پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.28K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
✴️ داوریهای توده درباره‌ی شعر در ایران

🔸 گفتار
دوم

تکه‌ی 1 از 1

پاسخ به آقای منوچهر عدل ـ 1

آزادگان اول دفعه‌ایست كه می‌بینند یكی از طرفداران سعدی و مانندش ، درست با ما روبرو شده و گفتگو می‌كنند. از آقای عدل كه خواستار شكافتن مطلب شده‌اند بسی سپاسگزاریم.

آقای عدل باید بداند كه آزادگان یعنی آقای كسروی ـ پرچم ـ پیمان و همینطور برعكس ـ بنابراین من كه یكی از آزادگانم [به]پاسخ ایرادهای شما می‌پردازم :

1ـ شما می‌گویید «كسی كه خردمند است تابع ذوق و احساسات نیست شعر و شاعری ذوق و احساسات می‌خواهد» البته می‌دانید كه دانشمندان روانشناسی كه هر حالت خوشی یا بدی از چیزی بكسی روی دهد آن حالت را احساسات خوانند و این حالت نفسانی خوش اگر موجب برانگیختن فعل باشد آن را ذوق خوانند و می‌بینید كه فلان از موسیقی لذت می‌برد وسیله برمی‌انگیزاند تا بشنود و یا بشنواند. دیگری ذوق دارد كه هزاران بدبخت را گرسنه گزارده بزیارت كربلا برود می‌رود و دیدبان مرگ هزاران گرسنه نیز می‌گردد.

كس دیگری هم از هرزه‌كاری و میخوارگی خوشش می‌آید و بدون اینكه انجام این كار را بنگرد خود را آلوده كرده و بدبخت می‌نماید. اینها همه از این كار خوششان می‌آید بدون اینكه سرانجام بد و نیك آن را در نظر بگیرند خود را آلوده می‌كنند. پس چنین نتیجه شد كه هر عمل نفسانی كه از احساسات شخص تراوش دارد چون پایبند خرد نیست خردمندانه نیست و اگر این احساسات را با راهنمایی خرد بفعلیت آوریم خردمندانه است. بنابراین دعوت كردن شما شماره‌ای از اشخاص باذوق و احساساتی را برای اینكه اشعار بد را از نیك تمیز دهند وقتی صورت حقیقت بخود می‌گیرد كه خرد را راهنمای خود قرار دهند وگرنه هر یك از آقایان دعوت شده بیخردانه تابع احساسات مخصوص بخود هستند كه ممكن است خرد از آنها بیزاری جوید.

2ـ شما می‌گویید كه «سعدی را باید نگهداریش كنیم و كشور ما احتیاج بوجود سعدی دارد. باید اشعار بدش را بسوزانیم و نام نیكش را به بدی یاد نكرده و برای اینكه فقط یك شعر در[باره‌ی] بیستون گفت مجسمه‌اش را برپا سازیم».

بزرگ شمردن و بزرگ خواندن فرع زحماتیست كه شخصی در رستگاری توده می‌كشد. آزادگان می‌گویند درخت را باید از میوه‌اش شناخت. سعدی كه از اول كتابش تا آخر مطایبات و هزلیاتش چندگونه خود را جلوه داده زاهد شده ، عالم شده ، صوفی ، مرشد ، جبری ، قدری ، ساده‌پرست ، میخواره ، متملق ، چاپلوس و بدنیا خوشبین و بدبین شده ، درس هم داده. از شما می‌پرسم كه این شخص با این آلودگیها كه هر كدام به تنهایی توده برانداز است سزاوار نیكنامی است؟.

این مرد در باب پنجم گلستانش علانیه درس شهوت‌پرستی به خوانندگانش می‌دهد. خدا می‌داند چه‌ اندازه دختران و پسران پاك را ناپاك ساخته كه من خود چند تن از پسران و دختران را می‌شناسم همین مصرعها كه بنظر شما قابل نیست آنها را از راه راست فریفته و ناپاك گردانید. خطاهای سعدی اینقدر است كه شعر خوب ساختنش را نمی‌پوشاند. سعدی شعرْ خوب سروده و نثرْ نیك گفته اما در زیر هر خط و هر موضوع هزاران زبونی و پراكندگی خوابیده. این چنین ماند كه كسی با هزار افساد اخلاق و امراض‌های مسری لباس نیك پوشیده و معطر و آراسته در جلو شما جلوه كند آیا شما این شخص را دوست خواهید داشت یا اینكه جداً دوری می‌كنید كه مبادا شما هم از بیماری او واگیر شوید؟ سهل است با او سخن هم نمی‌گویید و دوستان خود را نیز از او دور می‌كنید.

شعرای ما در محیط تصوف و درویشی‌گری و خرافات‌های كیشی تربیت شده بقول شما اشعاری كه از قریحه‌شان تراوش كرده با این پندارها و خرافاتها آلوده شده ، ما نمی‌توانیم از آموزش زهرناكی كه این اشعار در دل توده دارد چشم‌پوشی كرده فقط چون خوب گفته و سروده بگوییم نیكشان بشماریم. شما ببینید از هنگامی كه سعدی‌ها شعر گفته‌اند تاكنون كه سعدی‌نامه‌ها در آموزشگاه‌ها و خانه‌های ما پخش شده ایرانیان كمر راست كرده‌اند؟ اگر نادری پیدا شد چون از این آموزشها بركنار بوده پیدا شد و می‌بینید به چه زودی غروب كرد. من از شما درخواست دارم كه قدری به تاریخ ایران رجوع نمایید. دیگرگونیهایی كه این آموزش شعرا در توده‌ی ایران ایجاد نموده بیندیشید كه به چه سان غرور ملی ما را خاموش كردند و فكر ما را خمود كردند. تمام كارها را واگذار بخدا كردند. برای ریزش گناهان چون برگ خزان قطره اشكی را در راه امام حسین كافی دانستند. ولایت علی را حصنی فمن دخل [1] گفتند. چنگیز و تیمور خونخوار را فرستاده‌ی خدا دانستند. نیك دقت كنیم زبونی و پراكندگی امروز ما و دیروز ما زاییده‌ی این افكار و اشعار پلید است.

