پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.28K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
داستانی که در دبستان خواندیم و «شنیدیم» ولی «ندانستیم» (زیرا بکار نبستیم!).
✴️ ما چه می‌خواهیم؟..

🖌 احمد کسروی

📖 مهنامه‌ی پیمان

تکه‌ی 4 از بخش سوم

🔸باید بدآموزیها و گمراهیها را ریشه‌کن کرد

یكی از كوششهایی كه برای كندن ریشه‌ی بدآموزیها و گمراهیها باید كرد از میان بردن هزارها كتابهاست. یكی از مایه‌های درماندگی شرق اینها را باید شمرد و همه را از میان باید برد. از هزار سال پیش هر زمان سیل گمراهی دیگری برخاسته و از سر شرقیان گذشته ولی چركاب همه‌ی آنها در كتابها ته‌نشین گردیده.
شما بیك كتابخانه درمی‌آیید كتابها می‌بینید پهلوی هم در قفسه‌ها چیده و چون درمی‌نگرید این كتابیست در عرفان ، آن كتابیست در فلسفه‌ی یونان ، آن فروغ مَزدَیسنی است و از زردشتیگری سخن می‌راند ، این وجه دین ناصرخسرو است و از باطنیگری گفتگو می‌كند ، این دیوان خیام خراباتیست ، آن ترجمه‌ی فلسفه‌ی شوپنهاور است ، این تفسیر ملا فتح‌الله است ، آن مفتاح‌الجنانست ، آن دیوان ننگین ایرج است ، آن شعرهای صادق ملا رجب است ، این كتاب فرائد میرزا ابوالفضل است ، آن ارشادالعوام حاجی‌ محمد كریمخانست. اگر بشمری كتابهای بیست و سی گمراهی و بدآموزی را در یك كتابخانه توانی یافت. اینها برای چیست و چه سودی از آنها توان برداشت؟!. آیا جز آتش چه چیز دیگر اینها را از میان تواند برد؟!.

اینها اگر بماند شما را نابود خواهد كرد و شما پیش افتید و آنها را نابود گردانید.

می‌دانم كتاب‌نگهداری یكی از هوسهاییست كه امروز رواج بسیار پیدا كرده و كسانی هرچه كتاب از نیك و بد بدست می‌آورند آن را نگه می‌دارند و این سخن بر آنان ناگوار خواهد افتاد. ولی در راه پیشرفت توده باید از این هوسها درگذشت. یكی از دلیلها بر آنكه اینها سراپا زیان می‌باشد آنست كه بدخواهان شرق پولهای گزاف ریخته و آن كتابها را چاپ كرده و برای شما می‌فرستند. آیا جز زیانِ شما آنان را چه سودی از این تواند بود؟!. [1]

از چیزهایی كه همراه هیاهوی ادبیات رواج یافته بدست آوردن كتابهای كهن و چاپ كردن آنهاست. همینكه چند تن از شرقشناسان این كار را كرده‌اند در شرق صدها كسان پیروی از آنان می‌نمایند و این راهی برای نام درآوردن و یا سودجویی شده كه بی‌آنكه جدایی میانه‌ی كتابهای سودمند و زیانمند گزارند هرچه پیدا می‌كنند بچاپ می‌رسانند. كنون شما اگر یكی از آنان را بیابید و بپرسید خواهید دید پاسخی نمی‌دارد و خودش هم نمی‌داند بهر چه آن كار را كرده است. اگر می‌خواهید بیازمایید از آن كه وجه دین ناصرخسرو را بچاپ رسانیده بپرسید چه سودی از آن برای توده‌ی خود چشم می‌داری؟!.. یا از آن كه دیوان صادق ملارجب را پراكنده ساخته بپرسید : چه نتیجه از پراكندن آن شعرهای رسوا می‌خواهی؟ یا از آنكه نصیحة‌الملوك غزالی را چاپ كرده بپرسید : چه دانشی از خواندن آن سخنان پوچ خوانندگان را خواهد بود؟!. بپرسید تا ببینید چه پاسخ می‌دهند.

