✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 8 از بخش سوم
🔸درماندگی دینهای كنونی در برابر دانشها ـ 1
نخست از دانشها سخن میرانیم : ما گفتیم : «دین باید با دانشها سازگار باشد». این سخنی بود كه بایستی بگوییم. دین كه میخواهد معنی جهان و زندگی را بشناساند و مردمان را با راستیها آشنا گرداند ناگزیر باید با دانشها بكنار آید و از آنها سود جوید ، ناگزیر باید با آنها سازگار باشد. چیزی كه هست میبایست ما دانش را هم معنی كنیم و خواست خود را از آن روشن گردانیم.
دینهایی كه بوده با دانشها بسیار ناسازگار است و پیروان آنها همیشه با دانشها در جنگ میباشند. این جنگ و كشاكش در همه جا داستانها پیدا كرده. در ایران فراموش نشده كه ملایان چه رسواییها نمودهاند. دبستانها تاراج كردهاند ، كتابها پاره ساختهاند. صدها كسان را بنام آنكه از گردش زمین سخن میراند یا پیدایش ابر را از بخار میشمارد و مانند اینها بیدین خوانده و گزندها رسانیدهاند. اكنون هم كه كاری نمیتوانند باز بیكار نیستند و هر دسته عنوان دیگری پیش میآورند. یك دسته هنوز از دشمنی با دانش دست برنداشته و چیزی كه هست غوغا و هیاهو را كنار گزاردهاند و از راه دیگری پیش میآیند و هر زمان دستاویز دیگری برای كاستن از ارج دانشها پیدا میكنند و گاهی هم دیده میشود كه بگفتههایی نزدیك بسرسام تبدار میپردازند.
یكی از اینان كه پیمان هم میخواند نزد من آمده میگوید : «چه اهمیتی باین علوم میدهید؟!. علوم چیزی را كشف نكرده .. مجهول اندر مجهول. سرّ الكتریسته كشف شده؟!. سرّ قوهی جاذبه كشف شده؟!..» ما چون گاهی در پیمان از شناخته نبودن راز الكتریك و نیروی كشش سخن رانیم بدبخت میخواهد گفتههای خودمان را برویمان كشد. گفتم : راست است كه دانشها همه چیز را روشن نگردانیده و نادانستهها بسیار مانده. ولی این دلیل آن نیست كه ما از دانستهها هم چشم پوشیم. اگر راز الكتریك دانسته نشده ما نباید گردش زمین و چگونگی پیدایش ابر و صد مانند این را كه دانسته شده كنار گزاریم. بیگمان در پزشكی چیزهای نادانسته فراوان خواهد بود. ولی از اینجا ما نباید دانشهایی را كه دربارهی میكروبها و چگونگی بیماریها بدست آمده نادیده انگاشته و بیك افسانهی كهن دربارهی «جنزدگی» باور كنیم و داستانهایی را كه در انجیل دربارهی مسیح و بیرون كردن جنها از تنهای بیماران آورده شده بپذیریم.
یك دستهی دیگری از این راه پیش میآیند كه دانشها را با آنچه از گفتههای برانگیختگان و پیشوایان دینی در دست میدارند سازش دهند ، و مثلاً جملهای را از قرآن یا از حدیث گرفته میگویند : «این آیروپلان[=هواپیما] را میگوید». از سی و چهل سال باز این دستاویزی برای فریبكارانی شده و در این باره لوسی و خنكی بیاندازه از خود نمودهاند و ما را در اینجا فرصت گفتگو از آنها نیست. در یكسو كسانی ایراد میگیرند كه در داستان ذوالقرنین قرآن برای زمین مشرق و مغرب یاد میكند و این دلیل است كه آن را كره نمیداند و در یكسو كسی كتاب نوشته میگوید قرآن نه تنها كره بودن زمین بلكه چرخیدن آن را بگرد خورشید و بگرد خود و دیگر چرخیدنهای گوناگونش را هم آگاهی داده. یك كتاب آسمانی كه برای دستور زندگانی بوده اینان از آن دانشهای طبیعی بیرون میآورند.
یك دستهی دیگری ، از دانشها دستاویز دیگری پیدا كرده چنین میگویند : «اگر تلگراف و تلفن و مانند اینها را دویست سال پیش از این گفتندی بیگمان مردم باور نكردی ولی امروز ما آنها را میبینیم و ناگزیریم باور كنیم .. » خواستشان اینست كه داستان هزار سال زندگانی خضر و مرده زنده گردانیدن مسیح و مانند اینها كه شگفت مینماید و كسانی باور نمیدارند هم از اینگونه میباشد و همگی راست است. اینان از دانشها این نتیجه را میگیرند كه هر كس هر چیز نشدنی و باور نكردنی كه گفت باید پذیرفت و بچون و چرا برنخاست ، و این نتیجهی بسیار شگفتی است كه میگیرند. اینان تلگراف بیسیم و رادیو و مانند آنها را كه میبینند چنین میپندارند كه بیافزار و از یك راه بیرون از آیین طبیعت كار میكند و اینست میخواهند هرچه كارهای بیرون از طبیعت باز گفته شود كسی ایراد نگیرد. در اینجاست كه باید گفت بیچارگان سررشته را گم كردهاند. باید گفت زبون و دستگیر نادانیهای خود شدهاند. دانشها كه صد آگاهی بسیار گرانبهایی را دربر میدارد اینان رفتارشان با آنها اینست.
.
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 8 از بخش سوم
🔸درماندگی دینهای كنونی در برابر دانشها ـ 1
نخست از دانشها سخن میرانیم : ما گفتیم : «دین باید با دانشها سازگار باشد». این سخنی بود كه بایستی بگوییم. دین كه میخواهد معنی جهان و زندگی را بشناساند و مردمان را با راستیها آشنا گرداند ناگزیر باید با دانشها بكنار آید و از آنها سود جوید ، ناگزیر باید با آنها سازگار باشد. چیزی كه هست میبایست ما دانش را هم معنی كنیم و خواست خود را از آن روشن گردانیم.
دینهایی كه بوده با دانشها بسیار ناسازگار است و پیروان آنها همیشه با دانشها در جنگ میباشند. این جنگ و كشاكش در همه جا داستانها پیدا كرده. در ایران فراموش نشده كه ملایان چه رسواییها نمودهاند. دبستانها تاراج كردهاند ، كتابها پاره ساختهاند. صدها كسان را بنام آنكه از گردش زمین سخن میراند یا پیدایش ابر را از بخار میشمارد و مانند اینها بیدین خوانده و گزندها رسانیدهاند. اكنون هم كه كاری نمیتوانند باز بیكار نیستند و هر دسته عنوان دیگری پیش میآورند. یك دسته هنوز از دشمنی با دانش دست برنداشته و چیزی كه هست غوغا و هیاهو را كنار گزاردهاند و از راه دیگری پیش میآیند و هر زمان دستاویز دیگری برای كاستن از ارج دانشها پیدا میكنند و گاهی هم دیده میشود كه بگفتههایی نزدیك بسرسام تبدار میپردازند.
یكی از اینان كه پیمان هم میخواند نزد من آمده میگوید : «چه اهمیتی باین علوم میدهید؟!. علوم چیزی را كشف نكرده .. مجهول اندر مجهول. سرّ الكتریسته كشف شده؟!. سرّ قوهی جاذبه كشف شده؟!..» ما چون گاهی در پیمان از شناخته نبودن راز الكتریك و نیروی كشش سخن رانیم بدبخت میخواهد گفتههای خودمان را برویمان كشد. گفتم : راست است كه دانشها همه چیز را روشن نگردانیده و نادانستهها بسیار مانده. ولی این دلیل آن نیست كه ما از دانستهها هم چشم پوشیم. اگر راز الكتریك دانسته نشده ما نباید گردش زمین و چگونگی پیدایش ابر و صد مانند این را كه دانسته شده كنار گزاریم. بیگمان در پزشكی چیزهای نادانسته فراوان خواهد بود. ولی از اینجا ما نباید دانشهایی را كه دربارهی میكروبها و چگونگی بیماریها بدست آمده نادیده انگاشته و بیك افسانهی كهن دربارهی «جنزدگی» باور كنیم و داستانهایی را كه در انجیل دربارهی مسیح و بیرون كردن جنها از تنهای بیماران آورده شده بپذیریم.
یك دستهی دیگری از این راه پیش میآیند كه دانشها را با آنچه از گفتههای برانگیختگان و پیشوایان دینی در دست میدارند سازش دهند ، و مثلاً جملهای را از قرآن یا از حدیث گرفته میگویند : «این آیروپلان[=هواپیما] را میگوید». از سی و چهل سال باز این دستاویزی برای فریبكارانی شده و در این باره لوسی و خنكی بیاندازه از خود نمودهاند و ما را در اینجا فرصت گفتگو از آنها نیست. در یكسو كسانی ایراد میگیرند كه در داستان ذوالقرنین قرآن برای زمین مشرق و مغرب یاد میكند و این دلیل است كه آن را كره نمیداند و در یكسو كسی كتاب نوشته میگوید قرآن نه تنها كره بودن زمین بلكه چرخیدن آن را بگرد خورشید و بگرد خود و دیگر چرخیدنهای گوناگونش را هم آگاهی داده. یك كتاب آسمانی كه برای دستور زندگانی بوده اینان از آن دانشهای طبیعی بیرون میآورند.
یك دستهی دیگری ، از دانشها دستاویز دیگری پیدا كرده چنین میگویند : «اگر تلگراف و تلفن و مانند اینها را دویست سال پیش از این گفتندی بیگمان مردم باور نكردی ولی امروز ما آنها را میبینیم و ناگزیریم باور كنیم .. » خواستشان اینست كه داستان هزار سال زندگانی خضر و مرده زنده گردانیدن مسیح و مانند اینها كه شگفت مینماید و كسانی باور نمیدارند هم از اینگونه میباشد و همگی راست است. اینان از دانشها این نتیجه را میگیرند كه هر كس هر چیز نشدنی و باور نكردنی كه گفت باید پذیرفت و بچون و چرا برنخاست ، و این نتیجهی بسیار شگفتی است كه میگیرند. اینان تلگراف بیسیم و رادیو و مانند آنها را كه میبینند چنین میپندارند كه بیافزار و از یك راه بیرون از آیین طبیعت كار میكند و اینست میخواهند هرچه كارهای بیرون از طبیعت باز گفته شود كسی ایراد نگیرد. در اینجاست كه باید گفت بیچارگان سررشته را گم كردهاند. باید گفت زبون و دستگیر نادانیهای خود شدهاند. دانشها كه صد آگاهی بسیار گرانبهایی را دربر میدارد اینان رفتارشان با آنها اینست.
.
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی دوازدهم)
🔶 آزادی یا هرج و مرج ، هوچیگری یا كوشش سیاسی؟! (بخش چهار از چهار)
این زمان ، صد یك مردم نمیدانستند حزب برای چیست و چه نتیجهای را از آن باید خواست و از چه راهی باید پیش رفت. شما اگر پرسشی در این زمینهها از ایشان میكردید پاسخی نمیتوانستند داد. تنها چون شنیده بودند در اروپا حزبهایی هست و از آنسوی حزب دمكرات را كه بازمانده از زمان پیش بود میدیدند ، بتقلید آنها حزبها میساختند.
مثلاً در تبریز چون دمكراتها بودند (پس از شورش روسیه دوباره برپا شده بود) یك دستهی دیگری خود را «سوسیال» خواندند ، باز گروهی نام «دیمكرات نصرت» روی خود گزاردند. شنیدنیست كه اسماعیلآقا یا سیمقو كُرد معروف[كه سالها در شهرهای آذربایجان به تاراجگری و خونریزی سرگرم بود و گردن از فرمان دولتهای مركزی كشیده با سپاهیان دولت میجنگید] از این حزب بوده است و من نامههای او را كه بكمیتهی حزب در تبریز نوشته در دست میدارم.
