«بسیار نادانیست كه با دانش و هنر دیگران را زیردست گردانند. بسیار نادانیست كه با نیرنگ و فریب تیرههایی را از پیشرفت بازدارند». (ورجاوندبنیاد)
✴️ بهداشت تنی ـ بهداشت روانی
🖌 کوشاد تلگرام
تکهی 8
🔸 افزودن سربار اروپایی به بار سبک «ادبیات» ـ 2
نویسندگان کتاب درسی در جاهای دیگری هم از نیرنگ یادشده بهره گرفته از گفتههای اروپاییان سودهای ناسزا بردهاند. مثلاً در جای دیگری میخواهند فردوسی را به دانشآموز ایرانی از زبان فرانسوا کوپهی فرانسوی بشناسانند. یک رشته سخنان ناراست و سبکی را سرهم کرده سخن از تیمور لنگ آن دیو خونخوار پیش میکشند و تو گویی ما ایرانیان باید او را نیز از زبان فرانسوا بشناسیم که میگوید :
«تیمور لنگ فاتح ایران و هند گاه سوار بر اسبی ... از میدان جنگ به گورستان میرفت و از اسب پیاده میشد و تنها درمیان قبرها بگردش میپرداخت و هرگاه بر مزار یکی از نیاکان خود یا شاعری بزرگ ، سرداری دلاور و دانشمندی نامدار میگذشت ، سر فرود میآورد و مزار او را میبوسید.
تیمور پس از آنکه شهر توس را گشود ، فرمان داد که از کشتار مردم آن دست بردارند زیرا فردوسی شاعر ایرانی روزگار خود را در آن بسر برده بود. آنگاه تیمور بر سر مزار او شتافت و چون جذبهای اسرارآمیز او را بسوی فردوسی میکشید خواست که قبرش را بگشایند :
«مزار شاعر غرق در گُل بود».
تیمور در اندیشه شد که پس از مرگ ، مزار کشورگشایی چون او چگونه خواهد بود. پس ، از راه قرهقورم بسوی تاتار ـ آنجا که نیای بزرگش چنگیز ، در معبدی آهنین آرمیده است ـ روی آورد.
در برابر زایر نامدار که زانو بر زمین زده و سر فرود آورده بود ، سنگ بزرگی را که بر گور فاتح چین نهاده بودند برداشتند. ولی تیمور ناگهان بر خود لرزید و روی بگردانید :
«گور ستمگر غرق در خون بود».
تا اینجاست بافتههای فرانسوا کوپه. دانسته نیست چه شده که ما تاریخ خود را باید از یک شاعر فرانسوی یاد بگیریم و این نویسندگان وزارت آموزش و پرورش تا چه اندازه نادان و بیدرد بودهاند که به نوشتههای چنان کسی بها داده آن را در کتاب درسی گنجانیدهاند. این نوشته پر از پندار و ناراستی است. نخست ما میدانیم که «تیمور با آنکه گرگ درندهای بیش نبود همیشه دم از دینداری زده بمردمفریبی پایبند بود چنانکه به هر کجا که صوفی خانقاهنشینی سراغ میگرفت بدیدن او شتافت و بدینسان خود را پایبند خدا و دین نشان میداد».
پس چون در اینگونه رفتارهای تیمور مردمفریبی در کار بوده ، این نوشتهی فرانسوا که «تنها درمیان قبرها بگردش میپرداخت و هرگاه بر مزار یکی از نیاکان خود یا شاعری بزرگ ، سرداری دلاور و دانشمندی نامدار میگذشت ، سر فرود میآورد و مزار او را میبوسید» ، دور از راستیست. مردمفریبی در تنهایی چه معنی دارد؟! تیمور آن جانور خونخوار کجا و پاسداری به دانشمندان کجا ـ بویژه که مرده باشند؟!