در اینجا داستانی هست كه باید بنویسیم : در سال نخست پیمان كه هنوز باین سخنان نپرداخته بودیم یكی از آشنایان كتابی آورد كه بهمدستی چند تنی بچاپ رسانیده‌اند. چون نگاه كردم اسرارالتوحید بود. گفتم كار نیكی نشده. اگر اروپاییان اینها را بچاپ می‌رسانند سود ما را نمی‌خواهند ، و چون بچاپ رسانیده‌اید باید بجلوگیری از زیان آن كوشید. از این راه كه چون این كتاب با زبان بسیار ساده و درستی نوشته شده بخوانندگان بگوییم از زبان او بهره جویند نه از معنی و داستانهایش كه جز سخنان پوچی نیست. آشنایم خشنودی نشان داد و در این باره چیزهایی در پیمان نوشتیم. ولی دیده شد كسانی باز بخود نیامدند و سخنانی در ستایش آن كتاب نوشتند ـ كتابی كه سراپای آن داستانهای رسواست.

[1] نمونه‌ی این ، کار «اوقاف گيب» (E.J.W. Gibb Memorial Trust) است. گفته شده گیب از شرقشناسان انگلیس ، وصیت کرده بوده که بخشی (یا همه‌ی) ارثش را بکار چاپ کتابهای کهن عربی و ترکی اندازند. ادوارد براون ، پرفسورِ بنام در زمانی که ریاست آن اوقاف را داشت کتابهای کهن فارسی را نیز بآن فهرست افزود و کتابهای بازمانده از زمان مغول را پیاپی چاپ کرده بایرانیان ارمغان کردند. براي شرح بيشتر نگاه كنيد بكتاب در پيرامون «ادبيات».
گیب (Elias John Wilkinson Gibb)
انگلیسیان چنین وانموده‌اند که یک دانشمند شرقشناس انگلیسی بنام گیب که به نوشتن ادبیات ترک میکوشیده پس از مرگ ، دارایی هنگفتی بجا گزارده بوده و مادر او برای زنده ماندن نامش این دارایی را وقف چاپ کتابهای کهن فارسی ، عربی و ترکی کرده. این اوقاف همینکه براه افتاد پرفسور براون را بریاست برگزید. برخی گفته‌اند مادر گیب نخست میخواست تنها کتابهای ترکی کهن را بچاپ رساند این براون بود که چون فارسی را دوست میداشت چاپ کتابهای فارسی را به کتابهای ترکی افزود. (برای کتابهای عربی هم دور نیست یک داستان دیگری ساخته‌اند). باید پرسید : چرا این مادر برای جاودانگی نام پسرش یک بیمارستانی در عثمانی (ترکیه) بنیاد نگزاشت؟! در همان انگلستان هم اگر بیمارستانی یا سازمان نیکوکارانه‌ی دیگری را بنیاد می‌نهاد ، نام فرزندش جاودانه میگردید.
✴️ بهداشت تنی ـ بهداشت روانی

🖌 احمد کسروی

تکه‌ی 14 (پایانی)

🔸گفتار آقای كسروی درباره‌ی كتابسوزان

همگی می‌دانید كه ما چند سالست جشن كتابسوزان گرفته‌ایم و امروز این نشست برای همانست. چنانكه بارها گفته‌ایم ما این كار را از روی هوس ، یا از راه تندروی ، یا بنام ستیزه با این و آن نمی‌كنیم. بلكه از روی فهم و بینش این رفتار را برگزیده‌ایم و هوده‌ی[نتیجه] بزرگی از آن می‌خواهیم.

كسانی چون می‌شنوند ما كتابها را بآتش می‌اندازیم دهانشان باز می‌ماند. چه كنند بیچارگان! تاكنون از زیان این كتابها آگاه نشده‌اند. در نزد آنان این كتابها سرچشمه‌ی فرهنگ و دانش است.

آنان كسانیند كه درماندگی و بدبختی توده را با دیده می‌بینند و خود نیز در آن بدبختی گرفتارند ، و با این حال تاكنون نیندیشیده‌اند كه سرچشمه‌ی آن درماندگی و بدبختی چیست؟!.

ولی ما نیك می‌دانیم كه آنچه توده‌های شرقی را باین روز انداخته گمراهیهای گوناگون و درهمیست كه از هزار سال باز رواج داشته و مغزها را پر گردانیده ، و چون می‌كوشیم كه آن گمراهیها [را] براندازیم ناچاریم كه كتابها را كه سرچشمه‌ی آنهاست از میان برداریم. این كار ما درست ماننده‌ی «پَلَشت‌روبی»[= ضدعفونی] است كه پزشكان می‌کنند. آنان هنگامی كه به بیماری می‌پردازند تنها به بهبود او بس نكرده بخانه‌ای كه خوابگاه او می‌بوده و به رختها و دیگر كاچالش[اثاث خانه] نیز می‌پردازند و آنها را از میكروبها پاك می‌گردانند. ما نیز همان كار را می‌كنیم. بلكه ما آتش به زایشگاه میكروبها می‌زنیم.