خواهند پرسید : این حزبها كه تشكیل مییافت به چه كار میپرداختند؟.. میگویم : جز باین نمیپرداختند كه با حزبهای دیگر همچشمی و دشمنی نمایند و در نشستهای خود یا در روزنامهها بدگویی از یكدیگر نمایند ، و اگر توانستند خود و بستگانشان را در ادارات جا دهند ، و گاهی یك ورق «بیاننامه» نشر كنند ، یا در جایی گرد آمده «میتینغ» [میتینگ یا گردهمآیی] دهند ، بیایند و بروند ، هفتهای دو سه روز گرد هم آیند و نشست برپا كرده بگویند و بشنوند ، و بر سر چیزهای بیهوده باهم مجادله نمایند ، و بدینسان چند ماهی بسر برده ، و از بیمقصدی و بیكاری كمكم سست گردیده رو بتفرقه گزارند ، و از حزب جز تابلوی سیاهش بازنماند. اینهاست كارهایی كه احزاب سیاسی بآن میپرداختند.
اینان آنچه هیچگاه نمیاندیشیدند و بدیده نمیگرفتند نیازمندیهای كشور بود. شما ببینید در ایران «سوسیالیسم» چه تناسب داشت؟!.. در كشوری كه نه كارخانهها بود و نه گروههای كارگران ، مرام «سوسیالیسم» چه پیشرفت توانستی كرد؟!.. شگفتتر از همه آنست كه در این حزب سوسیال چند تن از دیهداران عضویت داشتند. اینان از دمكراتها رنجیده و باین حزب كه در برابر آن برپا شده بود گراییده و مرامنامهاش را كه آشكاره بزیانشان بود نخوانده بودند.
در این حزبها كسی را با مرامنامه كار نبود و كمتر كسی آن را میخواند. هر كسی بخیال دیگری باینها میپیوست و هر كسی جز سود خود را نمیجست. مثلاً اسماعیلآقا كه به «دیمكرات نصرت» پیوسته برای آن بوده كه با دست این دسته و با دادن ششصد تومان پول نشانی و لقبی از
محمدحسن میرزای ولیعهد بگیرد و باین مقصود خود نیز نایل گردیده. از اینسوی این دسته كه او را پذیرفتهاند كاری با اندیشهی او نداشته و تنها این میخواستهاند كه بنام «اسماعیلآقا» تفاخر كنند.
یكی از زمانهایی كه بازار حزبسازی گرم میگردید هنگامی بود كه انتخابات آغاز مییافت. در اینجا بود كه رسواییها از اندازه میگذشت و چند نام موهون دیگری بیرون میآمد و هر روز برگهایی برای نشان دادن كاندیدهای این حزب انتشار مییافت.
برای آنكه سخنم بیدلیل نباشد برخی جملهها را از سرمقالهی «عصر جدید» كه در سال 1296 بهنگام انتشار آگهی انتخابات دورهی چهارم مجلس نوشته در پائین میآورم. عنوان گفتار «تجهیزات برای انتخابات» است و در زیر آن پس از جملههایی مینویسد :
«دوباره میبینیم در محیط سیاست تهران جنب و جوشهایی تولید و هر كس و هر دسته درصدد تأمین آتیه است. احزاب سابق تشكیلات منحل شدهی خود را تأسیس و قواء خود را تجهیز مینماید ـ احزاب تازه در شرف تشكیل ـ حكاكان مشغول كندن امهار ـ مطبعهها مشغول طبع اعلانها ، پروگرامها ، مرامنامهها میباشند ..
از قراری كه میشنویم یك فرقه بنام سوسیال دمكرات ، یك فرقه بنام حامیان برزگران ، یك فرقه بنام ودادیون یا اتحاد ملی تشكیل شده. فرقهی سوسیال دمكرات (و مطابق مهر فرقه كه دیده شد سوسیالیست دمكرات) چندان بیسابقه در ایران نبوده. بعلاوه با بودن آن در ممالك دیگر محتاج بتوضیح نیست. فرقهی طرفداران بزرگ نیز بطوری كه شنیدهایم از سه چهار نفر تجاوز نمیكند .. حزبی كه میگویند فعلاً دارای چهل و پنجاه نفر جمعیت شده است فرقهی ودادیون یا اتحاد ملی است..»
چند سال ایران گرفتار این حزبها بود. تهران كه مركز كشور است مركز این سیاهكاریها نیز گردید. در این شهر بزرگ دستهبندی و هوچیگری بیرون از اندازه شد و براستی دست و پای دولت را بست.
👇
🔶 آزادی یا هرج و مرج ، هوچیگری یا كوشش سیاسی؟! (بخش چهار از چهار)
این زمان ، صد یك مردم نمیدانستند حزب برای چیست و چه نتیجهای را از آن باید خواست و از چه راهی باید پیش رفت. شما اگر پرسشی در این زمینهها از ایشان میكردید پاسخی نمیتوانستند داد. تنها چون شنیده بودند در اروپا حزبهایی هست و از آنسوی حزب دمكرات را كه بازمانده از زمان پیش بود میدیدند ، بتقلید آنها حزبها میساختند.
مثلاً در تبریز چون دمكراتها بودند (پس از شورش روسیه دوباره برپا شده بود) یك دستهی دیگری خود را «سوسیال» خواندند ، باز گروهی نام «دیمكرات نصرت» روی خود گزاردند. شنیدنیست كه اسماعیلآقا یا سیمقو كُرد معروف[كه سالها در شهرهای آذربایجان به تاراجگری و خونریزی سرگرم بود و گردن از فرمان دولتهای مركزی كشیده با سپاهیان دولت میجنگید] از این حزب بوده است و من نامههای او را كه بكمیتهی حزب در تبریز نوشته در دست میدارم.
خواهند پرسید : این حزبها كه تشكیل مییافت به چه كار میپرداختند؟.. میگویم : جز باین نمیپرداختند كه با حزبهای دیگر همچشمی و دشمنی نمایند و در نشستهای خود یا در روزنامهها بدگویی از یكدیگر نمایند ، و اگر توانستند خود و بستگانشان را در ادارات جا دهند ، و گاهی یك ورق «بیاننامه» نشر كنند ، یا در جایی گرد آمده «میتینغ» [میتینگ یا گردهمآیی] دهند ، بیایند و بروند ، هفتهای دو سه روز گرد هم آیند و نشست برپا كرده بگویند و بشنوند ، و بر سر چیزهای بیهوده باهم مجادله نمایند ، و بدینسان چند ماهی بسر برده ، و از بیمقصدی و بیكاری كمكم سست گردیده رو بتفرقه گزارند ، و از حزب جز تابلوی سیاهش بازنماند. اینهاست كارهایی كه احزاب سیاسی بآن میپرداختند.
اینان آنچه هیچگاه نمیاندیشیدند و بدیده نمیگرفتند نیازمندیهای كشور بود. شما ببینید در ایران «سوسیالیسم» چه تناسب داشت؟!.. در كشوری كه نه كارخانهها بود و نه گروههای كارگران ، مرام «سوسیالیسم» چه پیشرفت توانستی كرد؟!.. شگفتتر از همه آنست كه در این حزب سوسیال چند تن از دیهداران عضویت داشتند. اینان از دمكراتها رنجیده و باین حزب كه در برابر آن برپا شده بود گراییده و مرامنامهاش را كه آشكاره بزیانشان بود نخوانده بودند.
در این حزبها كسی را با مرامنامه كار نبود و كمتر كسی آن را میخواند. هر كسی بخیال دیگری باینها میپیوست و هر كسی جز سود خود را نمیجست. مثلاً اسماعیلآقا كه به «دیمكرات نصرت» پیوسته برای آن بوده كه با دست این دسته و با دادن ششصد تومان پول نشانی و لقبی از
محمدحسن میرزای ولیعهد بگیرد و باین مقصود خود نیز نایل گردیده. از اینسوی این دسته كه او را پذیرفتهاند كاری با اندیشهی او نداشته و تنها این میخواستهاند كه بنام «اسماعیلآقا» تفاخر كنند.
یكی از زمانهایی كه بازار حزبسازی گرم میگردید هنگامی بود كه انتخابات آغاز مییافت. در اینجا بود كه رسواییها از اندازه میگذشت و چند نام موهون دیگری بیرون میآمد و هر روز برگهایی برای نشان دادن كاندیدهای این حزب انتشار مییافت.
برای آنكه سخنم بیدلیل نباشد برخی جملهها را از سرمقالهی «عصر جدید» كه در سال 1296 بهنگام انتشار آگهی انتخابات دورهی چهارم مجلس نوشته در پائین میآورم. عنوان گفتار «تجهیزات برای انتخابات» است و در زیر آن پس از جملههایی مینویسد :
«دوباره میبینیم در محیط سیاست تهران جنب و جوشهایی تولید و هر كس و هر دسته درصدد تأمین آتیه است. احزاب سابق تشكیلات منحل شدهی خود را تأسیس و قواء خود را تجهیز مینماید ـ احزاب تازه در شرف تشكیل ـ حكاكان مشغول كندن امهار ـ مطبعهها مشغول طبع اعلانها ، پروگرامها ، مرامنامهها میباشند ..
از قراری كه میشنویم یك فرقه بنام سوسیال دمكرات ، یك فرقه بنام حامیان برزگران ، یك فرقه بنام ودادیون یا اتحاد ملی تشكیل شده. فرقهی سوسیال دمكرات (و مطابق مهر فرقه كه دیده شد سوسیالیست دمكرات) چندان بیسابقه در ایران نبوده. بعلاوه با بودن آن در ممالك دیگر محتاج بتوضیح نیست. فرقهی طرفداران بزرگ نیز بطوری كه شنیدهایم از سه چهار نفر تجاوز نمیكند .. حزبی كه میگویند فعلاً دارای چهل و پنجاه نفر جمعیت شده است فرقهی ودادیون یا اتحاد ملی است..»
چند سال ایران گرفتار این حزبها بود. تهران كه مركز كشور است مركز این سیاهكاریها نیز گردید. در این شهر بزرگ دستهبندی و هوچیگری بیرون از اندازه شد و براستی دست و پای دولت را بست.
👇
فلان روضهخوان و بهمان ساعتساز ، و فلان پنبهزن و بهمان شاعر ، میدانی پیدا كرده میرفتند و میآمدند ، و مینشستند و میگفتند ، و از اینكه «سیاستمدار» شدهاند و با این وزیر و آن وزیر روبرو مینشینند بخود میبالیدند و لذت بیاندازه میبردند ، و كلمههای تاكتیك ، پرنسیب ، دیسیپلین ، ایدهآل ، دمكراسی ، سوسیالزم ، آنارشی ، اولیگارشی و مانند اینها را سرمایهی دانشی برای خود گرفته پیاپی بزبان میراندند. كوتاه سخن : یكمشت بدنهادان از بینوایی توده بنوایی رسیده و بهیچوجه دست از كارهای خود برنمیداشتند.
در سالهای 1297 و 1298 ، بهنگامی كه رشتهی ایمنی در سراسر كشور از هم گسیخته و راهزنان بنام ، از نایبحسین كاشانی و پسرش ماشاءاللهخان ، رضا جوزانی ، جعفر قلیخان ، رجبعلی ، خلیل ، رمضان باصری و دیگران پیدا شده و هر یكی برای خود دستگاه كامرانی چیده بودند ، در پایتخت كشور نیز این حزبسازان و هوچیان مجال آسایشی برای مردم نگزارده و با جست و خیزهایی كه جز سیاهكاری نتوان نامید روز میگزاردند.
🔸 همینها در ایران دیكتاتوری پدید آورد. همین زشتكاریها باعث شد كه مردم از آزادی نفرت نمودند و چشم براه دیكتاتوری دوختند.
