✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 4 از بخش پنجم
🔸دروغست آن که گفتهاند : آدمی نیکیناپذیر است ـ 2
آنان كه با كشور و تودهی خود نادرستیها كرده و كار را بآنجا رسانیدهاند كه افزار دست بیگانگان باشند ، ما چون بدیهای آنان را مینویسیم بازماندگانشان رنجیدگی مینمایند و بگله میپردازند و ما چون پاسخ میدهیم و سخنی نمیماند آنگاه همین بهانه را پیش كشیده چنین میگویند : «در جهان كیست كه بدی نكرده؟!.. این رنجهای شما هم بیهوده است آدمیزاده نیك نشود» آخرین بهانهشان این میشود.
در دو ماه پیش كه در تبریز بودم شنیدم یكی از تبریزیان كه در جوانیش از دستاربندان بوده و محراب و منبر داشته و از مردم بنامِ آنكه نیكشان گرداند و به بهشتشان بَرَد پولها میگرفته و كیسهشان را تهی میساخته ، و سپس باداره رفته و از دیرگاهی در تهران میزیسته ، بتازگی بتبریز بازگشته و در نشستها گفتگو از پیمان میكند و آخرین سخنش این میشود كه بگوید : «رنج بیهوده میكشد آدمیزاده نیك نشود». اینها را میگوید و شعرهایی از ابوالعلاء بگواهی میآورد. پس از چند سال كه بشهر خود بازگشته راهآوردش این سخنان میباشد و مردم را از كوشیدن بنیكی و تكان دادن بخود دلسرد میگرداند و بهانه بدست بدكاران میدهد. مردان بدنهادی كه نیكی از دستشان برنمیآید و باری از بدی خودداری نمیكنند. بلهوسانی كه در زندگی جز این را نفهمیدهاند كه بالاتر از دیگران نشینند و سخنانی از راست و كج بزبان رانند.
در همان روزها با جوانی دچار آمدم كه گله آغازید كه در تاریخ هجدهساله نام پدر او را برده و نوشتهایم در پیشامد چیرگی روسیان دو تن را كه بخانهی ایشان پناه برده بودند نگاه نداشته و بدست روسیان داده. گفتم : اگر آن داستان راست نیست بگویید تا دروغ بودنش را بنویسیم و بدنامی را از پدرتان دور گردانیم ، و اگر راست است دیگر چه جای گله میباشد؟!.. پاسخ داد : پدر من مرد بسیار نیكی بوده و آن كار را از روی ناچاری كرده. روسها میخواستند خانهی ما را با بمب براندازند. گفتم : اینها دروغ است. آن روز بسیار كسان گریختگانی را در خانهی خودشان نگه داشتند و زیانی هم ندیدند. به هر حال باید اینها در تاریخ نوشته شود ، و این برای كاستن از آبروی شما نیست و از راه دشمنی نمیباشد. این برای آنست كه دانسته شود [و] نیك و بد از میان نرود و باری در تاریخها ماند ، تا شما از بدیهایی كه پدرانتان كردهاند پرهیز كنید و با نیكیهای خود بدی آنان را جبران نمایید.
بجای اینكه از این سخن من خشنود گردد دیدم بسخنان دور و درازی پرداخت و بگفتهی تبریزیان آب هزار دره را بهم آمیخت ، و در پایان چنین گفت : «آدمیزاده نیكی نپذیرد. مگر كتاب ابوالعلاء را نخواندهاید؟!» دانستم با آن رسیده از تهران دیدار كرده و سخنان او در این نیز كارگر افتاده و پاسخی ندادم و از او دور شدم.
یك لغزش كه از دانشمندان سر زده بدینسان بهانه [به] بدكاران داده. این كسان خود نیكیناپذیرند و دیگران را همرنگ خود میخواهند. داستان اینان داستان دزدان و كلاهبرداران است كه چون بنشینند و گفتگو كنند همه را دزد خوانند و چنین وانمایند كه یكی درستكار نیست.
آن گفتههای ما دربارهی سرشت آدمی پاسخ اینها را نیز میدهد. آدمی (جز از گروه بس اندكی از ایشان) نه تنها نیكیپذیرند خود جویا و خواهان نیكیند. راست است كه آز و خودخواهی و دیگر خویهای جانوران را كم یا بیش دارا میباشند ولی در همانحال آرزوی نیكی میدارند و از روی سرشت روانی خواهای آن هستند. اینست در هر تودهای اگر بنیاد زندگی نیكی و راستی است انبوه مردم نیك و راست گردند ، و اگر نیست ناگزیر ببدی گرایند و جز كسان اندكی در نیكی و راستی نمانند. این چیزیست بارها آزموده شده و ما اینك آن را میآزماییم و نتیجهاش را میبینیم.
آدمی باید نه تنها خود نیك باشد جهان را نیز بنیكی آورد. خدا این شایستگی را درو نهاده است.
ما باید جهان را بپیراییم و بیاراییم ، و ببدیها چاره اندیشیم ، و بنیاد زندگی را همدستی گردانیم ، و از نبرد و كشاكش جلو گیریم ، و جانوران زیانمند را برانداخته و بفزونی سودمندها بكوشیم. اینست آنچه ما باید در پیش گیریم.
میدانم كسانی این را دور خواهند دانست. ولی نه چنانست و جهان باید هر زمان گامهایی بسوی پیش بردارد.
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 4 از بخش پنجم
🔸دروغست آن که گفتهاند : آدمی نیکیناپذیر است ـ 2
آنان كه با كشور و تودهی خود نادرستیها كرده و كار را بآنجا رسانیدهاند كه افزار دست بیگانگان باشند ، ما چون بدیهای آنان را مینویسیم بازماندگانشان رنجیدگی مینمایند و بگله میپردازند و ما چون پاسخ میدهیم و سخنی نمیماند آنگاه همین بهانه را پیش كشیده چنین میگویند : «در جهان كیست كه بدی نكرده؟!.. این رنجهای شما هم بیهوده است آدمیزاده نیك نشود» آخرین بهانهشان این میشود.
در دو ماه پیش كه در تبریز بودم شنیدم یكی از تبریزیان كه در جوانیش از دستاربندان بوده و محراب و منبر داشته و از مردم بنامِ آنكه نیكشان گرداند و به بهشتشان بَرَد پولها میگرفته و كیسهشان را تهی میساخته ، و سپس باداره رفته و از دیرگاهی در تهران میزیسته ، بتازگی بتبریز بازگشته و در نشستها گفتگو از پیمان میكند و آخرین سخنش این میشود كه بگوید : «رنج بیهوده میكشد آدمیزاده نیك نشود». اینها را میگوید و شعرهایی از ابوالعلاء بگواهی میآورد. پس از چند سال كه بشهر خود بازگشته راهآوردش این سخنان میباشد و مردم را از كوشیدن بنیكی و تكان دادن بخود دلسرد میگرداند و بهانه بدست بدكاران میدهد. مردان بدنهادی كه نیكی از دستشان برنمیآید و باری از بدی خودداری نمیكنند. بلهوسانی كه در زندگی جز این را نفهمیدهاند كه بالاتر از دیگران نشینند و سخنانی از راست و كج بزبان رانند.
در همان روزها با جوانی دچار آمدم كه گله آغازید كه در تاریخ هجدهساله نام پدر او را برده و نوشتهایم در پیشامد چیرگی روسیان دو تن را كه بخانهی ایشان پناه برده بودند نگاه نداشته و بدست روسیان داده. گفتم : اگر آن داستان راست نیست بگویید تا دروغ بودنش را بنویسیم و بدنامی را از پدرتان دور گردانیم ، و اگر راست است دیگر چه جای گله میباشد؟!.. پاسخ داد : پدر من مرد بسیار نیكی بوده و آن كار را از روی ناچاری كرده. روسها میخواستند خانهی ما را با بمب براندازند. گفتم : اینها دروغ است. آن روز بسیار كسان گریختگانی را در خانهی خودشان نگه داشتند و زیانی هم ندیدند. به هر حال باید اینها در تاریخ نوشته شود ، و این برای كاستن از آبروی شما نیست و از راه دشمنی نمیباشد. این برای آنست كه دانسته شود [و] نیك و بد از میان نرود و باری در تاریخها ماند ، تا شما از بدیهایی كه پدرانتان كردهاند پرهیز كنید و با نیكیهای خود بدی آنان را جبران نمایید.
بجای اینكه از این سخن من خشنود گردد دیدم بسخنان دور و درازی پرداخت و بگفتهی تبریزیان آب هزار دره را بهم آمیخت ، و در پایان چنین گفت : «آدمیزاده نیكی نپذیرد. مگر كتاب ابوالعلاء را نخواندهاید؟!» دانستم با آن رسیده از تهران دیدار كرده و سخنان او در این نیز كارگر افتاده و پاسخی ندادم و از او دور شدم.
