمان باز كرده می‌گیریم.

شما نیك می‌دانید كه از سیصد سال باز در اروپا جنبش دانشها پدید آمده و پیشرفت بسیار تندی رخ داده. ما این را گفته‌ایم كه «پیشرفت» خود بندی از آیین سپهر است. جهان همیشه در پیشرفت بوده است و خواهد بود. آدمی از روزی كه بروی زمین پیدا شده رو بسوی بهتری و پیشرفت داشته است. ولی هیچگاه گامهایی باین تندی كه در سیصد سال گذشته برداشته است برنداشته بوده.

آری جنبش دانشها در اروپا و آمریكا و افزارهای نوینی كه برای زندگی پدید آورد گامهای بزرگی در راه پیشرفت بشمار است. لیكن شما می‌دانید كه از همان دانشها تاكنون بجای سود زیان برداشته شده.

زیرا این دانشها همانكه پیش رفتند فلسفه‌ی مادی بمیان آمد. انبوه دانشمندان باین شدند كه دستگاه هستی جز همین جهان سَتَرسا[=محسوس] نیست و در پشت سر آن چیزی نمی‌باشد.

این یك لغزش اندیشه‌ای می‌بود ، و زیان بسیار نداشتی اگر در همینجا ایستادی. سخن در آنست كه در همینجا نایستاد و پیروان آن فلسفه ، آدمی را هم جز این تن و جان مادی نشماردند ، و او را با جانوران یكسان دانسته بسیار بی‌ارجش گردانیدند ، و آدمی را نیكی‌پذیر نشمارده هر گونه كوشش را در راه نیكی جهان بیهوده دانستند ، زندگی را جز نبرد زندگان ندانسته به هر توانایی سزنده[=جایز] شماردند كه ناتوانان را زیر پا گزارد و لگدمال گرداند.

بدینسان در رشته‌های بسیاری دچار لغزش گردیده یك رشته بدآموزیهای زهرآلود هناینده‌ای[مؤثر] را بیرون ریختند. بهنگامی كه اینان با بدآموزیهای زهرآلود خود آدمیان را از نیكوكاری دور گردانیده بكشاكش و نبرد با یكدیگر وامی‌داشتند از آنسو نیز دانشمندان افزارهای شگفت بسیاری را از راه‌آهن و تلگراف و تلفن و اتومبیل و هواپیما و كشتیهای تندرو و مانند اینها ساخته بكار می‌انداختند ، و شما نیك می‌دانید كه این افزارها با حال كنونی زندگانی بیش از همه در راه نبرد و كشاكش بكار می‌رود و اینگونه ماشینها بیش از همه افزارهایی در دست آزمندان می‌باشد.

به شُوند[=سبب] این لغزشها زندگانی در اروپا و آمریكا بسیار دشوار گردیده دسته‌های انبوهی بیكبار بیچیز شده و یك دسته ملیونها پول اندوخته بودند ، و درمیان دو سو دشمنیها رخ داده و در راه چاره‌جویی اندیشه‌های گوناگونی از سوسیالیزم و كمونیزم و مانند اینها پیدا شده بود. یك جمله بگویم : گره‌ها در رشته‌ی زندگانی توده‌های غربی پدید آمده و دشواری تا بجایی رسیده بود كه گروهی بمیان افتاده از دانشها بد می‌گفتند و از شهریگری (یا تمدن) كه همان پیشرفت آدمیست بیزاری می‌جستند. در هر كشوری كسانی برخاسته بآن می‌كوشیدند كه آدمیان را بحال بیابانیگری هزارها سال بازگردانند.



.
✴️ پرسش و پاسخ در زمینه‌ی زبان

🖌 احمد کسروی

📖 پرچم نیمه‌ماهه

پرسش :
چه جدایی میانه‌ی دو واژه‌ی آهو و آک است؟!..
اهواز ـ شریف نجفی
پاسخ :
جدایی درمیانه‌ی آنها نیست و هر دو بمعنی عیب است ،‌ ولی چون «آهو» بمعنی دیگری نیز می‌آید ما آن را رها کرده تنها «آک» را بکار خواهیم برد که جداشده‌ها نیز از آن بیاوریم.

سوزاناک
در شماره‌ی چهارم پرچم کلمه‌ی سوزاک را نادرست و بجای آن «سوزاناک» را درست دانسته بودید. در دزفول این کلمه را به همانگونه که شما بکار خواهید برد بکار می‌برند.
اهواز ـ شریف نجفی


.
✴️ دین و جهان (بزبان عادی)

🖌 احمد کسروی

🔸نشست
سوم (تکه‌ی پنجم)


پندار یا خیال آنست که کسی بنشیند و از مغز خود چیزهایی بوجود آورد که خودش بپذیرد و بدیگران نیز تعریف کند. افسانه‌ی گاوماهی پنداری (خرافه) بوده : مردم چون چگونگی زمین را نمی‌دانسته‌اند یکی با خود نشسته و چنین گفته : زمین بروی شاخ گاو ، و گاو بروی پشت ماهی و ماهی بروی آب دریا ایستاده. این را از خیال خود ساخته و بمیان مردمان انداخته است.

اندیشه آنست که کسی از چیزی بچیز دیگری پی برد و از یک دانسته به یک نادانسته راه یابد. اینکه اسحاق نیوتن از افتادن سیبی به نیروی کشش (قوه‌ی جاذبه) راه یافت نتیجه‌ی اندیشه می‌بود.

عقل شناسنده‌ی راست و کج ، و نیک و بد ، و راهنمای آدم بسوی حقایقست. اینکه نیوتن می‌دانست که در جهان چیزی یا کاری بی‌سبب نمی‌تواند باشد و به همین عنوان از افتادن سیب باندیشه فرورفت و سبب آن را جُست ، نتیجه‌ی عقل می‌بود.

این نیروها همچون دیگر نیروهای آدم همیشه در کار است ، و آنهمه نادانیها و دانشها که در میان بوده بیش از هر چیزی نتیجه‌ی اینهاست.

خیال و خیال‌بافی یکی از گرفتاریهای آدم می‌باشد. اگر این نیرو در آدمیان نبود زندگانی بسیار بهتر از این بود.

ما چون بگذشته‌ی جهان می‌نگریم می‌بینیم همیشه نادانیها و گمراهیهایی که نتیجه‌ی خیالبافی می‌بوده آدمیان را گرفتار می‌داشته ، و هر زمان ، یک بار کسی یا کسانی برخاسته با پشتیبانی عقل با آن نادانیها به مبارزه می‌پرداخته. مثلاً چنانکه گفتیم در زمانهای باستان بت‌پرستی یکی از گرفتاریها می‌بوده. مردمان بسیاری ، جهان را یک دستگاه نشناخته نیروهای بسیاری را در آن مؤثر تصور می‌کرده‌اند و از خیال خود خدایانی بوجود آورده و مجسمه‌هایی ساخته خود را گرفتار آنها می‌کرده‌اند. از اینسو در برابر ایشان زردشت و موسا و دیگران برخاسته و عقلها و اندیشه‌ها را به تکان آورده به رهانیدن مردمان از بت‌پرستیها می‌کوشیدند.