شعر از جهت ورزیدگی در سخن كه بكار رفته نیك است نه اینكه هر آموزش بدی را كه دربر داشته باشد باز نیكش شمارده و از اثرات این آموزش بد كه در توده روی می‌نماید چشم‌پوشی كنیم.
👇
3ـ می‌گویید : «ما با نام و اشعار سعدیها همچون كودك به پستان مادر خو گرفته‌ایم یك مرتبه از ما بازنگیرید شعرهای بدشان را دور بریزیم و نام نیكشان را نگذاریم معدوم شود».

بسی جای شگفت است كه شما دریافته‌اید و اینطور مثل كودك به پستان علاقه به سعدی‌ها دارید. كودك هنگامی كه دید بجای شیر گوارا تلخی تریاك بكامش می‌رود دوری می‌كند و شما با آلودگیهایی كه سعدی و مانندش دارد می‌بینید و دوری نمی‌كنید : می‌بینید دلتان نمی‌آید بدیهایش را قبول كنید. شعر نیك و مهیج نیك است. اشعار فردوسی را كه سراسر غرور ملی است نیكش خوانیم و شاعرش را بزرگ شماریم چه او مطلب و معنی را چون دیگران برای شعر و سخن نخواسته بلكه شعر و سخن را برای معنی می‌خواهد.
جعفر هاشمی

پرچم ـ گفتار آقای منوچهر عدل را كه در شماره‌ی 216 پرچم بچاپ رسانیدیم برای این بود كه پاسخهایی داده شود اینك یك پاسخی كه داده شده. یك پاسخ دیگری نیز از آقای امام رسیده كه چاپ خواهیم كرد. [2]

[1] : اشاره است به این گفته‌ی شیعیان : ولایة علی ابن ابیطالب حصنی من دخل حصنی امن من عذابی‏ (ولایت علی دژی است که هر که به آن پناهد از عذاب خدا مصون باشد).
[2] : پرچم ، ش 221
.
✴️ ریشه‌ی بدبختیها (تکه‌ی بیست‌ونهم)

🔶 چگونه می‌خواهید آب پاشید و آتش را خاموش نبینید؟!..
(بخش یک از یک)

در سال 1304 كه از سفر خوزستان برگشته در تهران بیكار بودم روزی بخانه‌ی یكی از دوستان میهمان رفتم. چون باهم نشستیم و بگفتگو درآمدیم دوست ما چنین گفت : دیروز در مجلسی بودیم چند نفر از روزنامه‌نویسان و نویسندگان نیز بودند و سخن از درماندگیهای ایران می‌رفت. بیست سالست این كشور مشروطه شده و در این مدت كوششهای بسیار بكار رفته. ولی نتیجه‌ای بدست نیامده بلكه ما روز بروز عقبتر رفته‌ایم. می‌گفتیم علت این چیست؟.. فلان نویسنده می‌گفت : توده بیسواد است. باید معارف را تعمیم و توده را باسواد گردانید. فلان روزنامه‌نویس باو پاسخ داده گفت : اساس اخلاقست باید اخلاق مردم را اصلاح كرد. دیگری گفت : باید بمردم درس وطن‌پرستی داد. پیشرفت مردمان اروپا از میهن‌پرستیست. باز دیگری گفت : باید كاری كرد كه قانونها اجرا شود. مردم چون مدتی در زیر قانون زندگی كردند خود بخود تربیت می‌شوند. بدینسان در یك مجلس چهار عقیده پیدا شد و هر یكی از اینها دلیلها برای عقیده‌ی خود یاد می‌كرد و یك ساعت بیشتر مباحثه می‌رفت.

دوست ما این داستان را می‌گفت و مقصودش آن بود كه من بگویم كدام عقیده درستتر است. ولی من چون اندیشه‌ی روشنی نداشتم بخاموشی گراییدم. دوباره پرسید و گفتم موضوع باین آسانی نیست. گفت : من دلم می‌خواهد ما ایرانیها یك نصف دارایی خود را بدهیم و درد این كشور را بدانیم و یك نصف دیگر را بدهیم و چاره‌ی آن را بدست آوریم.

اكنون آن دوست ما مرده است و پس از پانزده سال آنچه داستان را بیاد من انداخته جمله‌های اخیر اوست. آری مردمی كه دچار بدبختی گردیده ناتوان و درمانده شده‌اند سزاست كه دارایی خود را در راه چاره‌ی آن بكار برند. سزاست كه شب و روز آرام نداشته باین كار كوشند.

اینست من بخوانندگان دوباره یادآوری می‌كنم كه آن سخنانی را كه ما در پرچم در زمینه‌ی درماندگیهای ایرانیان و علت آن نوشتیم از قبیل سخنان دیگر نشمارند و آنها را نیك خوانند و باندیشه سپارند و با فهم و خرد خود قضاوت نمایند. چنین انگارید كه یك انجمن بزرگی برپا كرده چنین می‌خواهند كه درباره‌ی درماندگیهای این توده و علتهای آن گفتگو شود و شما را نیز بآن انجمن خوانده‌اند و یكی برخاسته چنین می‌گوید : علت درماندگیهای ایرانیان این اندیشه‌های پست و پراكنده‌ایست كه از هزار سال پیش ، از زمان سلجوقیان و مغولان پیدا شده و در كتابها و دلها جا گرفته ، و سپس دلیل‌هایی را كه ما در شماره‌های پیش یاد كردیم شرح داده و از یكایك شما خواهش می‌كند كه آنها را بیندیشید و نظر خود را بگویید.