دوم ، توس را نه تیمور بلکه پسرش میرانشاه گشاد که «دههزار سر خواست و چون دههزار مرد پیدا نشد سرهای زنان و بچگان را بریدند». پس اینکه نوشته شده : «فرمان داد که از کشتار مردم آن دست بردارند زیرا فردوسی شاعر ایرانی روزگار خود را در آن بسر برده بود» ، جز دروغ شاخدار و فریب نیست. چنان از دیدار تیمور از خوابگاه فردوسی یاد میکند تو گویی این دیدار در سال 1313 خ. یا پس از آن بوده. توس بارها بدست مغولان و ازبکان و نیز پسر پلید تیمور چنان ویران شده بود که جای درست گور فردوسی تا آخرهای سدهی نوزدهم میلادی نیک شناخته نمیبود. پس چگونه تیمور دستور داد گور را بگشایند؟! و آن را غرق در گل یافت؟! مانند این یاوه را دربارهی گور چنگیز سروده است.
خواست از آوردن این تکهها اینست که کسانی که این کتابها را مینویسند و میخواهند دانشآموزان را بدام «ادبیات» بیفکنند شناخته گردند و فریبهاشان به آشکار افتد. خواست آنست که فریبکاریهای بیگانگان و نقشههای خائنانهای که بر سر دارند آشکار گردد.
🖌 کوشاد تلگرام
تکهی 8
🔸 افزودن سربار اروپایی به بار سبک «ادبیات» ـ 2
نویسندگان کتاب درسی در جاهای دیگری هم از نیرنگ یادشده بهره گرفته از گفتههای اروپاییان سودهای ناسزا بردهاند. مثلاً در جای دیگری میخواهند فردوسی را به دانشآموز ایرانی از زبان فرانسوا کوپهی فرانسوی بشناسانند. یک رشته سخنان ناراست و سبکی را سرهم کرده سخن از تیمور لنگ آن دیو خونخوار پیش میکشند و تو گویی ما ایرانیان باید او را نیز از زبان فرانسوا بشناسیم که میگوید :
«تیمور لنگ فاتح ایران و هند گاه سوار بر اسبی ... از میدان جنگ به گورستان میرفت و از اسب پیاده میشد و تنها درمیان قبرها بگردش میپرداخت و هرگاه بر مزار یکی از نیاکان خود یا شاعری بزرگ ، سرداری دلاور و دانشمندی نامدار میگذشت ، سر فرود میآورد و مزار او را میبوسید.
تیمور پس از آنکه شهر توس را گشود ، فرمان داد که از کشتار مردم آن دست بردارند زیرا فردوسی شاعر ایرانی روزگار خود را در آن بسر برده بود. آنگاه تیمور بر سر مزار او شتافت و چون جذبهای اسرارآمیز او را بسوی فردوسی میکشید خواست که قبرش را بگشایند :
«مزار شاعر غرق در گُل بود».
تیمور در اندیشه شد که پس از مرگ ، مزار کشورگشایی چون او چگونه خواهد بود. پس ، از راه قرهقورم بسوی تاتار ـ آنجا که نیای بزرگش چنگیز ، در معبدی آهنین آرمیده است ـ روی آورد.
در برابر زایر نامدار که زانو بر زمین زده و سر فرود آورده بود ، سنگ بزرگی را که بر گور فاتح چین نهاده بودند برداشتند. ولی تیمور ناگهان بر خود لرزید و روی بگردانید :
«گور ستمگر غرق در خون بود».
تا اینجاست بافتههای فرانسوا کوپه. دانسته نیست چه شده که ما تاریخ خود را باید از یک شاعر فرانسوی یاد بگیریم و این نویسندگان وزارت آموزش و پرورش تا چه اندازه نادان و بیدرد بودهاند که به نوشتههای چنان کسی بها داده آن را در کتاب درسی گنجانیدهاند. این نوشته پر از پندار و ناراستی است. نخست ما میدانیم که «تیمور با آنکه گرگ درندهای بیش نبود همیشه دم از دینداری زده بمردمفریبی پایبند بود چنانکه به هر کجا که صوفی خانقاهنشینی سراغ میگرفت بدیدن او شتافت و بدینسان خود را پایبند خدا و دین نشان میداد».
پس چون در اینگونه رفتارهای تیمور مردمفریبی در کار بوده ، این نوشتهی فرانسوا که «تنها درمیان قبرها بگردش میپرداخت و هرگاه بر مزار یکی از نیاکان خود یا شاعری بزرگ ، سرداری دلاور و دانشمندی نامدار میگذشت ، سر فرود میآورد و مزار او را میبوسید» ، دور از راستیست. مردمفریبی در تنهایی چه معنی دارد؟! تیمور آن جانور خونخوار کجا و پاسداری به دانشمندان کجا ـ بویژه که مرده باشند؟!
