مغز نورسان را بدستیاری کتابهای درسی بدآموز با بیهودهبافیهای صوفیان پر میکنند. آب به آسیاب صوفیگری میریزند. بجای پرورش خردها ، خویهای ستودهای همچون دلیری و دانشپژوهی و اینگونه نیکیها ، قلندری و درویشی و نادانیهای صوفیان را جانشین میگردانند. بدینسان بجای ستارخانها و حسینخان باغبانها و جبار باغچهبانها ، شیخ جنیدها و شبلیها و سعدیها و حافظها را برای این کشور میپرورند.
جا دارد خوانندگان ، کتاب «فرهنگ چیست؟» را بخوانند تا بدانند چه دستهایی در کارست که ایرانی همیشه مغزش پر از اینگونه نادانیها و گزافهبافیهای صوفیان و خراباتیان باشد.
جا دارد خوانندگان ، کتاب «فرهنگ چیست؟» را بخوانند تا بدانند چه دستهایی در کارست که ایرانی همیشه مغزش پر از اینگونه نادانیها و گزافهبافیهای صوفیان و خراباتیان باشد.
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 11 از بخش ششم
🔸پیدایش دستههای «انتظاریون»
نتیجهی دیگر «سیاست حسینیه» پیدایش دستههای «انتظاریون» بود. در آن دفتر مرد فرنگی «باور داشتن به یك ناپیدایی ، و چشم براه پیدایش او داشتن» را میستاید و سودهایی برای چنان باوری یاد میكند. از همینجا عنوان بدست ملایان افتاد و نخست در مشهد شیخ محمد نامی از ملایان اسپهان برخاست و دستهی «انتظاریون» (بیوسندگان) پدید آورد ، و از آنجا بشهرهای دیگر رسید و بتبریز هم آمد. صد تن و دویست تن و هزار تن در یكجا گرد میآمدند و «دعای ندبه» میخواندند ، و از دیر كردن امام ناپیدا مینالیدند ، و میگریستند ، و كمكم كار را بشیون كردن و بسر و روی خود كوفتن میرسانیدند و كسانی افتاده از خود میرفتند ، و از بامداد تا شامگاه با اینها بسر میبردند. آرزوشان این بود كه با زور گریه و ناله امام ناپیدا را به بیرون آمدن وادارند.
در تبریز داستان دیگری پیش آمد ، و آن اینكه چون از نالهها و سر و رو كوفتنها نتیجه نشد پیشواشان كه یك سیدی بود چنین گفت : همه باهم رو بكربلا آوریم و برویم آیفت (حاجت) خود را از آن درگاه بخواهیم. این پیشنهاد را پذیرفتند ، و همگی از توانگر و بیچیز ، و از سواره و پیاده براه افتادند. نمیدانم چند هزار تن رفتند ، و چه اندازه از ایشان در راه از پا افتاد و مرد و چه اندازه بازگشت. از اینها آگاهی نمیدارم و بسیار دور میبودم ، ولی این میدانم كه صد خاندان بگدایی افتاد و فلان سبزیفروش و بَهمان چیتفروش كه بشور آمدند و خاندان خود را بینگهدار گزارده و رفتند ، پس ازو بچههایش گرسنه مانده و بگدایی افتادند و پس از بازگشت هم خود آنان تهیدست و بیمایه مانده جز گدایی چاره نیافتند.
نیك بیاد میدارم كه در آن سال گدایان نوینی در كوچهها پیدا شده و برای آنكه دلها را بیشتر بتكان آورند چنین میگفتند : «ما پدرمان بكربلا رفته».
اینست داستان «انتظاریون». آنان كه میگویند : «مردم دین را بكار نمیبندند ...» اینها را فراموش كردهاند ، و یا از بدی و زشتی اینها آگاهی نمیدارند.
انگیزهی بیدینی در ایران
اینان از یك چیز هم ناآگاهند ، و آن اینكه : «چرا مردم دین را بكار نمیبندند؟!. چرا از آن رو گردانیدهاند؟!. چرا تا پنجاه سال پیش بكار میبستند و امروز نمیبندند؟!. اگر بپرسیدشان به یك پاسخ عامیانه بس كرده چنین گویند : «مردم بد شدهاند دیگر!» ولی هیچ چیزی در جهان بیانگیزه نباشد ، و ما نیك میدانیم كه انگیزهی این كار چه بوده.