ما پرچم را برای چند مقصودی بنیاد نهاده‌ایم كه یكی از آنها گفتگو در این زمینه‌هاست و اینست دوست می‌داریم خوانندگان هر یكی اندیشه‌ی خود را بنویسند و بفرستند و اگر ایرادی دارند بگویند. ما می‌خواهیم درد بخوبی شناخته گردد و همه آن را بشناسند و سپس از چاره گفتگو كنیم و دست بهم داده آن را پیش بریم. [1]

این نشناختن درد بایرانیان بسیار گران بسر می‌آید. چه امروز هزاران كسانی رنج می‌برند و پول می‌ریزند و كتابهای زمان سلجوقی و مغول را كه سراپا زیانست بچاپ رسانیده درمیان مردم نشر می‌كنند ، و چون زیان آنها را نمی‌دانند كار خود را نیك می‌شمارند. هزاران كسان آن كتابها را خریده با لذت می‌خوانند و آسیبی را كه از آن بفهم و مغز خود می‌رسانند درنمی‌یابند. روزنامه‌ها پیاپی آن بدآموزیهای كهن را با بدآموزیهای نوینی كه از اروپا ارمغان رسیده بهم آمیخته هر روز منتشر می‌گردانند. اینها همه نتیجه‌ی نادانستنست.

چیزیست بسیار روشن : شما اگر چند شب پیاپی با رستمنامه یا شهنامه بسر برید و داستانهای آن را با میل بخوانید ، این در گفتار و كردار شما تأثیر خواهد داشت و شاید در راه رفتن همچون پهلوانان گام خواهید برداشت. كسی اگر سه چهار شب پیاپی بسینما رود و حركات چارلی چاپلین را تماشا كند بیگمان در رفتارش اثرهایی خواهد داشت و بی‌آنكه خود بفهمد تقلید از چارلی چاپلین خواهد كرد. شما اگر كتاب میزرابل[بینوایان] ویكتورهوگو را با میل و عقیده بخوانید بیگمان جایی در دلتان برای ژان والژان باز كرده آرزومند خواهید بود كه همچون او بكارهایی پردازید.


👇
چنین فرض كنیم بیك كسی ستمی رفته و او خشمناك شده می‌خواهد انتقام بكشد و با یك چهره‌ی برافروخته‌ای آماده گردیده كه بسر ستمگر رود با او زدوخورد نماید ، و شما در همان هنگام باو رسیده و شروع بسخن كرده چنین می‌گویید : «ای بابا این چه خیالیست شما دارید؟!.. این زندگانیِ چند روزه باین چیزها نمی‌ارزد. بعلاوه كارها دست خداست. شما بخدا سپارید او خودش بهتر انتقام می‌كشد ..» این سخنان را بگویید خواهید دید كم‌كم خشمش فرونشست و عزمش سست گردید و با این فلسفه‌ی بیغیرتی بخود تسلی داده و پی كارهای خود رفت. اینها چیزهاییست كه از صبح تا شام صدها مانندش رو می‌دهد و شما با دیده می‌بینید.

نمی‌دانم پس چگونه می‌خواهید كه مردم آنهمه سخنان رنگارنگی را كه درباره‌ی جبریگری با نثر یا نظم گفته شده ، و آنهمه فلسفه‌های بیغیرتی كه بافته گردیده ، آنهمه نكوهشهایی كه از دنیا سروده شده و همگی در كتابها پر است بخوانند و بشنوند ولی تأثیری درآنها نكند و اراده‌شان را نكشد؟!.. چگونه می‌خواهید كه آب بروی آتش بپاشید و آن آتش را خاموش نبینید؟!..
(پرچم روزانه شماره‌ی 92)

[1] : این کانال نیز چنانکه پیشتر گفته‌ایم خواستی جز آنکه حقایق روشن شود و بدینسان راه کوشش این توده باز گردد ندارد. پس خوانندگان با نوشته‌های خود به این آرمان یاری کنند. برای این خواست ، ما دو گونه گفتار می‌پذیریم : یکی گفتارهایی که در هواداری از نوشته‌های کانال باشد یا هرچه به استواری و روشنی آنها کوشد و دیگری ایراد به سخنان ما به شرط آنکه دادگری را رعایت کنند و خواستشان روشنی حقایق باشد.
«سرچشمه‌ی گرفتاریهای ایران آن باورها و اندیشه‌هاست که بنامهای مذهب ، عرفان ، فلسفه ، اخلاق ، ادبیات در مغزها جا داده شده. این گرفتاری برای ایرانیان از هزارسال پیش روآورده و زمان بزمان بیشتر و بدتر گردیده تا بحال امروزی رسیده.»

«... اساساً در ایران سرچشمه‌ی بدبختیها شناخته نشده. کسانی که دلهاشان به توده می‌سوزد و میخواهند کوششهایی کنند و مردم را بتکان آورده به راه پیشرفت اندازند، دردها را نشناخته درمانش هم ندانسته‌اند. در ایران بدآموزیهای زهرآلود گوناگون رواج یافته که بدتر از همه بدآموزیهای ملایان است.»

«... این توده با این بدآموزیها نه تنها دارای حکومت دمکراسی نخواهد بود ، دارای هیچگونه سروسامان نخواهد بود و نتواند بود. سرنوشتش همین خواری و درماندگیست که هست.»

(احمد کسروی ، «انکیزیسیون در ایران»)
«باید دانست دولتهای اروپا هیچگاه به جنبش غیرتمندانه‌ای در شرق خرسندی ندهند. از قرنها که اینان بر آسیا چیره گردیده‌اند و گنجینه‌های خدادادی این سرزمین را تاراج میکنند ، چنین وامینمایند که مردم آسیا شایستگی ندارند که سری بلند کنند و نگاهی بجهان نمایند و درپی آزادی و گردنفرازی باشند یا بگفته‌ی خودشان بسیاست درآیند ، و همیشه میخواهند شرقیان به کشاکشهای دینی پردازند و رشته‌ی فلسفه و شعر و صوفیگری را از دست نهلند و سر پایین انداخته سرگرم این نادانیها باشند. اینست همیشه با یک دست این نادانیها را در شرق هرچه فزونتر و بیشتر میگردانند و با یک دست بر سر غیرتمندان میکوبند».