كسانی می‌گویند : از آن كتابها هزار نسخه بچاپ رسیده. چند نسخه را كه شما بسوزانید چه نتیجه تواند بود؟!. می‌گویم : امروز آغاز كار است و خواهد رسید روزی كه پشته‌ها افرازیم و همه را در یكجا آتش زنیم. آنگاه این سوزاندن دشمنی نشان دادنست ، بیزاری جستنست. یك نتیجه‌ی این آن خواهد بود كه مردم به بدی این كتابها پی برند و آن پرده‌ی ناآگاهی از جلو چشمشان برداشته شود.

یكی نیز می‌گوید : در اروپا كتابهای بدتر از این چاپ شود و كسی هم نسوزاند. خود مردم باید نیك باشند. می‌گویم : ما را با اروپا چه كار است؟! ما باید با اندیشه و فهم خود چاره بدردها كنیم. آنگاه کی در اروپا چنین كتابهایی هست؟!.. اگر در اروپا كسی كتابی نویسد و این بدآموزیهای زهرآلود صوفیگری یا خراباتیگری یا شیعیگری یا مانند اینها را بگنجاند او را دیوانه شمارند و آسوده‌اش نگزارند. در اروپا اگر هم كتابهای بدی بچاپ رسد هیچكس بمردم درس بیغیرتی نخواهد داد. هیچ یكی نخواهد گفت : «پروای آینده نكنید ، در اندیشه‌ی گذشته نباشد ، دم را فرصت شمارده بمستی بكوشید». هیچیكی نخواهد گفت : «پی كار و پیشه‌ای نروید ، نان از گدایی بخورید و بتهذیب نفس كوشید».

شگفتتر آنكه می‌گوید : «باید خود مردم نیك باشند». او نمی‌داند كه نیكی مردم در دست خودشان نیست. ما اگر می‌خواهیم مردم نیك باشند باید از راهش بنیكی آنها بكوشیم ، و راه همینست كه از گمراهیها و نادانیها بیرونشان آوریم و كتابهای زیانمند را از دسترسشان دور گردانیم.

این سخن او بآن می‌ماند كه پزشكی كه دستور «پلشت‌روبی» می‌دهد یكی ایراد گرفته بگوید : «اینها برای چیست؟!.. مردم باید خودشان بیماری نگیرند».

این یك خویی در ایرانیانست كه هر كاری كه دیدند و هر سخنی كه شنیدند نافهمیده و نااندیشیده خُرده گیرند. می‌خواهند خود را بنمایند و برتری فروشند. اینست باینگونه گفته‌های بسیار پوچ می‌پردازند.

چیزیست بسیار روشن : از هزار سال باز در ایران و كشورهای اسلامی پیاپی بدآموزیها پدید آمده : شیعیگری ، باطنیگری ، جبریگری ، صوفیگری ، فلسفه‌ی یونان ، خراباتیگری ، علی‌اللهیگری ، شیخیگری ، بهاییگری ، و اینها كه هر یك گمراهی دیگری می‌بوده كم‌كم بهم درآمیخته و یك رشته پندارهای درهم گیج‌كننده‌ای پیدا شده ، و همه‌ی آنها بكتابها درآمده و از آنها بمغزها راه یافته ، و همانست كه مایه‌ی درماندگی توده‌های بدبخت شرقی گردیده. اكنون كه اندیشه‌های اروپایی بشرق رسیده ، اینها نیز نیك و بد درهم است ، و آنگاه با پندارهای گیج كننده‌ی كهن شرقی بهم می‌آمیزد و هرچه بدتر می‌گردد.

