✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 5 از بخش پنجم
🔸خوار داشتن کیشها اینجهان را ـ 1
یك زمینهی دیگری كه از آن گفتهها روشن میگردد جاویدانی روان ، و چگونگی خشنودی و رنجِ آن در آنجهان میباشد. این یكی از پایههای دینست ، ولی دلیلی برایش یاد نشده و چگونگی رنج و خشنودی نیك روشن نشده ، و از اینرو انبوهی آن را نپذیرفتهاند ، و زبان بریشخند باز كردهاند. ما در اینجا هم از روی دلیل پیش آمدیم :
روان چون جز از تن و جانست با مرگِ تن از میان نرود و بازماند. اما خشنودی و رنج روان ، در این باره بسخنانی نیاز هست :
گفتیم روان خواهای راستی و درستی و نیكی است ، و از درد دیگران آزرده میگردد ، و از ستم و زیانكاری میرنجد ، و از غیرت و گردنفرازی خشنود میشود. اینها درخواستهای روانست ، كنون كسی كه رفتار و كردارش اینهاست روان او شاد و خشنود است ، و پس از مرگ كه روان تنها ماند و از تن و جان و درخواستهای آنها آزاد گردد شادی و خشنودیش بیشتر خواهد بود.
این گفته از خود اینجهان دلیل میدارد : جوانی كه بهوسهای ناستوده پرداخته و سرگرم آنها میباشد ، بیگمان روانش رنجیده و ناخشنود است. ولی تا جوانی هست و هوسهای آن زورآور است این ناخشنودی نیك نمودار نیست. لیكن چون جوانی بگذرد و هوسها فرونشیند ناخشنودی بیشتر و بهتر نمودار خواهد گردید و پشیمانی سخت روی خواهد داد.
از اینجا دو نتیجهی بسیار بزرگی بدست میآید : یكی آنكه اینجهان و آنجهان بهم پیوسته است و جدایی درمیان نمیباشد. آنچه در اینجهان مایهی آبادی جهان و آسایش جهانیانست در آنجهان مایهی خشنودی روانها خواهد بود. دیگری اینكه كارهایی نیكست و در آنجهان سودمند خواهد بود كه از روی خرد باشد و با درخواستهای روان كه راستی و درستی و نیكیست بسازد. یك رشته كارهای بیهوده كه خرد از آنها بیزار است و با خواستهای روان سازش نمیدارد چنانكه در اینجهان بیسود و بیجاست در آنجهان نیز جز مایهی پشیمانی و سرافكندگی نخواهد بود.
از اینجا اندازهی بیپایی و بیهودگی همهی كیشها (آری همهی آنها) نیز دانسته خواهد شد. زیرا همهی آنها از یكسو دو جهان را از هم جدا میكنند و بنكوهش اینجهان میپردازند ، و چنین وامینمایند كه برای خوشی و آسودگی در آنجهان باید این یكی را خوار داشت و از خوشیهایش دامن درچید ، و از یكسو كارهایی را برای كردن میآموزند كه بیكبار بیخردانه است و سودی از آنها نیست. همهی آنها از كهن و نو در این دو كجی همبازند.[1]
«جهان مرداریست و خواهندگان آن سگان میباشند» ، «جهان بیارجتر از استخوان خوكیست كه در دست یك جذامی باشد» ، «جهان اگر به پَر مگسی ارزیدی خدا به بیدینانش ندادی» ـ اینها و مانند اینها كتابها را پر كرده. تو گویی اینجهان آفریدهی خدا نیست ، یا خدا آفریده و پشیمان گردیده.
در مسیحیان دستههای انبوهی از زندگی كناره میگیرند و زنان و مردان در دِیرها خود را زنده در گور میكنند. در مسلمانان صوفیان مانند ایشانند و كنارهجویی از زندگانی و خانقاهنشینی را كَرفهكاری[=ثوابکاری] میشمارند.
اما كارها : بفلان بارگاه رفتن ، و بفلان كشته گریستن ، و فلان ذكر را صد بار خواندن ، و سر گوسفندان و گاوان بریدن ، و پای تندیسهی پتروس و پُلیس را بوسیدن ، در برابر نگارهی مسیح یا مریم گردن كج كردن ، و افسانههای بیارج توریت و انجیل را پیاپی خواندن ، و گِرد فلان خانه در شیراز و بغداد گردیدن ، و فلان لوح را ازبر كردن ، و سر تراشیدن ، و ریش نتراشیدن ، و رخت بلند پوشیدن و بسیار از اینگونه. با این كارهای بیهوده است كه چشم خشنودی و شادی در آنجهان میدارند و از خدا پاداش میطلبند. اینها همه نشانهی بیپایی آن كشیهاست.
«هر كس بگرید و بگریاند و گریستن از خود نماید بهشت باو بایا[=واجب] گردد» یكی نمیگوید : «چرا؟!. چرا مردم دست از كار و زندگی بردارند و بنشینند و یك داستانی را كه هزاروسیصد سال پیش رو داده پیاپی بازگویند ، و زوركی و ساختگی هم باشد بگریند؟!. آخر چه نتیجه از این تواند بود؟!. بسیار نیك! امام حسینبنعلی یك كار مردانهای كرده ، ولی تا كی میتوان یك داستان را بازگفت؟!. تا كی میتوان آن را تازه نگه داشت؟!.»
[1] : همباز = شریک
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 5 از بخش پنجم
🔸خوار داشتن کیشها اینجهان را ـ 1
یك زمینهی دیگری كه از آن گفتهها روشن میگردد جاویدانی روان ، و چگونگی خشنودی و رنجِ آن در آنجهان میباشد. این یكی از پایههای دینست ، ولی دلیلی برایش یاد نشده و چگونگی رنج و خشنودی نیك روشن نشده ، و از اینرو انبوهی آن را نپذیرفتهاند ، و زبان بریشخند باز كردهاند. ما در اینجا هم از روی دلیل پیش آمدیم :
روان چون جز از تن و جانست با مرگِ تن از میان نرود و بازماند. اما خشنودی و رنج روان ، در این باره بسخنانی نیاز هست :
گفتیم روان خواهای راستی و درستی و نیكی است ، و از درد دیگران آزرده میگردد ، و از ستم و زیانكاری میرنجد ، و از غیرت و گردنفرازی خشنود میشود. اینها درخواستهای روانست ، كنون كسی كه رفتار و كردارش اینهاست روان او شاد و خشنود است ، و پس از مرگ كه روان تنها ماند و از تن و جان و درخواستهای آنها آزاد گردد شادی و خشنودیش بیشتر خواهد بود.
این گفته از خود اینجهان دلیل میدارد : جوانی كه بهوسهای ناستوده پرداخته و سرگرم آنها میباشد ، بیگمان روانش رنجیده و ناخشنود است. ولی تا جوانی هست و هوسهای آن زورآور است این ناخشنودی نیك نمودار نیست. لیكن چون جوانی بگذرد و هوسها فرونشیند ناخشنودی بیشتر و بهتر نمودار خواهد گردید و پشیمانی سخت روی خواهد داد.
از اینجا دو نتیجهی بسیار بزرگی بدست میآید : یكی آنكه اینجهان و آنجهان بهم پیوسته است و جدایی درمیان نمیباشد. آنچه در اینجهان مایهی آبادی جهان و آسایش جهانیانست در آنجهان مایهی خشنودی روانها خواهد بود. دیگری اینكه كارهایی نیكست و در آنجهان سودمند خواهد بود كه از روی خرد باشد و با درخواستهای روان كه راستی و درستی و نیكیست بسازد. یك رشته كارهای بیهوده كه خرد از آنها بیزار است و با خواستهای روان سازش نمیدارد چنانكه در اینجهان بیسود و بیجاست در آنجهان نیز جز مایهی پشیمانی و سرافكندگی نخواهد بود.