دوم ، توس را نه تیمور بلکه پسرش میرانشاه گشاد که «دههزار سر خواست و چون دههزار مرد پیدا نشد سرهای زنان و بچگان را بریدند». پس اینکه نوشته شده : «فرمان داد که از کشتار مردم آن دست بردارند زیرا فردوسی شاعر ایرانی روزگار خود را در آن بسر برده بود» ، جز دروغ شاخدار و فریب نیست. چنان از دیدار تیمور از خوابگاه فردوسی یاد میکند تو گویی این دیدار در سال 1313 خ. یا پس از آن بوده. توس بارها بدست مغولان و ازبکان و نیز پسر پلید تیمور چنان ویران شده بود که جای درست گور فردوسی تا آخرهای سدهی نوزدهم میلادی نیک شناخته نمیبود. پس چگونه تیمور دستور داد گور را بگشایند؟! و آن را غرق در گل یافت؟! مانند این یاوه را دربارهی گور چنگیز سروده است.
خواست از آوردن این تکهها اینست که کسانی که این کتابها را مینویسند و میخواهند دانشآموزان را بدام «ادبیات» بیفکنند شناخته گردند و فریبهاشان به آشکار افتد. خواست آنست که فریبکاریهای بیگانگان و نقشههای خائنانهای که بر سر دارند آشکار گردد.
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی سوم)
🔶 یک مردمی تا خود نیک نباشند از جهان نیکی نبینند
(بخش سه از سه)
🔸یك تودهی خردمند باید از گذشته پند آموزد.
این بار سوم است كه ایرانیان چشم باز كرده خود را در برابر یك چنین پیمانی میبینند و با داد و غوغا بجلوگیری و ایستادگی میكوشند. یكی در سال 1325[ق] (1907 میلادی) بود ... دیگری در سال 1337[ق] (1919 میلادی) بود ...
نمیخواهم این پیمان 1320 را با آن دو پیمان پیش بیك ترازو گزارم. در این زمینه گفتگو ندارم. خواستم آنست كه چنانكه از هیاهوها دربارهی آن دو نتیجهای نشد و گوش ندادند و پس از بیست و اند سال شما همانید كه بودید و باز خود را در برابر یك چنان پیمانی میبینید ، از هیاهو و فریاد و گله و نالهی امروزی نیز هیچ نتیجه نخواهد بود.
🔸شما از چه مینالید؟!.. از دست كه گله میكنید؟! سرچشمهی همهی گرفتاریهای شما درمیان خودتانست. شما خود بدید كه دچار بدی گردیدهاید.
دوباره میگویم : گردش این جهان از روی یك آیین استواریست ، و من اینك یك بندی را از آن آیین برای شما مینویسم : «یك مردمی تا خود نیك نباشد از جهان نیكی نبینند».
كنون شما آیا این را میپذیرید و از درون دل باور میكنید یا نه؟.. اگر نمیپذیرید باید گفت : معنی جهان و زندگی را نمیشناسید. باید گفت : از راستیها بسیار دورید. اگر میپذیرید و از درون دل باور میكنید در آنحال باید بجای این گله و نالههای بیجا در اندیشهی نیكی باشید تا بتوانید از نیكیهای جهان بهرهور گردید.
شگفت است كه در همین روزها در نشستی این گفتگو میكردم و چون كسانی بگله و ناله پرداخته بودند بایشان پاسخ داده میگفتم : «شما بدید كه از جهان بدی میبینید» ، یكی از آنان فریاد برآورد : «آقا چگونه ما بدیم؟! دیگران بما زور میگویند و ظلم میكنند». گفتم : «آن هم از بدیتان است. شما اگر نیك باشید كسی نتواند زور گوید. این زورگویی از آنست كه ناتوانید و ناتوانی از آن است كه آلودهی اندیشههای پراكنده و خویهای پستی هستید».
دیگری گفت : «تا مردم بیایند نیك شوند فرصت از دست رفته. باید هرچه زودتر كاری كرد».