اگر تنها از ایران گفتگو كنیم ، در اینجا مایهی سستی دین بیش از همه جنبش مشروطهخواهی گردید. مردم كه بیدار شدند و بكار توده و كشور برخاسته و بكوشش پرداختند چون كیشها با آن نمیساخت ناگزیر درمیانه دوتیرگی پیدا گردید و چون ملایان و دیگران بهواداری از كیشها با آن جنبش دشمنی نمودند ، مشروطهخواهان ناگزیر از دین كناره كشیدند و زبان بنكوهش و ریشخند باز كردند و رونق آن را از میان بردند. پس از آن دانشهای نوین رواج گرفت و چون سازشی درمیان نبود سستی آن را بیشتر گردانید ، و پس از همه بدآموزیهای مادیگری و هیاهوی آن آخرین تیشه را به بنیاد دین فرود آورد.
آنان از همهی اینها ناآگاهند و یا خود را بناآگاهی میزنند ، و بخود دلداری داده چنین میگویند : «مردم دین را بكار نمیبندند اگر بكار بندند همهی اینها درست شود».(1)
(1) : شمارهی سوم امسال[= سال ششم پیمان] گفتار «پرسشهايي كه بايد ديگران پاسخ دهند» ديده شود.
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 11 از بخش ششم
🔸پیدایش دستههای «انتظاریون»
نتیجهی دیگر «سیاست حسینیه» پیدایش دستههای «انتظاریون» بود. در آن دفتر مرد فرنگی «باور داشتن به یك ناپیدایی ، و چشم براه پیدایش او داشتن» را میستاید و سودهایی برای چنان باوری یاد میكند. از همینجا عنوان بدست ملایان افتاد و نخست در مشهد شیخ محمد نامی از ملایان اسپهان برخاست و دستهی «انتظاریون» (بیوسندگان) پدید آورد ، و از آنجا بشهرهای دیگر رسید و بتبریز هم آمد. صد تن و دویست تن و هزار تن در یكجا گرد میآمدند و «دعای ندبه» میخواندند ، و از دیر كردن امام ناپیدا مینالیدند ، و میگریستند ، و كمكم كار را بشیون كردن و بسر و روی خود كوفتن میرسانیدند و كسانی افتاده از خود میرفتند ، و از بامداد تا شامگاه با اینها بسر میبردند. آرزوشان این بود كه با زور گریه و ناله امام ناپیدا را به بیرون آمدن وادارند.
در تبریز داستان دیگری پیش آمد ، و آن اینكه چون از نالهها و سر و رو كوفتنها نتیجه نشد پیشواشان كه یك سیدی بود چنین گفت : همه باهم رو بكربلا آوریم و برویم آیفت (حاجت) خود را از آن درگاه بخواهیم. این پیشنهاد را پذیرفتند ، و همگی از توانگر و بیچیز ، و از سواره و پیاده براه افتادند. نمیدانم چند هزار تن رفتند ، و چه اندازه از ایشان در راه از پا افتاد و مرد و چه اندازه بازگشت. از اینها آگاهی نمیدارم و بسیار دور میبودم ، ولی این میدانم كه صد خاندان بگدایی افتاد و فلان سبزیفروش و بَهمان چیتفروش كه بشور آمدند و خاندان خود را بینگهدار گزارده و رفتند ، پس ازو بچههایش گرسنه مانده و بگدایی افتادند و پس از بازگشت هم خود آنان تهیدست و بیمایه مانده جز گدایی چاره نیافتند.
نیك بیاد میدارم كه در آن سال گدایان نوینی در كوچهها پیدا شده و برای آنكه دلها را بیشتر بتكان آورند چنین میگفتند : «ما پدرمان بكربلا رفته».
اینست داستان «انتظاریون». آنان كه میگویند : «مردم دین را بكار نمیبندند ...» اینها را فراموش كردهاند ، و یا از بدی و زشتی اینها آگاهی نمیدارند.
انگیزهی بیدینی در ایران
اینان از یك چیز هم ناآگاهند ، و آن اینكه : «چرا مردم دین را بكار نمیبندند؟!. چرا از آن رو گردانیدهاند؟!. چرا تا پنجاه سال پیش بكار میبستند و امروز نمیبندند؟!. اگر بپرسیدشان به یك پاسخ عامیانه بس كرده چنین گویند : «مردم بد شدهاند دیگر!» ولی هیچ چیزی در جهان بیانگیزه نباشد ، و ما نیك میدانیم كه انگیزهی این كار چه بوده.