از اینجا اندازهی بیپایی و بیهودگی همهی كیشها (آری همهی آنها) نیز دانسته خواهد شد. زیرا همهی آنها از یكسو دو جهان را از هم جدا میكنند و بنكوهش اینجهان میپردازند ، و چنین وامینمایند كه برای خوشی و آسودگی در آنجهان باید این یكی را خوار داشت و از خوشیهایش دامن درچید ، و از یكسو كارهایی را برای كردن میآموزند كه بیكبار بیخردانه است و سودی از آنها نیست. همهی آنها از كهن و نو در این دو كجی همبازند.[1]
«جهان مرداریست و خواهندگان آن سگان میباشند» ، «جهان بیارجتر از استخوان خوكیست كه در دست یك جذامی باشد» ، «جهان اگر به پَر مگسی ارزیدی خدا به بیدینانش ندادی» ـ اینها و مانند اینها كتابها را پر كرده. تو گویی اینجهان آفریدهی خدا نیست ، یا خدا آفریده و پشیمان گردیده.
در مسیحیان دستههای انبوهی از زندگی كناره میگیرند و زنان و مردان در دِیرها خود را زنده در گور میكنند. در مسلمانان صوفیان مانند ایشانند و كنارهجویی از زندگانی و خانقاهنشینی را كَرفهكاری[=ثوابکاری] میشمارند.
اما كارها : بفلان بارگاه رفتن ، و بفلان كشته گریستن ، و فلان ذكر را صد بار خواندن ، و سر گوسفندان و گاوان بریدن ، و پای تندیسهی پتروس و پُلیس را بوسیدن ، در برابر نگارهی مسیح یا مریم گردن كج كردن ، و افسانههای بیارج توریت و انجیل را پیاپی خواندن ، و گِرد فلان خانه در شیراز و بغداد گردیدن ، و فلان لوح را ازبر كردن ، و سر تراشیدن ، و ریش نتراشیدن ، و رخت بلند پوشیدن و بسیار از اینگونه. با این كارهای بیهوده است كه چشم خشنودی و شادی در آنجهان میدارند و از خدا پاداش میطلبند. اینها همه نشانهی بیپایی آن كشیهاست.
«هر كس بگرید و بگریاند و گریستن از خود نماید بهشت باو بایا[=واجب] گردد» یكی نمیگوید : «چرا؟!. چرا مردم دست از كار و زندگی بردارند و بنشینند و یك داستانی را كه هزاروسیصد سال پیش رو داده پیاپی بازگویند ، و زوركی و ساختگی هم باشد بگریند؟!. آخر چه نتیجه از این تواند بود؟!. بسیار نیك! امام حسینبنعلی یك كار مردانهای كرده ، ولی تا كی میتوان یك داستان را بازگفت؟!. تا كی میتوان آن را تازه نگه داشت؟!.»
[1] : همباز = شریک
✴️ داوریهای توده دربارهی شعر در ایران
🔸 گفتار چهارم
تکهی یکم
🔶 چرا بدلیل گردن نگزاریم؟!
بخامهی آقای محمدعلی امام
آقای كسروی دارندهی پرچم
در شمارهی 216 روزنامهی پرچم نوشتهای بخامهی آقای منوچهر عدل زیر عنوان «قابل توجه وزارت فرهنگ» چاپ شده بود كه با راه روزنامه بهیچوجه سازش نداشت. پس از خواندن آن گفتار نخست در شگفت شدم كه چگونه گفتاری بیرون از راه آزادگان در روزنامه بچاپ رسیده سپس كه جستجوی بیشتری كردم باین نكته متوجه شدم كه این گفتار در دنبالهی «داوری توده» رسیده و برای آنكه داوری از هر جهت بیطرفانه باشد بچاپ آن مبادرت گردیده است.
اما چنانكه میدانید چون نویسنده از كسانیم كه در داوری توده شركت كرده و بر علیه آن سخنبازیهای ننگین كه بخیره ادبیاتش مینامند رأی دادهام با چاپ شدن این رأی مخالف و یا بهتر گویم قائل شدن بوجود حد وسطی میان حق و باطل كه از بركت این مفاخر ملی آن نیز خصیصهای برای بیشتر مردم شده است!! ، حق دارم بپاسخگویی برخیزم. از اینرو این رشته گفتار را تهیه كرده فرستادم هرچند بدرازی انجامیده بسا ستونهای زیاده از دو سه شماره را اشغال كند باستناد همان حق خواهش دارم آنها را چاپ كنند.
برای آنكه راه گفتگو از هر جهت روشن شود و در آینده جای سخنی باز نماند پیش از آنكه بتجزیهی گفتههای آقای عدل آغاز كنم ، ناگزیر از ایراد چند مقدمهام كه هر یك از آن مقدمات را در یك گفتار بازخواهیم نمود. از آقای عدل كه او را تاكنون ندیدهام خواهشمندم این مقدمات را بدقت و اندیشه بخوانند تا چون نوبت بتجزیهی گفتههایشان برسد زمینهی گفتگو معلوم باشد و بسا كه در پایان از در راستیپرستی درآمده همراه و همگام آزادگان شوند.
1ـ برای تشخیص خوب و بد ترازویی لازم است.
در هر گفتگو خواه بصورت داوری در دادگاهی مطرح باشد یا در مطبوعات با نوشتن انجام گیرد یا میان دو یا چند تن در جلسهای بمیان آید بجهت تشخیص راست از دروغ و حق از باطل ترازویی باید در دست باشد تا اظهارات هر طرفِ گفتگو با آن سنجیده شود و صحت یا سقم آنها بدست آید اگر چنین ترازویی نداشته باشیم چون مبنایی برای داوری نیست اصولاً تشخیص حق از باطل و راست از دروغ ناممكن خواهد بود مثلاً اگر در مورد قطع و فصل دعاوی ، قانونهایی هرچند هم بصورت عرف و عادت جاری باشد ، درمیان نباشد انجام قضاوت صحیح نشدنی است.
اتحاد در ترازو نیز از شرایط صحت داوری است بدلیل آنکه اگر در یک دادگاه در موضوع معینی یک داور از روی قانون فرانسه اظهار عقیده کند و داور دیگری از روی قانون ایران و سومی از روی قانون افریقا هیچگاه گفتگوی آنان به نتیجه نخواهد انجامید و حق از باطل تشخیص داده نخواهد شد.
در مورد تشخیص سودمندی یا زیانمندی یك شئی یا شناختن نیك و بد آن از لحاظ اخلاقی اتحاد در ترازو ضروریتر است زیرا مثلاً یك عقیدهی كیشی یا یك رسم اجتماعی یا یك كار چون از نظرهای گوناگون نگریسته شود ممكن است در یكجا خوب و در جای دیگر بد شناخته گردد.
بطور مثال نیرنگبازی را اگر از نظر مادیگری نگاه كنیم صنعت خوبی است چرا كه نیرنگباز چون توانسته است نیرنگی بكار زند و بوسیلهی آن بمقصود خود توفیق یابد از نظر مادیگری نسبت بآنكه نیرنگ خورده تواناتر است و چون شرط بود[برد؟] را بهتر دارد فرد شایستهتری شناخته میگردد.
اما اگر عمل نیرنگباز را از نظر صلاح هیئت اجتماع بسنجیم نتیجه درست بعكس خواهد شد زیرا كار نیرنگباز بزیان افراد دیگر بوده و اگر شیوع پیدا كند امنیت اجتماعی منحل خواهد گردید و از همین جاست كه حتا در كشورهایی كه عقیدهی دیگری رایج میباشد برای نیرنگبازان كیفر وضع كردهاند و آنان را در دادگاهها دنبال میكنند.