(احمد کسروی، تاریخ هجده ساله‌ی آذربایجان ، بخش 2 ، گفتار 7 ، س 386)
✴️ ما چه می‌خواهیم؟..

🖌 احمد کسروی

📖 مهنامه‌ی پیمان

تکه‌ی 3 از بخش پنجم

🔸دروغست آن که گفته‌اند : آدمی نیکی‌ناپذیر است ـ 1

چنانكه گفته‌ایم مادیگری پرزیانترین همه‌ی گمراهیهای جهانست و از هنگامی كه رواج گرفته زیانهای بسیاری بجهان رسانیده. ببینید این یك لغزش آن ، كه آدمی را نیكی‌پذیر نمی‌شمارد و جنگ و كشاكش را ناگزیری او می‌شناسد ، چه زیانهایی را دربر می‌دارد. از یكسو نیكمردانی را از دانشمندان درباره‌ی جهان نومید و بدبین گردانیده است.

شوپنهاوِر می‌گوید : در جهانی كه سرچشمه‌ی همه‌ی جنبشها خودخواهی است و هر زنده‌ای تنها خود را می‌خواهد و همه چیز را برای خود می‌خواهد و در این راه است كه می‌جنبد و می‌كوشد امیدی بنیكی نتوان بست و خوشتر است كه آدمی خود را بكشد و آسوده گرداند. (1) از یكسو هم بَدمردانی كه همین را شنیده‌اند دستاویز ساخته‌اند كه در بدیها و پستیها خود را آزاد شمارند و با كوششهایی كه كسانی در راه نیكی جهان بكار می‌برند دشمنی نموده و از در ایستادگی درآیند. ما بارها در این باره گله نوشته‌ایم و هنوز جای نوشتن هست.

شما امروز در هر انجمنی كه سخن پیمان رانید و بخواهید كسانی را بهمدستی خوانید خواهید دید كه ایستادگی نمایند و بهانه‌شان یكی همینست كه آدمیزاد نیك نشود. اینان یا بیدردانیند كه گرفتاریهای توده دلهاشان را تكان نمی‌دهد و درپی كوششی نیستند ، و یا آن بدنهادانی كه می‌خواهند از هر پابندی آزاد باشند و بهوسرانیها و خوشیها كوشند ، و یا آن بیخردانی كه از درِ همچشمی و همسری می‌آیند ـ هرچه هستند بهانه بدست خود این را می‌گیرند. یك سخنی را شنیده‌اند و با تنبلی و بیدردی و بدنهادی خود سازگار دیده و بدینسان دستاویز گرفته‌اند.

بارها كسانی نزد من می‌آیند و می‌نشینند و از شعر یا فلسفه یا از زمینه‌ی دیگری گفتگو می‌كنند و ایرادها می‌گیرند و چون پاسخ شنیده درمی‌مانند آنزمان این بهانه را پیش كشیده چنین می‌گویند : «شما بیهوده رنج می‌برید آدمیزاد نیك نشود».


(1) : اين سخن را از شوپنهاور ديگران آورده‌اند. ما خود دسترس بكتاب او نداشته‌ايم.
شوپنهاوِر
✴️ داوریهای توده درباره‌ی شعر در ایران

🔸 گفتار
سوم

تکه‌ی 1 از 2

پاسخ به آقای منوچهر عدل ـ 2


نخست باید بگویم كه از اظهار تأثر خودداری نمی‌توانم. زیرا این خود مایه‌ی تأثر است كه در این كشور بیشتر نویسندگان ، گذشته از آنكه دربند دلیل نمی‌باشند از هیچگونه بیفرهنگی و زباندرازی نیز خودداری نمی‌نمایند. این بارها رخ داده كه ناكسانی زیر عنوان پاسخ بآقای كسروی یا پاسخ پیمان و پرچم گفتارهایی نوشته‌اند ولی تنها چیزی كه در آن گفتارها نمی‌توان یافت پاسخ است. بلكه با یاوه و ناسزا صفحات این نامه و آن نامه را مانند دلشان سیاه گردانیده‌اند.

آن سیاه‌دلان رسوا بدانند كه بزودی مزد بیفرهنگی خود را خواهند گرفت.

خوشبختانه آقای منوچهر عدل در گفتار خود پیروی از آن سبكمغزان ننموده ولی من از ایشان گله‌مندم. زیرا این نسزاست نویسنده‌ای كه روی سخنش با پاكمردی چون آقای كسروی است بسخنانی از قبیل «شبها خوابتان برد» پردازد یا بگوید شما خیلی افراطی هستید و ایرادهای شما مانند این است كه «آدمی بجای اینكه دو پا داشته باشد خداوند او را مدور می‌آفرید».

آقای منوچهر عدل بدانند آقای كسروی از شمار دیگران بیرونند. بدانند سخنان آقای كسروی همه پاكی و همه راستی است. با اینحال از ایشان سپاسمندم و اینست كه بپاسخ پرداخته می‌گویم :

نخست شما در طبقه‌بندی خود باشتباه افتاده‌اید. من نمی‌دانم شما احساسات را چگونه معنی می‌كنید كه خردمندان را فاقد آن می‌دانید؟! احساسات نچیزی است كه كسی نداشته باشد. تنها هر كسی احساسات خود را در یك راه مصرف می‌كند. اینكه كسانی می‌گویند خردمندان فاقد احساساتند یك سخن بیپایی بیش نیست. این سخن همیشه دستاویز فریبكاران است. شاعران چون در مقابل ایرادهای خردمندان پاسخی نداشته‌اند بچنین سخنان پوچی یا سخنانی نزدیك باین برخاسته‌اند. آن احساساتی كه مقصود هواداران شاعران است جز وهم و مالیخولیا نیست. موسیقی یكی از خوشی‌های زندگانی است و باید از آن بهره جست. كسی را با موسیقی دشمنی نیست. سخنان شیوا و لطیف هم در آدمی مؤثر است مخصوصاً كه شنونده ، گوینده‌ی آن سخنان را هم مرد بزرگ و باخردی تصور نماید. اینكه بدآموزیها با چنان سرعتی در ایران پیش رفته و ریشه دوانیده‌اند از آنست كه در قالب الفاظ شیوا و فریبنده با سجع و قافیه پراكنده شده است. این نشدنی است كه خردمندان احساسات نداشته باشند. راستی آن است كه خردمند از هر چیز درستش را می‌خواهد. آنچه خردمندان را برمی‌انگیزاند همانا احساسات اوست.