گفتم : چه كار توانید كرد؟!.. شما گله و هیاهو را كار میشمارید و همین نشان نافهمی شماست. شما با این حالی كه هستید چه توانید كرد ، جز آنكه فلان وكیل با صد بدنامی كه دارد در مجلس نطق بسیار درازی كند و از روزنامهها نیز توقع درج آن را داشته باشد. و بهمان وكیل كه ما میدانیم جز پول بهیچ چیزی پابندی ندارد به رُویهكاری[=ظاهرسازی] ایرادهایی كند ، و فلان شاعر شعرهایی گوید و بدست این و آن دهد؟!.. آیا از اینها چه سودی تواند بود؟!.. همین كسان تا چه اندازه بجانفشانی آمادهاند؟. جانفشانی بماند ـ تا چه اندازه بزیان پولی تحمل توانند كرد؟..
چه شده است كه هر زمان نام نیك گردیدن ، بمیان میآید شما میرمید؟.. چه شده است كه نمیخواهید از راهش بچاره كوشید؟.. میگویند : «تا آن زمان فرصت از دست رفته». میگویم : «نرفته و شما هر زمان نیك شوید و این آلودگیها را از خود دور ساختید فرصت در دست شما خواهد بود.» بالاخره راه جز این دو نیست. یا باید باین ذلت و خواری تن دردهید و دیگر آوازی از خود درنیاورید ، و یا به نیكی خودتان و تودهتان بكوشید.
🔸اینكه میخواهید خود را نیك نگردانید و باآنهمه آزاد و سرفراز زندگی كنید ، آرزوی بسیار خامیست. بلكه باید گفت : با طبیعت جنگیدن است.
...
🔸باید گفت : در زندگانی دو راه هست : یكی راه هوس و دیگری راه خرد. راه هوس آنست كه بچگان دارند ، زنان دارند ، جوانان ناآزموده دارند. هرچه دلشان خواست میكنند. اندیشه بكار نمیبرند ، جز درپی خوشیهای خود نباشند ، و چون در نتیجهی كارهای ناستودهی خود گرفتار گردیدند آن زمان هم به گریه و ناله بس كنند و دل سرد گردانند ، راه خرد آن است كه مردان آزموده و خردمند دارند ، و در هر چیزی جستجوی ریشه و سرچشمهی آن كنند ، و بهیچ كاری جز از روی اندیشه درنیایند ، و از هر كوششی دربند نتیجه باشند ، و به هر دردی از راهش چاره جویند.
🔸امروز بسیاری از ایرانیان راه هوس را پیش گرفتهاند و از اندیشه و خرد كمتر بهرهور میگردند.
ولی ما در نوشتن پرچم و در كوششهایی كه خواهیم بكار برد یكسره راه خرد را پیش خواهیم گرفت.
اما این كه نیكی چیست و ما چگونه نیك باشیم زمینهایست كه در شمارههای آینده گفتارهای بسیار در پیرامون آن خواهیم نوشت. این راهی كه ما میرویم همان راه نیكی توده است.
(پرچم روزانه شمارهی 4)
🔶 یک مردمی تا خود نیک نباشند از جهان نیکی نبینند
(بخش سه از سه)
🔸یك تودهی خردمند باید از گذشته پند آموزد.
این بار سوم است كه ایرانیان چشم باز كرده خود را در برابر یك چنین پیمانی میبینند و با داد و غوغا بجلوگیری و ایستادگی میكوشند. یكی در سال 1325[ق] (1907 میلادی) بود ... دیگری در سال 1337[ق] (1919 میلادی) بود ...
نمیخواهم این پیمان 1320 را با آن دو پیمان پیش بیك ترازو گزارم. در این زمینه گفتگو ندارم. خواستم آنست كه چنانكه از هیاهوها دربارهی آن دو نتیجهای نشد و گوش ندادند و پس از بیست و اند سال شما همانید كه بودید و باز خود را در برابر یك چنان پیمانی میبینید ، از هیاهو و فریاد و گله و نالهی امروزی نیز هیچ نتیجه نخواهد بود.
🔸شما از چه مینالید؟!.. از دست كه گله میكنید؟! سرچشمهی همهی گرفتاریهای شما درمیان خودتانست. شما خود بدید كه دچار بدی گردیدهاید.