در سالهای 1297 و 1298 ، بهنگامی كه رشتهی ایمنی در سراسر كشور از هم گسیخته و راهزنان بنام ، از نایبحسین كاشانی و پسرش ماشاءاللهخان ، رضا جوزانی ، جعفر قلیخان ، رجبعلی ، خلیل ، رمضان باصری و دیگران پیدا شده و هر یكی برای خود دستگاه كامرانی چیده بودند ، در پایتخت كشور نیز این حزبسازان و هوچیان مجال آسایشی برای مردم نگزارده و با جست و خیزهایی كه جز سیاهكاری نتوان نامید روز میگزاردند.
🔸 همینها در ایران دیكتاتوری پدید آورد. همین زشتكاریها باعث شد كه مردم از آزادی نفرت نمودند و چشم براه دیكتاتوری دوختند.
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 9 از بخش سوم
🔸درماندگی دینهای كنونی در برابر دانشها ـ 2
اینها همه بیهوده است. اینان نه معنی دین را میشناسند و نه دربارهی دانشها آگاهی درستی میدارند. اینان چندان دورند كه من نمیدانم با چه زبان اندازهی گمراهی و ناپاكدلی ایشان را بازنمایم. دین اگر برای بازنمودن معنی زندگانی و نزدیك گردانیدن مردمان براستیهاست باید از دانشها بهره جوید نه اینكه با آنها دشمنی كند.
ما از گام نخست گفتیم : «دین باید با خرد و دانش سازگار باشد». این ترازویی بود كه بدست دادیم ترازویی كه سنگ آن خرد و دانش و كالایش دین است. ولی این بتنهایی بس نبودی و چهبسا زیانها از آن برخاستی. ارزش یك ترازو در سنگ آن میباشد. كسی كه ترازو بدست مردم میدهد باید سنگ آن را نیز درست گرداند و با دست خود سپارد.
ما میگفتیم : «دین باید با خرد و دانش سازگار باشد» ، در جایی كه مردم معنی خرد و دانش را نمیدانستند و هر كس توانستی هوس یا پندار خود را «خرد» خواند و یا بافندگیهای این و آن را «دانش» نامد. چنانكه همین كار را میكردند. بارها میگفتند : «من عقلم اینطور حكم میكند كه فهمیدهام با عقل دیگران كار ندارم» ، یا نوشتههای فلان پروفسور و بهمان فیلسوف را پیش كشیده میگفتند : «پس اینها عالم نبودند؟!».
ما ناگزیر شدیم چه دربارهی خرد و چه دربارهی دانشها گفتارهای فراوان نویسیم و آنها را معنی كنیم. دربارهی خرد داستان كوششهای خود را نوشتهایم. دربارهی دانشها هم گفتیم : «نه هر آنچه با این نام خوانده میشود براستی دانش میباشد. ما از این كلمه یك معنای جدایی میخواهیم. دانش آنست كه نتیجهی دریافتهای آدمی باشد و یا در سایهی آزمایش و جستجو بدست آید. رویهمرفته تا چیزی بیگمان نگردد از دانش نتوان شمرد».
بسیاری چنین میپنداشتند هر آنچه در كتابست یا هر آنچه از زبان یك اروپایی درمیآید دانش است و باید پذیرفت. یكی از آنان كه در تهران است و درمیان «مصلحین» از سرجنبانان میباشد روزی نزد من آمد و دربارهی نیارَستنیها[معجزه] سخن میراند. گفتم : گذشته از همه چیز ، اینها با تاریخ درست نیاید ما چنین داستانهایی در آن نمییابیم. گفت : «ما از خود فرنگیها نوشته در دست میداریم كه تاریخ همهی حوادث را ضبط نتواند كرد و بآن اعتماد نتوان نمود». گفتم مگر هرچه فرنگی گفت باید پذیرفت؟!. یا ما مگر بتاریخ از روی گفتهی فرنگیها ارج میگزاردیم كه اكنون چون میگویند ارج نگزارید نگزاریم. آری تاریخ همهی پیشامدها را نگهداری نتواند كرد. ولی پیشامدهایی را ـ همچون مرده را زنده كردن و آفتاب را بازگردانیدن و چوب را اژدها ساختن ـ فراموش هم نتواند كرد.
درمیان این گفتگو از دانشها بود كه با فلسفهی كهن یونان روبرو گردیدیم و گفتارهای بسیار دربارهی آن نوشتیم. زیرا در شرق این را دانش شماردندی و آنچه افلاطون یا ارسطو یا ملاصدرا یا بوعلی سینا یا فارابی یا دیگری گفته «حجت» دانستندی ، و ما اگر بنكوهش از آن برنخاسته و بیپاییش را روشن نكرده بودیم نتیجه این شدی كه بجای دانش در ترازویش گزارند و دین را با آن سنجند.
گفتارهایی كه دربارهی فلسفهی یونان در پیمان و دیگر جاها نوشتهایم یكی از ارجدارترین كوششهای ماست و از آنها توان دانست كه آن گمراهی كهن چه ریشهای در شرق دوانیده بوده ، و شما اگر میخواهید اندازهی گمراهی پیشوایان دین را بشناسید آن را ببینید كه این فلسفه را كه سراپا پندار است و كمترین دانشی از آن بدست نیاید و آشكاره با دین ناسازگار میباشد و در آغاز پیدایشش پیروان آن را بیدین دانسته و میكشتهاند اینان اكنون آن را بد نمیدانند و در نجف و قم و همه جا درس میخوانند. ولی فلسفهی داروین كه بنیاد آن آزمایش و جستجوست و یك رشته آگهیهای بسیار گرانبها را دربر میدارد اینان آن را نپذیرفته و چهل سال پیش چون تازه در شرق رواج مییافت بهیاهوی بزرگی برخاستندی و خوانندگان آن را بیدین نامیدند. اینست آگاهی اینان از دانش و جز از دانش.
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 9 از بخش سوم
🔸درماندگی دینهای كنونی در برابر دانشها ـ 2
اینها همه بیهوده است. اینان نه معنی دین را میشناسند و نه دربارهی دانشها آگاهی درستی میدارند. اینان چندان دورند كه من نمیدانم با چه زبان اندازهی گمراهی و ناپاكدلی ایشان را بازنمایم. دین اگر برای بازنمودن معنی زندگانی و نزدیك گردانیدن مردمان براستیهاست باید از دانشها بهره جوید نه اینكه با آنها دشمنی كند.
ما از گام نخست گفتیم : «دین باید با خرد و دانش سازگار باشد». این ترازویی بود كه بدست دادیم ترازویی كه سنگ آن خرد و دانش و كالایش دین است. ولی این بتنهایی بس نبودی و چهبسا زیانها از آن برخاستی. ارزش یك ترازو در سنگ آن میباشد. كسی كه ترازو بدست مردم میدهد باید سنگ آن را نیز درست گرداند و با دست خود سپارد.
ما میگفتیم : «دین باید با خرد و دانش سازگار باشد» ، در جایی كه مردم معنی خرد و دانش را نمیدانستند و هر كس توانستی هوس یا پندار خود را «خرد» خواند و یا بافندگیهای این و آن را «دانش» نامد. چنانكه همین كار را میكردند. بارها میگفتند : «من عقلم اینطور حكم میكند كه فهمیدهام با عقل دیگران كار ندارم» ، یا نوشتههای فلان پروفسور و بهمان فیلسوف را پیش كشیده میگفتند : «پس اینها عالم نبودند؟!».
ما ناگزیر شدیم چه دربارهی خرد و چه دربارهی دانشها گفتارهای فراوان نویسیم و آنها را معنی كنیم. دربارهی خرد داستان كوششهای خود را نوشتهایم. دربارهی دانشها هم گفتیم : «نه هر آنچه با این نام خوانده میشود براستی دانش میباشد. ما از این كلمه یك معنای جدایی میخواهیم. دانش آنست كه نتیجهی دریافتهای آدمی باشد و یا در سایهی آزمایش و جستجو بدست آید. رویهمرفته تا چیزی بیگمان نگردد از دانش نتوان شمرد».
بسیاری چنین میپنداشتند هر آنچه در كتابست یا هر آنچه از زبان یك اروپایی درمیآید دانش است و باید پذیرفت. یكی از آنان كه در تهران است و درمیان «مصلحین» از سرجنبانان میباشد روزی نزد من آمد و دربارهی نیارَستنیها[معجزه] سخن میراند. گفتم : گذشته از همه چیز ، اینها با تاریخ درست نیاید ما چنین داستانهایی در آن نمییابیم. گفت : «ما از خود فرنگیها نوشته در دست میداریم كه تاریخ همهی حوادث را ضبط نتواند كرد و بآن اعتماد نتوان نمود». گفتم مگر هرچه فرنگی گفت باید پذیرفت؟!. یا ما مگر بتاریخ از روی گفتهی فرنگیها ارج میگزاردیم كه اكنون چون میگویند ارج نگزارید نگزاریم. آری تاریخ همهی پیشامدها را نگهداری نتواند كرد. ولی پیشامدهایی را ـ همچون مرده را زنده كردن و آفتاب را بازگردانیدن و چوب را اژدها ساختن ـ فراموش هم نتواند كرد.
درمیان این گفتگو از دانشها بود كه با فلسفهی كهن یونان روبرو گردیدیم و گفتارهای بسیار دربارهی آن نوشتیم. زیرا در شرق این را دانش شماردندی و آنچه افلاطون یا ارسطو یا ملاصدرا یا بوعلی سینا یا فارابی یا دیگری گفته «حجت» دانستندی ، و ما اگر بنكوهش از آن برنخاسته و بیپاییش را روشن نكرده بودیم نتیجه این شدی كه بجای دانش در ترازویش گزارند و دین را با آن سنجند.
گفتارهایی كه دربارهی فلسفهی یونان در پیمان و دیگر جاها نوشتهایم یكی از ارجدارترین كوششهای ماست و از آنها توان دانست كه آن گمراهی كهن چه ریشهای در شرق دوانیده بوده ، و شما اگر میخواهید اندازهی گمراهی پیشوایان دین را بشناسید آن را ببینید كه این فلسفه را كه سراپا پندار است و كمترین دانشی از آن بدست نیاید و آشكاره با دین ناسازگار میباشد و در آغاز پیدایشش پیروان آن را بیدین دانسته و میكشتهاند اینان اكنون آن را بد نمیدانند و در نجف و قم و همه جا درس میخوانند. ولی فلسفهی داروین كه بنیاد آن آزمایش و جستجوست و یك رشته آگهیهای بسیار گرانبها را دربر میدارد اینان آن را نپذیرفته و چهل سال پیش چون تازه در شرق رواج مییافت بهیاهوی بزرگی برخاستندی و خوانندگان آن را بیدین نامیدند. اینست آگاهی اینان از دانش و جز از دانش.
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی سیزدهم)
🔶 شهریور1320 و درسهای آن
(بخش یک از چهار)
🔸کوشاد تلگرام : بدانسان که جنبش مشروطه تاریخ ما را به دو دورهی بیكبار جدا از یكدیگر : «پیش از مشروطه» و «پس از مشروطه» بخش میكند ، شهریور1320 نیز از یكسو نشانگر پایان یافتن «دورهی دیكتاتوری» و افتادن رضاشاه و از آنسو آغازگر روزگار نوی است كه بنام «دورهی دمكراسی» شناخته میشده.
چنین پیشامدهایی در تاریخ یك توده ، هر كدام «نشانگر» آغاز یك دورهی نوینیست كه با دورهی پیش از آن جداییهای چشمگیری دارد.
ایران كه پس از بركناری محمدعلیمیرزا گرفتار كشمكشهای درونی و ستمگریهای گردنكشان نوخاسته شده و هنوز در چنگ دو همسایهی نیرومند شمالی و جنوبی ، روس و انگلیس ، و سیاستهای آزمندانهی ایشان بسر میبرد و دور نبود كه به سرگذشت بیمناكتری دچار آید ، قضا را شورش بزرگ روسیه در 1296 و كودتای 1299 در ایران ، آن را براه دیگری انداخت و بگونهای شگفت از بیمها و آسیبهای بزرگ رست ولی از آزادی نیز دور گردید.