منتها خردمند با راهنمایی خرد از احساسات خود استفاده می‌نماید. آیا می‌توانیم بگوییم ستارخان و باقرخان و طباطبایی و بهبهانی احساسات نداشته‌اند؟. آیا می‌توانیم آن مردان جانباز و فداكار را فاقد احساسات بدانیم؟

می‌توانیم بگوییم آقای كسروی كه از درماندگیهای ایرانیان «دلسوختگیها » دارند فاقد احساسات می‌باشند؟!

آیا گوینده‌ی جمله‌ی زیر احساسات ندارد؟ :
«و نیز قرنها شرقیان با كیشهای گوناگون زیسته‌اند آوخ آوخ»

آنانكه از درماندگیها و پراكندگیهای شرقیان دلی سوخته و چشمی گریان دارند معنی این سخن را می‌فهمند. هر شرقی غیرتمند از این سخن تكان می‌خورد. اشك در دیدگانش حلقه می‌زند. حالی پیدا می‌كند.

اینها را می‌نویسم كه هم شما به بیپایی آن طبقه‌بندی خود پی برید و هم پاسخ آنان كه بیشرمانه می‌گویند «حال ندارد عاشق نیست. سخن‌شناس نه ای جان من خطا اینجاست» داده شود.
شما می‌گویید «یك نفر بیچاره‌ی درمانده موقعی كه محزون است با خواندن آواز خود را سرگرم می‌كند وقتی كه یك نفر به آواز شور فلان شعر را می‌خواند از هم و غم دنیا فارغ می‌شود» با ذكر اینكه یك خردمند بیهوده غمگین نمی‌شود و اگر غمگین شد شعر مایه‌ی تسلی او نتواند بود گیرم كه شعر یكی را از غم خلاص نمود ، آیا برای همین ما باید از زیانهای شعر چشم پوشیم؟! مقصود را با مثلی روشن می‌گردانم چنین انگارید یكی از آشنایان شما برای انجام كاری برمی‌خیزد ولی بعللی موفق نمی‌شود.

شما هم برای آنكه آن آشنایتان را از تأثر و اندوه بیرون آورید بنشینید و از مثنوی مثلاً این شعر را برایش بخوانید :
گر نشد از جهد كار من تمام من در آن معذور باشم والسلام

یا به آواز حزین برایش بخوانید :
بجد و جهد چو كاری نمی‌رود از پیش بكردگار رها كرده به مصالح خویش

ممكن است با این سخنان از هم و غم خلاصش كنید. ولی مطمئن باشید كه اول حس غیرتمندی و فعالیت مجدد را در او كشته‌اید. سپس طبعاً از حالت تأثر و اندوه بیرون خواهد گردید. اینك از خودتان قضاوت می‌خواهم چون این شعرها آن آشنا را از غم نجات داده و بقول شما یكی از نیازمندیهای او را برآورده بهادار است؟!
✴️ ریشه‌ی بدبختیها (تکه‌ی سی‌ام)

🔶 یك گفت و شنیدی(بخش یک از یک)

چون در شماره‌ی پریروز پرچم نامه‌ی آقای آگاه را درباره‌ی بیزاری از شاعری و چشم‌پوشی از شعرهای خود بچاپ رسانیدیم یكی از خوانندگان با من چنین می‌گوید : «نامه‌ی آن لاری را خواندم ، راست نوشته ، ولی تند رفته.» گفتم : لاری نیست. در لارستان مأموریت دارد. اما این سخن شما بیمعنی است ، زیرا اگر راست گفته دیگر تند رفتنش كدامست؟!. او می‌گوید من چون زیان شعرهای بیهوده را فهمیدم بخود چنان كاری را نپسندیدم و آنچه داشتم از میان بردم ، شما بكجای این سخن ایراد دارید؟!. این كاریست كه هر خردمندی باید بكند و تند رفتن هم نیست. نویسنده‌ی آن نامه از خرد پیروی كرده و جای هیچ ایرادی نیست.

چون گفتگو در مجلسی می‌رفت و حاضران گوش می‌دادند ، سخن را دنبال نموده چنین گفتم :

🔸شما امروز بر سر یك دو راهی ایستاده‌اید كه اختیار دارید هر كدام را بپذیرید :
یكی آنكه بهمین حال كه هستید باشید : این اندیشه‌های پراكنده همچنان در مغزها باشد ، از شعر و شاعری دست برندارید ، كتابهای سراپا زیان زمان مغول را پیاپی چاپ كرده بیرون ریزید ، چهارده مذهب همچنانكه هست باشد ، اخلاق پست بحال خود بماند ، از هر كسی زور دیدید گردن گزارید و همه بخاموشی گرایید ، و اگر او رفت بیكبار زبان بزشتگویی باز كنید ، آدمكشان آسوری و كرد در جای خود بمانند ، تاراجگران بوئراحمدی و لر و بلوچ در كار خود باشند ، پیاپی حزبها سازید ، و دسته‌ها ببندید ، ‌و در راه خودنمایی و هوسبازی از گراییدن به بیگانگان هم خودداری ننمایید. یك جمله بگویم : تغییری در اندیشه و رفتار و كردار خود ندهید.

🔸این یك راه است و می‌توانید آن را پیش گیرید. ولی در این صورت حالتان همین خواهد بود كه هست. گرفتار صد بدبختی خواهید بود ، لگدمال بیگانگان خواهید گردید ، اختیار زندگانی را در دست خود نخواهید داشت. یك جمله بگویم : این درماندگی و زبونی پایدار خواهد ماند و بلكه روز بروز سختتر گردیده كم‌كم نوبت نابودی خواهد رسید.