دوباره میگویم : گردش این جهان از روی یك آیین استواریست ، و من اینك یك بندی را از آن آیین برای شما مینویسم : «یك مردمی تا خود نیك نباشد از جهان نیكی نبینند».
كنون شما آیا این را میپذیرید و از درون دل باور میكنید یا نه؟.. اگر نمیپذیرید باید گفت : معنی جهان و زندگی را نمیشناسید. باید گفت : از راستیها بسیار دورید. اگر میپذیرید و از درون دل باور میكنید در آنحال باید بجای این گله و نالههای بیجا در اندیشهی نیكی باشید تا بتوانید از نیكیهای جهان بهرهور گردید.
شگفت است كه در همین روزها در نشستی این گفتگو میكردم و چون كسانی بگله و ناله پرداخته بودند بایشان پاسخ داده میگفتم : «شما بدید كه از جهان بدی میبینید» ، یكی از آنان فریاد برآورد : «آقا چگونه ما بدیم؟! دیگران بما زور میگویند و ظلم میكنند». گفتم : «آن هم از بدیتان است. شما اگر نیك باشید كسی نتواند زور گوید. این زورگویی از آنست كه ناتوانید و ناتوانی از آن است كه آلودهی اندیشههای پراكنده و خویهای پستی هستید».
دیگری گفت : «تا مردم بیایند نیك شوند فرصت از دست رفته. باید هرچه زودتر كاری كرد».
گفتم : چه كار توانید كرد؟!.. شما گله و هیاهو را كار میشمارید و همین نشان نافهمی شماست. شما با این حالی كه هستید چه توانید كرد ، جز آنكه فلان وكیل با صد بدنامی كه دارد در مجلس نطق بسیار درازی كند و از روزنامهها نیز توقع درج آن را داشته باشد. و بهمان وكیل كه ما میدانیم جز پول بهیچ چیزی پابندی ندارد به رُویهكاری[=ظاهرسازی] ایرادهایی كند ، و فلان شاعر شعرهایی گوید و بدست این و آن دهد؟!.. آیا از اینها چه سودی تواند بود؟!.. همین كسان تا چه اندازه بجانفشانی آمادهاند؟. جانفشانی بماند ـ تا چه اندازه بزیان پولی تحمل توانند كرد؟..
چه شده است كه هر زمان نام نیك گردیدن ، بمیان میآید شما میرمید؟.. چه شده است كه نمیخواهید از راهش بچاره كوشید؟.. میگویند : «تا آن زمان فرصت از دست رفته». میگویم : «نرفته و شما هر زمان نیك شوید و این آلودگیها را از خود دور ساختید فرصت در دست شما خواهد بود.» بالاخره راه جز این دو نیست. یا باید باین ذلت و خواری تن دردهید و دیگر آوازی از خود درنیاورید ، و یا به نیكی خودتان و تودهتان بكوشید.
🔸اینكه میخواهید خود را نیك نگردانید و باآنهمه آزاد و سرفراز زندگی كنید ، آرزوی بسیار خامیست. بلكه باید گفت : با طبیعت جنگیدن است.
...
🔸باید گفت : در زندگانی دو راه هست : یكی راه هوس و دیگری راه خرد. راه هوس آنست كه بچگان دارند ، زنان دارند ، جوانان ناآزموده دارند. هرچه دلشان خواست میكنند. اندیشه بكار نمیبرند ، جز درپی خوشیهای خود نباشند ، و چون در نتیجهی كارهای ناستودهی خود گرفتار گردیدند آن زمان هم به گریه و ناله بس كنند و دل سرد گردانند ، راه خرد آن است كه مردان آزموده و خردمند دارند ، و در هر چیزی جستجوی ریشه و سرچشمهی آن كنند ، و بهیچ كاری جز از روی اندیشه درنیایند ، و از هر كوششی دربند نتیجه باشند ، و به هر دردی از راهش چاره جویند.
🔸امروز بسیاری از ایرانیان راه هوس را پیش گرفتهاند و از اندیشه و خرد كمتر بهرهور میگردند.
ولی ما در نوشتن پرچم و در كوششهایی كه خواهیم بكار برد یكسره راه خرد را پیش خواهیم گرفت.