در فرمانروایی رضاشاه مجلس و انتخابات جز بازیچهای در دست دولت نبود. از آنسو این نیز بس شناخته شده است كه كارهایی كه در این زمان انجام گرفت بیكبار اوضاع كشور را دگرگون ساخت و در پیشرفت این توده جهش چشمگیری پدید آورد. لیكن با افروخته گردیدن آتش جنگ جهانی دوم در 1318 و یورش آلمان به كشور سوسیالیستی نوپای شوروی در تیرماه 1320 ، پیشروی تند ایشان در خاك روسیه و سخت گردیدن كار جنگ به روسها و پر شدن دلهای متفقین (روس و انگلیس و آمریكا) از هراس رسیدن آلمانها به چاههای نفت قفقاز ، كشور ایران موقعیت جغرافی ـ سیاسی ویژهای یافت به اینمعنی كه آسانترین راه رساندن خواربار و جنگافزار به روسها از ایران بود و از اینرو ایران با آنکه اعلام بیطرفی کرده بود از آتش جنگ دور نتوانستی ایستاد.
تنها دو ماه از حملهی آلمان به شوروی میگذشت كه دو كشور همسایه لشگرهاشان را از شمال و جنوب رو به پایتخت راندند. ظاهر داستان آن بود كه ایشان كاركنان آلمانی در ایران را بهانه كرده و به دولت ایران اخطار داده و دولت ایران (رضاشاه) بیباكی و نافهمی از خود نشان داده و به اخطارهای ایشان پروا نكرده و ایشان نیز بیطرفی ایران در جنگ را نادیده گرفته جنگ براه انداختهاند. آری جنگی درگرفت ولی نه از آنگونه كه میان دو دشمن كینهجو درمیگیرد : خیانت آشكار فرماندهی آرتش از یكسو به درهم شكستن و آسیب یافتن آن راه گشاد و از سوی دیگر از دامنهدار شدن جنگ و درگیر گردیدن دو همسایه با یك جنگ تازهی دیگر جلو گرفت.
چنانکه ستودگیها و ناستودگیهای یك فرد در زمانهای ویژهای (مثلاً در یک سفر دشوار) شناخته میگردد ، همینست تواناییها و ناتوانیهای یك توده در هنگامهای ویژهای آشكار میگردد ـ برای مثال بهنگام «بحران». خواه این بحران یك «زمینلرزهی» سهمگین باشد ، خواه هنگام جنگ یا كمیابی خواربار.
نابسامانیها و آشفتگیهایی كه از رهگذر پیشامدهای شهریور1320 در كشور در مدت چند روز نمودار گردید خود بهترین نشان از ناستودگیهای تودهی ایرانی داشت.
ولی آن پیشامدها چنانكه گزندهای بزرگی به این كشور رسانید درسهای بزرگی نیز داشت. ایرانیان میتوانستند دریابند كه زندگانی اجتماعی جز از زندگانی فردیست و آن قانونهایش جداست. این دریابند که تودهای که افراد آن تنها در اندیشهی خود بوده برای خود میزیند و بسود توده بیپروایند سرنوشتی جز نابودی ندارد. میتوانستند دریابند كه آسایش بآسانی بدست نیاید و چون با رنج و كوششِ بسیار بدست آمد آنگاه نیز نیاز بنگهداریست و برای چنین خواستی افراد باید «نیك» باشند تا بتوانند چنانكه یك خانواده را با همدستی و همدلی نگاه میدارند كشور را نیز نگاه دارند و راه برند. میتوانستند دریابند كه تا جهان بدینسان است ، تودههای ناتوان باید تاوان ناتوانی خود را با خون جوانان و آوارگی و پاشیدگی خاندانها و ویرانی كشورشان بپردازند و همچون بردگان فرمانبر و زیردست تودههای زورمند باشند. میتوانستند دریابند كه ناتوانند و این از آنروست كه بستودگیهای تودههای نیرومند آراسته نیستند.
ایرانیان میتوانستند به كوششهای بیمانند كشورهای بزرگ درگیر جنگ بنگرند و بدانند كه ایشان برای سرفرازی و استقلال كشورشان به چه از خودگذشتگیها و حتا جانبازیهایی آمادهاند و آن بهایی که سرفرازی و استقلال یك توده را هست ایشان با جانهای خود آمادهی پرداختش میباشند. ایرانیان میتوانستند دریابند كه شناخته نبودن معنی میهنپرستی و بیپروایی به آن درمیان توده چه اندازه به این كشور گران میافتد و چه آسیبها از این رهگذر به كشور میرسد. میتوانستند بفهمند كه زیانكاری یكمشت خیانتكار باعث مرگ هزاران جوان غیرتمند سرفراز و آوارگی دههزاران خاندان و زبونی ملیونها مردم تواند گردید. ...
👇
🔶 شهریور1320 و درسهای آن
(بخش یک از چهار)
🔸کوشاد تلگرام : بدانسان که جنبش مشروطه تاریخ ما را به دو دورهی بیكبار جدا از یكدیگر : «پیش از مشروطه» و «پس از مشروطه» بخش میكند ، شهریور1320 نیز از یكسو نشانگر پایان یافتن «دورهی دیكتاتوری» و افتادن رضاشاه و از آنسو آغازگر روزگار نوی است كه بنام «دورهی دمكراسی» شناخته میشده.
چنین پیشامدهایی در تاریخ یك توده ، هر كدام «نشانگر» آغاز یك دورهی نوینیست كه با دورهی پیش از آن جداییهای چشمگیری دارد.
ایران كه پس از بركناری محمدعلیمیرزا گرفتار كشمكشهای درونی و ستمگریهای گردنكشان نوخاسته شده و هنوز در چنگ دو همسایهی نیرومند شمالی و جنوبی ، روس و انگلیس ، و سیاستهای آزمندانهی ایشان بسر میبرد و دور نبود كه به سرگذشت بیمناكتری دچار آید ، قضا را شورش بزرگ روسیه در 1296 و كودتای 1299 در ایران ، آن را براه دیگری انداخت و بگونهای شگفت از بیمها و آسیبهای بزرگ رست ولی از آزادی نیز دور گردید.
در فرمانروایی رضاشاه مجلس و انتخابات جز بازیچهای در دست دولت نبود. از آنسو این نیز بس شناخته شده است كه كارهایی كه در این زمان انجام گرفت بیكبار اوضاع كشور را دگرگون ساخت و در پیشرفت این توده جهش چشمگیری پدید آورد. لیكن با افروخته گردیدن آتش جنگ جهانی دوم در 1318 و یورش آلمان به كشور سوسیالیستی نوپای شوروی در تیرماه 1320 ، پیشروی تند ایشان در خاك روسیه و سخت گردیدن كار جنگ به روسها و پر شدن دلهای متفقین (روس و انگلیس و آمریكا) از هراس رسیدن آلمانها به چاههای نفت قفقاز ، كشور ایران موقعیت جغرافی ـ سیاسی ویژهای یافت به اینمعنی كه آسانترین راه رساندن خواربار و جنگافزار به روسها از ایران بود و از اینرو ایران با آنکه اعلام بیطرفی کرده بود از آتش جنگ دور نتوانستی ایستاد.
تنها دو ماه از حملهی آلمان به شوروی میگذشت كه دو كشور همسایه لشگرهاشان را از شمال و جنوب رو به پایتخت راندند. ظاهر داستان آن بود كه ایشان كاركنان آلمانی در ایران را بهانه كرده و به دولت ایران اخطار داده و دولت ایران (رضاشاه) بیباكی و نافهمی از خود نشان داده و به اخطارهای ایشان پروا نكرده و ایشان نیز بیطرفی ایران در جنگ را نادیده گرفته جنگ براه انداختهاند. آری جنگی درگرفت ولی نه از آنگونه كه میان دو دشمن كینهجو درمیگیرد : خیانت آشكار فرماندهی آرتش از یكسو به درهم شكستن و آسیب یافتن آن راه گشاد و از سوی دیگر از دامنهدار شدن جنگ و درگیر گردیدن دو همسایه با یك جنگ تازهی دیگر جلو گرفت.
چنانکه ستودگیها و ناستودگیهای یك فرد در زمانهای ویژهای (مثلاً در یک سفر دشوار) شناخته میگردد ، همینست تواناییها و ناتوانیهای یك توده در هنگامهای ویژهای آشكار میگردد ـ برای مثال بهنگام «بحران». خواه این بحران یك «زمینلرزهی» سهمگین باشد ، خواه هنگام جنگ یا كمیابی خواربار.
نابسامانیها و آشفتگیهایی كه از رهگذر پیشامدهای شهریور1320 در كشور در مدت چند روز نمودار گردید خود بهترین نشان از ناستودگیهای تودهی ایرانی داشت.
ولی آن پیشامدها چنانكه گزندهای بزرگی به این كشور رسانید درسهای بزرگی نیز داشت. ایرانیان میتوانستند دریابند كه زندگانی اجتماعی جز از زندگانی فردیست و آن قانونهایش جداست. این دریابند که تودهای که افراد آن تنها در اندیشهی خود بوده برای خود میزیند و بسود توده بیپروایند سرنوشتی جز نابودی ندارد. میتوانستند دریابند كه آسایش بآسانی بدست نیاید و چون با رنج و كوششِ بسیار بدست آمد آنگاه نیز نیاز بنگهداریست و برای چنین خواستی افراد باید «نیك» باشند تا بتوانند چنانكه یك خانواده را با همدستی و همدلی نگاه میدارند كشور را نیز نگاه دارند و راه برند. میتوانستند دریابند كه تا جهان بدینسان است ، تودههای ناتوان باید تاوان ناتوانی خود را با خون جوانان و آوارگی و پاشیدگی خاندانها و ویرانی كشورشان بپردازند و همچون بردگان فرمانبر و زیردست تودههای زورمند باشند. میتوانستند دریابند كه ناتوانند و این از آنروست كه بستودگیهای تودههای نیرومند آراسته نیستند.
ایرانیان میتوانستند به كوششهای بیمانند كشورهای بزرگ درگیر جنگ بنگرند و بدانند كه ایشان برای سرفرازی و استقلال كشورشان به چه از خودگذشتگیها و حتا جانبازیهایی آمادهاند و آن بهایی که سرفرازی و استقلال یك توده را هست ایشان با جانهای خود آمادهی پرداختش میباشند. ایرانیان میتوانستند دریابند كه شناخته نبودن معنی میهنپرستی و بیپروایی به آن درمیان توده چه اندازه به این كشور گران میافتد و چه آسیبها از این رهگذر به كشور میرسد. میتوانستند بفهمند كه زیانكاری یكمشت خیانتكار باعث مرگ هزاران جوان غیرتمند سرفراز و آوارگی دههزاران خاندان و زبونی ملیونها مردم تواند گردید. ...
👇
درسهای شهریور 20 بسیار است اگر دیدگان بینا بود و خود خواستار یاد گرفتن. از آنسو در آن هنگام رخدادهای شگفتی نیز دیده شد كه هر یك چیستانی مینماید.
باید دانست كم بودهاند كسانی كه به این رخدادها با دیدهی ژرفبینی نگریسته و جستجوی علتهای آن كرده باشند. اینست باید رخدادهای شهریور20 كه به افتادن رضاشاه ، نخستوزیری فروغی و پادشاهی محمدرضاشاه انجامید بازنگریسته شده رازهای آن بدست آید.
چون پیش از این ، سخن ما در زمینهی نیك بودن و نیك گردیدن توده بود ، در زیر تكهای را از كتاب «افسران ما» كه به این پیشامدها از دیدهی ستودگی و ناستودگی توده مینگرد میآوریم. از آنسو یك بخشی از كوششهای پرچم در دو سه ماه نخست ، دنبال كردن رفتارهای ننگآور و خائنانهی برخی از امیران آرتش و دولتیان بود و در گفتارهایی بهمین مناسبت سخنانی رانده شده كه به موضوع ما بستگی مییابد ، اینست از هر باره بجا بود كه تاریخچهای از آن پیشامدها بیاوریم تا خوانندگان تصویر روشنی از رخدادهای آن سالها بدارند.