اینست آنچه ما می‌بینیم. ولی پیروان مادیگری از اینها ناآگاهند (و یا خود را بناآگاهی می‌زنند) و به یک رشته سخنان بیدلیل و زورکی می‌پردازند.

نخست آنان میانه‌ی خیالبافیهای یک دسته و حقیقت‌جوییهای دسته‌ی دیگر فرق نمی‌گذارند و بدآموزیهای سودجویان و خیال‌بافان را با راهنماییهای نیکخواهان و دلسوزان در یک مرتبه جا می‌دهند. مثلاً صوفیان که به بهانه‌ی «وحدت وجود» یا پندار بیپای دیگری جهان را بی‌ارزش و پست گرفته مردمان را بگوشه‌گیری و بیکاری و چشم‌پوشی از خوشیها واداشته‌اند ، و بنیادگزاران دینها که بیکاری و گوشه‌گیری را بد شمارده مردمان را بکوشش در راه زندگانی برانگیخته‌اند ، دکتر ارانی همگی را به یک دیده می‌بیند و حقیقتی در کارهای هیچ یکی از آنان سراغ نمی‌دارد.

هر کسی که نام «خدا» یا «روان» برده یا از جهان دیگری یادی کرده ، چه از راه خیالبافی بوده و چه از روی دلیل ،‌ چه او از بدآموزان و فریبکاران می‌بوده و چه از نیکخواهان و راهنمایان ، دکتر ارانی همه را صوفی می‌شمارد و همه را به یک محک می‌سنجد.

در نزد اینان زئوس یا آتنا یا آپولون یا اوسیریس که یونانیان و مصریان در خیال خود داشته‌اند با آهورامزدا یا یَهُوَه [1] یا الله که زردشت و موسا و محمد نام برده‌اند ، یک ارزش می‌دارد و همگی در یک مرتبه می‌باشند.

دوم ، آنان همه‌ی اینها را ، چه فلسفه ، چه صوفیگری ، چه دین ، نتیجه‌ی نیازمندیها و سودجوییها (یا بگفته‌ی خودشان : نتیجه‌ی تأثیر محیط) شمارده اهمیتی به خیال (پندار) یا اندیشه یا عقل یا دیگر نیروهای مغزی آدم نمی‌دهند.

باور داشتن بجاویدانی روان و امید بستن بزندگانی آینده نتیجه‌ی بینوایی و بدبختیست که طبقه‌ی بردگان یا زیردستان یونانی دچار آن می‌بوده‌اند و با این امیدها خود را دلخوش می‌کرده‌اند.

برخاستن زردشت و آموزگاریهای او در سایه‌ی نیازی بوده که ایرانیان کوچ‌نشین بکشاورزی و ده‌نشینی می‌داشته‌اند و زردشت جز همین را نخواسته.

پیدایش اسلام و برخاستن پاکمرد عرب به جهت سودی بوده که مردم قریش در مکه از آمدن عربها بزیارت کعبه می‌برده‌اند و در سایه‌ی بنیادگزاریهای اسلام و ایمنی و آرامش در عربستان بفزونی آن سود امید می‌بسته‌اند.

برای هر جنبشی از جنبشهای اندیشه‌ای ، چنین داستانی (یا بهتر گویم : افسانه‌ای) می‌سرایند. نمی‌دانم بکوششهای ما که سالهاست با نادانیها و گمراهیهای مردمان می‌جنگیم و همه‌ی دسته‌های زورمند کشور را با خود دشمن ساخته‌ایم و به اینهمه آسیب و زیان تحمل می‌کنیم چه داستانی جور خواهند کرد و چه سببها و یا علتهایی از تصورات خود بوجود خواهند آورد.

[1] : Yahovah ، نام خداست در نزد یهودیان.



.
✴️ در پیرامون رُمان (پیوست)
تکه‌ی پنجم

🔸 آيا همینكه «رمان تاريخی» شد ديگر بيهوده‌كاری نخواهد بود؟!

🖌 کوشاد تلگرام

دریغا افسانه‌های كیخسرو كیقباد و كیكاوس و دارا و اسكندركه در ایران رواج داشت و فردوسی آنها را با آن شیوایی و زیبایی نظم كرده ما امروز همه را كنار می‌گزاریم و صد رنج بخود هموار كرده‌ از كتابهای باستان یونان و روم و از نوشته‌های زیرخاكی جستجوی تاریخ می‌كنیم. ولی این می‌گوید تاریخ درستِ آن كسانی را كه در دست داریم رها كرده برای هر یكی افسانه‌ای ببافیم!

آقا بوجار آورده و گندمها را پاك گردانیده. نوكرِ نادان كارگر می‌آورد كه دوباره هرچه خاك و ریگ است درون گندم بریزند ـ آیا چنین كسی نادان نیست؟.
٭٭٭

... یكی از ایرادهایی را كه بر این بدعت زشت اروپایی داشتیم این بود كه چون داستان تاریخی را با افسانه درهم می‌آمیزند این خود زیان بزرگی را دربر دارد و باعث آن می‌شود كه خوانندگان افسانه‌های بی‌بنیاد را بجای تاریخ بیاد خود سپارند و در اینجا و آنجا بازگویند. ...

یكی از رمانهای جرجی زیدان رمان «الانقلاب العثمانی» است كه در آنجا افسانه‌بافیها كرده و یك مرد و یك زن را بنام «رامز» و «شیرین» دست اندر كار شورش عثمانی ساخته ‌است. بتازگی یكی از خوانندگان الهلال چنین پرسشی از آن مهنامه نموده : «آیا رامز و شیرین دو قهرمان شورش عثمانی هنوز زنده‌اند و آیا كنون را در كجا هستند؟»

مهنامه پاسخ داده كه رامز و شیرین دروغی بودند!

كسی از نویسنده‌ی الهلال بپرسد كه آیا سود آن دروغ‌پردازیها چه بود؟ آیا از چه راهی می‌توان آن دروغها را كه در مغزهای خوانندگانِ رمانهای شما جا گرفته ‌از مغزهای ایشان بیرون آورد؟!
٭٭٭

... یكی از سوژه‌ها كه بدست این دروغ‌پردازان افتاده زندگانی رضاشاه و كارهای اوست. هر یكی دروغ دیگری می‌‌سازد و بچاپ می‌رساند كه هرآینه در آینده مایه‌ی گمراهی نویسندگان تاریخ خواهد بود.