باز می‌گویم : سرچشمه‌ی بدبختی شرقیان اینهاست كه باید از میان رود. امروز جوانان كه سر می‌افرازند گرفتار اینها می‌شوند و بیشتر ایشان بیكبار تباه می‌گردند. اینست ما چنانكه از یكسو آمیغهای[حقایق] زندگی را می‌پراكنیم همچنان باید باین كتابها پرداخته بنابودی آنها كوشیم.
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
🔸کوشاد تلگرام : خواهشمندیم خوانندگانی که کتابهای زیانمند خود و خانواده‌شان را سوزانیده فیلم میگیرند ، درباره‌ی زیان آنها نیز شرح کوتاهی بدهند.
✴️ ریشه‌ی بدبختیها (تکه‌ی هشتم)

🔶 چند سخنی با جوانان
(بخش یک از یک)

ما چون در پرچم عكسهای پیشروان مشروطه‌خواهی را آورده یاد آنان می‌كنیم ، چنانكه كسانی قدردانی می‌نمایند و خواستارند كه در پیرامون هر عكس شرح بیشتری نویسیم ، كسان دیگری از آوردن آنها ناخشنودی می‌نمایند ، و آن را عنوانی برای خرده‌گیری ساخته چنین می‌گویند : «اینها گذشته و رفته».

پیداست كه برخی از این خرده‌گیران مایه‌ی كارشان جز رشك نیست. لیكن ما در این میان بیك حقیقت دیگری پی می‌بریم. یك احساس دیگری را درمیان توده‌ی ایران پیدا می‌كنیم.

یك دسته از جوانان چون زمان خود را بهتر از آغاز مشروطه می‌شمارند ، و همچنین از نظر دانش و آگاهی خود را والاتر از آن پیشروان می‌پندارند ، و چون امروزْ خود را در كوششهایی درباره‌ی كشور می‌بینند ، از اینرو خوش نمی‌دارند كه بگفتگویی از آن پیشروان پرداخته شود. روشنتر گویم : مردان آن زمان و كارهای آنان را كوچك می‌شمارند. اینست سرچشمه‌ی یك رشته از آن گله‌ها و خرده‌گیریها.

اینان چون از راه سادگی آن حس را پیدا كرده‌اند اینست می‌خواهیم پاسخی بآنان نویسیم و این پرده را از پیش بینش آنان برداریم.

می‌گوییم : راست است كه این زمان‌ِ شما با چهل سال پیش فرق دارد. در این چهل سال هم جهان پیش رفته و هم ایران تغییرات بسیاری یافته.

نیز راست است كه شما از حیث دانش و آگاهی به پیشروان مشروطه‌خواهی برتری دارید. آنان بسیاری بیسواد بودند و دیگران كه سواد داشتند بسیاری از دانسته‌های شما را نمی‌دانستند.

🔸لیكن آنان نیز چیزهایی داشتند كه شما امروز ندارید. زیرا آنان باورهاشان استوار و خود یكدل بودند و شما بیشترتان سست‌باور و دودل می‌باشید. آنان با یكدیگر متحد و همدست بودند شما پراكنده و از هم جدا می‌باشید. آنان از آن كوششهای خود به نتیجه‌هایی رسیدند. ولی شما با این حال كه دارید بهیچ نتیجه‌ای نخواهید رسید.

آن پیشروان مشروطه كه ما نامهایشان می‌بریم بیشترشان معنی درست مشروطه را نمی‌دانستند و از حكومت ملی (یا سررشته‌داری توده) آگاهی نداشتند. همان كسانی كه پیشگام گردیدند جز در جستجوی عدالت نبودند و از مجلس شورا بیش از این منظور نداشتند كه جایی باشد و كارهای كشور در آنجا به شور گزارده گردد. این معنی را كه ما امروز منظور داریم و می‌خواهیم ، كمتر یكی می‌شناختند.

لیكن مشروطه را به همان معنای ناقصی كه شناخته بودند از درون دل دوست می‌داشتند و جز بآن علاقه‌مند نبودند. از آنسوی در همه جا همگی با یكدیگر همدست بودند و چون بیك كاری برمیخاستند از همه‌ی شهرها آواز بهم می‌انداختند. در نتیجه‌ی همان استواری عقیده و یكدلی باهم بود كه آن كارهای تاریخی را انجام دادند.

شما كارهای آنها را كوچك می‌شمارید ، در حالی كه بسیار بزرگ بوده. چون نبوده و ندیده‌اید آگاه نیستید. در یك كشوری كه هزارها سال با استبداد بسر داده بود پیشرفت مشروطه بآسانی نتوانستی بود. بویژه با موانع بزرگی كه از رهگذر سیاست خارجه درمیان بود و مشروطه‌خواهان ناگزیر بودند كه به هر گامی كه برمی‌دارند رعایت آن موانع را نمایند. تاریخ مشروطه را بخوانید تا بدانید چه رنجهایی كشیده‌اند و چه گزندهایی دیده‌اند.