گمان میكنم لزوم بودن یك ترازو در بخش نیك و بدِ یك چیز تا اینجا روشن شده باشد. اكنون باید دید و به[در؟] داوری سودمندی و زیانمندی آنچه امروزه ادبیات میخوانیم ترازویی كه باید بكار برده شود و ما آزادگان بكار بردهایم چیست. پاسخ این پرسش را در شمارهی آینده خواهید دید.
🔸 گفتار چهارم
تکهی یکم
🔶 چرا بدلیل گردن نگزاریم؟!
بخامهی آقای محمدعلی امام
آقای كسروی دارندهی پرچم
در شمارهی 216 روزنامهی پرچم نوشتهای بخامهی آقای منوچهر عدل زیر عنوان «قابل توجه وزارت فرهنگ» چاپ شده بود كه با راه روزنامه بهیچوجه سازش نداشت. پس از خواندن آن گفتار نخست در شگفت شدم كه چگونه گفتاری بیرون از راه آزادگان در روزنامه بچاپ رسیده سپس كه جستجوی بیشتری كردم باین نكته متوجه شدم كه این گفتار در دنبالهی «داوری توده» رسیده و برای آنكه داوری از هر جهت بیطرفانه باشد بچاپ آن مبادرت گردیده است.
اما چنانكه میدانید چون نویسنده از كسانیم كه در داوری توده شركت كرده و بر علیه آن سخنبازیهای ننگین كه بخیره ادبیاتش مینامند رأی دادهام با چاپ شدن این رأی مخالف و یا بهتر گویم قائل شدن بوجود حد وسطی میان حق و باطل كه از بركت این مفاخر ملی آن نیز خصیصهای برای بیشتر مردم شده است!! ، حق دارم بپاسخگویی برخیزم. از اینرو این رشته گفتار را تهیه كرده فرستادم هرچند بدرازی انجامیده بسا ستونهای زیاده از دو سه شماره را اشغال كند باستناد همان حق خواهش دارم آنها را چاپ كنند.
برای آنكه راه گفتگو از هر جهت روشن شود و در آینده جای سخنی باز نماند پیش از آنكه بتجزیهی گفتههای آقای عدل آغاز كنم ، ناگزیر از ایراد چند مقدمهام كه هر یك از آن مقدمات را در یك گفتار بازخواهیم نمود. از آقای عدل كه او را تاكنون ندیدهام خواهشمندم این مقدمات را بدقت و اندیشه بخوانند تا چون نوبت بتجزیهی گفتههایشان برسد زمینهی گفتگو معلوم باشد و بسا كه در پایان از در راستیپرستی درآمده همراه و همگام آزادگان شوند.
1ـ برای تشخیص خوب و بد ترازویی لازم است.
در هر گفتگو خواه بصورت داوری در دادگاهی مطرح باشد یا در مطبوعات با نوشتن انجام گیرد یا میان دو یا چند تن در جلسهای بمیان آید بجهت تشخیص راست از دروغ و حق از باطل ترازویی باید در دست باشد تا اظهارات هر طرفِ گفتگو با آن سنجیده شود و صحت یا سقم آنها بدست آید اگر چنین ترازویی نداشته باشیم چون مبنایی برای داوری نیست اصولاً تشخیص حق از باطل و راست از دروغ ناممكن خواهد بود مثلاً اگر در مورد قطع و فصل دعاوی ، قانونهایی هرچند هم بصورت عرف و عادت جاری باشد ، درمیان نباشد انجام قضاوت صحیح نشدنی است.
اتحاد در ترازو نیز از شرایط صحت داوری است بدلیل آنکه اگر در یک دادگاه در موضوع معینی یک داور از روی قانون فرانسه اظهار عقیده کند و داور دیگری از روی قانون ایران و سومی از روی قانون افریقا هیچگاه گفتگوی آنان به نتیجه نخواهد انجامید و حق از باطل تشخیص داده نخواهد شد.
در مورد تشخیص سودمندی یا زیانمندی یك شئی یا شناختن نیك و بد آن از لحاظ اخلاقی اتحاد در ترازو ضروریتر است زیرا مثلاً یك عقیدهی كیشی یا یك رسم اجتماعی یا یك كار چون از نظرهای گوناگون نگریسته شود ممكن است در یكجا خوب و در جای دیگر بد شناخته گردد.
بطور مثال نیرنگبازی را اگر از نظر مادیگری نگاه كنیم صنعت خوبی است چرا كه نیرنگباز چون توانسته است نیرنگی بكار زند و بوسیلهی آن بمقصود خود توفیق یابد از نظر مادیگری نسبت بآنكه نیرنگ خورده تواناتر است و چون شرط بود[برد؟] را بهتر دارد فرد شایستهتری شناخته میگردد.
اما اگر عمل نیرنگباز را از نظر صلاح هیئت اجتماع بسنجیم نتیجه درست بعكس خواهد شد زیرا كار نیرنگباز بزیان افراد دیگر بوده و اگر شیوع پیدا كند امنیت اجتماعی منحل خواهد گردید و از همین جاست كه حتا در كشورهایی كه عقیدهی دیگری رایج میباشد برای نیرنگبازان كیفر وضع كردهاند و آنان را در دادگاهها دنبال میكنند.
گمان میكنم لزوم بودن یك ترازو در بخش نیك و بدِ یك چیز تا اینجا روشن شده باشد. اكنون باید دید و به[در؟] داوری سودمندی و زیانمندی آنچه امروزه ادبیات میخوانیم ترازویی كه باید بكار برده شود و ما آزادگان بكار بردهایم چیست. پاسخ این پرسش را در شمارهی آینده خواهید دید.
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی سیودوم)
🔶چرا حقایق را نمیپذیرند؟..
(بخش دو از دو)
امروز كاری كه ما داریم آنست كه هر كسی در سهم خود این حقایق را بیندیشد و بپذیرد و در دل خود جا دهد و سپس بكوشد و از دیگران هر كس را كه شایسته میشناسد با اینها آشنا گرداند. چنانكه بارها گفتهایم این حقایق بسیار مهم است و بزودی نتیجهی اینها درمیان توده پدیدار خواهند گردید. امروز كار ما اینست.
شاید كسانی در پیش خود چنین اندیشند : «گرفتم كه من این حقایق را پذیرفتم و بنشر آنها كوشیدم. از من تنها چه برآید؟!.. با چنین كوششی كار یك توده بكجا رسد؟!..». میگویم : شما تنها نیستید و هزار كسان همچون شما با این حقایق روبرو میباشند كه چون هر یكی از آنان بدانسان كه گفتیم بكوشند در اندكزمانی این چند هزار ، چند صدهزار خواهد گردید و یك نیروی بزرگی پدید خواهد آمد.
كسانی میگویند : این راه دور است و ما بزودی به نتیجه نخواهیم رسید. میگویم :
🔸 یک راهی هرچه دور باشد با رفتن نزدیك گردد. از این گذشته ، یگانه راه همینست و بس.
شما اگر میخواهید از این درماندگی و بیچارگی بیرون آیید و همچون دیگران سرفراز و آزاد زندگی كنید چاره جز این ندارید كه این اندیشههای پراكنده را دور رانید و گمراهیهای گوناگونی را كه درمیانست رفع كنید ، و چنین كاری جز با شناختن حقایق و پذیرفتن آنها نخواهد بود.