مثلاً بتازگی در یكی از آن نامه‌های هفتگی داستان بسیار درازی نوشته در این زمینه كه رضاشاه بآذربایجان رفته و یك شب میهمان سیمتقو گردیده و در آن میان دریافته كه ‌اندیشه‌ی سیمتقو دستگیر گردانیدن اوست ، و با زیركیهایی خود را رها گردانیده. نویسنده‌ی بیشرم آن را با آب و تاب بسیار می‌نویسد در حالی كه ‌از ریشه دروغست و هیچگاه نبوده ‌است كه رضاشاه برود و سیمتقو در آنجا باشد. هنگامی‌كه رضاشاه بروی كار آمد سیمتقو با دولت می‌جنگید و درمیانه خونریزیها می‌رفت ، و چون پس از سالها شكست خورد گریخته ‌از ایران بیرون رفت و چون بنام زینهارخواهی بایران بازگشت در همان روزها كشته شد. پس در چه زمانی بوده كه رضاشاه به میهمانی او رفته‌است؟!.
(از گفتار «تاریخ را آلوده می‌گردانند» ، دفتر آذرماه 1324)

اینها را با همه‌ی درازی آوردیم تا اگر از یاد رفته یا کسی این پیوست را جداگانه خوانْد ، بداند که کتاب به زمینه‌ای که این خاطره پیش می‌کشد به گشادی پرداخته و روشن گردانیده که اینگونه رماننویسی خود از پرزیانترین رمانهاست. پس چه پرت بوده که گفته شود : «جواب دادم بلی خوانده‌ام[!!] ... متأسفانه نظر شما در آن كتابتان ناظر به حكایتهای افسانه‌ای شرقی خودمان ، امثال امیر ارسلان نامدار و حسین كُرد شبستری و ... است. اما رمان آن نیست كه مورد حمله و انتقاد شما قرار گرفته ‌است»؟!.



.
✴️ روزبه پیمان

🖌 احمد کسروی

🔸دفتر یکم آذر ـ تکه‌ی 2 از 3

این حال غرب می‌بود. اما در شرق چنانكه می‌دانیم از هزار سال باز در ایران و كشورهای نزدیك آن گمراهیهای گیج‌كننده‌ای از شیعیگری و باطنیگری و فلسفه‌ی یونان و صوفیگری و خراباتیگری و علی‌اللهیگری و شیخیگری و بهائیگری و مانند اینها یكی پس از دیگری پیدا شده و این توده‌ها را سخت آلوده گردانیده بود. سپس از پنجاه شصت سال باز شرقیان چشم بسوی اروپا باز كرده و آن شكوه و آراستگی بیرونی آن را دیده بیكبار خیره مانده و از اینجا یك گمراهی شگفت دیگری پدید آمده بود. بدینسان كه از گرفتاریهای اروپا ناآگاه مانده و تنها از دیدن بیرون درخشان و دلكش زندگانی اروپاییان چنین دانسته بودند كه اروپاییان شاهراه پیشرفت را پیموده بآخرین فرودگاه آن رسیده‌اند و شرقیان نیز اگر می‌خواهند در راه پیشرفت گام بردارند باید پیروی از آنان نموده هرچه آنان می‌دارند بگیرند.

كم‌كم این دلبستگی باروپا رویه‌ی[ruye =صورت] دیوانگی گرفته تا بآنجا رسیده بود كه برای شناختن نیك و بد قاعده‌ای جز اینكه در اروپا چنین است و یا چنین نیست نمانده و یك كسی اگر سخنی گفتی بایستی از گفته‌ی فلان مسیو و یا بهمان مادام دلیل آورد ، وگرنه سخنش ارج پیدا نكردی.

از این گمراهیِ شگفت آن بایستی كه شرقیان زندگانی اروپایی را با همه‌ی گرفتاریهایش بگیرند و خود را گرفتار گردانند. آن هم از این راهِ پیروی كوركورانه كه خود ننگ دیگری شمرده خواستی شد.

در چنین هنگامی و درمیان این گمراهیهای گوناگون درهم‌رفته بود كه در سال 1312 در چنین روزی پیمان پدید آمد ، پدید آمد كه با همه‌ی این گمراهیها نبرد كند ، پدید آمد كه یك شاهراهی بروی جهان باز كند.

نخست به اروپاییگری پرداخت. زیرا این نادانی سنگ بزرگی در پیشِ رو می‌بود. ما كه می‌خواستیم آمیغهای[حقایق] زندگانی را روشن گردانیده بیراهی اروپاییان را بازنماییم بایستی پیش از همه آن شیفتگی را كه به اروپاییان در كار می‌بود از میان برداریم.

سال نخست پیمان بیش از همه درباره‌ی اروپاییگری بوده و بسیاری از شماها كه از خوانندگان پیمان بوده‌اید نیك می‌دانید كه چه تیشه‌ای بریشه‌ی آن گمراهی فرود آوردیم. نیك می‌دانید كه چگونه آن «طلسم» را شكستیم. در میانه های‌و‌هوی بزرگی برخاست ولی آمیغها كار خود را كرده با فیروزی از هایهوی بیرون آمدیم.

در سال دوم ، پیمان به شعر و «ادبیات» پرداخت. چه این دیوانگی دیگری درمیان ایرانیان می‌بود. اروپاییان برای آنكه شرقیان را دست اندازند و فریبشان داده نگزارند از آلودگیهای روزگار گذشته پاك شوند كتابها در ستایش شاعران نوشته بودند و این نیرنگ درگرفته و هوده‌اش آن شده بود كه دیوانگی دیگری در ایران بنام هواداری از شاعران پدید آید ، در هر شهری «انجمن ادبی» برپا شود ، در دبیرستانها «تاریخ شعراء» از درسها باشد ، نویسندگان كتابها درباره‌ی این شاعر و آن شاعر نویسند ، فرمانروایانان در شهرها گنبد و بارگاه بروی گورهای شاعران برافرازند ، پنجاه درصد جوانان بشاعری گراییده قافیه‌بافی كنند. در همان سال 1313 بود كه بنام فردوسی جشن هزارساله گرفتند و از همه‌ی كشورهای اروپا و آسیا نمایندگان خواندند. سپس برای سعدی جشن هفتصد‌ساله آماده گردانیدند ، وزارت فرهنگ پولها می‌ریخت و این تكان را هرچه فزونتر می‌گردانید. سعدی و حافظ و خیام و مولوی و فردوسی «مفاخر ملی ایران» شمرده می‌شدند.

ما در آن روز زیان این شاعران را چنانكه امروز می‌دانیم نمی‌دانستیم ، و با این حال می‌بایست این دیوانگی را نیز از میان برداریم ، و این بود در سال دوم گفتارهای پیاپی نوشتیم و بسیاری از شما آگاهید كه چه هایهویی برپا گردید و چه دشمنیهایی نموده شد ، كه هنوز هم هست ، و با آنكه دستگاهشان بهم زده تیپشان از هم پراكنده‌ایم ، باز كسانی دست از دشمنی برنداشته‌اند و بگفته‌ی یكی از یاران همچون شغالان در تاریكیها زوزه می‌كشند.