این بخش از گفتار ، فردا خواهد آمد.
باید دانست كم بودهاند كسانی كه به این رخدادها با دیدهی ژرفبینی نگریسته و جستجوی علتهای آن كرده باشند. اینست باید رخدادهای شهریور20 كه به افتادن رضاشاه ، نخستوزیری فروغی و پادشاهی محمدرضاشاه انجامید بازنگریسته شده رازهای آن بدست آید.
چون پیش از این ، سخن ما در زمینهی نیك بودن و نیك گردیدن توده بود ، در زیر تكهای را از كتاب «افسران ما» كه به این پیشامدها از دیدهی ستودگی و ناستودگی توده مینگرد میآوریم. از آنسو یك بخشی از كوششهای پرچم در دو سه ماه نخست ، دنبال كردن رفتارهای ننگآور و خائنانهی برخی از امیران آرتش و دولتیان بود و در گفتارهایی بهمین مناسبت سخنانی رانده شده كه به موضوع ما بستگی مییابد ، اینست از هر باره بجا بود كه تاریخچهای از آن پیشامدها بیاوریم تا خوانندگان تصویر روشنی از رخدادهای آن سالها بدارند.
این بخش از گفتار ، فردا خواهد آمد.
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 10 از بخش سوم
🔸دین چیست و دانش چه؟ـ 1
در اینجا جُستار ارجدار دیگری رخ مینمود ، و آن اینكه : آیا دین چه كارهایی كند و دانش چه كارهایی؟.. میبایست این روشن گردد و در میانه مرزی پدید آید. گفتیم دین برای شناسیدن معنی جهان و زندگانی ، و گزاردن آیینی برای زیست جهانیان ، و بنیكی رسانیدن و بالا بردن آدمیان و این چیزها میباشد ، و خود روشنست كه باید جز باین زمینهها نپردازد. باید جز از این را بدانشها بازگزارده ولی از بیراهیهای آنها جلو گیرد.
چنانكه گفتیم راه دانشها جستجو و آزمایش است و دین برای چیزهایی میباشد كه از آن راه بدست نیاید و جز با یك نیروی والاتری (یك نیروی خدایی) دانسته نشود. این مرزی میانهی دین و دانشهاست. هر یكی زمینهاش دیگر و راه بدست آمدنش دیگر است. ولی دین و دانش پشتیبان همند. هر دو یك خواست را دنبال میكنند و همیشه همدوشند. دین از دانشها والاتر است و همیشه از آنها بهره جوید و از نتیجههای آنها برخوردار گردد ولی در همان حال باید عنوان راهنمایی بآنها دارد و از لغزشها و بیراهیها كه در پیرامون آنها پیش آید جلو گیرد ، و راه بهرهمندی از آنها را بمردم نشان دهد.
سخن را با مثل روشن گردانیم : دین میگوید : «اینجهان با این سامان و آراستگی بخود نتواند بود و بیگمان آفریدگار دانا و توانایی آن را پدید آورده و هم میگرداند.» میگوید : «بیگمان از این آفریدن ، او را خواستی هست و باید خواست او را شناخت و بكار بست ...» اینها چیزهاییست كه باید از دین یاد گرفت و در اینجا است كه ما میگوییم : «دین زبان طبیعت میباشد». ولی چگونگی پیدایش زمین ، و چگونگی پیدایش ابر ، و بارش باران و تگرگ و گرفتن خورشید و ماه ، و داستان پیدایش جانوران و آدمیان و كره بودن زمین ، و گردش آن بگرد خورشید و بسیار مانند اینها چیزهاییست كه باید از دانشها بدست آورد.
دانشها از راه آزمایش و جستجو تا هر كجا كه پیش رود رفته است و به هر نتیجهای كه رسد باید پذیرفت و دین را با آنها پیكاری نخواهد بود. ولی اگر كسانی خواهند از آغاز آفرینش و چگونگی پدید آمدن جهان سخن رانند (چنانكه فیلسوفان یونان كردهاند) چون راهی بآنجا باز نیست ناگزیر رشته بدست پندار و انگار خواهد افتاد كه دانشی بدست نیامده و سخنهای گوناگون پیدا خواهد شد و این یكی از بیراهیهاییست كه باید از آن دوری گزید.
یك مثل دیگر : نتیجههایی را كه دانشمند بنام داروین و شاگردان او از جستجوهای خود در زمینهی چگونگی پیدایش جانوران و جدا شدن آنها از یكدیگر بدست آوردهاند باید پذیرفت و دربند سخنان بیپایی كه در توریت [1] و دیگر كتابهای جهود است نبود. ولی دربارهی جدا شدن آدمی از بوزینه كه آنان میگویند باید ایستادگی نمود. چه این گفته از آنست كه بسرشت آدمی پی نبردهاند و تنها سرشت جانی او را بدیده گرفتهاند.
این گمان از داروین و شاگردانش ، گذشته از آنكه لغزش است و دلیل بنادرستی آن در دست ماست از دیدهی پیشرفت جهان و نیكی آدمیان نیز زیانها میدارد. آدمیای كه همپای چهارپایان و ددان باشد ازو چشم آدمی نتوان داشت. ما در این بارهها آنچه گفتنی است بسیار گفتهایم.[2] گفتگو از آدمی و سرشت او را دین باید كند.
این جُستار[=مبحث] بسیار ارجداریست و ما میبایست در پیرامون آن سخن بسیار رانیم. ولی در این تاریخچه ناگزیریم بكوتاهی گراییم.
كشاكش دین و دانش از داستانهای شناخته شده میباشد و در این باره كتابها و گفتارها فراوان نوشته شده و چنانكه گفتیم در یك جا پیروان دین با دانشها بدشمنی برخاستهاند و در یك جا هم هواداران دانشها از دین نكوهش و سرزنش دریغ نگفتهاند. این هم گفتیم كه ما این دستهی دوم را گناهكار نمیشناسیم و تنها این را میگوییم كه از معنی راستین دین آگاه نبودهاند.
[1] : نام دیگر تورات.
[2] : خواست گفتارهای پیمانست که دربارهی دو سرشتی بودن آدمی و جستار جان و روان نوشته شده. برای آگاهی بهتر خوانندگان توانند کتاب «در پیرامون روان» را بخوانند.
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 10 از بخش سوم
🔸دین چیست و دانش چه؟ـ 1
در اینجا جُستار ارجدار دیگری رخ مینمود ، و آن اینكه : آیا دین چه كارهایی كند و دانش چه كارهایی؟.. میبایست این روشن گردد و در میانه مرزی پدید آید. گفتیم دین برای شناسیدن معنی جهان و زندگانی ، و گزاردن آیینی برای زیست جهانیان ، و بنیكی رسانیدن و بالا بردن آدمیان و این چیزها میباشد ، و خود روشنست كه باید جز باین زمینهها نپردازد. باید جز از این را بدانشها بازگزارده ولی از بیراهیهای آنها جلو گیرد.
چنانكه گفتیم راه دانشها جستجو و آزمایش است و دین برای چیزهایی میباشد كه از آن راه بدست نیاید و جز با یك نیروی والاتری (یك نیروی خدایی) دانسته نشود. این مرزی میانهی دین و دانشهاست. هر یكی زمینهاش دیگر و راه بدست آمدنش دیگر است. ولی دین و دانش پشتیبان همند. هر دو یك خواست را دنبال میكنند و همیشه همدوشند. دین از دانشها والاتر است و همیشه از آنها بهره جوید و از نتیجههای آنها برخوردار گردد ولی در همان حال باید عنوان راهنمایی بآنها دارد و از لغزشها و بیراهیها كه در پیرامون آنها پیش آید جلو گیرد ، و راه بهرهمندی از آنها را بمردم نشان دهد.
سخن را با مثل روشن گردانیم : دین میگوید : «اینجهان با این سامان و آراستگی بخود نتواند بود و بیگمان آفریدگار دانا و توانایی آن را پدید آورده و هم میگرداند.» میگوید : «بیگمان از این آفریدن ، او را خواستی هست و باید خواست او را شناخت و بكار بست ...» اینها چیزهاییست كه باید از دین یاد گرفت و در اینجا است كه ما میگوییم : «دین زبان طبیعت میباشد». ولی چگونگی پیدایش زمین ، و چگونگی پیدایش ابر ، و بارش باران و تگرگ و گرفتن خورشید و ماه ، و داستان پیدایش جانوران و آدمیان و كره بودن زمین ، و گردش آن بگرد خورشید و بسیار مانند اینها چیزهاییست كه باید از دانشها بدست آورد.
دانشها از راه آزمایش و جستجو تا هر كجا كه پیش رود رفته است و به هر نتیجهای كه رسد باید پذیرفت و دین را با آنها پیكاری نخواهد بود. ولی اگر كسانی خواهند از آغاز آفرینش و چگونگی پدید آمدن جهان سخن رانند (چنانكه فیلسوفان یونان كردهاند) چون راهی بآنجا باز نیست ناگزیر رشته بدست پندار و انگار خواهد افتاد كه دانشی بدست نیامده و سخنهای گوناگون پیدا خواهد شد و این یكی از بیراهیهاییست كه باید از آن دوری گزید.
یك مثل دیگر : نتیجههایی را كه دانشمند بنام داروین و شاگردان او از جستجوهای خود در زمینهی چگونگی پیدایش جانوران و جدا شدن آنها از یكدیگر بدست آوردهاند باید پذیرفت و دربند سخنان بیپایی كه در توریت [1] و دیگر كتابهای جهود است نبود. ولی دربارهی جدا شدن آدمی از بوزینه كه آنان میگویند باید ایستادگی نمود. چه این گفته از آنست كه بسرشت آدمی پی نبردهاند و تنها سرشت جانی او را بدیده گرفتهاند.
این گمان از داروین و شاگردانش ، گذشته از آنكه لغزش است و دلیل بنادرستی آن در دست ماست از دیدهی پیشرفت جهان و نیكی آدمیان نیز زیانها میدارد. آدمیای كه همپای چهارپایان و ددان باشد ازو چشم آدمی نتوان داشت. ما در این بارهها آنچه گفتنی است بسیار گفتهایم.[2] گفتگو از آدمی و سرشت او را دین باید كند.
این جُستار[=مبحث] بسیار ارجداریست و ما میبایست در پیرامون آن سخن بسیار رانیم. ولی در این تاریخچه ناگزیریم بكوتاهی گراییم.
كشاكش دین و دانش از داستانهای شناخته شده میباشد و در این باره كتابها و گفتارها فراوان نوشته شده و چنانكه گفتیم در یك جا پیروان دین با دانشها بدشمنی برخاستهاند و در یك جا هم هواداران دانشها از دین نكوهش و سرزنش دریغ نگفتهاند. این هم گفتیم كه ما این دستهی دوم را گناهكار نمیشناسیم و تنها این را میگوییم كه از معنی راستین دین آگاه نبودهاند.
[1] : نام دیگر تورات.
[2] : خواست گفتارهای پیمانست که دربارهی دو سرشتی بودن آدمی و جستار جان و روان نوشته شده. برای آگاهی بهتر خوانندگان توانند کتاب «در پیرامون روان» را بخوانند.
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی چهاردهم)
🔶 شهریور1320 و درسهای آن
(بخش دو از چهار)
سوم شهریور یكی از ننگآورترین داستانها در تاریخ ایران بود. داستانی بود كه باید فراموش نگردد و رازهای آن بیرون ریخته شود تا رسواییای كه بهرهی ایران گردیده كم باشد. میبینم برخی جوانان جستجو از رخدادهای آن میكنند و چیزها نوشته میپراكنند ، و این كار نیكست. اگرچه برخی بدخواهان بآنها نیز دست مییازند و جوان سادهای را بگیر آورده با مهربانیها میفریبند و خود را «قهرمان» میگردانند : «در آن پیشامد من فلان كوشش را كردم ، بَهمان فداكاری را نمودم ، یا برضاشاه چنین گفتم و چنان شنیدم». ولی اینها از میان خواهد رفت و بدخواهان شناخته خواهند گردید.