🔸یک راه دیگر آنست كه این حقایق را كه ما یاد می‌كنیم و یكایك روشن می‌گردانیم بپذیرید و هر كسی در سهم خود بكار بندد و زشتیها را از خود دور گرداند و یك تبدیلی در اندیشه‌ها و خویها و رفتارها پدید آید و زندگانی رنگ نوینی گیرد. یک راه هم اینست.

🔸اختیار با شماست كه كدام یكی از اینها را بپذیرید و پیش گیرید. اگر بخواهید با همین حال بازمانید چنانكه گفتم گرفتاریهاتان همین خواهد بود كه هست ، و شما باید باینها رضایت دهید و بیهوده بگله و ناله نپردازید. زیرا این گرفتاریها یك حادثه‌ی تصادفی ، یا نتیجه‌ی قضا و قدر نیست. بلكه نتیجه‌ی قطعی همان حال و رفتاریست كه دارید ، و می‌خواهید دست برندارید.

🔸یك بیچارگی كه من در شما می‌بینم آنست كه نمی‌خواهید نیك بشوید ولی می‌خواهید از روزگار نیكی بینید. می‌خواهید در این آلودگیها بمانید و هیچ كم نكنید ، ولی نتیجه‌ی آنها را كه زبونی و زیردستیست درنیابید. در اینجاست كه باید گفت معنی زندگی را نمی‌دانید. در اینجاست كه باید گفت : یك دسته كودكان چهل ساله و پنجاه ساله‌اید.

🔸این كار كودكانست كه دست بآتش دراز می‌كنند و چون سوزانید بگریه می‌افتند. در جلو كندوی عسل ببازی پردازند و چون زنبورها بیرون ریختند و سر و روی ایشان را خستند بناله و فریاد برخیزند.

🔸شما بخودتان بسیار مغرورید. من چون می‌آزمایم می‌بینم این غرور و نادانی شما از اندازه گذشته. زیرا امروز در حال آنكه از هر باره خوار و زبون می‌باشید و در توی بدبختی و درماندگی فرورفته‌اید باز حال خود را درك نمی‌كنید. شما هر یكی خود را دانشمند می‌شمارید هر سخنی بمیان آید می‌گویید : «مگر ما این را نمی‌دانستیم» ولی من چون می‌آزمایم می‌بینم ، شما چیزهای بسیار روشنی را نمی‌دانید.

🔸شما از داستان «علت و معلول» ناآگاهید و این نمی‌دانید كه در این جهان هر چیزی از یك علتی برمی‌خیزد و تا آن علت از میان نرود بحال خود خواهید ماند. این نمی‌دانید كه هر گرفتاری یا بیماری كه برای كسی یا توده‌ای رخ می‌دهد از یك علتی برخاسته كه باید آن را جست و شناخت و بچاره پرداخت. این چراغ برق بالا سر ما ، اگر اكنون خاموش گردد شاید كسانی آن را تصادفی شمارند و بسخنان گله‌آمیزی پردازند. ولی یك اهل فن آن را جز نتیجه‌ی یك علتی نخواهد شمرد و اینست جستجوی آن علت را كرده و بدست آورده و چاره خواهد كرد.

🔸این یك قاعده‌ی بزرگ همگانیست و بهمه چیز جاریست. ولی شما آن را نمی‌دانید و اعتنا ندارید. بجای آنكه آلودگیها را از خود دور گردانید و بگرفتاریها از راهش چاره كنید تنها بگله و ناله بس می‌كنید و یا بیخردانه امیدوارید كه ایران یك طلسمی دارد و كسی آن را از دست شما نتواند گرفت.


👇
🔸شما از نادانی و بیچارگی ، هم زبونی و هم بدبختی را می‌كشید و هم بیهوده ناله و فریاد می‌كنید كه این خود زیان دیگری می‌باشد. شما به هر چیزی از آلودگیهای خود نام فریبنده‌ی دیگری می‌گزارید : شعرهای بیهوده سرودن ، و افسانه‌های بیخردانه بافتن را «ادبیات» می‌نامید ، كهنه‌بافندگیهای یونان و روم را «فلسفه» می‌خوانید ، به بدآموزیهای خانه‌برانداز صوفیگری «عرفان» نام می‌دهید ، آشفتن مغزهای جوانان را «آموزش و پرورش» یاد می‌كنید ، گمراهیهای پراكنده و كشاكشهای بیهوده‌ی قرنهای گذشته را «مذهب» می‌شمارید ... بدینسان به هر یكی از آلودگیهای خود عنوان دیگری می‌دهید و ما هر یكی را كه دنبال می‌كنیم بهایهوی و ایستادگی می‌پردازید و با این حال نیكی از جهان می‌خواهید. دوباره می‌گویم : این خود نشان درماندگی شماست.

🔸دوباره می‌گویم : شما یا چنانكه هستید باشید و تن باین خواری و زبونی دهید و یا اگر رهایی می‌خواهید این حقایق را از ما بپذیرید و هر كسی تكانی بخود دهید و هر كسی این آلودگی‌ها را از خود دور گردانید.
(پرچم روزانه شماره‌ی 102)
پرچم روزانه ش 102
✴️ ما چه می‌خواهیم؟..

🖌 احمد کسروی

📖 مهنامه‌ی پیمان

تکه‌ی 4 از بخش پنجم

🔸دروغست آن که گفته‌اند : آدمی نیکی‌ناپذیر است ـ 2

آنان كه با كشور و توده‌ی خود نادرستیها كرده و كار را بآنجا رسانیده‌اند كه افزار دست بیگانگان باشند ، ما چون بدیهای آنان را می‌نویسیم بازماندگانشان رنجیدگی می‌نمایند و بگله می‌پردازند و ما چون پاسخ می‌دهیم و سخنی نمی‌ماند آنگاه همین بهانه را پیش كشیده چنین می‌گویند : «در جهان كیست كه بدی نكرده؟!.. این رنجهای شما هم بیهوده است آدمیزاده نیك نشود» آخرین بهانه‌شان این می‌شود.