در سال سوم ، پیمان بسر بایای بزرگ خود رسیده به مادیگری پرداخت. گمراهی بزرگ این زمان (بلكه بزرگترین گمراهی كه تاكنون دیده شده) ، مادیگریست ، و پیمان نیز بیش از همه برای نبرد با این گمراهی پدید آمده بود.

چنانکه گفتم مادیگری تنها یك لغزش اندیشه‌ای نیست و دنباله‌هایی می‌دارد و بهمه‌ی رشته‌های زندگانی برمی‌خورد. پیروان این گمراهی نه تنها این جهان را همین دستگاه سَتَرسای مادی شناخته به خدا و جهان دیگر باور نمی‌دارند ، آدمی را نیز همین تن و جان مادی شناخته بپایه‌ی جانوران می‌برند ، او را نیكی‌پذیر نمی‌دانند ، زندگی را جز نبرد نمی‌شمارند ، ناتوان را خوراك توانا می‌پندارند ، خرد را كه داور نیك و بد باشد نمی‌پذیرند. بدینسان در هر رشته با گمراهی دیگری دچارند.



.
✴️ در پیرامون زبان (بخش دوم)

🖌 احمد کسروی

📖 پرچم نیمه‌ماهه

🔸 2ـ دوریشگی در کارواژه‌ها


یک آک دیگر زبان فارسی که مایه‌ی نابسامانی آن گردیده ، دوریشگی‌ایست که در بیشتر کارواژه‌ها (فعلها) روانست. مثلاً نوشتن و نویسیدن دوریشه‌ایست که باهم بکار می‌رود. زیرا برخی جداشده‌ها از آن و برخی از این آورده می‌شود : نوشت ، می‌نوشت ، نوشته ، بنویس ، می‌نویسد ، نویسنده.

مانند این بسیار است و برخی از آنها جداییشان از همدیگر فزونتر می‌باشد ، و اینک در پایین یک رشته از آنها را می‌شماریم :

گسیختن ، گسلیدن ؛ هِشتن ، هِلیدن ، رَستن ، روییدن ؛ گفتن ، گوییدن ؛ فرمودن ، فرماییدن ؛ نهفتن ، نهانیدن ؛ رفتن ، رویدن ؛ دیدن ، بینیدن ؛ شستن ، شوییدن ؛ شنیدن ، شنویدن ؛ خواستن ، خواهیدن ؛ خاستن ، خیزیدن ؛ کردن ، کنیدن ؛ بودن ، باشیدن ؛ بستن ، بندیدن ؛ داشتن ، داریدن ؛ آفریدن ، آفرینیدن ؛ ستدن ، ستاندن ؛ کاشتن ، کاریدن.

این یک آشفتگی بزرگی در زبانست و کسانی که بخواهند فارسی را بیاموزند ، این یکی از دشواریهای کار ایشان خواهد بود. از اینسوی آیا این آشفتگی یک سودی را دربر می‌دارد؟!. بیگمان نمی‌دارد و هوده‌اش جز نابسامانی زبان و دشواری آن نمی‌باشد. اینست باید چاره کرده شود. بدینسان که همه‌ی جداشده‌ها از یک رشته بیاید. مثلاً گفته شود : نویسید ، می‌نویسید ، نویسیده ، بنویس ، نویسنده ... همچنین در ماننده‌هایش. یک زبان هرچه بسامانتر ، بهتر باشد.

این نیز باید کم‌کم بکار بسته شود که گوشها نَرَمد. از آنسوی این یک جُستاریست[مبحث] که آیا از دو ریشه کدام یکی را باید برگزید و کدام یکی را از میان برد؟.. آنچه ما می‌دانیم در بیشتر جاها ریشه‌ی دوم درخور گزیدنست. زیرا از آنست که توان همه‌ی جداشده‌ها را گرفت ، و از ریشه‌ی یکم چنین کاری نتواند بود. مثلاً در همان نوشتن و نویسیدن ، اگر ریشه‌ی یکم را بگیریم ، در بیشتر جداشده‌ها خواهیم درماند.

ولی از ریشه‌ی دوم همه‌ی آنها را توان آورد (که ما نیز آوردیم). لیکن گاهی نیز ریشه‌ی یکم ساده‌تر و بهتر باشد. چنانکه در کردن و کنیدن ، و آفریدن و آفرینیدن ، حال چنین می‌باشد و ما توانیم گفت : می‌کرد ، بکرد ، کرنده ، می‌آفرد ، بیافرد ، آفرنده. همچنین در برخی ماننده‌ی اینها.



.
✴️ دین و جهان (بزبان عادی)

🖌 احمد کسروی

🔸نشست
سوم (تکه‌ی ششم)


از آنان باید پرسید : اگر هر باوری نتیجه‌ی چیزهای بیرونیست پس افسانه‌ی گاوماهی چگونه بوجود آمده؟!. چه چیزهایی آن را بوجود آورده؟!. یونانیان و رومیان و مردمان دیگر صدها باورهای بیپا می‌داشته‌اند. آیا می‌توان هر یکی از آنها را نتیجه‌ی چیزهای بیرونی (عوامل خارجی) دانست؟!.

یونانیان خیال می‌کردند که پیش از رسیدن ایشان به یونان ، مردمی در آنجا ساکن بوده‌اند که دارای یک چشم و آن هم در پیشانیشان می‌بوده‌اند. آیا می‌توان باین خیالبافی سببی در میان آب و هوا و شکل دره‌ها و کوههای آن سرزمین و یا در میان پیشامدهای زندگانی پیدا کرد؟!.

یکی از افسانه‌های یونانی که بکتابهای فارسی نیز درآمده ،‌ افسانه‌ی آمازونهاست. یونانیان خیال می‌کردند کشوری در شرق هست که همه‌ی مردمش زنانند و یک مرد در میان ایشان نیست. شاهشان زنست ، سپاهیانشان زنهایند ،‌ کارگران و کشاورزانشان زنهایند. این افسانه چندان شناخته می‌بوده که یکی از نویسندگانِ تاریخِ اسکندر او را بجنگ این زنان (یا آمازونها) نیز برده و ما این داستان بیپا را در شاهنامه‌ی فردوسی نیز می‌یابیم. آیا باین افسانه چه سببی در میان چیزهای بیرونی می‌توان تصور کرد؟!.

از اینها می‌گذریم. ما هم پذیرفتیم که زردشت را بآن کوششها و مبارزه‌ها با نادانیها و بت‌پرستیها نیازمندی ایرانیان بکشاورزی برانگیخته و آن دینی که بنیاد گزارده جز باین نیت نبوده ، ولی می‌پرسیم : آنهمه حقایق را باو که یاد داده بود؟!.