یك لغزش كه از دانشمندان سر زده بدینسان بهانه [به] بدكاران داده. این كسان خود نیكیناپذیرند و دیگران را همرنگ خود میخواهند. داستان اینان داستان دزدان و كلاهبرداران است كه چون بنشینند و گفتگو كنند همه را دزد خوانند و چنین وانمایند كه یكی درستكار نیست.
آن گفتههای ما دربارهی سرشت آدمی پاسخ اینها را نیز میدهد. آدمی (جز از گروه بس اندكی از ایشان) نه تنها نیكیپذیرند خود جویا و خواهان نیكیند. راست است كه آز و خودخواهی و دیگر خویهای جانوران را كم یا بیش دارا میباشند ولی در همانحال آرزوی نیكی میدارند و از روی سرشت روانی خواهای آن هستند. اینست در هر تودهای اگر بنیاد زندگی نیكی و راستی است انبوه مردم نیك و راست گردند ، و اگر نیست ناگزیر ببدی گرایند و جز كسان اندكی در نیكی و راستی نمانند. این چیزیست بارها آزموده شده و ما اینك آن را میآزماییم و نتیجهاش را میبینیم.
آدمی باید نه تنها خود نیك باشد جهان را نیز بنیكی آورد. خدا این شایستگی را درو نهاده است.
ما باید جهان را بپیراییم و بیاراییم ، و ببدیها چاره اندیشیم ، و بنیاد زندگی را همدستی گردانیم ، و از نبرد و كشاكش جلو گیریم ، و جانوران زیانمند را برانداخته و بفزونی سودمندها بكوشیم. اینست آنچه ما باید در پیش گیریم.
میدانم كسانی این را دور خواهند دانست. ولی نه چنانست و جهان باید هر زمان گامهایی بسوی پیش بردارد.
✴️ داوریهای توده دربارهی شعر در ایران
🔸 گفتار سوم
تکهی 2 از 2
پاسخ به آقای منوچهر عدل ـ 2
شما میگویید : «یك نفر شاعر از خواندن این شعر : هر شب مه من سوی فزونی دارد. الی آخر حالی پیدا میكند ...»
شما خودتان تصدیق نمودهاید كه بمبالغههای بیمعنی نباید پرداخت. تصدیق نمودهاید «شعر سخن است و سخن جز بهنگام نیاز نباید گفت» از شما میپرسم : اولاً شاعر بچنین گزافگویی چه نیازی داشته؟ این چه جنونی است كه كسی معشوق خود را به كرهی ماه تشبیه كند؟! این چگونه تشبیهی است؟! آدمی كجا و كرهی ماه كجا؟!
و اینكه میگویید «حالی» پیدا میكند آن حال جز مالیخولیا نیست ( كه خود ارادتمند دچارش بودهام) ببینید یك بتپرست كه در مقابل یك تندیسه با فروتنی میایستاده و گردن كج میساخته بیگمان حالی داشته؟ پس باید گفت بتپرستی خوبست. باید گفت :
مسلمان گر بدانستی كه بت چیست یقین كردی كه دین در بتپرستی است
و اگر پاكمردی بتپرستی را بپرستش خدای یگانه بخواند باید بگوید چون از بتپرستی حالی بمن دست میدهد نخواهم پذیرفت؟
شما میگویید : «اگر سعدی در سراسر بوستانش و گلستانش جفنگ گفته باشد ...» مثلاً برای اینكه یك بار از دهانش دررفته و گفته : تن آدمی شریفست بجان آدمیت ، یا بنیآدم اعضای یكدیگرند ، باید مجسمهی او را بریزیم.
این بدان ماند كه بگویید چون جناب آقای اسفندیاری[1] روزی در صحن عبدالعظیم چند تومانی به بینوایان داده (آنهم برای فریب و خودنمایی) از چاپلوسیها[یش] كه آبروی یك تودهی بیست ملیونی را برده چشم پوشیم و بدیهایش برخش نكشیم و نیكش داریم. تازه همین شعر تن آدمی شریفست بجان آدمیت غلط است زیرا جان «آدمیت» با جان «حیوانیت» یكی است. آن روان است كه آدمی را از دیگر جانداران جدا میسازد. همان سعدی كه گفته بنیآدم اعضای یكدیگرند ، در جای دیگر آن گفتهی خود را باطل نموده و وارونهاش را گفته است :
آنكه را خیمه به صحرای قناعت زدهاند گر جهان زلزله گیرد غم ویرانی نیست.
در همین شعر ساده و فریبنده چند بدآموزی خفته : 1ـ میدانید آن قناعتی كه شاعران میگویند جز گدایی و خانقاهنشینی نیست 2ـ یعنی اگر تو قانع بودی ، زن و فرزند ، خانه و كاچال نداشتی اگر جهان را زلزله گیرد و همه چیز از بین برود و همه زیر آوار بمیرند ترا غم نیست. اینها را مینویسم كه شما به پستی این سعدی (باعظمت و كبریا) پی برید. اینها را مینویسم كه بدانید باید نام شومش از خاطرها محو شود.
شما میگویید : «اگر ما یكی یكی افراد برجسته و نویسندگان و نوابغ خود را به بهانهی آنكه در دیوانشان یك مصرع مخالف فعالیت پیدا شده تكفیر كرده و در نظر خود آنان را بیقدر و قیمت سازیم غرور ملی نخواهیم داشت». گذشته از آنكه دیوان آن نوابغ پر از بدآموزیهای جبریگری و صوفیگری و خراباتیگری است ، و ضمناً با آن قاعده كه خودتان قبول كردهاید «شعر سخن است و سخن جز بهنگام نیاز نباید گفت» سازش ندارد ، این نیز بدان ماند كه بگویید اگر ما از سرلشكر معینی و محتشمی و سرهنگ وزیری و دیگر این ناكسان بدی گوییم و نامهاشان با بیاحترامی بریم و بیارجشان دانیم فقط و فقط بر[ای] اینكه در پیشامدهای شهریور نامردانه گریختهاند ، غرور ملی نخواهیم داشت؟[2] شما میگویید : «یك آكادمی صالح» تشكیل شود. میگویم از آن آكادمی با آن تشكیلات كه خواست شماست كاری ساخته نیست. گیرم كه وزارت فرهنگ پیشنهاد شما را پذیرفت ، آیا شما چنان كسانی را میشناسید كه شایستگی چنان حكمیتی داشته باشند؟ راستی آنست كه ایرانیان باید حقایق را بفهمند و خودشان آن دیوانهای سراپا زیان را بآتش كشند.
و اما دربارهی شعرهای مهیّج فردوسی و سرود «آلمان برتر از همه» و این قبیل سرودها باید گفت بسیار بیانصافی است اگر كسی آنها را با بدآموزیهای سعدیها مقایسه كند.
در اینجا سخن را بپایان میرسانم و میگویم گذشته از اینكه از پدری شاعر بوجود آمدهام ، خود نیز سالیانی شعر میگفتهام و جز شعر و شاعری كاری نداشتهام و چنانچه زیر عنوان داوری توده در پرچم نوشتم زیانهای جبرانناپذیری از این رهگذر دیدهام آنحالی را كه شما میگویید بحد اكمل داشتهام. خلاصه كسی نیستم كه با شعر ناآشنا باشم و مطمئن باشید بهتر از شما سعدی را میشناسم.
احمد سروش
پرچم : تأثری كه آقای سروش در آغاز گفتهی خود از بیفرهنگی روزنامهنویسان نمودهاند دیگران نیز مینمایند. ولی چنانكه بارها نوشتهایم باید این پستیها را از خود نشان دهند تا روزش رسد و سزاشان یابند. ما با این یاوهگوییها از راه خود بازنخواهیم ماند.[3]
[1] : محتشم السلطنهی اسفندیاری كه سالها رئیس مجلس حكومت رضاشاه بود و در چنان جایگاهی چاپلوسیهای بسیار به شاه میكرد. نك. پرچم شمارهی 63
[2] : یا اینکه به آرتش توهین کردهایم؟!
[3] : پرچم ، ش 230
.
🔸 گفتار سوم
تکهی 2 از 2
پاسخ به آقای منوچهر عدل ـ 2
شما میگویید : «یك نفر شاعر از خواندن این شعر : هر شب مه من سوی فزونی دارد. الی آخر حالی پیدا میكند ...»
شما خودتان تصدیق نمودهاید كه بمبالغههای بیمعنی نباید پرداخت. تصدیق نمودهاید «شعر سخن است و سخن جز بهنگام نیاز نباید گفت» از شما میپرسم : اولاً شاعر بچنین گزافگویی چه نیازی داشته؟ این چه جنونی است كه كسی معشوق خود را به كرهی ماه تشبیه كند؟! این چگونه تشبیهی است؟! آدمی كجا و كرهی ماه كجا؟!