🔸از جان‌گذشتگی در راه توده و كشور بزرگترین فداكاریست. چنین فداكاری نباید فراموش گردد. از چنین فداكاری نباید چشم‌پوشی شود. این كسانی كه ما در پرچم عكسهاشان می‌آوریم در راه پیشرفت كار توده از جان گذشته بودند و بیشتری از آنان در آن راه كشته گردیدند.

گذشته از همه‌ی اینها ، شما جوانان را با آنان معارضه نباید بود. من نمی‌دانم این حس همچشمی از كجا پدید آمده؟!.. این خود زمینه‌ایست كه باید جداگانه مورد بحث واقع شود. شما اگر می‌خواهید بآنان برتری فروشید این خود خطای بزرگی از شما خواهد بود.

🔸آنان در زمان خود كوشیده‌اند و یك بنیادی گزارده‌اند. كنون شما باید بكوشید و آن بنیاد را استوارتر و پایدارتر گردانید. آن وظیفه‌ی آنان بود و این وظیفه‌ی شماست.

این آیین زندگانیست كه هر طبقه‌ای در زمان خود بكوشند و نتیجه‌ی كوششهای خود را بدست طبقه‌ی آینده سپارند. آنان كوشیده‌اند و این نتیجه‌ی كوشش ایشانست كه در این كشور مشروطه بنیاد یافته. كنون شما باید آن مشروطه را پیشرفت دهید و هرچه استوارتر گردانید. آنان نتیجه‌ی كوششهای خود را بشما سپارده‌اند. شما نیز نتیجه‌ی كوششهای خود را بطبقه‌ی آینده بسپارید.

امروز ما یادی از جانفشانیهای چهل سال پیش می‌كنیم و نامهای آن مردان را بنیكی می‌بریم ، اگر شما نیز جانفشانیها كنید و یك نتیجه‌ای از كوششهای خود بدست دهید چهل سال دیگر كسانی بیاد شما خواهند پرداخت و نامهای شما را بنیكی خواهند برد و عكسهای شما را در روزنامه‌ها بچاپ خواهند رسانید.

👇
این در پاسخ كسانیست كه تنها خرده‌گیریشان درباره‌ی یادآوری از گذشتگان می‌باشد ـ اما كسانی كه بمشروطه ایراد دارند و آن را نمی‌پسندند پاسخهایی بایراد آنها در شماره‌های پیش داده‌ایم و باز بهنگام خود خواهیم داد.
(پرچم روزانه شماره‌ی 19)
✴️ ما چه می‌خواهیم؟..

🖌 احمد کسروی

📖 مهنامه‌ی پیمان

تکه‌ی 5 از بخش سوم

🔸دین : سودمند بزندگانی یا سراسر زیان و آلودگی؟!

از سختیهایی كه در كار خود دیدیم بیش از همه در زمینه‌ی دین بود. كوششهای ما در این باره تاریخچه‌ی شگفتی پیدا كرد كه نمی‌دانیم آن را شیرین و دلكش نامیم و یا تلخ و دلخراش. گفتارهای بسیاری كه در این زمینه نوشته‌ایم گواه است كه چه رنجها برده‌ایم.

ما بنام دین پیش می‌آمدیم ، و از آنسوی این نام بسیار خوار گردیده و دسته‌ی انبوهی از درسخواندگان و برجستگان از آن رو گردانیده و آشكاره بیزاری می‌نمودند و كسانی از آنان نزد ما آمده چنین می‌گفتند : «باز هم شما نام دین را می‌برید؟!..» یا می‌گفتند : «این كار را اگر برای سیاست و صورتسازی هم می‌كنید نیك نیست» و كمتر كسی باور می‌كرد كه ما براستی هوای دین می‌داریم.

این پیشامد از آنجا برخاسته بود كه ولتر و دیگران كه در قرن هفدهم و پس از آن در اروپا برخاستند و از زندگانی و راه آن بگفتگو پرداختند و خود تكانی پدید آوردند ، اینان در آن جستجوهای خود از راه زندگانی معنای خردپذیری برای دین پیدا نكرده و آن را یك چیز بیهوده‌ای دانستند و سخت بدشمنی برخاستند و آن را خوار و بدنام گردانیدند. رفتاری كه با دین مسیحی در شورش فرانسه كرده شده نتیجه‌ی این دشمنی ولتر و دیگران بوده. بماند آنچه دانش و فلسفه كرده و هر یكی بنوبت خود دشمنی سختی با دین نموده.