اما این كه نیكی چیست و ما چگونه نیك باشیم زمینهایست كه در شمارههای آینده گفتارهای بسیار در پیرامون آن خواهیم نوشت. این راهی كه ما میرویم همان راه نیكی توده است.
(پرچم روزانه شمارهی 4)
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 9 از بخش دوم
🔸 عشق در پندار شاعران
بسخن خود بازگردیم : هنگامی که ما از غزلهای بیهوده نکوهش مینوشتیم میگفتند : «این منکر عشق است». دانسته شد بیچارگان معنی عشق را هم نمیدانند و با دلی سرد در اتاقی نشستن و رشتهی سخن را بدست قافیه داده و چند شعر خنکی سرودن را عشق میشناسند! تاکنون هم ندانستهایم آنان از «عشق» چه معنایی میخواستند ، و چگونه غزل بافتن را عشق مینامیدند ، یا چگونه میشد که یک مرد پنجاه و شصت ساله با تنی نالان و سری لرزان ، بیآنکه کسی درمیان باشد و دلدادگی روی دهد تنها با چند سخن بیسر و بنی خود را در جهان عشق پندارد و بدیگران سرزنش نموده بگوید : «آنان از عالم عشق بیخبرند». در اینجاست که میبینیم پندار گاهی بسیار نیرومند است و کسانی را تا بجاهای بسیار دوری تواند کشید.
کسانی که پنجاه سال دیرتر این سخنان را بخوانند هرآینه در شگفت خواهند بود که ما در یک زمینهی بیارجی بسخن تا باین اندازه دامنه میدهیم. ایکاش آن کسان بودندی و آن شور و غوغا را که پنج سال پیش در پیرامون این زمینهی بیارج برخاسته بود دیدندی و از گزندها و زیانها که در این راه کشیدهایم آگاه گردیدندی! بیگمان آن شور و دیوانگی نخوابیدی و هر کس را که در جلوش یافتی از میان برداشتی اگر نبودی که خدا پشتیبان ما بود و گفتارهای استوار پیمان زبانها را کوتاه کرد و پس از همه یک دسته از خود شاعران پاکدلانه بما پیوستند و یاری نمودند و بسیاری از آنان از شعرسرایی بازگشتند و آن را رها کردند.
🔸 تاریخچه و معنی «ادبیّات»
برای ادبیات ما جز یک معنای کوچکی پیدا نکردیم. بدینسان که سخن بدو گونه است : یکی ساده و بیآرایش همچون سخن بازاریان و روستاییان و عامیان ، و دیگری آراسته ، همچون سخن شاعران ، و ناطقان و خطیبان که سخن خود را با «تشبیه» و «جناس» و «استعاره» و مانند اینها میآراستهاند و مثلها برای روشنی بآنها میافزودهاند. عربها این را «ادب» نامیده و آن کسان را «ادیب» میخواندهاند. سپس در این زمینه دانشهایی بنام «معانی» و «بیان» و «بدیع» و مانند اینها پیدا شده که «علوم ادبی» یا «ادبیات» نامیدهاند ، و میباید گفت برای چیز کوچکی میدان بس بزرگی باز کردهاند و ما نیک میشناسیم که کسانی که باین رشتهها میپرداختهاند جز بیکارگانی نبودهاند.
این در عرب بوده و سپس چون کلمه بایران آمده چون در ایران سخن بیش از همه شعر بوده و اینست در اینجا شعر و هنرهای شعری را «ادبیات» شناختهاند و میباید گفت معنی دیگر کوچکتر گردیده است و ما میدانیم که سی سال پیش در ایران ارجی باین کلمه ننهادندی و جز کسانی اندکی آن را نشناختندی و بر زبان نراندندی. ولی سپس که شرقشناسان شور و هیاهو برانگیخته و این کلمه را بزبانها انداختهاند در این میان یک پیشامد نادرست این بوده که کلمهی «لیتراتور» اروپایی را که بمعنی بزرگتر دیگریست و بهمهی گفتهها و نوشتهها و کارهای اندیشهای گفته شود «ادبیات» ترجمه کردهاند و نتیجه آن شده که ارجی را که اروپاییان به «لیتراتورِ» خود دادهاند و ستایشهایی که از آن کردهاند بهرهی این «ادبیات» گردیده.