اگر تنها از ایران گفتگو كنیم ، در اینجا مایهی سستی دین بیش از همه جنبش مشروطهخواهی گردید. مردم كه بیدار شدند و بكار توده و كشور برخاسته و بكوشش پرداختند چون كیشها با آن نمیساخت ناگزیر درمیانه دوتیرگی پیدا گردید و چون ملایان و دیگران بهواداری از كیشها با آن جنبش دشمنی نمودند ، مشروطهخواهان ناگزیر از دین كناره كشیدند و زبان بنكوهش و ریشخند باز كردند و رونق آن را از میان بردند. پس از آن دانشهای نوین رواج گرفت و چون سازشی درمیان نبود سستی آن را بیشتر گردانید ، و پس از همه بدآموزیهای مادیگری و هیاهوی آن آخرین تیشه را به بنیاد دین فرود آورد.
آنان از همهی اینها ناآگاهند و یا خود را بناآگاهی میزنند ، و بخود دلداری داده چنین میگویند : «مردم دین را بكار نمیبندند اگر بكار بندند همهی اینها درست شود».(1)
(1) : شمارهی سوم امسال[= سال ششم پیمان] گفتار «پرسشهايي كه بايد ديگران پاسخ دهند» ديده شود.
✴️ خدا با ماست
🔶 چگونه و از چه راه آفریدگار بما یاری میکند؟
(بخش دوم)
پاسخ پرچم :
این نوشته را آقای مینویی ، یکی از یاران قزوین فرستاده. ما دوست میداریم هر کس از یاران ما در این زمینهها هرچه ایراد میاندیشد بنویسد. بنویسد تا پاسخ دهیم و روشن گردد. ما میگوییم : باید همه از روی آمیغها[=حقایق] زیست. پس باید آمیغها را (تا آنجا که میتوانیم) بیپرده گردانیم. امروز کاری که دین باید کند اینهاست.
اما پاسخ آقای مینویی. ما باز میگوییم : این جهان یک دستگاه بسامانیست که از روی یک آیین استواری میگردد. باز میگوییم : هیچ کاری در آن بیانگیزه نتواند بود. اینست دانستهی ما در این باره. اگر این دانسته با گفتههای فیلسوفان یکی درآمده باکی نیست. در آیین ما کسی که بیمار شده باید بدرمان پردازد تا بهبود یابد ، کسی که وامدار گردیده باید بکوشد و پول بدست آورد تا وام خود دهد ، مردمی که دچار پراکندگی و پریشانی گردیدهاند باید راه چاره را پیدا کرده خود را با تلاش از آن گرفتاریها بیرون آورند. با «دعا» ، «نذر» ، «لابه بخدا» و «شکیبایی» چاره باینها نخواهد بود. غلطست آنچه گفتهاند : «مَنْ صَبَرَ ظَفَر» [1] و یا :
صبر و ظفر هر دو دوستان قدیمند از اثر صبر نوبت ظفر آید
امروز یک گمراهی بزرگی درمیان ایرانیان همینست که بکارها از راهش نمیکوشند و درپی بسیج زمینه برای آسایش و خوشی نمیباشند. و چون در نتیجهی این نادانی و گمراهی بسختی میافتند ، آن هنگام نیز میخواهند با «دعا» و «نذر» و «روضهخوانی» و «میانجیبرانگیزی» چاره کنند. مثلاً در سرزمین پهناور و باردهی همچون ایران بکشاورزی ارجی نمیگزارند و بکشاورزان هر گونه ستم سزا میشمارند و آنان را از پا میاندازند ، ملایان و روضهخوانان بمنبر رفته از جهان نکوهشها میسرایند و مردم را از پرداختن بزندگانی دلسرد بلکه بیزار میگردانند ، وآنگاه در چنین حال که در نتیجهی پیشامدها خورنده در ایران بیشتر و خوراک کمتر است ، صدها بلکه هزارها کسان غله برای دیگران میخرند و یا نهانی بکشورهای بیگانه میبرند[2] ، و چون به شُوَند[=سبب] این نادانیها و پستیها دچار کمیابی و گرسنگی میگردند بجای اینکه بخود آیند و شُوَند بدبختی و گرفتاری را بدیده گرفته بچارهی آن نادانیها و پستیها کوشند ، دست بدامن «دعا» و «نذر» و «روضهخوانی» و «زیارت» میزنند و یا بناله و گریه و زاری میپردازند ، و از گله و فریاد و فغان بازنمیایستند.