دربارهی سوم شهریور نیز من از دور تماشا میكردم و آگاهیم كمست. ولی خواهم توانست از راه داوری سخنانی گویم و نكتههایی را روشن گردانم :
نخست جای گفتگو نیست كه ایستادگی نشان دادن ایران در برابر روس و انگلیس و كار را بجنگ كشانیدن خود نیرنگی بوده. نه ایران را با انگلیس و روس جنگ میبایستی ، و نه ایران با آنها جنگ میتوانستی. ما با روس و انگلیس چرا میجنگیدیم؟.. اگر آن دو دولت راه میخواستند كه كالاهای انگلیس از ایران بگذرد و بخاك روس رود ، این نه چیزی بود كه ایران نتواند پذیرفت. نه چیزی بود كه به ایران برخورد. در آن هنگام سخت جنگ ، در آن روزگار زورورزی كه آلمانها مرزهای چند دولت بییكسویی[=بیطرفی] را شكسته بودند ، از ایران چه كاستی اگر راهی از كشور خود برای كالاهای انگلیسی باز كردی؟!..
از آنسو ایران با انگلیس و روس چه جنگی توانستی؟!.. كدام آرتش ورزیده را میداشت؟!. كدام افزارهای جنگی را راه انداخته بود؟!. به پشتیبانی كدام توده امید میبست؟!.
كسانی كه آن جنگ را پیش آوردند ، بایستی یا دیوانگانی بیهوش باشند كه باك از زیان و آسیب آن ندارند ، و یا بدخواهانی كه نیرنگی را بدیده گیرند.
آنچه تاكنون شناخته شده آنست كه اختیار در دست رضاشاه میبود و او نافهمانه كار را بجنگ رسانید. وزیران هم از ترس كتك و دشنام چیزی گفتن نتوانستهاند. اینست آنچه شناخته شده و این عنوان بدست جوانان نویسنده داده كه چیزهایی نویسند و رضاشاه را دیكتاتور نامیده ریشخندها به او كنند. داستانها سروده میشود كه منصور[نخستوزیر] و عامری[كفیل وزارت خارجه] چهار ساعت پس از نیمهشب بنزد شاه رفتهاند كه از مرز گذشتن سپاهیان دو دولت را بشاه آگاهی دهند ، و شاه چنان گفته و اینان چنین پاسخ دادهاند. ولی اینها همه پندارهاییست كه سرچشمهاش جز ناآگاهی نیست.
كسی چرا نیندیشد كه رضاشاه آن اندازه خام نمیبود كه زیان جنگ با انگلیس و روس را نداند. دیوانه هم نشده بود. اگر بگوییم دانسته و فهمیده جنگ را پیش میآورد تا گزند به ایران رساند ، این هم به رضاشاه نچسبیدنیست. رضاشاه هرچه میبود ، نیك یا بد ، ما كار نمیداریم ، به هر حال ایران را دوست میداشت. بزرگی خودش را در بزرگی نام ایران میدانست.
آنگاه اگر سرچشمهی كارها رضاشاه میبوده و او نافهمانه ایران را بچنان جنگی میكشانیده و وزیران چنانكه گفتهی خودشانست آن را بد دانسته خرسندی نمیداشتهاند ، چه شده كه از كار كناره نجستهاند تا پایشان درمیان نباشد؟!. اگر آنان كناره جستندی ، بیش از آن چه بودی كه چند روزی در زندان باشند ، و یا چند دشنامی از شاه بشنوند؟!. آیا چنین ترسی بهانه برای ایشان توانستی بود؟!.
آنچه من از روی آگاهیهای خود میدانم ، آنست كه در آن پیشامد همهی كارها را وزیران و سرلشگران بدخواه كردهاند و چنانكه گفتم نیرنگی درمیان بوده.
نخست میباید گوییم : اینكه شناخته شده كه رضاشاه دیكتاتور میبود و سررشتهی همهی كارها را در دست میداشت ، راست نیست. این خود رازیست كه این وزیران در زمان رضاشاه دستهبندی خود را نگه داشته همچنان نیرومند میبودند. راستست كه در برابر او ایستادگی نمینمودند ولی رضاشاه نمیتوانست اینها را براندازد و وزیران دیگری بیاورد. این چیزیست كه باید بیگمان دانست و دلیلهایی میدارد كه من در جای دیگری یاد كردهام. (كتاب دادگاه)
دوم رضاشاه یك تن میبود كه در كاخ خود مینشست و همهی دستورهایش بایستی با دست این وزیران و سرلشگران بكار بسته گردد ، و من چنان گمان میبرم كه اینان ـ این وزیران و سرلشگران بدخواه ـ كه نقشه كشیده و نیك دانسته بودند كه در پایان آن رضاشاه برافتاده از میان خواهد رفت ، گستاخ و دلیر گردیده ، از چند روز پیش بیكبار شاه و دستورهای او را بكنار نهاده ، خودسرانه از روی نقشه كار میكردهاند. رضاشاه یا نمیدانسته و یا اگر میدانسته جز برآشفتن و پرخاش كردن كاری از دستش برنمیآمده.
👇
🔶 شهریور1320 و درسهای آن
(بخش دو از چهار)
سوم شهریور یكی از ننگآورترین داستانها در تاریخ ایران بود. داستانی بود كه باید فراموش نگردد و رازهای آن بیرون ریخته شود تا رسواییای كه بهرهی ایران گردیده كم باشد. میبینم برخی جوانان جستجو از رخدادهای آن میكنند و چیزها نوشته میپراكنند ، و این كار نیكست. اگرچه برخی بدخواهان بآنها نیز دست مییازند و جوان سادهای را بگیر آورده با مهربانیها میفریبند و خود را «قهرمان» میگردانند : «در آن پیشامد من فلان كوشش را كردم ، بَهمان فداكاری را نمودم ، یا برضاشاه چنین گفتم و چنان شنیدم». ولی اینها از میان خواهد رفت و بدخواهان شناخته خواهند گردید.
دربارهی سوم شهریور نیز من از دور تماشا میكردم و آگاهیم كمست. ولی خواهم توانست از راه داوری سخنانی گویم و نكتههایی را روشن گردانم :
نخست جای گفتگو نیست كه ایستادگی نشان دادن ایران در برابر روس و انگلیس و كار را بجنگ كشانیدن خود نیرنگی بوده. نه ایران را با انگلیس و روس جنگ میبایستی ، و نه ایران با آنها جنگ میتوانستی. ما با روس و انگلیس چرا میجنگیدیم؟.. اگر آن دو دولت راه میخواستند كه كالاهای انگلیس از ایران بگذرد و بخاك روس رود ، این نه چیزی بود كه ایران نتواند پذیرفت. نه چیزی بود كه به ایران برخورد. در آن هنگام سخت جنگ ، در آن روزگار زورورزی كه آلمانها مرزهای چند دولت بییكسویی[=بیطرفی] را شكسته بودند ، از ایران چه كاستی اگر راهی از كشور خود برای كالاهای انگلیسی باز كردی؟!..
از آنسو ایران با انگلیس و روس چه جنگی توانستی؟!.. كدام آرتش ورزیده را میداشت؟!. كدام افزارهای جنگی را راه انداخته بود؟!. به پشتیبانی كدام توده امید میبست؟!.
كسانی كه آن جنگ را پیش آوردند ، بایستی یا دیوانگانی بیهوش باشند كه باك از زیان و آسیب آن ندارند ، و یا بدخواهانی كه نیرنگی را بدیده گیرند.
آنچه تاكنون شناخته شده آنست كه اختیار در دست رضاشاه میبود و او نافهمانه كار را بجنگ رسانید. وزیران هم از ترس كتك و دشنام چیزی گفتن نتوانستهاند. اینست آنچه شناخته شده و این عنوان بدست جوانان نویسنده داده كه چیزهایی نویسند و رضاشاه را دیكتاتور نامیده ریشخندها به او كنند. داستانها سروده میشود كه منصور[نخستوزیر] و عامری[كفیل وزارت خارجه] چهار ساعت پس از نیمهشب بنزد شاه رفتهاند كه از مرز گذشتن سپاهیان دو دولت را بشاه آگاهی دهند ، و شاه چنان گفته و اینان چنین پاسخ دادهاند. ولی اینها همه پندارهاییست كه سرچشمهاش جز ناآگاهی نیست.
كسی چرا نیندیشد كه رضاشاه آن اندازه خام نمیبود كه زیان جنگ با انگلیس و روس را نداند. دیوانه هم نشده بود. اگر بگوییم دانسته و فهمیده جنگ را پیش میآورد تا گزند به ایران رساند ، این هم به رضاشاه نچسبیدنیست. رضاشاه هرچه میبود ، نیك یا بد ، ما كار نمیداریم ، به هر حال ایران را دوست میداشت. بزرگی خودش را در بزرگی نام ایران میدانست.
آنگاه اگر سرچشمهی كارها رضاشاه میبوده و او نافهمانه ایران را بچنان جنگی میكشانیده و وزیران چنانكه گفتهی خودشانست آن را بد دانسته خرسندی نمیداشتهاند ، چه شده كه از كار كناره نجستهاند تا پایشان درمیان نباشد؟!. اگر آنان كناره جستندی ، بیش از آن چه بودی كه چند روزی در زندان باشند ، و یا چند دشنامی از شاه بشنوند؟!. آیا چنین ترسی بهانه برای ایشان توانستی بود؟!.
آنچه من از روی آگاهیهای خود میدانم ، آنست كه در آن پیشامد همهی كارها را وزیران و سرلشگران بدخواه كردهاند و چنانكه گفتم نیرنگی درمیان بوده.
نخست میباید گوییم : اینكه شناخته شده كه رضاشاه دیكتاتور میبود و سررشتهی همهی كارها را در دست میداشت ، راست نیست. این خود رازیست كه این وزیران در زمان رضاشاه دستهبندی خود را نگه داشته همچنان نیرومند میبودند. راستست كه در برابر او ایستادگی نمینمودند ولی رضاشاه نمیتوانست اینها را براندازد و وزیران دیگری بیاورد. این چیزیست كه باید بیگمان دانست و دلیلهایی میدارد كه من در جای دیگری یاد كردهام. (كتاب دادگاه)
دوم رضاشاه یك تن میبود كه در كاخ خود مینشست و همهی دستورهایش بایستی با دست این وزیران و سرلشگران بكار بسته گردد ، و من چنان گمان میبرم كه اینان ـ این وزیران و سرلشگران بدخواه ـ كه نقشه كشیده و نیك دانسته بودند كه در پایان آن رضاشاه برافتاده از میان خواهد رفت ، گستاخ و دلیر گردیده ، از چند روز پیش بیكبار شاه و دستورهای او را بكنار نهاده ، خودسرانه از روی نقشه كار میكردهاند. رضاشاه یا نمیدانسته و یا اگر میدانسته جز برآشفتن و پرخاش كردن كاری از دستش برنمیآمده.
👇
این گمانیست كه من میبرم ، و چون نمیخواهم بروی آن پافشاری نشان دهم ، اینست میگویم : چه رضاشاه هم دست میداشته و چه نمیداشته ، نقشهی كار از سوی این بدخواهان كشیده شده و با دست خود آنان روان میگردیده ، و نتیجهای كه خواسته میشده ، گزند و آسیب دیدن آرتش و رسوا و بیآبرو گردیدن آن میبوده.
رضاشاه سالها رنج برده و آرتشی برای ایران پدید آورده بود. آرتشی كه باری بیرون آبرومندی میداشت و هر سال كه در سوم اسفند[سالروز «كودتای سوم حوت» 1299] رژه رخ میدادی خونهای جوانان غیرتمند بجوش میآمدی و بسیاری با دلخواه رو بسوی آن میآوردندی ، آرتشی كه اگر برای جنگ با دولتهای دیگر توانا نبودی برای كوفتن سرِ زیروبیگها و محمدرشیدها [دو تن از چندین سركش و راهزن آن روزگار] توانا بودی و درون كشور را ایمن میگردانیدی.