و اینكه میگویید «حالی» پیدا میكند آن حال جز مالیخولیا نیست ( كه خود ارادتمند دچارش بودهام) ببینید یك بتپرست كه در مقابل یك تندیسه با فروتنی میایستاده و گردن كج میساخته بیگمان حالی داشته؟ پس باید گفت بتپرستی خوبست. باید گفت :
مسلمان گر بدانستی كه بت چیست یقین كردی كه دین در بتپرستی است
و اگر پاكمردی بتپرستی را بپرستش خدای یگانه بخواند باید بگوید چون از بتپرستی حالی بمن دست میدهد نخواهم پذیرفت؟
شما میگویید : «اگر سعدی در سراسر بوستانش و گلستانش جفنگ گفته باشد ...» مثلاً برای اینكه یك بار از دهانش دررفته و گفته : تن آدمی شریفست بجان آدمیت ، یا بنیآدم اعضای یكدیگرند ، باید مجسمهی او را بریزیم.
این بدان ماند كه بگویید چون جناب آقای اسفندیاری[1] روزی در صحن عبدالعظیم چند تومانی به بینوایان داده (آنهم برای فریب و خودنمایی) از چاپلوسیها[یش] كه آبروی یك تودهی بیست ملیونی را برده چشم پوشیم و بدیهایش برخش نكشیم و نیكش داریم. تازه همین شعر تن آدمی شریفست بجان آدمیت غلط است زیرا جان «آدمیت» با جان «حیوانیت» یكی است. آن روان است كه آدمی را از دیگر جانداران جدا میسازد. همان سعدی كه گفته بنیآدم اعضای یكدیگرند ، در جای دیگر آن گفتهی خود را باطل نموده و وارونهاش را گفته است :
آنكه را خیمه به صحرای قناعت زدهاند گر جهان زلزله گیرد غم ویرانی نیست.
در همین شعر ساده و فریبنده چند بدآموزی خفته : 1ـ میدانید آن قناعتی كه شاعران میگویند جز گدایی و خانقاهنشینی نیست 2ـ یعنی اگر تو قانع بودی ، زن و فرزند ، خانه و كاچال نداشتی اگر جهان را زلزله گیرد و همه چیز از بین برود و همه زیر آوار بمیرند ترا غم نیست. اینها را مینویسم كه شما به پستی این سعدی (باعظمت و كبریا) پی برید. اینها را مینویسم كه بدانید باید نام شومش از خاطرها محو شود.
شما میگویید : «اگر ما یكی یكی افراد برجسته و نویسندگان و نوابغ خود را به بهانهی آنكه در دیوانشان یك مصرع مخالف فعالیت پیدا شده تكفیر كرده و در نظر خود آنان را بیقدر و قیمت سازیم غرور ملی نخواهیم داشت». گذشته از آنكه دیوان آن نوابغ پر از بدآموزیهای جبریگری و صوفیگری و خراباتیگری است ، و ضمناً با آن قاعده كه خودتان قبول كردهاید «شعر سخن است و سخن جز بهنگام نیاز نباید گفت» سازش ندارد ، این نیز بدان ماند كه بگویید اگر ما از سرلشكر معینی و محتشمی و سرهنگ وزیری و دیگر این ناكسان بدی گوییم و نامهاشان با بیاحترامی بریم و بیارجشان دانیم فقط و فقط بر[ای] اینكه در پیشامدهای شهریور نامردانه گریختهاند ، غرور ملی نخواهیم داشت؟[2] شما میگویید : «یك آكادمی صالح» تشكیل شود. میگویم از آن آكادمی با آن تشكیلات كه خواست شماست كاری ساخته نیست. گیرم كه وزارت فرهنگ پیشنهاد شما را پذیرفت ، آیا شما چنان كسانی را میشناسید كه شایستگی چنان حكمیتی داشته باشند؟ راستی آنست كه ایرانیان باید حقایق را بفهمند و خودشان آن دیوانهای سراپا زیان را بآتش كشند.
و اما دربارهی شعرهای مهیّج فردوسی و سرود «آلمان برتر از همه» و این قبیل سرودها باید گفت بسیار بیانصافی است اگر كسی آنها را با بدآموزیهای سعدیها مقایسه كند.
در اینجا سخن را بپایان میرسانم و میگویم گذشته از اینكه از پدری شاعر بوجود آمدهام ، خود نیز سالیانی شعر میگفتهام و جز شعر و شاعری كاری نداشتهام و چنانچه زیر عنوان داوری توده در پرچم نوشتم زیانهای جبرانناپذیری از این رهگذر دیدهام آنحالی را كه شما میگویید بحد اكمل داشتهام. خلاصه كسی نیستم كه با شعر ناآشنا باشم و مطمئن باشید بهتر از شما سعدی را میشناسم.
احمد سروش
پرچم : تأثری كه آقای سروش در آغاز گفتهی خود از بیفرهنگی روزنامهنویسان نمودهاند دیگران نیز مینمایند. ولی چنانكه بارها نوشتهایم باید این پستیها را از خود نشان دهند تا روزش رسد و سزاشان یابند. ما با این یاوهگوییها از راه خود بازنخواهیم ماند.[3]
[1] : محتشم السلطنهی اسفندیاری كه سالها رئیس مجلس حكومت رضاشاه بود و در چنان جایگاهی چاپلوسیهای بسیار به شاه میكرد. نك. پرچم شمارهی 63
[2] : یا اینکه به آرتش توهین کردهایم؟!
[3] : پرچم ، ش 230
.
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی سیویکم)
🔶 چرا حقایق را نمیپذیرند؟.. (بخش یک از دو)
یكی از آشنایان چنین میگوید : «بسیاری از مردم این سخنان شما را نمیپذیرند. بارها شده كه در مجلسی گفتگوی نوشتههای پرچم بمیان آمده و كسانی بهیاهو پرداخته چنین گفتهاند : «ما اینها را نمیپذیریم»».
میگویم : پذیرفتن و نپذیرفتن حقایق اختیاری نیست. هر آدمی باید حقایق را بپذیرد. یكی از فرقهای بزرگ آدمیان با چهارپایان همینست كه خدا بآدمیان نیرویی بنام «خرد» برای شناختن حقایق و پذیرفتن آنها داده ولی بچهارپایان چنین نیرویی نداده. پس كسانی كه با حقایق نبرد میكنند باید گفت : چهارپایانی بصورت آدمی میباشند باید گفت : از آدمیگری بهرهای ندارند.
از آنسوی اینها چارهی دردهاست و اگر نپذیرند در این خواری و بدبختی خواهند ماند. باید گفت : شما میتوانید اینها را نپذیرید ، ولی از این بدبختی رهایی نخواهید داشت. میتوانید نپذیرید ولی لگدمال گردیده از میان خواهید رفت.
🔸اینجهان پیاپی میگردد و مردمان ناشایست را از میان میبرد و شما نیز یكی از آنان خواهید بود.
تو گویی جهان ناز آنان خواهد كشید كه بدینسان در برابر حقایق نازفروشی و بینیازی مینمایند. این بدان میماند كه كسی بیك بیماری پستی گرفتار باشد و چون یك پزشكی چاره و درمانی نشان داد سر برآورده بگوید : «من اینها را نمیپذیرم». بسیار خوب نپذیر ، ولی با این بیماری پست جان خواهی سپرد و چیزی از جهان كم نخواهد شد.
این پاسخیست كه بآن كسان باید داد ، و اگر راستی را بخواهیم امروز ایرانیان بدو دستهاند : یكی آنان كه فهم و خرد و دیگر نیروهای خدادادی را از دست دادهاند و درونهاشان تیره گردیده. دیگری آنان كه فهمها و خردهاشان بحال درستی میباشد. این دو دسته در برابر حقایق از هم جدا خواهند گردید. این كوششهای ما و این سخنانی كه میگوییم یك آزمایشی ، یك محكی برای آنان خواهد بود.
این ناگزیریست كه یك دسته اینها را نپذیرند. زیرا وسیلهی پذیرفتنِ اینها را ندارند. كسی كه كر گردیده نخواهد شنید. كسی كه كور شده نخواهد دید. كسی كه فهم و خردش بیكاره شده حقایق را نخواهد پذیرفت. ولی از اینسوی مردان بافهم و خرد نه تنها اینها را خواهند پذیرفت در راهش بكوشش و جانفشانی خواهند برخاست.
🔸این چیزیست كه ما با دیده میبینیم : یك دسته آن دشمنیها را با ما میكنند ، و یك دسته این كوشش و همراهی را. آیا این تفاوت از كجاست؟.. یك رشته سخنانی چرا گروهی را بدشمنی برانگیخته و گروهی را بهمراهی و پشتیبانی وامیدارد؟.. آیا جز از آنست كه این دو دسته از هم جدایند و اگرهم در بیرون یكسان مینمایند از درون یكسان نیستند؟!..
یك نكتهی دیگری كه باید گفت اینست كه بسیاری از مردم ماهیت گفتههای ما را درنیافتهاند. برخی از ایشان خود نمیخوانند و از زبانها چیزهایی میشنوند. برخی دیگر راهی را رفتهاند كه مخالف گفتههای ماست (مثلاً فلسفه خواندهاند یا در ادبیات كار كردهاند) و آن پردهای در برابر چشمهای آنان میگردد و از درك حقایق مانع میشود.