مثلاً «ادبیات زبان توده است». این ستایش دربارهی لیتراتور اروپایی بسیار گزافهآمیز نیست. ولی دربارهی ادبیات ایرانی که همان شعرهای پراکندهی آنچنانیست سراپا گزافهآمیز ، و بلکه وارونهگوییست. شعرهایی که شاعری در گوشهی اتاق با صد بیپروایی بتوده و حال آن سراید و خواستش جز قافیهبافی و سخنسازی و پدید آوردن «مضمون» نباشد آن کجا و حال توده کجا؟!. این شعرها زبان خود شاعر هم نیست. ما نیک میدانیم این شاعران که اینهمه دم از عشق زده و نالهها نمودهاند سراپا دروغ و ساختگی است و گفتههای او را دربارهی خودش راست نتوانیم پنداشت چه رسد بآنکه زبان توده بدانیم.
این بود تاریخچهی آن کلمه. کسانی که آن را بزبان میآوردند این را نمیدانستند و چنانکه گفتهایم یک معنای روشنی از آن نمیفهمیدند. همین اندازه که آن را یک چیز ارجداری پنداشته و جای بزرگی در دلهای خود برایش باز میکردند و چون در بیرون آن را بر سر شعرها و دیوانهای شاعران میآوردند بیآنکه پوچی و بیهودگی آنها را بیندیشند تنها بنام اینکه از ادبیات است ارجمند میشماردند ، و هنگامی که میدیدند ما نکوهش شعرها و بیهودهگوییها مینماییم نافهمیده برمیآشفتند و بنام هواداری از «ادبیات» بغوغا و پرخاش برمیخاستند ، ولی ما چون میپرسیدیم : «ادبیات چیست؟!.» در اینجا بود که میماندند و ناگزیر میشدند خود را بناشنیدن زده بروی خود نیاورند ، و هنوز تاکنون نتوانستهاند پاسخی بآن پرسش ما بدهند. مگر گاهی کسانی از اینگوشه و از آنگوشه سر برمیآورند و معنایی را که در کتابهای اروپایی برای کلمهی لیتراتور دیدهاند برداشته مینویسند و بگمان خود پاسخی بپرسش ما میدهند.
👇
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 9 از بخش دوم
🔸 عشق در پندار شاعران
بسخن خود بازگردیم : هنگامی که ما از غزلهای بیهوده نکوهش مینوشتیم میگفتند : «این منکر عشق است». دانسته شد بیچارگان معنی عشق را هم نمیدانند و با دلی سرد در اتاقی نشستن و رشتهی سخن را بدست قافیه داده و چند شعر خنکی سرودن را عشق میشناسند! تاکنون هم ندانستهایم آنان از «عشق» چه معنایی میخواستند ، و چگونه غزل بافتن را عشق مینامیدند ، یا چگونه میشد که یک مرد پنجاه و شصت ساله با تنی نالان و سری لرزان ، بیآنکه کسی درمیان باشد و دلدادگی روی دهد تنها با چند سخن بیسر و بنی خود را در جهان عشق پندارد و بدیگران سرزنش نموده بگوید : «آنان از عالم عشق بیخبرند». در اینجاست که میبینیم پندار گاهی بسیار نیرومند است و کسانی را تا بجاهای بسیار دوری تواند کشید.
کسانی که پنجاه سال دیرتر این سخنان را بخوانند هرآینه در شگفت خواهند بود که ما در یک زمینهی بیارجی بسخن تا باین اندازه دامنه میدهیم. ایکاش آن کسان بودندی و آن شور و غوغا را که پنج سال پیش در پیرامون این زمینهی بیارج برخاسته بود دیدندی و از گزندها و زیانها که در این راه کشیدهایم آگاه گردیدندی! بیگمان آن شور و دیوانگی نخوابیدی و هر کس را که در جلوش یافتی از میان برداشتی اگر نبودی که خدا پشتیبان ما بود و گفتارهای استوار پیمان زبانها را کوتاه کرد و پس از همه یک دسته از خود شاعران پاکدلانه بما پیوستند و یاری نمودند و بسیاری از آنان از شعرسرایی بازگشتند و آن را رها کردند.