اینها هر یكی داستان درازی دارد ، و نتیجه‌ی اینها بود كه دسته‌ی دانشمند و پیشرفت‌خواه در همه جا از دین بیزاری می‌نمودند ، و آن را سراپا دروغ و فریب شمرده امید می‌داشتند كه در سایه‌ی رواج دانشها و پیشرفت سوسیولوژی اروپا بیكبار از میان برخیزد و جهان از زیان آن آسوده گردد.

در چنین هنگامی ما درفش دین افراشته در راه نیك گردانیدن آن پیش آمدیم ، و بیجا نبود كه انبوهی خرده گرفته و خاموش نمی‌نشستند. ولی ما هم بیمایه بكار برنخاسته بودیم ، و اگر دین می‌گفتیم یك معنای خردپذیر و بسیار ارجداری از بهر آن در دل می‌داشتیم.

ما دین راه زندگی را می‌گفتیم. بارها نوشته‌ایم چنانكه كاروانیان در یك بیابان نیازمند شاهراهند و اگر نباشد گم گردند و هر كاروانی رو بسوی دیگری آورند ، همچنان آدمیان در زندگانی بیك دینی نیازمندند كه همه از آن پیروی كنند و از هم پراكنده نگردند.

ما می‌گوییم : دانشها بمردم راه زندگی نشان نمی‌دهند. چه دلیلی بهتر از آنكه اروپا با صدها دانش بدینسان گرفتار است و روزبروز بر سختی زیستها می‌افزاید. می‌گوییم : جنگهای امروزی اروپا و كشتارها و ویرانیها كه رو می‌دهد بیش از همه نتیجه‌ی نبودن راه می‌باشد و كسانی كه پیمان را از سالهای پیش خوانده‌اند نیك می‌دانند كه ما این روز را برای اروپا از پیش دیده و آگاهی داده‌ایم.[1]

از همه‌ی اینها یك نتیجه را می‌خواهیم و آن اینكه گذشته از دانشها و آنچه از آنها توان آموخت «دانستنیهایی» هست ، «دانستنی»هایی كه راه زندگی آموزد و مردمان را بآسایش و خرسندی رساند «دانستنی‌هایی» كه بالاتر از همه‌ی اندیشه‌هاست ، و خود این دانستنی‌هاست كه دین می‌نامیم. [2]

این معنی نه آنست كه كسی نپذیرد و یا ارج نگزارد. چیزی كه هست این معنی با هیچ یك از دینهایی كه بوده است راست نیاید. هیچ یك از آنها باین معنی نیست. از اینرو بوده كه ولتر و دیگران بآنها ارج نگزارده و جایی درمیان كارهای زندگی برای آنها باز نكرده‌اند. ولتر و آنگونه دانشمندان اروپایی كه پیشروان تكان اندیشه‌ها در اروپا می‌باشند مردان بافهم و نیك‌اندیشی بوده‌اند و با دین مسیحی یا با كشیشان كینه درمیانه نداشته‌اند ، و اینكه بدشمنی برخاسته‌اند از آنست كه راستی درمیانه ندیده‌اند. چنانكه بارها گفته‌ایم : اینان كسانیند كه براستیها نرسیده‌اند ولی با كجیها بسیار جنگیده‌اند ، و همیشه باید ارج این كارشان را شناخت.

آن دینها هر یكی نخست بمعنی درستی كه می‌گوییم پیدا شده. هر كدام نخست راه زندگی بوده و مردمان را از پراكندگی و گمراهی رهانیده. هر یكی در زمان خود بلندترین اندیشه‌ها را یاد داده و زمان درازی مردمان را راه برده. لیكن كم‌كم از یكسو چیزهایی از بیرون بآن آمیخته شده و گوهرش دیگر گردیده و از یكسو زمان پیش رفته و نتیجه آن شده كه دین با زندگانی نساخته و درمیانه دوری پیدا شده ، و در این هنگام بوده كه پیروان معنای دیگری بدین داده و چنین گفته‌اند : «دین برای نیكی اینجهان نیست و برای نیكی آنجهانست. برای آنست كه در آنجهان نیك باشیم و ببهشت رویم». بدینسان دین برای بهشت‌جویی شده. این تاریخچه‌ایست كه همه‌ی آنها از دین زردشت و دین موسا و مسیحیگری و اسلام پیدا كرده‌اند. این سرگذشتیست كه بر سر همه گذشته.
👇