در دو ماه پیش كه در تبریز بودم شنیدم یكی از تبریزیان كه در جوانیش از دستاربندان بوده و محراب و منبر داشته و از مردم بنامِ آنكه نیكشان گرداند و به بهشتشان بَرَد پولها می‌گرفته و كیسه‌شان را تهی می‌ساخته ، و سپس باداره رفته و از دیرگاهی در تهران می‌زیسته ، بتازگی بتبریز بازگشته و در نشستها گفتگو از پیمان می‌كند و آخرین سخنش این می‌شود كه بگوید : «رنج بیهوده می‌كشد آدمیزاده نیك نشود». اینها را می‌گوید و شعرهایی از ابوالعلاء بگواهی می‌آورد. پس از چند سال كه بشهر خود بازگشته راه‌آوردش این سخنان می‌باشد و مردم را از كوشیدن بنیكی و تكان دادن بخود دلسرد می‌گرداند و بهانه بدست بدكاران می‌دهد. مردان بدنهادی كه نیكی از دستشان برنمی‌آید و باری از بدی خودداری نمی‌كنند. بلهوسانی كه در زندگی جز این را نفهمیده‌اند كه بالاتر از دیگران نشینند و سخنانی از راست و كج بزبان رانند.

در همان روزها با جوانی دچار آمدم كه گله آغازید كه در تاریخ هجده‌ساله نام پدر او را برده و نوشته‌ایم در پیشامد چیرگی روسیان دو تن را كه بخانه‌ی ایشان پناه برده بودند نگاه نداشته و بدست روسیان داده. گفتم : اگر آن داستان راست نیست بگویید تا دروغ بودنش را بنویسیم و بدنامی را از پدرتان دور گردانیم ، و اگر راست است دیگر چه جای گله می‌باشد؟!.. پاسخ داد : پدر من مرد بسیار نیكی بوده و آن كار را از روی ناچاری كرده. روسها می‌خواستند خانه‌ی ما را با بمب براندازند. گفتم : اینها دروغ است. آن روز بسیار كسان گریختگانی را در خانه‌ی خودشان نگه داشتند و زیانی هم ندیدند. به هر حال باید اینها در تاریخ نوشته شود ، و این برای كاستن از آبروی شما نیست و از راه دشمنی نمی‌باشد. این برای آنست كه دانسته شود [و] نیك و بد از میان نرود و باری در تاریخها ماند ، تا شما از بدیهایی كه پدرانتان كرده‌اند پرهیز كنید و با نیكیهای خود بدی آنان را جبران نمایید.

بجای اینكه از این سخن من خشنود گردد دیدم بسخنان دور و درازی پرداخت و بگفته‌ی تبریزیان آب هزار دره را بهم آمیخت ، و در پایان چنین گفت : «آدمیزاده نیكی نپذیرد. مگر كتاب ابوالعلاء را نخوانده‌اید؟!» دانستم با آن رسیده از تهران دیدار كرده و سخنان او در این نیز كارگر افتاده و پاسخی ندادم و از او دور شدم.

یك لغزش كه از دانشمندان سر زده بدینسان بهانه [به] بدكاران داده. این كسان خود نیكی‌ناپذیرند و دیگران را همرنگ خود می‌خواهند. داستان اینان داستان دزدان و كلاهبرداران است كه چون بنشینند و گفتگو كنند همه را دزد خوانند و چنین وانمایند كه یكی درستكار نیست.

آن گفته‌های ما درباره‌ی سرشت آدمی پاسخ اینها را نیز می‌دهد. آدمی (جز از گروه بس اندكی از ایشان) نه تنها نیكی‌پذیرند خود جویا و خواهان نیكیند. راست است كه آز و خودخواهی و دیگر خویهای جانوران را كم یا بیش دارا می‌باشند ولی در همانحال آرزوی نیكی می‌دارند و از روی سرشت روانی خواهای آن هستند. اینست در هر توده‌ای اگر بنیاد زندگی نیكی و راستی است انبوه مردم نیك و راست گردند ، و اگر نیست ناگزیر ببدی گرایند و جز كسان اندكی در نیكی و راستی نمانند. این چیزیست بارها آزموده شده و ما اینك آن را می‌آزماییم و نتیجه‌اش را می‌بینیم.

آدمی باید نه تنها خود نیك باشد جهان را نیز بنیكی آورد. خدا این شایستگی را درو نهاده است.

ما باید جهان را بپیراییم و بیاراییم ، و ببدیها چاره اندیشیم ، و بنیاد زندگی را همدستی گردانیم ، و از نبرد و كشاكش جلو گیریم ، و جانوران زیانمند را برانداخته و بفزونی سودمندها بكوشیم. اینست آنچه ما باید در پیش گیریم.

می‌دانم كسانی این را دور خواهند دانست. ولی نه چنانست و جهان باید هر زمان گامهایی بسوی پیش بردارد.
ما چه می‌خواهیم؟
✴️ داوریهای توده درباره‌ی شعر در ایران

🔸 گفتار
سوم

تکه‌ی 2 از 2

پاسخ به آقای منوچهر عدل ـ 2

شما می‌گویید : «یك نفر شاعر از خواندن این شعر : هر شب مه من سوی فزونی دارد. الی آخر حالی پیدا می‌كند ...»

شما خودتان تصدیق نموده‌اید كه بمبالغه‌های بیمعنی نباید پرداخت. تصدیق نموده‌اید «شعر سخن است و سخن جز بهنگام نیاز نباید گفت» از شما می‌پرسم : اولاً شاعر بچنین گزافگویی چه نیازی داشته؟ این چه جنونی است كه كسی معشوق خود را به كره‌ی ماه تشبیه كند؟! این چگونه تشبیهی است؟! آدمی كجا و كره‌ی ماه كجا؟!