این که جهان یکدستگاهست و در آن تنها یک نیرو مؤثر می‌باشد ،‌ امروز چیز ساده و آشکاریست. ولی در آنزمان کسی این را نمی‌دانسته [1] و جای پرسشست که زردشت که بگفته‌ی اینان یک تن همچون دیگران می‌بوده ، آن را از کجا دانسته؟!.

همچنین پذیرفتیم که پیغمبر اسلام آرزویی جز ایمن شدن عربستان و افزودن به سود قریش که نگاهبانان کعبه می‌بودند نمی‌داشته و تنها برای این خواست کوچک بآن کوششهای بزرگ برخاسته. لیکن می‌پرسیم : او آن نیرو را از کجا آورده؟!. آیا این کار آسانیست که کسی در برابر همگی ایستد و راه تازه‌ای برای زندگی باز کند و آیین نوی بنیاد گذارد؟!. پس چرا دیگران ماننده‌ی آن نتوانستند بکنند؟!.

پیروان مادیگری این نخواسته‌اند که گامی پیش گذارند و داستان دینها را از نزدیک بسنجند و بفهمند. از دور ایستاده باینگونه سخنان بسیار خام پرداخته‌اند.

این داوریهای دکتر ارانی درباره‌ی دینها و بنیادگزاران آنها درست ماننده‌ی اینست که کسانی از جوانان بیمایه که کوششهای ما را می‌بینند و سخنانی را درباره‌ی شعر و رُمان و فرهنگ و دیگر زمینه‌ها می‌گوییم ، می‌شنوند از دور ایستاده با خود چنین می‌گویند : «بلی دیگر! مقصودشان شهرتست!».

این بتازگی رخ داده که یکی از آنان در نشستی نشسته و چنین شرح می‌داده : «در کتاب دوست‌یابی هم نوشته یکی از عواملی که انسانها را بکوشش وامی‌دارد آرزوی شهرت و بزرگیست. کسانی که از شعرا بد می‌گویند مقصودشان همینست و می‌خواهند از این راه شناخته و بنام گردند ...». یکی از شنوندگان پاسخ داده و چنین گفته : «آیا کسی هم بآرزوی شهرت خود را با هر گونه رنج و گزند گرفتار می‌کند؟!. مگر برای شناخته شدن راههای آسانتر دیگری نیست؟!. همچنین گرفتم که سخن تو راستست و این دسته را بدشمنی با حافظ و خیام و سعدی آرزوی شهرت برانگیخته ، ولی بسخنانشان چه بگوییم که همه از روی دلیلست؟!. آیا اینها را نیز آرزوی شهرت یاد داده؟!.».

دکتر ارانی دلیل می‌آورد که زردشت که مردم را بمهربانی با سگ و گاو و اهمیت دادن بآب و پرورش درختها واداشته تنها از روی نیازمندی می‌بوده. می‌گوید : «اگر صرف ترحم بموجودات زنده از نظر اخلاق مورد توجه زردشت بود ممکن بود بجای سگ و گاو مثلاً سوسمار و وزغ را برای احترام پیشنهاد کند».

نمی‌دانم چرا دکتر نیندیشیده که زردشت و دیگر بنیادگزاران دین‌ بآبادی جهان و نیکی زندگانی آدمیان می‌کوشیده‌اند و هدفشان این می‌بوده. اینست سگ و گاو را چون بآن هدف سودمند می‌دیده‌اند مردمان را بمهربانی با آنان وامی‌داشته‌اند. از وزغ و سوسمار چه سودی بآبادی جهان و نیکی زندگانی آدمیان می‌تواند باشد؟!.


[1] : نه تنها نمی‌دانسته بلکه چنانکه نویسنده نیز بازنموده ، پیشامدهای ضد هم ، همچون زایش و رشد کودک از یکسو و بیماری و مرگ او از سوی دیگر یا سر برآوردن و روییدن گیاه و از آنسو بارش تگرگ و کوفته و نابود شدن آن ، بیش از همه این اندیشه را می‌پرورده که اینها از نیروهای ضد هم سر می‌زند.



.
✴️ در پیرامون رُمان (پیوست)
تکه‌ی ششم

🔸 آيا همینكه «رمان تاريخی» شد ديگر بيهوده‌كاری نخواهد بود؟!

🖌 کوشاد تلگرام

شگفتتر اینست : «آقای كسروی در جواب من گفت : این با خرد ناسازگار است!». ...

کسی که زمینه‌ی رمان را بآن توانایی شکافته و بازنموده و همه‌ی گوشه و کنارش را روشن گردانیده در پاسخ تنها به یک جمله‌ی نارسایی بسنده کند که : «این با خرد ناسازگار است». در کجا کسروی پاسخ پرسشی را چنین دم بریده داده؟! خاطره‌گو این را به چه کسانی می‌گوید؟! اگر مخاطبش کسیست که کتابی از کسروی نخوانده چه بسا این افسانه را باور کند ولی کسی که یک کتاب ازو خوانده است هیچگاه چنین پاسخ بی‌مقدمه و ناشیانه‌ای را از کسروی باور نخواهد کرد.

فشاره‌ی خاطره اینست : چون در تاریخ گفتگوهای کسان نیامده یا کوتاه آمده و از این نمی‌توان نمایشنامه یا فیلم فراهم نمود خوبست رماننویس «در حد مجاز» تخیلش را بکار اندازد و چنان افسانه‌ای را ببافد. در حالی که کتاب پیشتر به چنین بهانه‌ای پرداخته و پاسخ داده : «اگر در تاریخها تنها از قضایای سیاسی سخن می‌رانند از این جهت است كه جز خبر آن قضایا از زمانهای باستان بدست نرسیده. خود تاریخنگاران باین نقص تاریخ اقرار دارند ولی چاره برای آن نمی‌شناسند. اگر رماننگار می‌خواهد جبران این نارسایی تاریخ را با پندار خود كند این كار او بدان خواهد مانست كه كسی چون دسترس بپول ندارد جیب و بغل خود را با سفال انباشته در دلِ خود آنها را پول انگارد».

در نتیجه‌ی این پاسخ و پاسخهای دیگر که آمد ، آنچه باورنکردنیست آنکه گفته شده : «آقای كسروی با هوشمندی خاص خود ، تمام مسأله را دریافت و بلافاصله ... بلند شد و درمیان تمام حاضران ... گفت : ما این ندانسته بودیم!»

شگفتتر آنکه می‌گوید : «فوراً دستور داد تمام رمانهای خارجی را از تل كتاب بیرون بیاورند ...». گیریم چنین داستانی راست بوده و سخن خاطره‌گو درباره‌ی رمانهای تاریخی پذیرفته شده ، چه انگیزه‌ای بوده که این نتیجه شامل «تمام» رمانهای خارجی (نه ایرانی) بشود؟!.