یكی از یاران كه خود مرد دانشمندی و اندازهی حقشناسی او اینست كه چند روز پیش با من میگفت : «سرهنگ جلالی كه در انجام وظیفه و غیرت آن آسیب را دیده باید قدردانی ازو كرد بهتر است ما بدیدن او برویم». مردی باین حقشناسی خود میگوید : زمانی كه در خراسان بودم چون سخنان شما را میشنیدم سخت دشمنی مینمودم كه اگر در آنجا بودید بسراغتان آمده بمجادله میپرداختم. ولی سپس بتهران آمدم و خودم نوشتههاتان را خواندم ، تكانی خورده با خود گفتم : «آیا با این حقایقست كه من دشمنی مینمایم» ، و بسراغتان آمدم كه همراهی و پشتیبانی خود را آگاهی دهم.
دیگری كه نیز مرد دانشوریست و بكتابهای اروپایی بسیار پرداخته پارسال همین هنگام یكی از دشمنان ما بود و چنین عقیده داشت كه باید تا بتواند بجلوگیری از پیمان و دیگر نوشتههای ما كوشد و چون در یك ادارهای بود ، این دشمنی او بما سخت میافتاد. همین مرد چند روز پیش با من میگوید : «هیچ تردیدی نیست كه راه رهایی شرق این كوششهای شماست و باید بپذیریم كه درد غرب دیگر است ، و درد شرق دیگر ، چارهی دردهای شرق همین است كه شما آغاز كردهاید».
از اینگونه چندانست كه بشمردن نیاید.
🔸اینها خود دلیلست كه چنانكه یك دسته نمیتوانند حقایق را پذیرفت بلكه تاب شنیدن آنها را ندارند یك دستهی دیگری بعكس ایشان نمیتوانند از حقایق رو گردانند و بیاختیار آنها را پذیرفته در راهش بكوشش و جانفشانی میپردازند.
🔶 چرا حقایق را نمیپذیرند؟.. (بخش یک از دو)
یكی از آشنایان چنین میگوید : «بسیاری از مردم این سخنان شما را نمیپذیرند. بارها شده كه در مجلسی گفتگوی نوشتههای پرچم بمیان آمده و كسانی بهیاهو پرداخته چنین گفتهاند : «ما اینها را نمیپذیریم»».
میگویم : پذیرفتن و نپذیرفتن حقایق اختیاری نیست. هر آدمی باید حقایق را بپذیرد. یكی از فرقهای بزرگ آدمیان با چهارپایان همینست كه خدا بآدمیان نیرویی بنام «خرد» برای شناختن حقایق و پذیرفتن آنها داده ولی بچهارپایان چنین نیرویی نداده. پس كسانی كه با حقایق نبرد میكنند باید گفت : چهارپایانی بصورت آدمی میباشند باید گفت : از آدمیگری بهرهای ندارند.
از آنسوی اینها چارهی دردهاست و اگر نپذیرند در این خواری و بدبختی خواهند ماند. باید گفت : شما میتوانید اینها را نپذیرید ، ولی از این بدبختی رهایی نخواهید داشت. میتوانید نپذیرید ولی لگدمال گردیده از میان خواهید رفت.
🔸اینجهان پیاپی میگردد و مردمان ناشایست را از میان میبرد و شما نیز یكی از آنان خواهید بود.
تو گویی جهان ناز آنان خواهد كشید كه بدینسان در برابر حقایق نازفروشی و بینیازی مینمایند. این بدان میماند كه كسی بیك بیماری پستی گرفتار باشد و چون یك پزشكی چاره و درمانی نشان داد سر برآورده بگوید : «من اینها را نمیپذیرم». بسیار خوب نپذیر ، ولی با این بیماری پست جان خواهی سپرد و چیزی از جهان كم نخواهد شد.
این پاسخیست كه بآن كسان باید داد ، و اگر راستی را بخواهیم امروز ایرانیان بدو دستهاند : یكی آنان كه فهم و خرد و دیگر نیروهای خدادادی را از دست دادهاند و درونهاشان تیره گردیده. دیگری آنان كه فهمها و خردهاشان بحال درستی میباشد. این دو دسته در برابر حقایق از هم جدا خواهند گردید. این كوششهای ما و این سخنانی كه میگوییم یك آزمایشی ، یك محكی برای آنان خواهد بود.
این ناگزیریست كه یك دسته اینها را نپذیرند. زیرا وسیلهی پذیرفتنِ اینها را ندارند. كسی كه كر گردیده نخواهد شنید. كسی كه كور شده نخواهد دید. كسی كه فهم و خردش بیكاره شده حقایق را نخواهد پذیرفت. ولی از اینسوی مردان بافهم و خرد نه تنها اینها را خواهند پذیرفت در راهش بكوشش و جانفشانی خواهند برخاست.
🔸این چیزیست كه ما با دیده میبینیم : یك دسته آن دشمنیها را با ما میكنند ، و یك دسته این كوشش و همراهی را. آیا این تفاوت از كجاست؟.. یك رشته سخنانی چرا گروهی را بدشمنی برانگیخته و گروهی را بهمراهی و پشتیبانی وامیدارد؟.. آیا جز از آنست كه این دو دسته از هم جدایند و اگرهم در بیرون یكسان مینمایند از درون یكسان نیستند؟!..
یك نكتهی دیگری كه باید گفت اینست كه بسیاری از مردم ماهیت گفتههای ما را درنیافتهاند. برخی از ایشان خود نمیخوانند و از زبانها چیزهایی میشنوند. برخی دیگر راهی را رفتهاند كه مخالف گفتههای ماست (مثلاً فلسفه خواندهاند یا در ادبیات كار كردهاند) و آن پردهای در برابر چشمهای آنان میگردد و از درك حقایق مانع میشود.
یكی از یاران كه خود مرد دانشمندی و اندازهی حقشناسی او اینست كه چند روز پیش با من میگفت : «سرهنگ جلالی كه در انجام وظیفه و غیرت آن آسیب را دیده باید قدردانی ازو كرد بهتر است ما بدیدن او برویم». مردی باین حقشناسی خود میگوید : زمانی كه در خراسان بودم چون سخنان شما را میشنیدم سخت دشمنی مینمودم كه اگر در آنجا بودید بسراغتان آمده بمجادله میپرداختم. ولی سپس بتهران آمدم و خودم نوشتههاتان را خواندم ، تكانی خورده با خود گفتم : «آیا با این حقایقست كه من دشمنی مینمایم» ، و بسراغتان آمدم كه همراهی و پشتیبانی خود را آگاهی دهم.
دیگری كه نیز مرد دانشوریست و بكتابهای اروپایی بسیار پرداخته پارسال همین هنگام یكی از دشمنان ما بود و چنین عقیده داشت كه باید تا بتواند بجلوگیری از پیمان و دیگر نوشتههای ما كوشد و چون در یك ادارهای بود ، این دشمنی او بما سخت میافتاد. همین مرد چند روز پیش با من میگوید : «هیچ تردیدی نیست كه راه رهایی شرق این كوششهای شماست و باید بپذیریم كه درد غرب دیگر است ، و درد شرق دیگر ، چارهی دردهای شرق همین است كه شما آغاز كردهاید».
از اینگونه چندانست كه بشمردن نیاید.
🔸اینها خود دلیلست كه چنانكه یك دسته نمیتوانند حقایق را پذیرفت بلكه تاب شنیدن آنها را ندارند یك دستهی دیگری بعكس ایشان نمیتوانند از حقایق رو گردانند و بیاختیار آنها را پذیرفته در راهش بكوشش و جانفشانی میپردازند.
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 5 از بخش پنجم
🔸خوار داشتن کیشها اینجهان را ـ 1
یك زمینهی دیگری كه از آن گفتهها روشن میگردد جاویدانی روان ، و چگونگی خشنودی و رنجِ آن در آنجهان میباشد. این یكی از پایههای دینست ، ولی دلیلی برایش یاد نشده و چگونگی رنج و خشنودی نیك روشن نشده ، و از اینرو انبوهی آن را نپذیرفتهاند ، و زبان بریشخند باز كردهاند. ما در اینجا هم از روی دلیل پیش آمدیم :
روان چون جز از تن و جانست با مرگِ تن از میان نرود و بازماند. اما خشنودی و رنج روان ، در این باره بسخنانی نیاز هست :
گفتیم روان خواهای راستی و درستی و نیكی است ، و از درد دیگران آزرده میگردد ، و از ستم و زیانكاری میرنجد ، و از غیرت و گردنفرازی خشنود میشود. اینها درخواستهای روانست ، كنون كسی كه رفتار و كردارش اینهاست روان او شاد و خشنود است ، و پس از مرگ كه روان تنها ماند و از تن و جان و درخواستهای آنها آزاد گردد شادی و خشنودیش بیشتر خواهد بود.