شما همین را بیندیشید كه آیا راه دیگری دارید یا نه؟.. سخنانی را كه ما دربارهی اندیشههای پراكنده و زیانهای آنها نوشتیم دوباره بخوانید و بسنجید كه آیا جای یك ایرادی هست یا نه؟..
این بتازگی رخ داده كه یكی از آشنایان بنزد من آمده چنین میگوید : «شما اندیشههای پراكنده و گمراه را علت بدبختی ایرانیان میشمارید. بعقیدهی من اساس اخلاقست. اگر اخلاق توده را تصفیه كنیم بهمهی دردها چاره خواهد شد». گفتم : تفاوت در آنجاست كه شما نافهمیده سخن میگویید و ما فهمیده. من از شما میپرسم : اخلاق را چگونه تصفیه خواهید كرد؟!.. آیا راه آن چیست؟!.. شما این نمیدانید كه راه تصفیهی اخلاق نیز درست گردانیدن اندیشههاست. این اندیشههای پست و پراكنده ، این سخنان بیپا و بیخردانه كه كتابها و مغزها را پر كرده یكی از نتیجههای آنها پستی خویهاست. ما بیهوده نمیگوییم : سرچشمهی بدیها اینهاست.
🔸اخلاق نیك و بد هر دو در نهاد آدمی نهاده شده و اینست آدمی نیكخو و بدخو هر دو تواند بود. باینمعنی كه اگر كسی دارای اندیشههای عالی بود و بحقایق زندگانی آشنا گردید ناگزیر اخلاق پست او ناتوان میگردد و از آنسوی خویهای نیكش نیرو گیرد ، و برعكس اگر كسی دچار اندیشههای پست و بدآموزیهای بیمغز گردید ناچار خویهای پستش نیرو یابد و خویهای ستودهاش سست و ناتوان میگردد.
این چیزیست كه با دلیل علمی نشان توان داد ولی در اینجا فرصت چنان كاری نیست.
🔸اینكه ما تاكنون از اخلاق گفتگو نكردهایم برای همینست كه نخواستهایم آهن سرد بكوبیم. برای آنست كه دانستهایم تا اندیشهها اینست كه میبینیم امیدی به نیكی خویها نتوان بست.
بسخن بیش از این ادامه ندهیم. ما باید در این راه خود پافشاری نماییم و از اینكه كسانی گفتههای ما را نمی پذیرند نومید نگردیم. چنانكه گفتیم : مردم در برابر این حقایق بدو دسته خواهند گردید و پاكان از ناپاكان جدا خواهند گردید و این خود یك نتیجهای میباشد. ما باید اینها را نشر دهیم و بگوشها برسانیم. اگر كسانی نپذیرفتند كسان دیگری خواهند پذیرفت.
(پرچم روزانه شمارههای 108 و 109)
🔶چرا حقایق را نمیپذیرند؟..
(بخش دو از دو)
امروز كاری كه ما داریم آنست كه هر كسی در سهم خود این حقایق را بیندیشد و بپذیرد و در دل خود جا دهد و سپس بكوشد و از دیگران هر كس را كه شایسته میشناسد با اینها آشنا گرداند. چنانكه بارها گفتهایم این حقایق بسیار مهم است و بزودی نتیجهی اینها درمیان توده پدیدار خواهند گردید. امروز كار ما اینست.
شاید كسانی در پیش خود چنین اندیشند : «گرفتم كه من این حقایق را پذیرفتم و بنشر آنها كوشیدم. از من تنها چه برآید؟!.. با چنین كوششی كار یك توده بكجا رسد؟!..». میگویم : شما تنها نیستید و هزار كسان همچون شما با این حقایق روبرو میباشند كه چون هر یكی از آنان بدانسان كه گفتیم بكوشند در اندكزمانی این چند هزار ، چند صدهزار خواهد گردید و یك نیروی بزرگی پدید خواهد آمد.
كسانی میگویند : این راه دور است و ما بزودی به نتیجه نخواهیم رسید. میگویم :
🔸 یک راهی هرچه دور باشد با رفتن نزدیك گردد. از این گذشته ، یگانه راه همینست و بس.
شما اگر میخواهید از این درماندگی و بیچارگی بیرون آیید و همچون دیگران سرفراز و آزاد زندگی كنید چاره جز این ندارید كه این اندیشههای پراكنده را دور رانید و گمراهیهای گوناگونی را كه درمیانست رفع كنید ، و چنین كاری جز با شناختن حقایق و پذیرفتن آنها نخواهد بود.
شما همین را بیندیشید كه آیا راه دیگری دارید یا نه؟.. سخنانی را كه ما دربارهی اندیشههای پراكنده و زیانهای آنها نوشتیم دوباره بخوانید و بسنجید كه آیا جای یك ایرادی هست یا نه؟..
این بتازگی رخ داده كه یكی از آشنایان بنزد من آمده چنین میگوید : «شما اندیشههای پراكنده و گمراه را علت بدبختی ایرانیان میشمارید. بعقیدهی من اساس اخلاقست. اگر اخلاق توده را تصفیه كنیم بهمهی دردها چاره خواهد شد». گفتم : تفاوت در آنجاست كه شما نافهمیده سخن میگویید و ما فهمیده. من از شما میپرسم : اخلاق را چگونه تصفیه خواهید كرد؟!.. آیا راه آن چیست؟!.. شما این نمیدانید كه راه تصفیهی اخلاق نیز درست گردانیدن اندیشههاست. این اندیشههای پست و پراكنده ، این سخنان بیپا و بیخردانه كه كتابها و مغزها را پر كرده یكی از نتیجههای آنها پستی خویهاست. ما بیهوده نمیگوییم : سرچشمهی بدیها اینهاست.
🔸اخلاق نیك و بد هر دو در نهاد آدمی نهاده شده و اینست آدمی نیكخو و بدخو هر دو تواند بود. باینمعنی كه اگر كسی دارای اندیشههای عالی بود و بحقایق زندگانی آشنا گردید ناگزیر اخلاق پست او ناتوان میگردد و از آنسوی خویهای نیكش نیرو گیرد ، و برعكس اگر كسی دچار اندیشههای پست و بدآموزیهای بیمغز گردید ناچار خویهای پستش نیرو یابد و خویهای ستودهاش سست و ناتوان میگردد.
این چیزیست كه با دلیل علمی نشان توان داد ولی در اینجا فرصت چنان كاری نیست.
🔸اینكه ما تاكنون از اخلاق گفتگو نكردهایم برای همینست كه نخواستهایم آهن سرد بكوبیم. برای آنست كه دانستهایم تا اندیشهها اینست كه میبینیم امیدی به نیكی خویها نتوان بست.
بسخن بیش از این ادامه ندهیم. ما باید در این راه خود پافشاری نماییم و از اینكه كسانی گفتههای ما را نمی پذیرند نومید نگردیم. چنانكه گفتیم : مردم در برابر این حقایق بدو دسته خواهند گردید و پاكان از ناپاكان جدا خواهند گردید و این خود یك نتیجهای میباشد. ما باید اینها را نشر دهیم و بگوشها برسانیم. اگر كسانی نپذیرفتند كسان دیگری خواهند پذیرفت.
(پرچم روزانه شمارههای 108 و 109)
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 6 از بخش پنجم
🔸خوار داشتن کیشها اینجهان را ـ 2
گستاخی را تماشا كنید : «هر كس بگرید و بگریاند و گریستن از خود نماید بهشت باو بایا گردد» پس دین دیگر چه میخواهد؟!. گفتگو از كَرفه[=ثواب] و گناه برای چیست؟!. در جایی كه با یك گریستن بهشت بایا گردد كیست كه از بهشت بیرون ماند؟!. كیست كه دیگر از گناه ترسد؟!.