اگر نیک نگرید اینان با این کارهای خود رفتار بیفرهنگانهی زشتی با خدا میکنند. چه از یکسو خدا را نشناخته او را همچون یک پادشاه خودکامهی هوسمندی میپندارند که در بالای آسمان نشسته و چشم باین جهان (بلکه باین یک کشور) دوخته ، که همینکه بدی از مردم دید بآنان خشم میگیرد و به کیفرکاری برخاسته پتیارهها[بلا] ـ از گرسنگی ، بیماری ، زمینلرز ، چنگیز ، تیمور و مانند اینها ـ میفرستد ، و سپس چون مردم رو بسوی او میگردانند و قربانی سر میبرند ، میانجی برمیانگیزند ، زاری و خواری از خود مینمایند ؛ خشمش فرومینشیند و بآنان میبخشاید ، و پتیارهها را بازمیگرداند. اینست پندار آنان دربارهی خدا ، اینست آنچه از پیشوایان خود یاد گرفتهاند. از یکسو هم نادانیها و پستیهای خود را که انگیزهی این گرسنگی و نایابیست بگردن نگرفته چنین وامینمایند که این بدبختی و گرفتاری جز نتیجهی خشم خدا نیست. روشنتر گویم : گستاخانه گناه را بگردن خدا میاندازند.
[1] : معنی : از صبر فیروزی بدست میآید.
[2] : اشاره است به اینکه در سالهای 1320 و پس از آن که لشگرهای روس و انگلیس در ایران بودند ، آنها با دست ایرانیانی خواروبار برای سپاهیان خود میخریدند که در نتیجهی آن غله و نان کمیاب و گران شده و انبوهی از مردم ما از گرسنگی مردند.
🔶 چگونه و از چه راه آفریدگار بما یاری میکند؟
(بخش دوم)
پاسخ پرچم :
این نوشته را آقای مینویی ، یکی از یاران قزوین فرستاده. ما دوست میداریم هر کس از یاران ما در این زمینهها هرچه ایراد میاندیشد بنویسد. بنویسد تا پاسخ دهیم و روشن گردد. ما میگوییم : باید همه از روی آمیغها[=حقایق] زیست. پس باید آمیغها را (تا آنجا که میتوانیم) بیپرده گردانیم. امروز کاری که دین باید کند اینهاست.
اما پاسخ آقای مینویی. ما باز میگوییم : این جهان یک دستگاه بسامانیست که از روی یک آیین استواری میگردد. باز میگوییم : هیچ کاری در آن بیانگیزه نتواند بود. اینست دانستهی ما در این باره. اگر این دانسته با گفتههای فیلسوفان یکی درآمده باکی نیست. در آیین ما کسی که بیمار شده باید بدرمان پردازد تا بهبود یابد ، کسی که وامدار گردیده باید بکوشد و پول بدست آورد تا وام خود دهد ، مردمی که دچار پراکندگی و پریشانی گردیدهاند باید راه چاره را پیدا کرده خود را با تلاش از آن گرفتاریها بیرون آورند. با «دعا» ، «نذر» ، «لابه بخدا» و «شکیبایی» چاره باینها نخواهد بود. غلطست آنچه گفتهاند : «مَنْ صَبَرَ ظَفَر» [1] و یا :
صبر و ظفر هر دو دوستان قدیمند از اثر صبر نوبت ظفر آید
امروز یک گمراهی بزرگی درمیان ایرانیان همینست که بکارها از راهش نمیکوشند و درپی بسیج زمینه برای آسایش و خوشی نمیباشند. و چون در نتیجهی این نادانی و گمراهی بسختی میافتند ، آن هنگام نیز میخواهند با «دعا» و «نذر» و «روضهخوانی» و «میانجیبرانگیزی» چاره کنند. مثلاً در سرزمین پهناور و باردهی همچون ایران بکشاورزی ارجی نمیگزارند و بکشاورزان هر گونه ستم سزا میشمارند و آنان را از پا میاندازند ، ملایان و روضهخوانان بمنبر رفته از جهان نکوهشها میسرایند و مردم را از پرداختن بزندگانی دلسرد بلکه بیزار میگردانند ، وآنگاه در چنین حال که در نتیجهی پیشامدها خورنده در ایران بیشتر و خوراک کمتر است ، صدها بلکه هزارها کسان غله برای دیگران میخرند و یا نهانی بکشورهای بیگانه میبرند[2] ، و چون به شُوَند[=سبب] این نادانیها و پستیها دچار کمیابی و گرسنگی میگردند بجای اینکه بخود آیند و شُوَند بدبختی و گرفتاری را بدیده گرفته بچارهی آن نادانیها و پستیها کوشند ، دست بدامن «دعا» و «نذر» و «روضهخوانی» و «زیارت» میزنند و یا بناله و گریه و زاری میپردازند ، و از گله و فریاد و فغان بازنمیایستند.