ایراد دیگر به این خاطره برداشتِ نادرست از داستان كتابسوزان است. در خاطره آمده كه كسروی و همباورانش (آزادگان) این كار را از جنبه‌ی «سمبولیك» می‌كرده‌اند. این غلط آشکاریست! باید گفت خاطره‌گو هرگز نزدیك نیامده تا ببیند كسروی و آزادگان چه می‌گویند و چه می‌خواهند زیرا در همان سخنرانی‌های روز یكم دی‌ماه كه یاد می‌کند ، این بروشنی شرح داده شده كه ‌این كار بسیار جدی است (1) و آرمان ایشان جز نابودی همه‌ی كتابهای زیانمند نیست. از سمبولیك نامیدن كتابسوزان پی می‌بریم كه خاطره‌گو از گوهرِ اندیشه‌های كسروی دور بوده یا خواست دیگری از این خاطره‌گویی دارد.

در گفتارهایی كه در پیرامون كتابسوزان نوشته شده و سخنانی كه در آن باره رانده شده ، گفتگو در آن است كه ‌این توده گرفتار چند رشته آلودگیهایی همچون صوفیگری ، خراباتیگری ، كیشها ، مادیگری ، اروپاییگری ، رمان ، «ادبیات» ، فلسفه‌ی كهنِ یونان و باورهای زیانمندی همچون بد یمن و خوش یمن ، ساعت و قدم خوب و بد ، استخاره ، چشم زدن ، قضا و قدر ، نذر و دخیل بستن و اینگونه پندارها می‌باشد. از آنسو سرچشمه‌ی آنها كتابهاست و تا این كتابها هست آن آلودگیها هم هست و مردم از گرفتاریها رها نگردیده و روی نیكروزی را نخواهند دید. پس ـ بدانسان كه مأموران نبرد با مواد مخدر می‌كنند و كشتزارهای تریاك را می‌سوزانند ـ می‌باید ریشه‌ی این آلودگیها را نیز خشك كرد و كتابهای زیانمند را نابود گردانید و سوزانیدن یكی از راههای آنست.

اینجا چیزی که بیجا بکار رفته واژه‌ی «سمبولیك» می‌باشد. زیرا بیرون و درون داستان یكیست : كوشش به نابودی سرچشمه‌ی آلودگیهای اندیشه‌ای!

آن برداشت به همان اندازه غلطست كه بگوییم بآتش كشیدن کشتزارهای تریاک و ویران گردانیدن کارگاههای ساخت مواد مخدر بدست پلیسِ ‌كشورها نه نبرد با مواد مخدر بلكه شناسانیدن «سمبولیك» زیانمندی آنست!

گرچه كتابهایی كه سوزانده ‌‌شد همه ‌از خانه‌های آزادگان آمده بود و بسیاری هم شعر و رمانهایی بوده كه نویسندگانِ آن پس از پی بردن به بیهودگی و زیانمندی آنها خود آورده سوزانیده‌اند. لیكن خواست اصلی آنست كه كتابسوزان دامنه یابد و دیگران نیز بایشان بپیوندند. از یكسو زیانمندی و خواری آن کتابها دانسته گردد و از سوی دیگر آوازشان بگوش همه رسد تا بدانند آنچه ‌ارجمند و مقدس دانسته‌اند در حقیقت مسبب بدبختیهاشان بوده و اینست درنگ نكرده ‌ایشان هم آن
سرچشمه‌های بدبختی را نابود گردانند. پس واژه‌ی سمبولیك در اینجا هرچه بیجاتر می‌باشد؟!


(1) : این سخنرانیها پس از پایان جشن چاپ و پراكنده می‌شد. دفترهای یكم دی‌ماه 1322 و یكم دی‌ماه 1323 خوانده شود.



.
✴️ روزبه پیمان

🖌 احمد کسروی

🔸دفتر یکم آذر ـ تکه‌ی 3 از 3

از سال سومش ، پیمان باین اژدهاگمراهی پرداخت ، و هر زمان از راه دیگری آمده پاسخهای استوار داد. در پنجساله‌ی پیمان شما كمترین شماره‌ای خواهید یافت كه از مادیگری سخن نرفته و پاسخهایی ببدآموزیهای آن نوشته نشده باشد. درباره‌ی روان ، و در پیرامون خرد ، و در زمینه‌ی برگزیدگی آدمی یك رشته از ارجدارترین سخنان برشته كشیده گردیده و همه‌ی آنان با دلیلهای استوار ـ دلیلهایی همسنگ دانشها ـ توأم بوده است.

در همان حال پیمان ، گمراهیهای دیگر را ـ از فلسفه‌ی یونان و صوفیگری و جبریگری و خراباتیگری و شیعیگری و باطنیگری و علی‌اللهیگری ـ از دیده دور نداشته هر زمان به یكی دیگری پرداخت.

پس از همه‌ی اینها پیمان ، با روشن گردانیدن معنیهای دین و شهریگری[=تمدن] و جهان و زندگانی و دیگر زمینه‌های بسیار ارجدار ، شاهراهی برای زندگانی می‌گشاد ـ شاهراه پاكدینی كه امروز می‌داریم و درباره‌اش باین كوششها برخاسته‌ایم.

این بوده پیمان و كارهای آن ، و ما ورجاوند[=مقدس] می‌شماریم. نه خود پیمان بلكه این كارهای او را ، ورجاوند می‌شماریم این راه خدایی را كه بروی جهان باز شده است. یكم آذر را روزبه می‌شماریم نه بپاس پیمان بلكه بپاس این شاهراه خدایی.

برای آنكه چگونگی را بجلو چشم شما بیاورم یادآوری می‌كنم آن را كه در دفتر «خدا با ماست» بگشادی نوشته شده در «ورجاوند بنیاد» نیز آمده است :

«آدمیان همیشه رو بسوی پیشرفت و بهتری داشته‌اند و خواهند داشت ولی این پیشرفت همیشه از دو رشته باید بود : یكی از رشته‌ی دانشها ، و دیگری از رشته‌ی دین ، و پیشرفتی كه تنها از راه دانشها باشد به هوده‌ی[نتیجه] درستی نخواهد رسید».

این را در آن كتابها روشن گردانیده‌ایم. اكنون می‌باید گفت : پیشرفت از رشته‌ی دانشها از دویست سال باز از اروپا آغاز یافته بود ، و پیشرفت از رشته‌ی دین نیز از آسیا ، با پیدایش پیمان آغاز یافت. اینست چگونگی داستان ، و اینست راز آنكه یكم آذر روز ورجاوندی شمرده می‌شود.