میشنوم كسانی در پشت سر میگویند : پیمان میگوید بكشتگان نپردازید و بكشتگان گریه نكنید و خود آن ثقةالاسلام و دیگران را یاد میكند. از ایرادشان اندازهی نافهمیشان پیداست. ثقةالاسلام و شیخسلیم و دیگران سی سال پیش در راه این توده و این كشور كشته شدهاند و ما كه تاریخ آنزمان را مینویسیم برای داوری در تاریخ ، و برای آنكه نیكان از بدان جدا گردند و ارجشناسی از نیكیها نموده شود نامهای آنان را میبریم ، و این كار را بیش از یك بار نمیكنیم و هیچگاه نمیخواهیم مردم بایشان پردازند و هر زمان بآنان بگریند. آن را با داستان محرم و آن نمایشها كه همه میدانیم چه بوده یكی میشمارند.
میگویند : آن كار ما هم از راه ارجشناسی بوده و میخواستیم مردم آن را بدانند و درس نیكخویی یاد گیرند. دیروز میگفتند خدا «روز اَلَست» پیمان از حسینبنعلی گرفته كه كشته شود و خویشانش كشته شوند و در پاداش آن ، روز رستاخیز میانجی شیعیان باشند ، و صد داستان از گریستن برانگیختگان و دیگران میسرودند ، و سوگواری و گریستن بآنان را یك پایهای از دین میشمردند ، و هر كه یك خرده میگرفت كشتن دریغ نمیگفتند ، و در ماه محرم و صفر دستهها بسته و تكیهها برپا كرده ، و بصد گونه نمایش برمیخاستند و در هر شهری روضهخوانها بصدها شمرده میشدند ، و امروز ما چون خرده میگیریم بیكبار پایین آمده آن را یك گونه یادآوری و ارجشناسی میستایند. اینست اندازهی سستی یك كیش.
تنها این نیست. شما به هر بخشی از كیششان خرده گیرید بهمین نتیجه خواهید رسید. تا میدان باز است و كسی خرده نمیگیرد گزافه را از اندازه میگذرانند و همینكه یكی ایراد گرفت بیكبار پایین آمده بیك بهانهی كوچكی دست مییازند. همان رفتن ببارگاهها مَثَل دیگر است. صد خبر دربارهی آن در كتابهاست و آن را نیز یكی از پایههای بزرگ كیش میشمارند. ولی شما اگر بپرسید و خرده گیرید چنین خواهند گفت : «یك مرد بزرگی كه مرد آیا بر سر خاكش نروند؟!.»
اینان یك كار بسیار زشتی كردهاند. و آن اینكه نامهای ارجمندی را از «امام علی[بن]ابیطالب» و «امام حسینبنعلی» و دیگران دستاویز بتپرستیها و نادانیهای خود ساختهاند. ولی میباید گفت ارجمندی آن نامها ما را از خرده گرفتن بآنان و از نكوهش كردن بازنخواهد داشت. اینان دشمنی با خدا مینمایند و دین و آیین و همه چیز را پایمال نادانیهای خود میگردانند.
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 6 از بخش پنجم
🔸خوار داشتن کیشها اینجهان را ـ 2
گستاخی را تماشا كنید : «هر كس بگرید و بگریاند و گریستن از خود نماید بهشت باو بایا گردد» پس دین دیگر چه میخواهد؟!. گفتگو از كَرفه[=ثواب] و گناه برای چیست؟!. در جایی كه با یك گریستن بهشت بایا گردد كیست كه از بهشت بیرون ماند؟!. كیست كه دیگر از گناه ترسد؟!.
میشنوم كسانی در پشت سر میگویند : پیمان میگوید بكشتگان نپردازید و بكشتگان گریه نكنید و خود آن ثقةالاسلام و دیگران را یاد میكند. از ایرادشان اندازهی نافهمیشان پیداست. ثقةالاسلام و شیخسلیم و دیگران سی سال پیش در راه این توده و این كشور كشته شدهاند و ما كه تاریخ آنزمان را مینویسیم برای داوری در تاریخ ، و برای آنكه نیكان از بدان جدا گردند و ارجشناسی از نیكیها نموده شود نامهای آنان را میبریم ، و این كار را بیش از یك بار نمیكنیم و هیچگاه نمیخواهیم مردم بایشان پردازند و هر زمان بآنان بگریند. آن را با داستان محرم و آن نمایشها كه همه میدانیم چه بوده یكی میشمارند.
میگویند : آن كار ما هم از راه ارجشناسی بوده و میخواستیم مردم آن را بدانند و درس نیكخویی یاد گیرند. دیروز میگفتند خدا «روز اَلَست» پیمان از حسینبنعلی گرفته كه كشته شود و خویشانش كشته شوند و در پاداش آن ، روز رستاخیز میانجی شیعیان باشند ، و صد داستان از گریستن برانگیختگان و دیگران میسرودند ، و سوگواری و گریستن بآنان را یك پایهای از دین میشمردند ، و هر كه یك خرده میگرفت كشتن دریغ نمیگفتند ، و در ماه محرم و صفر دستهها بسته و تكیهها برپا كرده ، و بصد گونه نمایش برمیخاستند و در هر شهری روضهخوانها بصدها شمرده میشدند ، و امروز ما چون خرده میگیریم بیكبار پایین آمده آن را یك گونه یادآوری و ارجشناسی میستایند. اینست اندازهی سستی یك كیش.
تنها این نیست. شما به هر بخشی از كیششان خرده گیرید بهمین نتیجه خواهید رسید. تا میدان باز است و كسی خرده نمیگیرد گزافه را از اندازه میگذرانند و همینكه یكی ایراد گرفت بیكبار پایین آمده بیك بهانهی كوچكی دست مییازند. همان رفتن ببارگاهها مَثَل دیگر است. صد خبر دربارهی آن در كتابهاست و آن را نیز یكی از پایههای بزرگ كیش میشمارند. ولی شما اگر بپرسید و خرده گیرید چنین خواهند گفت : «یك مرد بزرگی كه مرد آیا بر سر خاكش نروند؟!.»
اینان یك كار بسیار زشتی كردهاند. و آن اینكه نامهای ارجمندی را از «امام علی[بن]ابیطالب» و «امام حسینبنعلی» و دیگران دستاویز بتپرستیها و نادانیهای خود ساختهاند. ولی میباید گفت ارجمندی آن نامها ما را از خرده گرفتن بآنان و از نكوهش كردن بازنخواهد داشت. اینان دشمنی با خدا مینمایند و دین و آیین و همه چیز را پایمال نادانیهای خود میگردانند.
✴️ داوریهای توده دربارهی شعر در ایران
🔸 گفتار چهارم
تکهی دوم
🔶 چرا بدلیل گردن نگزاریم؟!
2ـ در تشخیص نیك و بدِ آنچه مربوط بتوده است چه ترازویی باید بكار برد؟
در گفتار گذشته لزوم داشتن ترازو را در سنجش نیك و بد و هر چیز بیان كردم و تا آنجا كه باید نشان دادم كه در هر داوری تا مبنایی در دست نباشد از گفتگو نتیجه بدست نخواهد آمد ، در آنجا وعده دادم كه در این گفتار بتعریف ترازویی كه ما آزادگان در سنجش خوبی و بدی هر چیز بكار میبریم بپردازم. در همهی گفتارهای [ستون] «داوری توده» هرچند هر یك از یكجا نوشته و فرستاده شده و نویسندگان آنها بیشتر از نزدیك یكدیگر را نمیشناسند این ترازو كه شرح خواهم داد بكار رفته و اساس داوری بوده است.