این گفته از خود اینجهان دلیل میدارد : جوانی كه بهوسهای ناستوده پرداخته و سرگرم آنها میباشد ، بیگمان روانش رنجیده و ناخشنود است. ولی تا جوانی هست و هوسهای آن زورآور است این ناخشنودی نیك نمودار نیست. لیكن چون جوانی بگذرد و هوسها فرونشیند ناخشنودی بیشتر و بهتر نمودار خواهد گردید و پشیمانی سخت روی خواهد داد.
از اینجا دو نتیجهی بسیار بزرگی بدست میآید : یكی آنكه اینجهان و آنجهان بهم پیوسته است و جدایی درمیان نمیباشد. آنچه در اینجهان مایهی آبادی جهان و آسایش جهانیانست در آنجهان مایهی خشنودی روانها خواهد بود. دیگری اینكه كارهایی نیكست و در آنجهان سودمند خواهد بود كه از روی خرد باشد و با درخواستهای روان كه راستی و درستی و نیكیست بسازد. یك رشته كارهای بیهوده كه خرد از آنها بیزار است و با خواستهای روان سازش نمیدارد چنانكه در اینجهان بیسود و بیجاست در آنجهان نیز جز مایهی پشیمانی و سرافكندگی نخواهد بود.
از اینجا اندازهی بیپایی و بیهودگی همهی كیشها (آری همهی آنها) نیز دانسته خواهد شد. زیرا همهی آنها از یكسو دو جهان را از هم جدا میكنند و بنكوهش اینجهان میپردازند ، و چنین وامینمایند كه برای خوشی و آسودگی در آنجهان باید این یكی را خوار داشت و از خوشیهایش دامن درچید ، و از یكسو كارهایی را برای كردن میآموزند كه بیكبار بیخردانه است و سودی از آنها نیست. همهی آنها از كهن و نو در این دو كجی همبازند.[1]
«جهان مرداریست و خواهندگان آن سگان میباشند» ، «جهان بیارجتر از استخوان خوكیست كه در دست یك جذامی باشد» ، «جهان اگر به پَر مگسی ارزیدی خدا به بیدینانش ندادی» ـ اینها و مانند اینها كتابها را پر كرده. تو گویی اینجهان آفریدهی خدا نیست ، یا خدا آفریده و پشیمان گردیده.
در مسیحیان دستههای انبوهی از زندگی كناره میگیرند و زنان و مردان در دِیرها خود را زنده در گور میكنند. در مسلمانان صوفیان مانند ایشانند و كنارهجویی از زندگانی و خانقاهنشینی را كَرفهكاری[=ثوابکاری] میشمارند.
اما كارها : بفلان بارگاه رفتن ، و بفلان كشته گریستن ، و فلان ذكر را صد بار خواندن ، و سر گوسفندان و گاوان بریدن ، و پای تندیسهی پتروس و پُلیس را بوسیدن ، در برابر نگارهی مسیح یا مریم گردن كج كردن ، و افسانههای بیارج توریت و انجیل را پیاپی خواندن ، و گِرد فلان خانه در شیراز و بغداد گردیدن ، و فلان لوح را ازبر كردن ، و سر تراشیدن ، و ریش نتراشیدن ، و رخت بلند پوشیدن و بسیار از اینگونه. با این كارهای بیهوده است كه چشم خشنودی و شادی در آنجهان میدارند و از خدا پاداش میطلبند. اینها همه نشانهی بیپایی آن كشیهاست.
«هر كس بگرید و بگریاند و گریستن از خود نماید بهشت باو بایا[=واجب] گردد» یكی نمیگوید : «چرا؟!. چرا مردم دست از كار و زندگی بردارند و بنشینند و یك داستانی را كه هزاروسیصد سال پیش رو داده پیاپی بازگویند ، و زوركی و ساختگی هم باشد بگریند؟!. آخر چه نتیجه از این تواند بود؟!. بسیار نیك! امام حسینبنعلی یك كار مردانهای كرده ، ولی تا كی میتوان یك داستان را بازگفت؟!. تا كی میتوان آن را تازه نگه داشت؟!.»
[1] : همباز = شریک
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 5 از بخش پنجم
🔸خوار داشتن کیشها اینجهان را ـ 1
یك زمینهی دیگری كه از آن گفتهها روشن میگردد جاویدانی روان ، و چگونگی خشنودی و رنجِ آن در آنجهان میباشد. این یكی از پایههای دینست ، ولی دلیلی برایش یاد نشده و چگونگی رنج و خشنودی نیك روشن نشده ، و از اینرو انبوهی آن را نپذیرفتهاند ، و زبان بریشخند باز كردهاند. ما در اینجا هم از روی دلیل پیش آمدیم :
روان چون جز از تن و جانست با مرگِ تن از میان نرود و بازماند. اما خشنودی و رنج روان ، در این باره بسخنانی نیاز هست :
گفتیم روان خواهای راستی و درستی و نیكی است ، و از درد دیگران آزرده میگردد ، و از ستم و زیانكاری میرنجد ، و از غیرت و گردنفرازی خشنود میشود. اینها درخواستهای روانست ، كنون كسی كه رفتار و كردارش اینهاست روان او شاد و خشنود است ، و پس از مرگ كه روان تنها ماند و از تن و جان و درخواستهای آنها آزاد گردد شادی و خشنودیش بیشتر خواهد بود.
این گفته از خود اینجهان دلیل میدارد : جوانی كه بهوسهای ناستوده پرداخته و سرگرم آنها میباشد ، بیگمان روانش رنجیده و ناخشنود است. ولی تا جوانی هست و هوسهای آن زورآور است این ناخشنودی نیك نمودار نیست. لیكن چون جوانی بگذرد و هوسها فرونشیند ناخشنودی بیشتر و بهتر نمودار خواهد گردید و پشیمانی سخت روی خواهد داد.
از اینجا دو نتیجهی بسیار بزرگی بدست میآید : یكی آنكه اینجهان و آنجهان بهم پیوسته است و جدایی درمیان نمیباشد. آنچه در اینجهان مایهی آبادی جهان و آسایش جهانیانست در آنجهان مایهی خشنودی روانها خواهد بود. دیگری اینكه كارهایی نیكست و در آنجهان سودمند خواهد بود كه از روی خرد باشد و با درخواستهای روان كه راستی و درستی و نیكیست بسازد. یك رشته كارهای بیهوده كه خرد از آنها بیزار است و با خواستهای روان سازش نمیدارد چنانكه در اینجهان بیسود و بیجاست در آنجهان نیز جز مایهی پشیمانی و سرافكندگی نخواهد بود.
از اینجا اندازهی بیپایی و بیهودگی همهی كیشها (آری همهی آنها) نیز دانسته خواهد شد. زیرا همهی آنها از یكسو دو جهان را از هم جدا میكنند و بنكوهش اینجهان میپردازند ، و چنین وامینمایند كه برای خوشی و آسودگی در آنجهان باید این یكی را خوار داشت و از خوشیهایش دامن درچید ، و از یكسو كارهایی را برای كردن میآموزند كه بیكبار بیخردانه است و سودی از آنها نیست. همهی آنها از كهن و نو در این دو كجی همبازند.[1]
«جهان مرداریست و خواهندگان آن سگان میباشند» ، «جهان بیارجتر از استخوان خوكیست كه در دست یك جذامی باشد» ، «جهان اگر به پَر مگسی ارزیدی خدا به بیدینانش ندادی» ـ اینها و مانند اینها كتابها را پر كرده. تو گویی اینجهان آفریدهی خدا نیست ، یا خدا آفریده و پشیمان گردیده.
در مسیحیان دستههای انبوهی از زندگی كناره میگیرند و زنان و مردان در دِیرها خود را زنده در گور میكنند. در مسلمانان صوفیان مانند ایشانند و كنارهجویی از زندگانی و خانقاهنشینی را كَرفهكاری[=ثوابکاری] میشمارند.
اما كارها : بفلان بارگاه رفتن ، و بفلان كشته گریستن ، و فلان ذكر را صد بار خواندن ، و سر گوسفندان و گاوان بریدن ، و پای تندیسهی پتروس و پُلیس را بوسیدن ، در برابر نگارهی مسیح یا مریم گردن كج كردن ، و افسانههای بیارج توریت و انجیل را پیاپی خواندن ، و گِرد فلان خانه در شیراز و بغداد گردیدن ، و فلان لوح را ازبر كردن ، و سر تراشیدن ، و ریش نتراشیدن ، و رخت بلند پوشیدن و بسیار از اینگونه. با این كارهای بیهوده است كه چشم خشنودی و شادی در آنجهان میدارند و از خدا پاداش میطلبند. اینها همه نشانهی بیپایی آن كشیهاست.