اگر نیک نگرید اینان با این کارهای خود رفتار بیفرهنگانهی زشتی با خدا میکنند. چه از یکسو خدا را نشناخته او را همچون یک پادشاه خودکامهی هوسمندی میپندارند که در بالای آسمان نشسته و چشم باین جهان (بلکه باین یک کشور) دوخته ، که همینکه بدی از مردم دید بآنان خشم میگیرد و به کیفرکاری برخاسته پتیارهها[بلا] ـ از گرسنگی ، بیماری ، زمینلرز ، چنگیز ، تیمور و مانند اینها ـ میفرستد ، و سپس چون مردم رو بسوی او میگردانند و قربانی سر میبرند ، میانجی برمیانگیزند ، زاری و خواری از خود مینمایند ؛ خشمش فرومینشیند و بآنان میبخشاید ، و پتیارهها را بازمیگرداند. اینست پندار آنان دربارهی خدا ، اینست آنچه از پیشوایان خود یاد گرفتهاند. از یکسو هم نادانیها و پستیهای خود را که انگیزهی این گرسنگی و نایابیست بگردن نگرفته چنین وامینمایند که این بدبختی و گرفتاری جز نتیجهی خشم خدا نیست. روشنتر گویم : گستاخانه گناه را بگردن خدا میاندازند.
[1] : معنی : از صبر فیروزی بدست میآید.
[2] : اشاره است به اینکه در سالهای 1320 و پس از آن که لشگرهای روس و انگلیس در ایران بودند ، آنها با دست ایرانیانی خواروبار برای سپاهیان خود میخریدند که در نتیجهی آن غله و نان کمیاب و گران شده و انبوهی از مردم ما از گرسنگی مردند.
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی پنجاهویکم)
🔶 یکی از گمراهیها صوفیگریست
(بخش دو از دو)
از اینها بگذریم و بكتابهایشان نظر افكنیم. بقول آقایان «معارف عرفان» از قبیل اسرارالتوحید ، تذكراةالعرفان ، بستانالسیاحه را مطالعه كنیم جز یكمشت قصص و حكایات عجیب و غریب خِرَدناپذیر كه مرشدان برای هنرنمایی و نكتهسنجی ، خود آنها را بافته و مقصودی غیر از ترسانیدن مریدان و تهی كردن كیسههایشان نداشتهاند بچیز دیگری برنخواهیم خورد. این را هم پوشیده نگزارم صوفیان از باطنیگری و جبریگری و خراباتیگری هم بهرهبرداری كردهاند مولوی میگوید :
هر لحظه بشكل آن بت عیار برآمد بر دیده عیان شد
هر دم بلباس دیگر آن یار برآمد دل برد و نهان شد
این عقیدهی باطنیانست كه خدا هر زمان در صورت دیگری در این جهان ظهور كرده.
محمود شبستری كه از شیوخ برجستهی صوفیان میباشد در كتاب خود موسوم بگلشن راز راجع بجبریگری میگوید :
هر آن كس را كه مذهب غیر جبر است نبی فرموده كو مانند گبر است
نبودی تو كه فعلت آفریدند تو را از بهر كاری برگزیدند
همو در كتاب خود دربارهی خال و جمال و زلف و كمال یار اشعاری سروده كه حاكی از خراباتیگری است.