ما میگوییم هر موضوعی كه مربوط و متعلق بتوده میباشد و در زندگانی كنونی و آیندهی ملت تأثیرات نیك یا بدی تواند داشت ، یگانه ترازویی كه در تشخیص نیك و بد آن میتوان و باید بكار برد فقط ترازوی سود و زیان توده است زیرا موضوعی را كه متعلق بزندگانی یك ملتی است تنها از نظر سود و زیان آن ملت باید سنجید ، و كاملاً برخلاف عدالت است اگر چنین مسئلهای را از لحاظ سود و زیان یك دسته یا تمایلات یك شخصی اگر هم معروف و مقتدر باشد بداوری گزاریم.
در چنین مسائل هیچكس را حق نیست بسابقهی عادت یا بانگیزهی هوس سخنی گوید و عادت داشتن بچیزی یا هوس خود را میزان تشخیص نیك و بد قرار بدهد و در چیزی كه ازآنِ او تنها نیست حكم كند.
سفیهانهتر آنست كه در اینگونه مباحث ـ چنانكه بارها شنیده شده ـ كسی بگوید من فلان چیز را دوست میدارم شما دوست نمیدارید بد بدانید! در حقیقت موضوع اجتماعی را بپایهی لباس شخصی و رنگ كفش و كلاه تنزل دهد و همچنان كه در برگزیدن رخت و كلاه آزاد است تصور كند در مسائل مربوط بتوده هم دارای این آزادی است!
چیزهایی كه ادبیات میخوانند نیز از مسائلی است كه در زندگانی گذشته و اكنون ما تأثیرات فراوان داشته و دارد و چون تنها ازآن یك تن یا یك دسته یا مردم كنونی ایران نیست هیچكس نمیتواند تنها از نظر سود و زیان یك دسته یا به پیروی دلخواه و بانگیزهی هوس در نیكی و بدی آنها اظهار رأی كند. بنابراین ملاك تشخیص نیكی و بدی در اینجا چون سایر مسائل تودهای تنها سود و زیان توده است و بس.
علاوه بر مسلم بودن لزوم این ترازو ، برای اینكه از داوری نتیجهی اطمینانبخشی بدست آید ، مراعات شرایطی كه در داوری لازم شمرده میشود نیز ضروری است ، و چنانكه یك قاضی دادگر در هنگام داوری بپایگاه اداری ، لقب ، میزان داراك ، نفوذ ، شهرت هیچیك از طرفین دعوا توجه نمیكند و اگر نسبت بیكی از آنها دشمنی یا دوستی دیرینهای دارد باید بكوشد خویشتن را در هنگام داوری از زیر تأثیرات دشمنی و دوستی باز رهاند در این داوری نیز باید همین ملاحظات با امانت و دقت بیشتری مراعات گردد. مثلاً در هنگامی كه گفتههای یك شاعر در ترازوی سود و زیان جامعه سنجیده میشود ، شهرت زیاد ، چاپ شدن دیوان یا طرفداری دستهها و مقاماتی آزاد ، اینكه مدتها نامش به بزرگی برده و لقبها باو دادهاند یا بر گورش به هزینهی این مردم گرسنه بارگاه و گنبدی افراشتهاند یا شرقشناسان بنامش هیاهوها برانگیخته كنفرانسها دادهاند یا كسانی بدلخواه دیگران یا ناپاكدلانه لسانالغیبش نامیده ، كرامات و معجزات برایش ساختهاند ، بلبلش میگویند ، فرشتهاش میخوانند ، فاختهاش میستایند ، خلاصه هرچه بر زبانشان رفت بامعنی و بیمعنی باو نسبت میدهند و امثال آنگونه ملاحظات را كه دلیل نیست ولی دلیل را از كار میاندازد ، نباید مورد توجه قرار دادـ و تنها بحكایت دلیل خردپذیر گوش فراداشت. در اینجا روی سخن را بآقای عدل كرده میگویم : چون از گفتارتان برمیآید كه مردی راستیپژوهید یقین دارم این دو مقدمه را كه از راه خرد بیرون نیست خواهید پذیرفت و بسا بگویید بیایید چیزهایی را كه ادبیات مینامند و مشتی سخنفروش از غفلت این تودهی گرسنه ، بازی با آنها را مایهی كسب روزی قرار دادهاند با ترازوی سود و زیان توده بسنجیم ، پاسخ این سئوال مقدر آنست : این كار مدتهاست انجام گرفته و بدبختانه از سنجش بجز برخی از سرودههای دو سه تن همگی از آب بد درآمده است و از لحاظ سود و زیان توده زیانمند تشخیص داده شده.
🔸 گفتار چهارم
تکهی دوم
🔶 چرا بدلیل گردن نگزاریم؟!
2ـ در تشخیص نیك و بدِ آنچه مربوط بتوده است چه ترازویی باید بكار برد؟
در گفتار گذشته لزوم داشتن ترازو را در سنجش نیك و بد و هر چیز بیان كردم و تا آنجا كه باید نشان دادم كه در هر داوری تا مبنایی در دست نباشد از گفتگو نتیجه بدست نخواهد آمد ، در آنجا وعده دادم كه در این گفتار بتعریف ترازویی كه ما آزادگان در سنجش خوبی و بدی هر چیز بكار میبریم بپردازم. در همهی گفتارهای [ستون] «داوری توده» هرچند هر یك از یكجا نوشته و فرستاده شده و نویسندگان آنها بیشتر از نزدیك یكدیگر را نمیشناسند این ترازو كه شرح خواهم داد بكار رفته و اساس داوری بوده است.
ما میگوییم هر موضوعی كه مربوط و متعلق بتوده میباشد و در زندگانی كنونی و آیندهی ملت تأثیرات نیك یا بدی تواند داشت ، یگانه ترازویی كه در تشخیص نیك و بد آن میتوان و باید بكار برد فقط ترازوی سود و زیان توده است زیرا موضوعی را كه متعلق بزندگانی یك ملتی است تنها از نظر سود و زیان آن ملت باید سنجید ، و كاملاً برخلاف عدالت است اگر چنین مسئلهای را از لحاظ سود و زیان یك دسته یا تمایلات یك شخصی اگر هم معروف و مقتدر باشد بداوری گزاریم.
در چنین مسائل هیچكس را حق نیست بسابقهی عادت یا بانگیزهی هوس سخنی گوید و عادت داشتن بچیزی یا هوس خود را میزان تشخیص نیك و بد قرار بدهد و در چیزی كه ازآنِ او تنها نیست حكم كند.
سفیهانهتر آنست كه در اینگونه مباحث ـ چنانكه بارها شنیده شده ـ كسی بگوید من فلان چیز را دوست میدارم شما دوست نمیدارید بد بدانید! در حقیقت موضوع اجتماعی را بپایهی لباس شخصی و رنگ كفش و كلاه تنزل دهد و همچنان كه در برگزیدن رخت و كلاه آزاد است تصور كند در مسائل مربوط بتوده هم دارای این آزادی است!
چیزهایی كه ادبیات میخوانند نیز از مسائلی است كه در زندگانی گذشته و اكنون ما تأثیرات فراوان داشته و دارد و چون تنها ازآن یك تن یا یك دسته یا مردم كنونی ایران نیست هیچكس نمیتواند تنها از نظر سود و زیان یك دسته یا به پیروی دلخواه و بانگیزهی هوس در نیكی و بدی آنها اظهار رأی كند. بنابراین ملاك تشخیص نیكی و بدی در اینجا چون سایر مسائل تودهای تنها سود و زیان توده است و بس.