«هر كس بگرید و بگریاند و گریستن از خود نماید بهشت باو بایا[=واجب] گردد» یكی نمیگوید : «چرا؟!. چرا مردم دست از كار و زندگی بردارند و بنشینند و یك داستانی را كه هزاروسیصد سال پیش رو داده پیاپی بازگویند ، و زوركی و ساختگی هم باشد بگریند؟!. آخر چه نتیجه از این تواند بود؟!. بسیار نیك! امام حسینبنعلی یك كار مردانهای كرده ، ولی تا كی میتوان یك داستان را بازگفت؟!. تا كی میتوان آن را تازه نگه داشت؟!.»
[1] : همباز = شریک
✴️ داوریهای توده دربارهی شعر در ایران
🔸 گفتار چهارم
تکهی یکم
🔶 چرا بدلیل گردن نگزاریم؟!
بخامهی آقای محمدعلی امام
آقای كسروی دارندهی پرچم
در شمارهی 216 روزنامهی پرچم نوشتهای بخامهی آقای منوچهر عدل زیر عنوان «قابل توجه وزارت فرهنگ» چاپ شده بود كه با راه روزنامه بهیچوجه سازش نداشت. پس از خواندن آن گفتار نخست در شگفت شدم كه چگونه گفتاری بیرون از راه آزادگان در روزنامه بچاپ رسیده سپس كه جستجوی بیشتری كردم باین نكته متوجه شدم كه این گفتار در دنبالهی «داوری توده» رسیده و برای آنكه داوری از هر جهت بیطرفانه باشد بچاپ آن مبادرت گردیده است.
اما چنانكه میدانید چون نویسنده از كسانیم كه در داوری توده شركت كرده و بر علیه آن سخنبازیهای ننگین كه بخیره ادبیاتش مینامند رأی دادهام با چاپ شدن این رأی مخالف و یا بهتر گویم قائل شدن بوجود حد وسطی میان حق و باطل كه از بركت این مفاخر ملی آن نیز خصیصهای برای بیشتر مردم شده است!! ، حق دارم بپاسخگویی برخیزم. از اینرو این رشته گفتار را تهیه كرده فرستادم هرچند بدرازی انجامیده بسا ستونهای زیاده از دو سه شماره را اشغال كند باستناد همان حق خواهش دارم آنها را چاپ كنند.
برای آنكه راه گفتگو از هر جهت روشن شود و در آینده جای سخنی باز نماند پیش از آنكه بتجزیهی گفتههای آقای عدل آغاز كنم ، ناگزیر از ایراد چند مقدمهام كه هر یك از آن مقدمات را در یك گفتار بازخواهیم نمود. از آقای عدل كه او را تاكنون ندیدهام خواهشمندم این مقدمات را بدقت و اندیشه بخوانند تا چون نوبت بتجزیهی گفتههایشان برسد زمینهی گفتگو معلوم باشد و بسا كه در پایان از در راستیپرستی درآمده همراه و همگام آزادگان شوند.
1ـ برای تشخیص خوب و بد ترازویی لازم است.
در هر گفتگو خواه بصورت داوری در دادگاهی مطرح باشد یا در مطبوعات با نوشتن انجام گیرد یا میان دو یا چند تن در جلسهای بمیان آید بجهت تشخیص راست از دروغ و حق از باطل ترازویی باید در دست باشد تا اظهارات هر طرفِ گفتگو با آن سنجیده شود و صحت یا سقم آنها بدست آید اگر چنین ترازویی نداشته باشیم چون مبنایی برای داوری نیست اصولاً تشخیص حق از باطل و راست از دروغ ناممكن خواهد بود مثلاً اگر در مورد قطع و فصل دعاوی ، قانونهایی هرچند هم بصورت عرف و عادت جاری باشد ، درمیان نباشد انجام قضاوت صحیح نشدنی است.
اتحاد در ترازو نیز از شرایط صحت داوری است بدلیل آنکه اگر در یک دادگاه در موضوع معینی یک داور از روی قانون فرانسه اظهار عقیده کند و داور دیگری از روی قانون ایران و سومی از روی قانون افریقا هیچگاه گفتگوی آنان به نتیجه نخواهد انجامید و حق از باطل تشخیص داده نخواهد شد.
در مورد تشخیص سودمندی یا زیانمندی یك شئی یا شناختن نیك و بد آن از لحاظ اخلاقی اتحاد در ترازو ضروریتر است زیرا مثلاً یك عقیدهی كیشی یا یك رسم اجتماعی یا یك كار چون از نظرهای گوناگون نگریسته شود ممكن است در یكجا خوب و در جای دیگر بد شناخته گردد.
بطور مثال نیرنگبازی را اگر از نظر مادیگری نگاه كنیم صنعت خوبی است چرا كه نیرنگباز چون توانسته است نیرنگی بكار زند و بوسیلهی آن بمقصود خود توفیق یابد از نظر مادیگری نسبت بآنكه نیرنگ خورده تواناتر است و چون شرط بود[برد؟] را بهتر دارد فرد شایستهتری شناخته میگردد.
اما اگر عمل نیرنگباز را از نظر صلاح هیئت اجتماع بسنجیم نتیجه درست بعكس خواهد شد زیرا كار نیرنگباز بزیان افراد دیگر بوده و اگر شیوع پیدا كند امنیت اجتماعی منحل خواهد گردید و از همین جاست كه حتا در كشورهایی كه عقیدهی دیگری رایج میباشد برای نیرنگبازان كیفر وضع كردهاند و آنان را در دادگاهها دنبال میكنند.
گمان میكنم لزوم بودن یك ترازو در بخش نیك و بدِ یك چیز تا اینجا روشن شده باشد. اكنون باید دید و به[در؟] داوری سودمندی و زیانمندی آنچه امروزه ادبیات میخوانیم ترازویی كه باید بكار برده شود و ما آزادگان بكار بردهایم چیست. پاسخ این پرسش را در شمارهی آینده خواهید دید.
🔸 گفتار چهارم
تکهی یکم
🔶 چرا بدلیل گردن نگزاریم؟!
بخامهی آقای محمدعلی امام
آقای كسروی دارندهی پرچم
در شمارهی 216 روزنامهی پرچم نوشتهای بخامهی آقای منوچهر عدل زیر عنوان «قابل توجه وزارت فرهنگ» چاپ شده بود كه با راه روزنامه بهیچوجه سازش نداشت. پس از خواندن آن گفتار نخست در شگفت شدم كه چگونه گفتاری بیرون از راه آزادگان در روزنامه بچاپ رسیده سپس كه جستجوی بیشتری كردم باین نكته متوجه شدم كه این گفتار در دنبالهی «داوری توده» رسیده و برای آنكه داوری از هر جهت بیطرفانه باشد بچاپ آن مبادرت گردیده است.
اما چنانكه میدانید چون نویسنده از كسانیم كه در داوری توده شركت كرده و بر علیه آن سخنبازیهای ننگین كه بخیره ادبیاتش مینامند رأی دادهام با چاپ شدن این رأی مخالف و یا بهتر گویم قائل شدن بوجود حد وسطی میان حق و باطل كه از بركت این مفاخر ملی آن نیز خصیصهای برای بیشتر مردم شده است!! ، حق دارم بپاسخگویی برخیزم. از اینرو این رشته گفتار را تهیه كرده فرستادم هرچند بدرازی انجامیده بسا ستونهای زیاده از دو سه شماره را اشغال كند باستناد همان حق خواهش دارم آنها را چاپ كنند.
برای آنكه راه گفتگو از هر جهت روشن شود و در آینده جای سخنی باز نماند پیش از آنكه بتجزیهی گفتههای آقای عدل آغاز كنم ، ناگزیر از ایراد چند مقدمهام كه هر یك از آن مقدمات را در یك گفتار بازخواهیم نمود. از آقای عدل كه او را تاكنون ندیدهام خواهشمندم این مقدمات را بدقت و اندیشه بخوانند تا چون نوبت بتجزیهی گفتههایشان برسد زمینهی گفتگو معلوم باشد و بسا كه در پایان از در راستیپرستی درآمده همراه و همگام آزادگان شوند.
1ـ برای تشخیص خوب و بد ترازویی لازم است.
در هر گفتگو خواه بصورت داوری در دادگاهی مطرح باشد یا در مطبوعات با نوشتن انجام گیرد یا میان دو یا چند تن در جلسهای بمیان آید بجهت تشخیص راست از دروغ و حق از باطل ترازویی باید در دست باشد تا اظهارات هر طرفِ گفتگو با آن سنجیده شود و صحت یا سقم آنها بدست آید اگر چنین ترازویی نداشته باشیم چون مبنایی برای داوری نیست اصولاً تشخیص حق از باطل و راست از دروغ ناممكن خواهد بود مثلاً اگر در مورد قطع و فصل دعاوی ، قانونهایی هرچند هم بصورت عرف و عادت جاری باشد ، درمیان نباشد انجام قضاوت صحیح نشدنی است.
اتحاد در ترازو نیز از شرایط صحت داوری است بدلیل آنکه اگر در یک دادگاه در موضوع معینی یک داور از روی قانون فرانسه اظهار عقیده کند و داور دیگری از روی قانون ایران و سومی از روی قانون افریقا هیچگاه گفتگوی آنان به نتیجه نخواهد انجامید و حق از باطل تشخیص داده نخواهد شد.