با این وصف نمیدانم این بیانصافان از روی چه مأخذ و مدركی پیمانیان را بعدم اطلاع و استحضار از عرفان متهم میكنند در صورتی كه پیمانیان نه تنها از صوفیگری بلكه از تمام كیشها بهتر از دیگران آگاهی دارند و معایب و زیان آن را تشخیص داده و بیهوده بودن آنها را درك كرده و بدینجهت دست از آنها كشیده و براه خردپذیر پیمان گرویدهاند.
در پایان از آقای كسروی خواهش دارم چون صوفیان برای نگهداری و توسعهی دستگاه خود اخیراً كتابهایی بچاپ رسانیدهاند مبنی بر اینكه صوفیان در زمان صفویه رشیدانه بجنگ برخاسته و از كشور دفاع كرده و در قلع و قمع دشمنان میهن فداكاری نمودهاند چون من از چنین چیزی آگاهی ندارم شما پاسخ آن را داده و از دغكاری این قبیل مردمان كه میخواهند نان را بنرخ روز بخورند جلوگیری نمایید.
محمدباقر رحیمی
🔸پرچم : دربارهی صوفیگری بیك رشته گفتارهایی خواهیم برخاست. اما پرسشی كه آقای رحیمی دربارهی جنگجویی صوفیان در زمان صفویان نمودهاند باید دانست كه شیخصفی اردبیلی از خردمندان صوفیه بوده و اینست اصلاحاتی در سلسلهی خود پدید آورده.
صوفیان پی كاری رفتن را بد دانسته مفتخواری و بیكاری را شرط تصوف میشماردند و گدایی یك گونه ریاضتی در نزد ایشان بوده شیخصفی آن را برداشت و پیروان او بیشترشان از پیشهوران و برزگران بودند. صوفیان زن نمیگرفتند و آن را بد میشماردند. این پیروانش را بزن گرفتن واداشت. باید گفت صوفیان این شیخ ، جداییهایی با صوفیان دیگر داشتند. سپس در زمان جانشینان او كه بر شمارهی پیروان بسیار افزوده چند ایل بزرگ از ایلهای ترك خود را بآن خاندان بستند اینها از صوفیگری تنها نامش را داشتند وگرنه ریاضت نمیكشیدند ، ذكر خفی یا جلی نمیگفتند ، به چله نمینشستند ، از باورهای صوفیگری از وحدت وجود و مانند آن بكلی ناآگاه بودند. راستیرا باید گفت اینها بستگان خاندان صفوی بودند نه صوفی ، آن جنگها كه میگویند در زمان پادشاهان صفوی در راه ایران كرده شده این ایلهای ترك كردهاند نه صوفیان.
ما از باورها و حال صوفیان نیك آگاهیم و میدانیم كه یك صوفی آن همتی كه بكوشد و نانی برای شكم خود پیدا كند ندارد چه رسد بجنگ و جانبازی. از سوی دیگر ما میدانیم كه صوفیان باین جهان با دیدهی تحقیر مینگرند. در نظر آنها این جهان درخور سر فروآوردن نیست چه رسد بآنكه در راهش از جان درگذرند.
صوفیان در زمان مغول بفراوانی بودند و شما یكی را پیدا نخواهید كرد كه بجنگ یا كوشش پرداخته باشد. یكی از مشایخ معروف آن زمان ابوبكر رازی بوده كه بگفتهی خودش چون آمدن مغولان را شنیده شبانه با چند تن درویش گریخته و زنان و فرزندان خود را بدشمن بازگزارده كه میگوید خبر رسید كه همه را از تیغ گذرانیدهاند.
اما كسانی كه میگویند ما معنی صوفیگری را نمیدانیم بهتر است ایشان معنی آن را بما بفهمانند ما آنچه میدانستیم نوشتهایم. آنان اگر جز اینها میدانند بنویسند. ما بسیار میخواهیم كه پیروان صوفیگری و دیگر دستهبندیها بگفتههای ما پاسخ دهند و با دلیل ایرادهای ما را رد كنند. ما خود این را میخواهیم و چشم براهیم.