علاوه بر مسلم بودن لزوم این ترازو ، برای اینكه از داوری نتیجهی اطمینانبخشی بدست آید ، مراعات شرایطی كه در داوری لازم شمرده میشود نیز ضروری است ، و چنانكه یك قاضی دادگر در هنگام داوری بپایگاه اداری ، لقب ، میزان داراك ، نفوذ ، شهرت هیچیك از طرفین دعوا توجه نمیكند و اگر نسبت بیكی از آنها دشمنی یا دوستی دیرینهای دارد باید بكوشد خویشتن را در هنگام داوری از زیر تأثیرات دشمنی و دوستی باز رهاند در این داوری نیز باید همین ملاحظات با امانت و دقت بیشتری مراعات گردد. مثلاً در هنگامی كه گفتههای یك شاعر در ترازوی سود و زیان جامعه سنجیده میشود ، شهرت زیاد ، چاپ شدن دیوان یا طرفداری دستهها و مقاماتی آزاد ، اینكه مدتها نامش به بزرگی برده و لقبها باو دادهاند یا بر گورش به هزینهی این مردم گرسنه بارگاه و گنبدی افراشتهاند یا شرقشناسان بنامش هیاهوها برانگیخته كنفرانسها دادهاند یا كسانی بدلخواه دیگران یا ناپاكدلانه لسانالغیبش نامیده ، كرامات و معجزات برایش ساختهاند ، بلبلش میگویند ، فرشتهاش میخوانند ، فاختهاش میستایند ، خلاصه هرچه بر زبانشان رفت بامعنی و بیمعنی باو نسبت میدهند و امثال آنگونه ملاحظات را كه دلیل نیست ولی دلیل را از كار میاندازد ، نباید مورد توجه قرار دادـ و تنها بحكایت دلیل خردپذیر گوش فراداشت. در اینجا روی سخن را بآقای عدل كرده میگویم : چون از گفتارتان برمیآید كه مردی راستیپژوهید یقین دارم این دو مقدمه را كه از راه خرد بیرون نیست خواهید پذیرفت و بسا بگویید بیایید چیزهایی را كه ادبیات مینامند و مشتی سخنفروش از غفلت این تودهی گرسنه ، بازی با آنها را مایهی كسب روزی قرار دادهاند با ترازوی سود و زیان توده بسنجیم ، پاسخ این سئوال مقدر آنست : این كار مدتهاست انجام گرفته و بدبختانه از سنجش بجز برخی از سرودههای دو سه تن همگی از آب بد درآمده است و از لحاظ سود و زیان توده زیانمند تشخیص داده شده.
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی سیوسوم)
🔶چند سخنی با آقای فرامرزی
(بخش یک از سه)
چند روز پیش یكی گفت : «روزنامه كیهان نشر میشود و همهی روزنامهها یادی از آن كردند ولی شما نكردید». گفتم : «ما از هیچ روزنامهای یاد نمیكنیم و از این «تعارفات» بركناریم. ولی آقای فرامرزی چون دوست ماست آرزومندیم روزنامهی او باین توده و كشور سودمند افتد». این پاسخیست كه بآن گوینده دادم. ولی میخواهم در اینجا چند سخنی با آقای فرامرزی برانم. میخواهم حق دوستی را با وی بجا آورم.
آقای فرامرزی ، در این هنگام گرفتاری ایران یك روزنامه اگر از راهش درآید میتواند دستی از این مردم سرگردان بگیرد ، میتواند نیكیهای بسیار بهاداری را انجام دهد ، میتواند نام خود را در تاریخ جاویدان گرداند ـ ولی كدام روزنامه و از چه راه؟.. بهتر است قدری با شما گفتگو كنیم. بهتر است سخنانی را كه گاهی با شما نشسته گفتهایم بروی كاغذ بیاورم :
امروز خواه و ناخواه یك میدان نبرد بزرگی میانهی شرقیان با غربیان پدید آمده. امروز تودههای شرقی بیك رشته كوششهای سختی نیاز دارند ـ ولی كوششهایی كه از روی فهم و بینش باشد و آنان را بیك جایی رساند.
آقای فرامرزی ، در آخرهای قرن پانزدهم میلادی كه در اروپا تكانهایی آغاز مییافت اروپاییان چون دارایی و توانگری هندوستان و دیگر سرزمینهای شرقی را شنیده بودند یگانه آرزوشان این بود كه یک راه نزدیكی بشرق پیدا كنند و با كشورهای شرقی بداد و ستد و بازرگانی پرداخته بهرههایی یابند ، و برای این مقصود بود كه كریستف كلمب رو بسوی غرب اروپا كشتیرانی كرد و ناگهان و نابیُوسان[=غیرمنتظره] بآمریكا رسید و آن سرزمین گمشده را پیدا كرد ، و واسکو داگاما با كشتی گرد آفریقا را گردیده و از دماغهی امید[نیک] پیچیده یک راه دریایی برای هند باز نمود ، و ماچلان با كشتیهای خود بسوی غرب سفر كرد و پس از چهار سال یارانش از راه شرق بازگشتند و برای نخستین بار گرد جهان گردیدند.
آری آن روز اروپا یگانه آرزوشان راه داشتن بشرق بود و در این باره بكوششهای سختی برمیخاستند. لیكن امروز همان دولتها یكایك كشورهای شرقی را زیردست خود گردانیده سررشتهی آنها را در دست خود میدارند. این حقیقتی است كه پوشیده نتوان داشت.
چرا چنین شده؟.. چرا شرقیان زبون گردیدهاند؟.. پیداست كه یك علتهای آشكاری دارد ، در این پانصد سال همیشه اروپا در پیشرفت بوده كه از یكسو افزارهای بسیار شگفتی برای زندگانی ـ از راهآهن و كشتیهای بخاری و تلگراف و تلفن و برق و مانند اینها اختراع یافته ، و از یكسو تغییرهای بسیاری در فن جنگ رخ داده و دولتهای اروپایی افزارهای بسیار كاری و نوینی ـ از توپ و تفنگ و بمب و خمپاره و مانند اینها ـ در دست داشتهاند كه از رویهمرفتهی اینها دو نتیجه بدست آمده :
یكی آنكه فاصله از میانهی شرق و غرب برداشته شده و تكههای پنجگانهی زمین بهم پیوسته.
دیگری اینكه دولتهای اروپا بسیار نیرومند شدهاند و شرقیان را تاب ایستادگی در برابر آنها نبوده.
اینها علتهای آشكار زبونی و بدبختی شرقیانست. ولی تنها اینها نیست و یك علت بزرگ دیگری درمیان میباشد و آن بیگمان ناشایستگی خود مردمانست.
🔶آنچه یك توده را زیردست دیگران گرداند جز ناشایستی خودشان نتواند بود. حوادث بسیار میآید و میرود ولی هیچ یكی مردمی را از پا نیندازد. آنچه مردمان را از پا اندازد جز آلودگیهای خودشان نتواند بود.
امروز اگر نگاه كنیم تفاوتی كه درمیانهی شرقیان و غربیانست درخور سنجش نمیباشد : در دانشها آنان در كجایند و اینان در كجا؟. در پول و توانگری آنان در كجایند و اینان در كجا؟.. در صنعت و افزارسازی آنان در كجایند و اینان در كجا؟.. امروز در این جنگ و كشاكش اروپاییان توانایی را تا بآنجا رسانیدهاند كه در هر چند دقیقه یك آیروپلان[=هواپیما] بیرون میدهند ، و دههزارها و صدهزارها هواپیما[=خلبان] [1] تربیت میكنند ، دهملیونها سرباز بمیدان جنگ میآورند. اینها چیزهاییست كه از اندیشه بیرونست.