در مورد تشخیص سودمندی یا زیانمندی یك شئی یا شناختن نیك و بد آن از لحاظ اخلاقی اتحاد در ترازو ضروریتر است زیرا مثلاً یك عقیدهی كیشی یا یك رسم اجتماعی یا یك كار چون از نظرهای گوناگون نگریسته شود ممكن است در یكجا خوب و در جای دیگر بد شناخته گردد.
بطور مثال نیرنگبازی را اگر از نظر مادیگری نگاه كنیم صنعت خوبی است چرا كه نیرنگباز چون توانسته است نیرنگی بكار زند و بوسیلهی آن بمقصود خود توفیق یابد از نظر مادیگری نسبت بآنكه نیرنگ خورده تواناتر است و چون شرط بود[برد؟] را بهتر دارد فرد شایستهتری شناخته میگردد.
اما اگر عمل نیرنگباز را از نظر صلاح هیئت اجتماع بسنجیم نتیجه درست بعكس خواهد شد زیرا كار نیرنگباز بزیان افراد دیگر بوده و اگر شیوع پیدا كند امنیت اجتماعی منحل خواهد گردید و از همین جاست كه حتا در كشورهایی كه عقیدهی دیگری رایج میباشد برای نیرنگبازان كیفر وضع كردهاند و آنان را در دادگاهها دنبال میكنند.
گمان میكنم لزوم بودن یك ترازو در بخش نیك و بدِ یك چیز تا اینجا روشن شده باشد. اكنون باید دید و به[در؟] داوری سودمندی و زیانمندی آنچه امروزه ادبیات میخوانیم ترازویی كه باید بكار برده شود و ما آزادگان بكار بردهایم چیست. پاسخ این پرسش را در شمارهی آینده خواهید دید.
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی سیودوم)
🔶چرا حقایق را نمیپذیرند؟..
(بخش دو از دو)
امروز كاری كه ما داریم آنست كه هر كسی در سهم خود این حقایق را بیندیشد و بپذیرد و در دل خود جا دهد و سپس بكوشد و از دیگران هر كس را كه شایسته میشناسد با اینها آشنا گرداند. چنانكه بارها گفتهایم این حقایق بسیار مهم است و بزودی نتیجهی اینها درمیان توده پدیدار خواهند گردید. امروز كار ما اینست.
شاید كسانی در پیش خود چنین اندیشند : «گرفتم كه من این حقایق را پذیرفتم و بنشر آنها كوشیدم. از من تنها چه برآید؟!.. با چنین كوششی كار یك توده بكجا رسد؟!..». میگویم : شما تنها نیستید و هزار كسان همچون شما با این حقایق روبرو میباشند كه چون هر یكی از آنان بدانسان كه گفتیم بكوشند در اندكزمانی این چند هزار ، چند صدهزار خواهد گردید و یك نیروی بزرگی پدید خواهد آمد.
كسانی میگویند : این راه دور است و ما بزودی به نتیجه نخواهیم رسید. میگویم :
🔸 یک راهی هرچه دور باشد با رفتن نزدیك گردد. از این گذشته ، یگانه راه همینست و بس.
شما اگر میخواهید از این درماندگی و بیچارگی بیرون آیید و همچون دیگران سرفراز و آزاد زندگی كنید چاره جز این ندارید كه این اندیشههای پراكنده را دور رانید و گمراهیهای گوناگونی را كه درمیانست رفع كنید ، و چنین كاری جز با شناختن حقایق و پذیرفتن آنها نخواهد بود.
شما همین را بیندیشید كه آیا راه دیگری دارید یا نه؟.. سخنانی را كه ما دربارهی اندیشههای پراكنده و زیانهای آنها نوشتیم دوباره بخوانید و بسنجید كه آیا جای یك ایرادی هست یا نه؟..
این بتازگی رخ داده كه یكی از آشنایان بنزد من آمده چنین میگوید : «شما اندیشههای پراكنده و گمراه را علت بدبختی ایرانیان میشمارید. بعقیدهی من اساس اخلاقست. اگر اخلاق توده را تصفیه كنیم بهمهی دردها چاره خواهد شد». گفتم : تفاوت در آنجاست كه شما نافهمیده سخن میگویید و ما فهمیده. من از شما میپرسم : اخلاق را چگونه تصفیه خواهید كرد؟!.. آیا راه آن چیست؟!.. شما این نمیدانید كه راه تصفیهی اخلاق نیز درست گردانیدن اندیشههاست. این اندیشههای پست و پراكنده ، این سخنان بیپا و بیخردانه كه كتابها و مغزها را پر كرده یكی از نتیجههای آنها پستی خویهاست. ما بیهوده نمیگوییم : سرچشمهی بدیها اینهاست.
🔸اخلاق نیك و بد هر دو در نهاد آدمی نهاده شده و اینست آدمی نیكخو و بدخو هر دو تواند بود. باینمعنی كه اگر كسی دارای اندیشههای عالی بود و بحقایق زندگانی آشنا گردید ناگزیر اخلاق پست او ناتوان میگردد و از آنسوی خویهای نیكش نیرو گیرد ، و برعكس اگر كسی دچار اندیشههای پست و بدآموزیهای بیمغز گردید ناچار خویهای پستش نیرو یابد و خویهای ستودهاش سست و ناتوان میگردد.
این چیزیست كه با دلیل علمی نشان توان داد ولی در اینجا فرصت چنان كاری نیست.
🔸اینكه ما تاكنون از اخلاق گفتگو نكردهایم برای همینست كه نخواستهایم آهن سرد بكوبیم. برای آنست كه دانستهایم تا اندیشهها اینست كه میبینیم امیدی به نیكی خویها نتوان بست.
بسخن بیش از این ادامه ندهیم. ما باید در این راه خود پافشاری نماییم و از اینكه كسانی گفتههای ما را نمی پذیرند نومید نگردیم. چنانكه گفتیم : مردم در برابر این حقایق بدو دسته خواهند گردید و پاكان از ناپاكان جدا خواهند گردید و این خود یك نتیجهای میباشد. ما باید اینها را نشر دهیم و بگوشها برسانیم. اگر كسانی نپذیرفتند كسان دیگری خواهند پذیرفت.
(پرچم روزانه شمارههای 108 و 109)
🔶چرا حقایق را نمیپذیرند؟..
(بخش دو از دو)
امروز كاری كه ما داریم آنست كه هر كسی در سهم خود این حقایق را بیندیشد و بپذیرد و در دل خود جا دهد و سپس بكوشد و از دیگران هر كس را كه شایسته میشناسد با اینها آشنا گرداند. چنانكه بارها گفتهایم این حقایق بسیار مهم است و بزودی نتیجهی اینها درمیان توده پدیدار خواهند گردید. امروز كار ما اینست.
شاید كسانی در پیش خود چنین اندیشند : «گرفتم كه من این حقایق را پذیرفتم و بنشر آنها كوشیدم. از من تنها چه برآید؟!.. با چنین كوششی كار یك توده بكجا رسد؟!..». میگویم : شما تنها نیستید و هزار كسان همچون شما با این حقایق روبرو میباشند كه چون هر یكی از آنان بدانسان كه گفتیم بكوشند در اندكزمانی این چند هزار ، چند صدهزار خواهد گردید و یك نیروی بزرگی پدید خواهد آمد.
كسانی میگویند : این راه دور است و ما بزودی به نتیجه نخواهیم رسید. میگویم :
🔸 یک راهی هرچه دور باشد با رفتن نزدیك گردد. از این گذشته ، یگانه راه همینست و بس.
شما اگر میخواهید از این درماندگی و بیچارگی بیرون آیید و همچون دیگران سرفراز و آزاد زندگی كنید چاره جز این ندارید كه این اندیشههای پراكنده را دور رانید و گمراهیهای گوناگونی را كه درمیانست رفع كنید ، و چنین كاری جز با شناختن حقایق و پذیرفتن آنها نخواهد بود.
شما همین را بیندیشید كه آیا راه دیگری دارید یا نه؟.. سخنانی را كه ما دربارهی اندیشههای پراكنده و زیانهای آنها نوشتیم دوباره بخوانید و بسنجید كه آیا جای یك ایرادی هست یا نه؟..
این بتازگی رخ داده كه یكی از آشنایان بنزد من آمده چنین میگوید : «شما اندیشههای پراكنده و گمراه را علت بدبختی ایرانیان میشمارید. بعقیدهی من اساس اخلاقست. اگر اخلاق توده را تصفیه كنیم بهمهی دردها چاره خواهد شد». گفتم : تفاوت در آنجاست كه شما نافهمیده سخن میگویید و ما فهمیده. من از شما میپرسم : اخلاق را چگونه تصفیه خواهید كرد؟!.. آیا راه آن چیست؟!.. شما این نمیدانید كه راه تصفیهی اخلاق نیز درست گردانیدن اندیشههاست. این اندیشههای پست و پراكنده ، این سخنان بیپا و بیخردانه كه كتابها و مغزها را پر كرده یكی از نتیجههای آنها پستی خویهاست. ما بیهوده نمیگوییم : سرچشمهی بدیها اینهاست.