چنین آرتشی پدید آمده و آن بدخواهان این را برنمیتافتند. از اینرو فرصت بدست آورده میخواستند كه آن را رسوا گردانند و دستگاه سست و بیآبرویی سازند و برای این خواست آن نقشه را كشیده بودند.
اگر ایران با روس و انگلیس ایستادگی ننموده با بستن پیمان دوستانه راه كالا بردن بآنان دادی آرتش ایران دستنخورده ماندی. پس بایستی ایستادگی نموده شود تا كار بجنگ انجامد و از آنسو هیچ گونه بسیجی[تدارك] در كار نباشد و همانكه جنگ درگرفت و دستههای سپاه در جنوب و شمال و شرق و غرب بدم چك داده شد هیچگونه پشتیبانی بآنها نشان داده نشود. بلكه آشفتگیهایی در كار آنان پدید آورده گردد. دو روز دیگر نیز دستور «ترك مقاومت» فرستاده شود كه نتوانند «با دلیریهای خودشان هم باشد» ایستادگی نمایند. دستور «ترك مقاومت» فرستاده شود كه هیچ گونه پشتگرمی درمیان نباشد ، سامان و دستگاه بهم بخورد ، فرماندهان بزرگ كه خود از دستهی بدخواهان میباشند زیردستان را بیسر و سامان گزارده خود از میان ناپدید گردند ، كه بدینسان سپاهیان گزند و آسیب هرچه بیشتر بینند و رسوایی هرچه بیشتر باشد.
این بوده آن نقشهی شوم و این بوده خواستی كه از آن میداشتهاند كه روز روشن در برابر چشم ما نقشهی خود را بكار بستند و خواست خود را پیش بردند.
رضاشاه سالها رنج برده و آرتشی برای ایران پدید آورده بود. آرتشی كه باری بیرون آبرومندی میداشت و هر سال كه در سوم اسفند[سالروز «كودتای سوم حوت» 1299] رژه رخ میدادی خونهای جوانان غیرتمند بجوش میآمدی و بسیاری با دلخواه رو بسوی آن میآوردندی ، آرتشی كه اگر برای جنگ با دولتهای دیگر توانا نبودی برای كوفتن سرِ زیروبیگها و محمدرشیدها [دو تن از چندین سركش و راهزن آن روزگار] توانا بودی و درون كشور را ایمن میگردانیدی.
چنین آرتشی پدید آمده و آن بدخواهان این را برنمیتافتند. از اینرو فرصت بدست آورده میخواستند كه آن را رسوا گردانند و دستگاه سست و بیآبرویی سازند و برای این خواست آن نقشه را كشیده بودند.
اگر ایران با روس و انگلیس ایستادگی ننموده با بستن پیمان دوستانه راه كالا بردن بآنان دادی آرتش ایران دستنخورده ماندی. پس بایستی ایستادگی نموده شود تا كار بجنگ انجامد و از آنسو هیچ گونه بسیجی[تدارك] در كار نباشد و همانكه جنگ درگرفت و دستههای سپاه در جنوب و شمال و شرق و غرب بدم چك داده شد هیچگونه پشتیبانی بآنها نشان داده نشود. بلكه آشفتگیهایی در كار آنان پدید آورده گردد. دو روز دیگر نیز دستور «ترك مقاومت» فرستاده شود كه نتوانند «با دلیریهای خودشان هم باشد» ایستادگی نمایند. دستور «ترك مقاومت» فرستاده شود كه هیچ گونه پشتگرمی درمیان نباشد ، سامان و دستگاه بهم بخورد ، فرماندهان بزرگ كه خود از دستهی بدخواهان میباشند زیردستان را بیسر و سامان گزارده خود از میان ناپدید گردند ، كه بدینسان سپاهیان گزند و آسیب هرچه بیشتر بینند و رسوایی هرچه بیشتر باشد.
این بوده آن نقشهی شوم و این بوده خواستی كه از آن میداشتهاند كه روز روشن در برابر چشم ما نقشهی خود را بكار بستند و خواست خود را پیش بردند.
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 11 از بخش سوم
🔸دین چیست و دانش چه؟ـ 2
هرچه هست از هنگامی كه دانشها برواج پرداخته رخنه به بنیاد دینها افتاده و هواداران دین هرچه كوشیدهاند بجایی نرسیده ، و از دیگران كسانی كه بسازش میانهی این دو برخاسته آنان هم نتیجه برنداشتهاند. ما بارها میشنیدیم : «فلان پروفسور گفته دین را با دانشها ناسازگاری نیست» ، و یك چنین سخنی كه از یك نویسندهی اروپایی بدست میافتاد هواداران دین آن را دستاویز ساخته گوینده را هرچه بزرگتر میگردانیدند و سخنش را از روزنامهای بروزنامهی دیگری میبردند.
ولی ما خود میدیدیم این سخن جز گزافه نمیباشد. آن پرفسور كدام دین را گفته؟!. اگر اینها را گفته كه هست ما آشكاره میبینیم كه با دانشها صد ناسازگاری میدارند. مگر میتوان بگفتهی یك مرد ناشناسی از فهم و دریافت خود چشم پوشید؟!
من خود پیش از آنكه باین كار برخیزم همیشه در این باره میاندیشیدمی و پیداست كه راه بجایی نمیبردمی ، و هنگامی كه باین كار برمیخاستم یكی از دشواریهایی كه همچون كوهی در برابر چشمم میایستاد همین بود. ولی چون بكار پرداختیم و گام بگام پیش آمدیم دشواری بخود آسان گردید و ناسازگاری میانهی آموزاكهای[=تعلیماتِ] ما با دانشها دیده نشد و سپس گامهای دیگری پیش آمده و باینجا رسیدیم كه دین را با دانشها همدوش یابیم و در راه پیشرفتی كه از دویست سال پیش بروی جهان باز شده دین را با دانش همگام بینیم ، و سپس باز گامهای پیشتر نهاده تا باینجا آمدیم كه دین را پیشوا و راهنمای دانشها و نگهبان و نگهدار آنها یابیم.
ارج این كار را هنگامی نیك توان دانست كه ارج دین و ارج دانش هر یكی را شناخته و آنها را رویهم بدیده گیریم.
دربارهی دانشها ما از اختراع اتومبیل و راهآهن و هواپیما و تلگراف و تلفن و مانند اینها كه افزارهای زندگانیست و بیكبار زندگی را براه دیگری انداخته گفتگو نمیكنیم و اینها نیست كه میخواهیم بدیده گیریم. ما دربارهی اینها اندیشهی خود را بارها نوشتهایم. آنچه ما میخواهیم و ارج بآنها میگزاریم آگاهیهای گرانبهاییست كه دانشها دربارهی زمین و ستارگان و آفتاب و ماه و هوا ، دربارهی آخشیجها (عناصر) و چگونگی سرشتن[=ترکیب] آنها ، و دربارهی تن آدمی و چگونگی زیست آن ، و چگونگی دردها و بیماریها ، و دربارهی میكروبها و صد مانند اینها داده. یك كلمه بگویم : چشمهای ما را باز گردانیده و هزارها چیزها را كه گذشتگان نمیشناختند و نمیدانستند بما یاد داده. همان دانشهای طبیعی هر یكی را كه بگیریم بسیار ارجمند است و چیزهای گرانبهای بسیار را بما میآموزد. اینها نه چیزیست كه ما ارج نگزاریم و جایگاهی برای آنها در گفتگوها و جستجوهای خود باز نكنیم. دوباره میگویم : ما اگر درپی دانستن و شناختن راستیها میباشیم ، اینها در آن راه یاوری بزرگی بما میكنند و ما نباید ارجناشناسی نماییم.
این پیشرفت و فیروزی كه در قرنهای آخر در زمینهی تاریخ رو داده و گذشته را تا دههزارها سال برای ما ـ بیش یا كم ـ روشن گردانیده و تودههای نابود شده بسیاری كه نمیشناختیم بما شناسانیده و پندارها و افسانههای بسیاری را كه درمیان بوده بكنار برده ، اگر تنها این را بدیده گیریم خود پیشرفت و فیروزی ارجداریست.
.
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 11 از بخش سوم
🔸دین چیست و دانش چه؟ـ 2
هرچه هست از هنگامی كه دانشها برواج پرداخته رخنه به بنیاد دینها افتاده و هواداران دین هرچه كوشیدهاند بجایی نرسیده ، و از دیگران كسانی كه بسازش میانهی این دو برخاسته آنان هم نتیجه برنداشتهاند. ما بارها میشنیدیم : «فلان پروفسور گفته دین را با دانشها ناسازگاری نیست» ، و یك چنین سخنی كه از یك نویسندهی اروپایی بدست میافتاد هواداران دین آن را دستاویز ساخته گوینده را هرچه بزرگتر میگردانیدند و سخنش را از روزنامهای بروزنامهی دیگری میبردند.
ولی ما خود میدیدیم این سخن جز گزافه نمیباشد. آن پرفسور كدام دین را گفته؟!. اگر اینها را گفته كه هست ما آشكاره میبینیم كه با دانشها صد ناسازگاری میدارند. مگر میتوان بگفتهی یك مرد ناشناسی از فهم و دریافت خود چشم پوشید؟!
من خود پیش از آنكه باین كار برخیزم همیشه در این باره میاندیشیدمی و پیداست كه راه بجایی نمیبردمی ، و هنگامی كه باین كار برمیخاستم یكی از دشواریهایی كه همچون كوهی در برابر چشمم میایستاد همین بود. ولی چون بكار پرداختیم و گام بگام پیش آمدیم دشواری بخود آسان گردید و ناسازگاری میانهی آموزاكهای[=تعلیماتِ] ما با دانشها دیده نشد و سپس گامهای دیگری پیش آمده و باینجا رسیدیم كه دین را با دانشها همدوش یابیم و در راه پیشرفتی كه از دویست سال پیش بروی جهان باز شده دین را با دانش همگام بینیم ، و سپس باز گامهای پیشتر نهاده تا باینجا آمدیم كه دین را پیشوا و راهنمای دانشها و نگهبان و نگهدار آنها یابیم.
ارج این كار را هنگامی نیك توان دانست كه ارج دین و ارج دانش هر یكی را شناخته و آنها را رویهم بدیده گیریم.
دربارهی دانشها ما از اختراع اتومبیل و راهآهن و هواپیما و تلگراف و تلفن و مانند اینها كه افزارهای زندگانیست و بیكبار زندگی را براه دیگری انداخته گفتگو نمیكنیم و اینها نیست كه میخواهیم بدیده گیریم. ما دربارهی اینها اندیشهی خود را بارها نوشتهایم. آنچه ما میخواهیم و ارج بآنها میگزاریم آگاهیهای گرانبهاییست كه دانشها دربارهی زمین و ستارگان و آفتاب و ماه و هوا ، دربارهی آخشیجها (عناصر) و چگونگی سرشتن[=ترکیب] آنها ، و دربارهی تن آدمی و چگونگی زیست آن ، و چگونگی دردها و بیماریها ، و دربارهی میكروبها و صد مانند اینها داده. یك كلمه بگویم : چشمهای ما را باز گردانیده و هزارها چیزها را كه گذشتگان نمیشناختند و نمیدانستند بما یاد داده. همان دانشهای طبیعی هر یكی را كه بگیریم بسیار ارجمند است و چیزهای گرانبهای بسیار را بما میآموزد. اینها نه چیزیست كه ما ارج نگزاریم و جایگاهی برای آنها در گفتگوها و جستجوهای خود باز نكنیم. دوباره میگویم : ما اگر درپی دانستن و شناختن راستیها میباشیم ، اینها در آن راه یاوری بزرگی بما میكنند و ما نباید ارجناشناسی نماییم.