با این نیرومندیها اگر شرقیان آلوده نبودندی زبون اروپاییان نگردیدندی. اگر آلوده نبودندی به همان اندازه نیرو تهیه كردندی. سخن كوتاه میكنم : امروز شرقیان بدبخت و زیردستند. ولی ریشهی این بدبختی و زیردستی درمیان خودشانست. این مقدمهایست كه باید پذیرفت و بیچون و چرا شمرد. باید این را پایهی گفتگوهای دیگری گردانید.
[1] : این تنها جایی است که نویسنده هواپیما را بجای آنکه به معنی آن اختراع (آیروپلان) بکار بَرد به معنی طیارهچی (آنکه هوا پیماید) بکار برده. گویا در این زمان چون واژهی نوساختهی هواپیما به معنی آیروپلان هنوز چندان رواج نیافته بود ، او بکار بردنش را در معنی خلبان بهتر دانسته.
.
🔶چند سخنی با آقای فرامرزی
(بخش یک از سه)
چند روز پیش یكی گفت : «روزنامه كیهان نشر میشود و همهی روزنامهها یادی از آن كردند ولی شما نكردید». گفتم : «ما از هیچ روزنامهای یاد نمیكنیم و از این «تعارفات» بركناریم. ولی آقای فرامرزی چون دوست ماست آرزومندیم روزنامهی او باین توده و كشور سودمند افتد». این پاسخیست كه بآن گوینده دادم. ولی میخواهم در اینجا چند سخنی با آقای فرامرزی برانم. میخواهم حق دوستی را با وی بجا آورم.
آقای فرامرزی ، در این هنگام گرفتاری ایران یك روزنامه اگر از راهش درآید میتواند دستی از این مردم سرگردان بگیرد ، میتواند نیكیهای بسیار بهاداری را انجام دهد ، میتواند نام خود را در تاریخ جاویدان گرداند ـ ولی كدام روزنامه و از چه راه؟.. بهتر است قدری با شما گفتگو كنیم. بهتر است سخنانی را كه گاهی با شما نشسته گفتهایم بروی كاغذ بیاورم :
امروز خواه و ناخواه یك میدان نبرد بزرگی میانهی شرقیان با غربیان پدید آمده. امروز تودههای شرقی بیك رشته كوششهای سختی نیاز دارند ـ ولی كوششهایی كه از روی فهم و بینش باشد و آنان را بیك جایی رساند.
آقای فرامرزی ، در آخرهای قرن پانزدهم میلادی كه در اروپا تكانهایی آغاز مییافت اروپاییان چون دارایی و توانگری هندوستان و دیگر سرزمینهای شرقی را شنیده بودند یگانه آرزوشان این بود كه یک راه نزدیكی بشرق پیدا كنند و با كشورهای شرقی بداد و ستد و بازرگانی پرداخته بهرههایی یابند ، و برای این مقصود بود كه كریستف كلمب رو بسوی غرب اروپا كشتیرانی كرد و ناگهان و نابیُوسان[=غیرمنتظره] بآمریكا رسید و آن سرزمین گمشده را پیدا كرد ، و واسکو داگاما با كشتی گرد آفریقا را گردیده و از دماغهی امید[نیک] پیچیده یک راه دریایی برای هند باز نمود ، و ماچلان با كشتیهای خود بسوی غرب سفر كرد و پس از چهار سال یارانش از راه شرق بازگشتند و برای نخستین بار گرد جهان گردیدند.
آری آن روز اروپا یگانه آرزوشان راه داشتن بشرق بود و در این باره بكوششهای سختی برمیخاستند. لیكن امروز همان دولتها یكایك كشورهای شرقی را زیردست خود گردانیده سررشتهی آنها را در دست خود میدارند. این حقیقتی است كه پوشیده نتوان داشت.
چرا چنین شده؟.. چرا شرقیان زبون گردیدهاند؟.. پیداست كه یك علتهای آشكاری دارد ، در این پانصد سال همیشه اروپا در پیشرفت بوده كه از یكسو افزارهای بسیار شگفتی برای زندگانی ـ از راهآهن و كشتیهای بخاری و تلگراف و تلفن و برق و مانند اینها اختراع یافته ، و از یكسو تغییرهای بسیاری در فن جنگ رخ داده و دولتهای اروپایی افزارهای بسیار كاری و نوینی ـ از توپ و تفنگ و بمب و خمپاره و مانند اینها ـ در دست داشتهاند كه از رویهمرفتهی اینها دو نتیجه بدست آمده :
یكی آنكه فاصله از میانهی شرق و غرب برداشته شده و تكههای پنجگانهی زمین بهم پیوسته.
دیگری اینكه دولتهای اروپا بسیار نیرومند شدهاند و شرقیان را تاب ایستادگی در برابر آنها نبوده.
اینها علتهای آشكار زبونی و بدبختی شرقیانست. ولی تنها اینها نیست و یك علت بزرگ دیگری درمیان میباشد و آن بیگمان ناشایستگی خود مردمانست.
🔶آنچه یك توده را زیردست دیگران گرداند جز ناشایستی خودشان نتواند بود. حوادث بسیار میآید و میرود ولی هیچ یكی مردمی را از پا نیندازد. آنچه مردمان را از پا اندازد جز آلودگیهای خودشان نتواند بود.
امروز اگر نگاه كنیم تفاوتی كه درمیانهی شرقیان و غربیانست درخور سنجش نمیباشد : در دانشها آنان در كجایند و اینان در كجا؟. در پول و توانگری آنان در كجایند و اینان در كجا؟.. در صنعت و افزارسازی آنان در كجایند و اینان در كجا؟.. امروز در این جنگ و كشاكش اروپاییان توانایی را تا بآنجا رسانیدهاند كه در هر چند دقیقه یك آیروپلان[=هواپیما] بیرون میدهند ، و دههزارها و صدهزارها هواپیما[=خلبان] [1] تربیت میكنند ، دهملیونها سرباز بمیدان جنگ میآورند. اینها چیزهاییست كه از اندیشه بیرونست.
با این نیرومندیها اگر شرقیان آلوده نبودندی زبون اروپاییان نگردیدندی. اگر آلوده نبودندی به همان اندازه نیرو تهیه كردندی. سخن كوتاه میكنم : امروز شرقیان بدبخت و زیردستند. ولی ریشهی این بدبختی و زیردستی درمیان خودشانست. این مقدمهایست كه باید پذیرفت و بیچون و چرا شمرد. باید این را پایهی گفتگوهای دیگری گردانید.
[1] : این تنها جایی است که نویسنده هواپیما را بجای آنکه به معنی آن اختراع (آیروپلان) بکار بَرد به معنی طیارهچی (آنکه هوا پیماید) بکار برده. گویا در این زمان چون واژهی نوساختهی هواپیما به معنی آیروپلان هنوز چندان رواج نیافته بود ، او بکار بردنش را در معنی خلبان بهتر دانسته.
.
عبدالرحمان فرامرزی (1276 - 1351) ، سردبیر روزنامهی کیهان.
روزنامهی کیهان در جنبش سال 57 بدست ملایان افتاد و به افزاری برای استوار گردانیدن حکومتشان بدل شد. مصباح زاده بنیادگزار کیهان که روزنامهاش را از دست داده بود در سال 1362 کیهان لندن را بنیادگزارد و بسیاری از نویسندگان کیهان که در این زمان بیرون کشور بسر میبردند با آن همدستی کردند.
روزنامهی کیهان در جنبش سال 57 بدست ملایان افتاد و به افزاری برای استوار گردانیدن حکومتشان بدل شد. مصباح زاده بنیادگزار کیهان که روزنامهاش را از دست داده بود در سال 1362 کیهان لندن را بنیادگزارد و بسیاری از نویسندگان کیهان که در این زمان بیرون کشور بسر میبردند با آن همدستی کردند.