🔸اخلاق نیك و بد هر دو در نهاد آدمی نهاده شده و اینست آدمی نیكخو و بدخو هر دو تواند بود. باینمعنی كه اگر كسی دارای اندیشههای عالی بود و بحقایق زندگانی آشنا گردید ناگزیر اخلاق پست او ناتوان میگردد و از آنسوی خویهای نیكش نیرو گیرد ، و برعكس اگر كسی دچار اندیشههای پست و بدآموزیهای بیمغز گردید ناچار خویهای پستش نیرو یابد و خویهای ستودهاش سست و ناتوان میگردد.
این چیزیست كه با دلیل علمی نشان توان داد ولی در اینجا فرصت چنان كاری نیست.
🔸اینكه ما تاكنون از اخلاق گفتگو نكردهایم برای همینست كه نخواستهایم آهن سرد بكوبیم. برای آنست كه دانستهایم تا اندیشهها اینست كه میبینیم امیدی به نیكی خویها نتوان بست.
بسخن بیش از این ادامه ندهیم. ما باید در این راه خود پافشاری نماییم و از اینكه كسانی گفتههای ما را نمی پذیرند نومید نگردیم. چنانكه گفتیم : مردم در برابر این حقایق بدو دسته خواهند گردید و پاكان از ناپاكان جدا خواهند گردید و این خود یك نتیجهای میباشد. ما باید اینها را نشر دهیم و بگوشها برسانیم. اگر كسانی نپذیرفتند كسان دیگری خواهند پذیرفت.
(پرچم روزانه شمارههای 108 و 109)
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 6 از بخش پنجم
🔸خوار داشتن کیشها اینجهان را ـ 2
گستاخی را تماشا كنید : «هر كس بگرید و بگریاند و گریستن از خود نماید بهشت باو بایا گردد» پس دین دیگر چه میخواهد؟!. گفتگو از كَرفه[=ثواب] و گناه برای چیست؟!. در جایی كه با یك گریستن بهشت بایا گردد كیست كه از بهشت بیرون ماند؟!. كیست كه دیگر از گناه ترسد؟!.
میشنوم كسانی در پشت سر میگویند : پیمان میگوید بكشتگان نپردازید و بكشتگان گریه نكنید و خود آن ثقةالاسلام و دیگران را یاد میكند. از ایرادشان اندازهی نافهمیشان پیداست. ثقةالاسلام و شیخسلیم و دیگران سی سال پیش در راه این توده و این كشور كشته شدهاند و ما كه تاریخ آنزمان را مینویسیم برای داوری در تاریخ ، و برای آنكه نیكان از بدان جدا گردند و ارجشناسی از نیكیها نموده شود نامهای آنان را میبریم ، و این كار را بیش از یك بار نمیكنیم و هیچگاه نمیخواهیم مردم بایشان پردازند و هر زمان بآنان بگریند. آن را با داستان محرم و آن نمایشها كه همه میدانیم چه بوده یكی میشمارند.
میگویند : آن كار ما هم از راه ارجشناسی بوده و میخواستیم مردم آن را بدانند و درس نیكخویی یاد گیرند. دیروز میگفتند خدا «روز اَلَست» پیمان از حسینبنعلی گرفته كه كشته شود و خویشانش كشته شوند و در پاداش آن ، روز رستاخیز میانجی شیعیان باشند ، و صد داستان از گریستن برانگیختگان و دیگران میسرودند ، و سوگواری و گریستن بآنان را یك پایهای از دین میشمردند ، و هر كه یك خرده میگرفت كشتن دریغ نمیگفتند ، و در ماه محرم و صفر دستهها بسته و تكیهها برپا كرده ، و بصد گونه نمایش برمیخاستند و در هر شهری روضهخوانها بصدها شمرده میشدند ، و امروز ما چون خرده میگیریم بیكبار پایین آمده آن را یك گونه یادآوری و ارجشناسی میستایند. اینست اندازهی سستی یك كیش.
تنها این نیست. شما به هر بخشی از كیششان خرده گیرید بهمین نتیجه خواهید رسید. تا میدان باز است و كسی خرده نمیگیرد گزافه را از اندازه میگذرانند و همینكه یكی ایراد گرفت بیكبار پایین آمده بیك بهانهی كوچكی دست مییازند. همان رفتن ببارگاهها مَثَل دیگر است. صد خبر دربارهی آن در كتابهاست و آن را نیز یكی از پایههای بزرگ كیش میشمارند. ولی شما اگر بپرسید و خرده گیرید چنین خواهند گفت : «یك مرد بزرگی كه مرد آیا بر سر خاكش نروند؟!.»
اینان یك كار بسیار زشتی كردهاند. و آن اینكه نامهای ارجمندی را از «امام علی[بن]ابیطالب» و «امام حسینبنعلی» و دیگران دستاویز بتپرستیها و نادانیهای خود ساختهاند. ولی میباید گفت ارجمندی آن نامها ما را از خرده گرفتن بآنان و از نكوهش كردن بازنخواهد داشت. اینان دشمنی با خدا مینمایند و دین و آیین و همه چیز را پایمال نادانیهای خود میگردانند.
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 6 از بخش پنجم
🔸خوار داشتن کیشها اینجهان را ـ 2
گستاخی را تماشا كنید : «هر كس بگرید و بگریاند و گریستن از خود نماید بهشت باو بایا گردد» پس دین دیگر چه میخواهد؟!. گفتگو از كَرفه[=ثواب] و گناه برای چیست؟!. در جایی كه با یك گریستن بهشت بایا گردد كیست كه از بهشت بیرون ماند؟!. كیست كه دیگر از گناه ترسد؟!.
میشنوم كسانی در پشت سر میگویند : پیمان میگوید بكشتگان نپردازید و بكشتگان گریه نكنید و خود آن ثقةالاسلام و دیگران را یاد میكند. از ایرادشان اندازهی نافهمیشان پیداست. ثقةالاسلام و شیخسلیم و دیگران سی سال پیش در راه این توده و این كشور كشته شدهاند و ما كه تاریخ آنزمان را مینویسیم برای داوری در تاریخ ، و برای آنكه نیكان از بدان جدا گردند و ارجشناسی از نیكیها نموده شود نامهای آنان را میبریم ، و این كار را بیش از یك بار نمیكنیم و هیچگاه نمیخواهیم مردم بایشان پردازند و هر زمان بآنان بگریند. آن را با داستان محرم و آن نمایشها كه همه میدانیم چه بوده یكی میشمارند.
میگویند : آن كار ما هم از راه ارجشناسی بوده و میخواستیم مردم آن را بدانند و درس نیكخویی یاد گیرند. دیروز میگفتند خدا «روز اَلَست» پیمان از حسینبنعلی گرفته كه كشته شود و خویشانش كشته شوند و در پاداش آن ، روز رستاخیز میانجی شیعیان باشند ، و صد داستان از گریستن برانگیختگان و دیگران میسرودند ، و سوگواری و گریستن بآنان را یك پایهای از دین میشمردند ، و هر كه یك خرده میگرفت كشتن دریغ نمیگفتند ، و در ماه محرم و صفر دستهها بسته و تكیهها برپا كرده ، و بصد گونه نمایش برمیخاستند و در هر شهری روضهخوانها بصدها شمرده میشدند ، و امروز ما چون خرده میگیریم بیكبار پایین آمده آن را یك گونه یادآوری و ارجشناسی میستایند. اینست اندازهی سستی یك كیش.
تنها این نیست. شما به هر بخشی از كیششان خرده گیرید بهمین نتیجه خواهید رسید. تا میدان باز است و كسی خرده نمیگیرد گزافه را از اندازه میگذرانند و همینكه یكی ایراد گرفت بیكبار پایین آمده بیك بهانهی كوچكی دست مییازند. همان رفتن ببارگاهها مَثَل دیگر است. صد خبر دربارهی آن در كتابهاست و آن را نیز یكی از پایههای بزرگ كیش میشمارند. ولی شما اگر بپرسید و خرده گیرید چنین خواهند گفت : «یك مرد بزرگی كه مرد آیا بر سر خاكش نروند؟!.»
اینان یك كار بسیار زشتی كردهاند. و آن اینكه نامهای ارجمندی را از «امام علی[بن]ابیطالب» و «امام حسینبنعلی» و دیگران دستاویز بتپرستیها و نادانیهای خود ساختهاند. ولی میباید گفت ارجمندی آن نامها ما را از خرده گرفتن بآنان و از نكوهش كردن بازنخواهد داشت. اینان دشمنی با خدا مینمایند و دین و آیین و همه چیز را پایمال نادانیهای خود میگردانند.