این پیشرفت و فیروزی كه در قرنهای آخر در زمینهی تاریخ رو داده و گذشته را تا دههزارها سال برای ما ـ بیش یا كم ـ روشن گردانیده و تودههای نابود شده بسیاری كه نمیشناختیم بما شناسانیده و پندارها و افسانههای بسیاری را كه درمیان بوده بكنار برده ، اگر تنها این را بدیده گیریم خود پیشرفت و فیروزی ارجداریست.
.
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی پانزدهم)
🔶 شهریور1320 و درسهای آن
(بخش سه از چهار)
رسواییهای آن چند روز چندانست كه اگر بنویسند چند جلد كتاب تواند بود. چه جوانان دلیر و نازنینی كه بخون آغشتند. چه افسران كارآمدی كه قربانی خیانت شدند و از میان رفتند. چه گزندهایی كه شهرها و آبادیها دید ، پس از همه چه رسواییها و بدنامیها كه كشور و توده برد.
اكنون سخن در آنست كه در چنان خیانت بیآزرمانهی بزرگی ، بیش از همه ، وزارت جنگ كار كرده. رل بزرگتر را در آن نمایش سراپا خیانت ، این وزارت بگردن گرفته. راستست كه گفتگوهای سیاسی با نخستوزیر میبوده و در آن باره وزارت جنگ را گناهكار نتوان گرفت. ولی پس از آنكه دو دولت راه میخواستند و ایران ایستادگی مینمود و این روشن شده بود كه كار بجنگ خواهد انجامید وزارت جنگ اگر اندیشهی خیانت نداشتی بایستی با شتاب بسیار به بسیج جنگ پردازد و بسرلشگرها كه در آذربایجان و خراسان و خوزستان و كردستان میبودند دستورها دهد و افزارها فرستد و بشمارهی سپاهیان افزاید ، از هر باره باستوار گردانیدن مرزها كوشد ، كه چنانكه همه دانستند یك گام در این راه برداشته نشده بود.
ما در تهران میبودیم و میدیدیم كه از یكسو سخن از ایستادگی است و بانگلیسها و روسها پاسخهای سخت داده میشود و با انگیزش دولت در روزنامهی اطلاعات گفتار نوشته میشود كه «ما كلمهی ترس را مدتهاست از قاموس خود بیرون كردهایم» ، و در همان حال كمترین آمادگی نمیرود و پروایی نمیشود.
چنانكه نوشته شد و همه دانستند سرلشگران استانها تلگراف كرده آگاهی میدادهاند كه آمادگیهایی در مرز از سوی دولت همسایه پدیدار است و دستور میخواستهاند. وزارت جنگ بآنها پاسخی نمیداده. تلگراف سرلشگر مطبوعی بچاپ رسید كه در پانزدهم مرداد با «رمز» بستاد آرتش آگاهیها میداده و دستور میخواسته و ستاد آرتش پاسخی بآن نداده سرلشگر محتشمی در روزنامه نوشت كه از چندی پیش آمادگیهای مرزی همسایه را بتهران مینوشته و دستور میخواسته كه وزارت جنگ بهیچ یك از آنها پاسخی نفرستاده.
اینها چیزهاییست كه همه دانستهاند. از آنسو چون جنگ آغاز یافت ما در تهران دیدیم كه دولت انبارهای خواربار را بست و نایابی پدید آورد. بنزین باتوبوسها نداد و آنها را از كار انداخت. برای ترسانیدن مردم دروغها پراكند. روزـ نوشته پراكند كه «آگهی خطر هوایی در شب با خاموش شدن چراغهای برق داده میشود» و شب بیآنكه هواپیمایی در آسمان باشد چراغها را خاموش گردانید و مردم جنگنادیدهی تهران را بهراس انداخت.
بدتر از همهی اینها «مرخص» كردن سربازان و بیرون ریختن ایشان از سربازخانهها میبود كه روز چهارم یا پنجم جنگ دیده شد. سربازان را كه بیشترشان روستایی میبودند رختها و كفشهاشان كنده با رختها و كفشهای پارهی خودشان بیرون ریختند كه هر كسی كه آنها را در خیابان میدید برسوایی و بدبختی كشور افسوس میخورد.
كم كسی در تهران آن روز اندوهبار را فراموش كرده. این كار را كرده بودند كه مردم را بیكبار نومید گردانیده بفهمانند كه ایران دیگر نماند. كرده بودند كه رسوایی هرچه فزونتر باشد و سرافكندگی غیرتمندان هرچه سختتر گردد.
چنانكه سپس در روزنامهها نوشتند و دانسته شد ، این كار بیآزرمانه را سرلشگر ضرغامی رئیس ستاد ارتش و سرلشگر[متن اصلی : سرتیپ] احمد نخجوان كفیل وزارت جنگ كرده بودند كه رضاشاه چون دانسته بسیار خشمناك شده و بر سر نخجوان رفته و او را كتك زده ، و با دستور او بوده كه دوباره سربازان را بازگردانیدهاند.
اینها همه نیك میرساند كه وزارت جنگ یكی از لانههای بدخواهان میبوده. نیك میرساند كه كسانی كه آن وزارتخانه را راه میبردهاند ـ سرلشگران و سرتیپهایی كه رشتهی كارهای آنجا را در دست میداشتهاند ـ بیشترشان از دستهی خائنان میبودهاند. مردان بیناموس و بیآزرمی میبودهاند كه در توی رخت افسری بنابود گردانیدن كشور و تودهی خود میكوشیدهاند.
در همان هنگام كه در تهران این رسواییها رخ میداد و این خیانتها میرفت در استانها نیز سرلشگران و سرتیپان كه میباید گفت از دستهی بدخواهان میبودند ، هر یكی بنوبهی خود كارهای خائنانهی دیگری میكرد و رسواییهای دیگر پدید میآورد. روز آزمایش فرارسیده و «دیپلمههای دانشكدهی خیانت» هر یكی هنر خود را استادانه نشان میدادند. آن سرلشگر مطیعی بود كه در رضاییه زیردستان خود را گزاشت و با چند تن از افسران كه افزار دزدیهای او میبودند از راه كردستان رو بگریز نهاد. سرتیپ قادری در اردبیل همان رفتار را كرد. سربازان را گزارده خود را بیرون انداخت. سرلشگر محتشمی در خراسان همان كار را كرد و رسواییهای بیشتر بار آورد.
👇
🔶 شهریور1320 و درسهای آن
(بخش سه از چهار)
رسواییهای آن چند روز چندانست كه اگر بنویسند چند جلد كتاب تواند بود. چه جوانان دلیر و نازنینی كه بخون آغشتند. چه افسران كارآمدی كه قربانی خیانت شدند و از میان رفتند. چه گزندهایی كه شهرها و آبادیها دید ، پس از همه چه رسواییها و بدنامیها كه كشور و توده برد.
اكنون سخن در آنست كه در چنان خیانت بیآزرمانهی بزرگی ، بیش از همه ، وزارت جنگ كار كرده. رل بزرگتر را در آن نمایش سراپا خیانت ، این وزارت بگردن گرفته. راستست كه گفتگوهای سیاسی با نخستوزیر میبوده و در آن باره وزارت جنگ را گناهكار نتوان گرفت. ولی پس از آنكه دو دولت راه میخواستند و ایران ایستادگی مینمود و این روشن شده بود كه كار بجنگ خواهد انجامید وزارت جنگ اگر اندیشهی خیانت نداشتی بایستی با شتاب بسیار به بسیج جنگ پردازد و بسرلشگرها كه در آذربایجان و خراسان و خوزستان و كردستان میبودند دستورها دهد و افزارها فرستد و بشمارهی سپاهیان افزاید ، از هر باره باستوار گردانیدن مرزها كوشد ، كه چنانكه همه دانستند یك گام در این راه برداشته نشده بود.
ما در تهران میبودیم و میدیدیم كه از یكسو سخن از ایستادگی است و بانگلیسها و روسها پاسخهای سخت داده میشود و با انگیزش دولت در روزنامهی اطلاعات گفتار نوشته میشود كه «ما كلمهی ترس را مدتهاست از قاموس خود بیرون كردهایم» ، و در همان حال كمترین آمادگی نمیرود و پروایی نمیشود.
چنانكه نوشته شد و همه دانستند سرلشگران استانها تلگراف كرده آگاهی میدادهاند كه آمادگیهایی در مرز از سوی دولت همسایه پدیدار است و دستور میخواستهاند. وزارت جنگ بآنها پاسخی نمیداده. تلگراف سرلشگر مطبوعی بچاپ رسید كه در پانزدهم مرداد با «رمز» بستاد آرتش آگاهیها میداده و دستور میخواسته و ستاد آرتش پاسخی بآن نداده سرلشگر محتشمی در روزنامه نوشت كه از چندی پیش آمادگیهای مرزی همسایه را بتهران مینوشته و دستور میخواسته كه وزارت جنگ بهیچ یك از آنها پاسخی نفرستاده.
اینها چیزهاییست كه همه دانستهاند. از آنسو چون جنگ آغاز یافت ما در تهران دیدیم كه دولت انبارهای خواربار را بست و نایابی پدید آورد. بنزین باتوبوسها نداد و آنها را از كار انداخت. برای ترسانیدن مردم دروغها پراكند. روزـ نوشته پراكند كه «آگهی خطر هوایی در شب با خاموش شدن چراغهای برق داده میشود» و شب بیآنكه هواپیمایی در آسمان باشد چراغها را خاموش گردانید و مردم جنگنادیدهی تهران را بهراس انداخت.
بدتر از همهی اینها «مرخص» كردن سربازان و بیرون ریختن ایشان از سربازخانهها میبود كه روز چهارم یا پنجم جنگ دیده شد. سربازان را كه بیشترشان روستایی میبودند رختها و كفشهاشان كنده با رختها و كفشهای پارهی خودشان بیرون ریختند كه هر كسی كه آنها را در خیابان میدید برسوایی و بدبختی كشور افسوس میخورد.
كم كسی در تهران آن روز اندوهبار را فراموش كرده. این كار را كرده بودند كه مردم را بیكبار نومید گردانیده بفهمانند كه ایران دیگر نماند. كرده بودند كه رسوایی هرچه فزونتر باشد و سرافكندگی غیرتمندان هرچه سختتر گردد.
چنانكه سپس در روزنامهها نوشتند و دانسته شد ، این كار بیآزرمانه را سرلشگر ضرغامی رئیس ستاد ارتش و سرلشگر[متن اصلی : سرتیپ] احمد نخجوان كفیل وزارت جنگ كرده بودند كه رضاشاه چون دانسته بسیار خشمناك شده و بر سر نخجوان رفته و او را كتك زده ، و با دستور او بوده كه دوباره سربازان را بازگردانیدهاند.
اینها همه نیك میرساند كه وزارت جنگ یكی از لانههای بدخواهان میبوده. نیك میرساند كه كسانی كه آن وزارتخانه را راه میبردهاند ـ سرلشگران و سرتیپهایی كه رشتهی كارهای آنجا را در دست میداشتهاند ـ بیشترشان از دستهی خائنان میبودهاند. مردان بیناموس و بیآزرمی میبودهاند كه در توی رخت افسری بنابود گردانیدن كشور و تودهی خود میكوشیدهاند.
در همان هنگام كه در تهران این رسواییها رخ میداد و این خیانتها میرفت در استانها نیز سرلشگران و سرتیپان كه میباید گفت از دستهی بدخواهان میبودند ، هر یكی بنوبهی خود كارهای خائنانهی دیگری میكرد و رسواییهای دیگر پدید میآورد. روز آزمایش فرارسیده و «دیپلمههای دانشكدهی خیانت» هر یكی هنر خود را استادانه نشان میدادند. آن سرلشگر مطیعی بود كه در رضاییه زیردستان خود را گزاشت و با چند تن از افسران كه افزار دزدیهای او میبودند از راه كردستان رو بگریز نهاد. سرتیپ قادری در اردبیل همان رفتار را كرد. سربازان را گزارده خود را بیرون انداخت. سرلشگر محتشمی در خراسان همان كار را كرد و رسواییهای بیشتر بار آورد.
👇