.
✴️ در پیرامون زبان (بخش دوم)

🖌 احمد کسروی

📖 پرچم نیمه‌ماهه

🔸 3 ـ فزونی بیجای کارواژه‌های یاور

یکی دیگر از آکهای فارسی فزونی بیجای کارواژه‌های یاور[فعل معین] می‌باشد. زیرا در جاهایی که می‌توان جداشده آورد و نیازی بکارواژه‌ی یاور نیست ، باز با آن می‌آورند. مثلاً می‌گویند : ناله کرد ، زاری نمود ، خنده نمود ، درخواست کرد ، زندگی کرد ، نهان کرد و همچنین بسیار مانند اینها که باید بگویند نالید ، زارید ، خندید ، درخواست ، زیست ، نهانید.

این یکی از زیانهاییست که از درآمیختگی کلمه‌های بیگانه پدید آمده. زیرا کلمه‌های بیگانه را که می‌گرفتند با کارواژه‌ی یاور می‌آوردند ، همچون تقاضا کرد ، تناول نمود ، میل کرد ، تضرع نمود ، توجه کرد ، و مانند اینها ، سپس واژه‌های خود فارسی را هم با آن شیوه آورده‌اند.

هرچه هست این یکی از آکهای زبان می‌باشد که تا می‌توان باید پرهیزید. باید تا می‌توان خود واژه را بگونه‌ی کارواژه آورد. مثلاً سه کلمه‌ی پندار ، انگار ، گمان از یک رده می‌باشد و چنانکه در آنها می‌گویند : پندارید ، انگارید ، در این هم باید گفت : گمانید. چنانکه می‌گوییم : خشکید ، توانیم گفت : ترید. همچنان توانیم گفت : کوتاهید ، درازید ، پهنید ، و بسیار مانند اینها. چنانکه می‌گوییم : ترشیده ، همچنان توانیم گفت : تلخیده ، شوریده و مانند اینها. این نیز باید کم‌کم پیش رود و گوشها را نرماند.



.
✴️ دین و جهان (بزبان عادی)

🖌 احمد کسروی

🔸نشست
سوم (تکه‌ی هفتم)


«ترحم یا دلسوزی به موجودات زنده» عنوانی در نزد عقل نمی‌دارد. در میان موجودات زنده چیزهایی هست که با آبادی جهان و نیکی زندگانی آدمیان نمی‌سازد و باید نابودشان ساخت.

می‌خواهم بگویم : زردشت و دیگر بنیادگزاران دین به یک هدف بسیار بزرگ می‌کوشیده‌اند و خود ترازویی برای شناختن نیک از بد در دست می‌داشته‌اند. هیچگاه اسیر چیزهای بیرونی (یا محیط) نشده‌اند. هیچگاه نیازمندیهای مادی ریشه‌ای برای اندیشه و کار ایشان نبوده.

زردشت و دیگران آدمیان را به نیکوکاریهایی واداشته‌اند که هیچ علتی از نیازمندیهای مادی برای آنها نمی‌توان شناخت. بنیاد همه‌ی دینها بر اینست که آدم جلو طمع و هوس خود را بگیرد و در کارها و کوششها عقل را راهنمای خود گرداند. این تعلیمات چه علتی از نیازمندیهای مادی تواند داشت؟!.

یک مَثَل دیگر از کتاب دکتر که سستی گفتارهای او را نیک می‌رساند جمله‌هاییست که درباره‌ی منصور حلاج می‌نویسد بدین ترتیب :


«منصور حلاج از طبقه‌ی متوسط بود و «أنا الحق» گفتن او حقیقتاً ادعای خدایی نبود. بلکه قیام بر علیه قدرت و اهمیت مخصوص خدا بود و اگر یک مرکز مقتدر خلافت بدست حامد بن ابی‌العباس وزیر خلیفه‌ی‌ مقتدر عباسی اقدام بکشتن وی می‌کند (سال 309 هجری) کاملاً برای حفظ قدرت مرکز خلافت است».


آیا این راستست؟!.. آیا داستان حلاج چنین رنگ سیاسی‌‌ای داشته؟!.. آیا از یک جمله‌ی «أنا الحق» که گاهی حلاج و شِبلی ، نیمه‌نهانی ، بزبان می‌رانده‌اند از سلطه و توانایی خلیفه‌های اسلامی می‌توانست بکاهد؟!. آیا اینها را می‌توان پذیرفت؟!. آیا نباید تعجب کرد که دانشمندی بچنین تأویلهای بی‌دلیل پردازد؟!. آیا در شگفت نباید بود که دانشمندی از داستان روشنی چشم پوشد؟!.

تاریخچه‌ی پیدایش صوفیگری را در میان اسلامیان خود دکتر چنین یاد کرده که پندارهایی که بنام «وحدت وجود» یا «اتحاد و حلول» از زمان افلاطون و ارسطو پیدا شده همراه فلسفه‌ی یونان بمیان مسلمانان آمده ، و در اینجا سبب پیدایش صوفیگری اسلامی گردیده. اگر راستتر از آن خواهیم این صوفیگری پدید آمده از گفته‌های پلوتینوس بوده. این فیلسوف رومی سخنانی با زبان فلسفه می‌گفته که کوتاه‌شده‌ی آنها اینست : «در جهان آنچه هست همه یک چیز است. خداست و چیزهای دیگر از آن جدا شده‌اند. روان باینجهان آمده و گرفتار ماده شده ، اینست همیشه باید از اینجهان و از خوشیهایش گریزان و در آرزوی پیوستن بآن ریشه یا میهن نخست خود باشد. در اینجهان نیز اگر کسی از خود بیخود گردد بآن ریشه‌ی هستی (خدا) تواند پیوست».

اینها فشرده‌ی گفته‌های پلوتینوس است و ما نمی‌خواهیم بگوییم اینها از کجا برخاسته. نمی‌خواهیم همه چیز را در اینجا روشن گردانیم. این سخنان چون در قرن دوم اسلامی بمیان مسلمانان آمده به یک دسته بسیار خوش افتاده. کسانی از شنیدن اینکه «ما خداییم و با خدا یکی می‌باشیم» بشور آمده دیوانه‌وار بجمله‌هایی از «أنا الله»[1] و «لَیسَ فی جُبَّتی اِلا الله» [2] و مانند اینها برخاسته‌اند و از خود پندارهایی بآن پندارهای پلوتینوس می‌افزوده‌اند. یکی از آن کسان حسین (یا منصور) حلاج بوده که دیوانه‌وار می‌گردیده و به برخی جمله‌های پا در هوا زبان باز می‌کرده. اگر دکتر داستان حلاج را در تاریخ طبری و ابن‌مسکویه خوانده بود این می‌دانست که کارهای او منشائی جز هوس نداشته و آن معنایی که دکتر به «أنا الحق» گفتن او می‌دهد هیچ تناسبی ندارد. همچنین حامد بن ابی‌العباس کسی که دارای چنان دوراندیشی و باریک‌بینی باشد و از «أنا الحق» گفتن حلاج خطری برای آینده‌ی خلافت کند نمی‌بوده. باین سخنان دکتر عنوانی جز پندار نمی‌توان شناخت.