🔸 تاریخچه و معنی «ادبیّات»
برای ادبیات ما جز یک معنای کوچکی پیدا نکردیم. بدینسان که سخن بدو گونه است : یکی ساده و بیآرایش همچون سخن بازاریان و روستاییان و عامیان ، و دیگری آراسته ، همچون سخن شاعران ، و ناطقان و خطیبان که سخن خود را با «تشبیه» و «جناس» و «استعاره» و مانند اینها میآراستهاند و مثلها برای روشنی بآنها میافزودهاند. عربها این را «ادب» نامیده و آن کسان را «ادیب» میخواندهاند. سپس در این زمینه دانشهایی بنام «معانی» و «بیان» و «بدیع» و مانند اینها پیدا شده که «علوم ادبی» یا «ادبیات» نامیدهاند ، و میباید گفت برای چیز کوچکی میدان بس بزرگی باز کردهاند و ما نیک میشناسیم که کسانی که باین رشتهها میپرداختهاند جز بیکارگانی نبودهاند.
این در عرب بوده و سپس چون کلمه بایران آمده چون در ایران سخن بیش از همه شعر بوده و اینست در اینجا شعر و هنرهای شعری را «ادبیات» شناختهاند و میباید گفت معنی دیگر کوچکتر گردیده است و ما میدانیم که سی سال پیش در ایران ارجی باین کلمه ننهادندی و جز کسانی اندکی آن را نشناختندی و بر زبان نراندندی. ولی سپس که شرقشناسان شور و هیاهو برانگیخته و این کلمه را بزبانها انداختهاند در این میان یک پیشامد نادرست این بوده که کلمهی «لیتراتور» اروپایی را که بمعنی بزرگتر دیگریست و بهمهی گفتهها و نوشتهها و کارهای اندیشهای گفته شود «ادبیات» ترجمه کردهاند و نتیجه آن شده که ارجی را که اروپاییان به «لیتراتورِ» خود دادهاند و ستایشهایی که از آن کردهاند بهرهی این «ادبیات» گردیده.
مثلاً «ادبیات زبان توده است». این ستایش دربارهی لیتراتور اروپایی بسیار گزافهآمیز نیست. ولی دربارهی ادبیات ایرانی که همان شعرهای پراکندهی آنچنانیست سراپا گزافهآمیز ، و بلکه وارونهگوییست. شعرهایی که شاعری در گوشهی اتاق با صد بیپروایی بتوده و حال آن سراید و خواستش جز قافیهبافی و سخنسازی و پدید آوردن «مضمون» نباشد آن کجا و حال توده کجا؟!. این شعرها زبان خود شاعر هم نیست. ما نیک میدانیم این شاعران که اینهمه دم از عشق زده و نالهها نمودهاند سراپا دروغ و ساختگی است و گفتههای او را دربارهی خودش راست نتوانیم پنداشت چه رسد بآنکه زبان توده بدانیم.
این بود تاریخچهی آن کلمه. کسانی که آن را بزبان میآوردند این را نمیدانستند و چنانکه گفتهایم یک معنای روشنی از آن نمیفهمیدند. همین اندازه که آن را یک چیز ارجداری پنداشته و جای بزرگی در دلهای خود برایش باز میکردند و چون در بیرون آن را بر سر شعرها و دیوانهای شاعران میآوردند بیآنکه پوچی و بیهودگی آنها را بیندیشند تنها بنام اینکه از ادبیات است ارجمند میشماردند ، و هنگامی که میدیدند ما نکوهش شعرها و بیهودهگوییها مینماییم نافهمیده برمیآشفتند و بنام هواداری از «ادبیات» بغوغا و پرخاش برمیخاستند ، ولی ما چون میپرسیدیم : «ادبیات چیست؟!.» در اینجا بود که میماندند و ناگزیر میشدند خود را بناشنیدن زده بروی خود نیاورند ، و هنوز تاکنون نتوانستهاند پاسخی بآن پرسش ما بدهند. مگر گاهی کسانی از اینگوشه و از آنگوشه سر برمیآورند و معنایی را که در کتابهای اروپایی برای کلمهی لیتراتور دیدهاند برداشته مینویسند و بگمان خود پاسخی بپرسش ما میدهند.
👇