و اینكه می‌گویید «حالی» پیدا می‌كند آن حال جز مالیخولیا نیست ( كه خود ارادتمند دچارش بوده‌ام) ببینید یك بت‌پرست كه در مقابل یك تندیسه با فروتنی می‌ایستاده و گردن كج می‌ساخته بیگمان حالی داشته؟ پس باید گفت بت‌پرستی خوبست. باید گفت :
مسلمان گر بدانستی كه بت چیست یقین كردی كه دین در بت‌پرستی است

و اگر پاكمردی بت‌پرستی را بپرستش خدای یگانه بخواند باید بگوید چون از بت‌پرستی حالی بمن دست می‌دهد نخواهم پذیرفت؟

شما می‌گویید : «اگر سعدی در سراسر بوستانش و گلستانش جفنگ گفته باشد ...» مثلاً برای اینكه یك بار از دهانش دررفته و گفته : تن آدمی شریفست بجان آدمیت ، یا بنی‌آدم اعضای یكدیگرند ، باید مجسمه‌ی او را بریزیم.

این بدان ماند كه بگویید چون جناب آقای اسفندیاری[1] روزی در صحن عبدالعظیم چند تومانی به بینوایان داده (آنهم برای فریب و خودنمایی) از چاپلوسیها[یش] كه آبروی یك توده‌ی بیست ملیونی را برده چشم پوشیم و بدیهایش برخش نكشیم و نیكش داریم. تازه همین شعر تن آدمی شریفست بجان آدمیت غلط است زیرا جان «آدمیت» با جان «حیوانیت» یكی است. آن روان است كه آدمی را از دیگر جانداران جدا می‌سازد. همان سعدی كه گفته بنی‌آدم اعضای یكدیگرند ، در جای دیگر آن گفته‌ی خود را باطل نموده و وارونه‌اش را گفته است :
آنكه را خیمه به صحرای قناعت زده‌اند گر جهان زلزله گیرد غم ویرانی نیست.

در همین شعر ساده و فریبنده چند بدآموزی خفته : 1ـ می‌دانید آن قناعتی كه شاعران می‌گویند جز گدایی و خانقاه‌نشینی نیست 2ـ یعنی اگر تو قانع بودی ، زن و فرزند ، خانه و كاچال نداشتی اگر جهان را زلزله گیرد و همه چیز از بین برود و همه زیر آوار بمیرند ترا غم نیست. اینها را می‌نویسم كه شما به پستی این سعدی (باعظمت و كبریا) پی برید. اینها را می‌نویسم كه بدانید باید نام شومش از خاطرها محو شود.

شما می‌گویید : «اگر ما یكی یكی افراد برجسته و نویسندگان و نوابغ خود را به بهانه‌ی آنكه در دیوانشان یك مصرع مخالف فعالیت پیدا شده تكفیر كرده و در نظر خود آنان را بیقدر و قیمت سازیم غرور ملی نخواهیم داشت». گذشته از آنكه دیوان آن نوابغ پر از بدآموزیهای جبریگری و صوفیگری و خراباتیگری است ، و ضمناً با آن قاعده كه خودتان قبول كرده‌اید «شعر سخن است و سخن جز بهنگام نیاز نباید گفت» سازش ندارد ، این نیز بدان ماند كه بگویید اگر ما از سرلشكر معینی و محتشمی و سرهنگ وزیری و دیگر این ناكسان بدی گوییم و نامهاشان با بی‌احترامی بریم و بی‌ارجشان دانیم فقط و فقط بر[ای] اینكه در پیشامدهای شهریور نامردانه گریخته‌اند ، غرور ملی نخواهیم داشت؟[2] شما می‌گویید : «یك آكادمی صالح» تشكیل شود. می‌گویم از آن آكادمی با آن تشكیلات كه خواست شماست كاری ساخته نیست. گیرم كه وزارت فرهنگ پیشنهاد شما را پذیرفت ، آیا شما چنان كسانی را می‌شناسید كه شایستگی چنان حكمیتی داشته باشند؟ راستی آنست كه ایرانیان باید حقایق را بفهمند و خودشان آن دیوانهای سراپا زیان را بآتش كشند.

و اما درباره‌ی شعرهای مهیّج فردوسی و سرود «آلمان برتر از همه» و این قبیل سرودها باید گفت بسیار بی‌انصافی است اگر كسی آنها را با بدآموزیهای سعدیها مقایسه كند.

در اینجا سخن را بپایان می‌رسانم و می‌گویم گذشته از اینكه از پدری شاعر بوجود آمده‌ام ، خود نیز سالیانی شعر می‌گفته‌ام و جز شعر و شاعری كاری نداشته‌ام و چنانچه زیر عنوان داوری توده در پرچم نوشتم زیانهای جبران‌ناپذیری از این رهگذر دیده‌ام آنحالی را كه شما می‌گویید بحد اكمل داشته‌ام. خلاصه كسی نیستم كه با شعر ناآشنا باشم و مطمئن باشید بهتر از شما سعدی را می‌شناسم.
احمد سروش

پرچم : تأثری كه آقای سروش در آغاز گفته‌ی خود از بیفرهنگی روزنامه‌نویسان نموده‌اند دیگران نیز می‌نمایند. ولی چنانكه بارها نوشته‌ایم باید این پستیها را از خود نشان دهند تا روزش رسد و سزاشان یابند. ما با این یاوه‌گوییها از راه خود بازنخواهیم ماند.[3]

[1] : محتشم السلطنه‌ی اسفندیاری كه سالها رئیس مجلس حكومت رضاشاه بود و در چنان جایگاهی چاپلوسیهای بسیار به شاه می‌كرد. نك. پرچم شماره‌ی 63
[2] : یا اینکه به آرتش توهین کرده‌ایم؟!
[3] : پرچم ، ش 230
.
حسن اسفندیاری (حاجی محتشم‌السلطنه)