برای کاستن از توانایی خلافت ، کوششهای دوراندیشانه‌ی دیگری و بهانه‌های مؤثر دیگری لازم بود. در جایی همچون بغداد ، بصراحت «أنا الحق» گفتن و خود را بشکنجه‌های جانگزا سپردن جز یک خودکشی بسیار بیعقلانه نمی‌تواند شمرده شود.

اگر دکتر ارانی این سخن را درباره‌ی باطنیان که یک دسته‌ی سیاسی می‌بودند و راستی‌را به برانداختن خلافت بلکه اسلام می‌کوشیدند گفته بود جای ایراد نبود.

بسخن بیش از این دامنه نمی‌دهم. باورهایی که از نخست در میان آدمیان بوجود آمده ، چه راست و چه دروغ ، و چه سودمند و چه زیانمند ، ریشه‌ی آنها عقل و اندیشه و فهم و یا پندار بوده. این راست نیست که همه‌ی باورها از تأثیر چیزهای بیرونیست. راست نیست که در جهان حقایقی نیست.



[1] : معنی : من خدایم.
[2] : معنی : در رختم چیزی جز خدا نیست.




.
✴️ در پیرامون رُمان (پیوست)
تکه‌ی هفتم

🔸 آيا همینكه «رمان تاريخی» شد ديگر بيهوده‌كاری نخواهد بود؟!

🖌 کوشاد تلگرام

اما
دلیلها بر ساختگی بودن این داستان.

نخست ، ببینیم این خاطره در چه زمانی بوده. چون خرده‌گیر می‌گوید : «من كتاب شما را خوانده‌ام» ، و می‌دانیم كه كتاب در پیرامون رمان نخستین بار در تیرماه 1322چاپ شده و كسروی در اسفند 1324 كشته گردیده پس این دیدار و گفتگو (به فرض راست بودن) تنها می‌تواند در یكم دی‌ماه 22 ، 23 ویا 24 رخ داده باشد. از آنسو از این سه جشن تنها در یکم دی‌ماه 22 نشست بروی همگان آزاد بوده. زیرا پس از وحشیگریهای پستی كه ملایان و دیگران در بهمن 22 در تبریز و مراغه و میاندوآب پیش آورده و كمی‌ پیش از یكم دی‌ماه سال بعد (1323) ، همانها بدستیاری دروغ بیشرمانه‌ی «قرآن سوزی» در تهران مردم عامی ‌را شورانده و هایهوی بسیار در بازار و مسجدها براه انداخته بودند ، آزادگان در یكم دی ماه 23 جز خودیها كس دیگری را به جشن راه ندادند. سال دیگر (1324) هم باز به همان انگیزه ولی چون این بار هایهوی و دروغسازی دامنه‌دارتر گردیده و كسانی از دولتیان نیز پرده ‌از روی همدستی با ملایان برداشته و دسیسه‌ها رویه‌ی آشكارتری بخود گرفته بود و آشكاره ‌از كشتن كسروی و آزادگان در این مسجد و آن مسجد سخن بمیان می‌آوردند و در سی‌ام آذر این را در اعلامیه‌ای چاپ كرده در سراسر شهر پراكندند ، اینبود كسانی از آزادگان كه شنیده بودند همان روز به كانون آزادگان آمدند و چون جمعیتی گرد آمد و كتابهایی هم از پیش برای سوختن فراهم آمده بود تصمیم این شد كه همان روز را (30 ام آذر) جشن كتابسوزان بگیرند. پس چنان دیداری ، به فرض راست بودن ، تنها در یكم دی‌ماه 1322 می‌توانسته روی دهد.

دوم ، از روی این خاطره کسروی همینکه سخن دکتر را شنیده «خطایش را كه ناشی از عدم آگاهی بود» دریافته و «فوراً دستور داد تمام رمانهای خارجی را از تل كتاب بیرون بیاورند». معنی چنان گفته‌ای آنست که کسروی از سخن دکتر همه‌ی آنچه را درباره‌ی رمان و بویژه رمانهای تاریخی نوشته بوده (و ما اینجا آوردیم) در آغاز همان نشست و در نیتجه‌ی آن سخن دکتر نادرست و غلط یافته و از آنها روی گردانیده. و آنگاه شماری از آزادگان آن شب گواه بودند که دکتر با دلیلی که آورده نیمی از سخنان کتاب را پوچ گردانیده. اگر خاطره را راست انگاریم اینهاست نتیجه‌های آن.

ولی این نتیجه‌ها با راستیها نمی‌سازد و اینهاست انگیزه‌ی آنکه این خاطره را ساختگی می‌دانیم. زیرا نخست ، چون پرچم از مهر 1322 تا پایان سال 1323 بازداشت بوده ، شرح نشستهای سالهای 1322 و 1323 بنام همان روزهای نشست (همچون : یکم آذرماه 1322 ، یکم دی‌ماه 1323 ، سیزده مرداد 1323) جداگانه در دفترهایی چاپ شده و این نشدنیست که چنان گفتگوی مهمی رخ داده باشد و در آن دفتر (یکم دی‌ماه 1322) نیامده باشد. در آن دفترها همه‌ی سخنرانیها و گفتگوهای مهمِ نشست نوشته شده و اکنون همه در دست است. از روی همان دفتر یکم‌ دی‌ماه 1322 در نشست نخست چهار تن یکی پس از دیگری سخنرانی کردند (که سخنرانیهاشان در آن دفتر درست آمده) ، سپس چون میان کسروی و تنی چند از یارانش در همان زمینه‌ی کتابهای زیانمند گفتگوهایی رفته سخنان ایشان نیز آمده و سرانجام نوشته شده که نشست در ساعت 8 شب پایان پذیرفت.

کوتاه‌سخن ، نه در دفتر یکم دی‌ماه 1322 و نه در هیچ یک از دیگر دفترها ما نشانی از گفتگوی دکتر هشترودی با کسروی نمی‌یابیم. آنگاه این دیدار و گفتگو اگر راست بود چگونه شدنیست که یاران کسروی ، بویژه آنها که گواه گفتگوی دکتر و کسروی بودند ، نپرسند : «شما كه سخنرانی و گفتگوهای نشستها را پیاپی بروی كاغذ می‌آورید و از آنها دفترها پدید آورده بچاپ می‌رسانید چرا درباره‌ی گفتگوی خود با دکتر هشترودی و اعتراف به ناآگاهی خود در آن شب چیزی نمی‌نویسید؟!. چرا از رمانها «رفع اتهام» نمی‌كنید؟!. در نشست «ما این ندانسته بودیم» می‌گویید و از اینکه دکتر شما را به اشتباهتان آگاه گردانیده خشنودی می‌نمایید ولی باز همان نوشته‌ها را بی‌کم و‌کاست بچاپ دوم می‌رسانید ـ آیا این نیرنگ و دورویی نمودن نیست؟!..


.