(پرچم روزانه شمارهی 188)
🔶 یکی از گمراهیها صوفیگریست
(بخش دو از دو)
از اینها بگذریم و بكتابهایشان نظر افكنیم. بقول آقایان «معارف عرفان» از قبیل اسرارالتوحید ، تذكراةالعرفان ، بستانالسیاحه را مطالعه كنیم جز یكمشت قصص و حكایات عجیب و غریب خِرَدناپذیر كه مرشدان برای هنرنمایی و نكتهسنجی ، خود آنها را بافته و مقصودی غیر از ترسانیدن مریدان و تهی كردن كیسههایشان نداشتهاند بچیز دیگری برنخواهیم خورد. این را هم پوشیده نگزارم صوفیان از باطنیگری و جبریگری و خراباتیگری هم بهرهبرداری كردهاند مولوی میگوید :
هر لحظه بشكل آن بت عیار برآمد بر دیده عیان شد
هر دم بلباس دیگر آن یار برآمد دل برد و نهان شد
این عقیدهی باطنیانست كه خدا هر زمان در صورت دیگری در این جهان ظهور كرده.
محمود شبستری كه از شیوخ برجستهی صوفیان میباشد در كتاب خود موسوم بگلشن راز راجع بجبریگری میگوید :
هر آن كس را كه مذهب غیر جبر است نبی فرموده كو مانند گبر است
نبودی تو كه فعلت آفریدند تو را از بهر كاری برگزیدند
همو در كتاب خود دربارهی خال و جمال و زلف و كمال یار اشعاری سروده كه حاكی از خراباتیگری است.
با این وصف نمیدانم این بیانصافان از روی چه مأخذ و مدركی پیمانیان را بعدم اطلاع و استحضار از عرفان متهم میكنند در صورتی كه پیمانیان نه تنها از صوفیگری بلكه از تمام كیشها بهتر از دیگران آگاهی دارند و معایب و زیان آن را تشخیص داده و بیهوده بودن آنها را درك كرده و بدینجهت دست از آنها كشیده و براه خردپذیر پیمان گرویدهاند.
در پایان از آقای كسروی خواهش دارم چون صوفیان برای نگهداری و توسعهی دستگاه خود اخیراً كتابهایی بچاپ رسانیدهاند مبنی بر اینكه صوفیان در زمان صفویه رشیدانه بجنگ برخاسته و از كشور دفاع كرده و در قلع و قمع دشمنان میهن فداكاری نمودهاند چون من از چنین چیزی آگاهی ندارم شما پاسخ آن را داده و از دغكاری این قبیل مردمان كه میخواهند نان را بنرخ روز بخورند جلوگیری نمایید.
محمدباقر رحیمی
🔸پرچم : دربارهی صوفیگری بیك رشته گفتارهایی خواهیم برخاست. اما پرسشی كه آقای رحیمی دربارهی جنگجویی صوفیان در زمان صفویان نمودهاند باید دانست كه شیخصفی اردبیلی از خردمندان صوفیه بوده و اینست اصلاحاتی در سلسلهی خود پدید آورده.
صوفیان پی كاری رفتن را بد دانسته مفتخواری و بیكاری را شرط تصوف میشماردند و گدایی یك گونه ریاضتی در نزد ایشان بوده شیخصفی آن را برداشت و پیروان او بیشترشان از پیشهوران و برزگران بودند. صوفیان زن نمیگرفتند و آن را بد میشماردند. این پیروانش را بزن گرفتن واداشت. باید گفت صوفیان این شیخ ، جداییهایی با صوفیان دیگر داشتند. سپس در زمان جانشینان او كه بر شمارهی پیروان بسیار افزوده چند ایل بزرگ از ایلهای ترك خود را بآن خاندان بستند اینها از صوفیگری تنها نامش را داشتند وگرنه ریاضت نمیكشیدند ، ذكر خفی یا جلی نمیگفتند ، به چله نمینشستند ، از باورهای صوفیگری از وحدت وجود و مانند آن بكلی ناآگاه بودند. راستیرا باید گفت اینها بستگان خاندان صفوی بودند نه صوفی ، آن جنگها كه میگویند در زمان پادشاهان صفوی در راه ایران كرده شده این ایلهای ترك كردهاند نه صوفیان.
ما از باورها و حال صوفیان نیك آگاهیم و میدانیم كه یك صوفی آن همتی كه بكوشد و نانی برای شكم خود پیدا كند ندارد چه رسد بجنگ و جانبازی. از سوی دیگر ما میدانیم كه صوفیان باین جهان با دیدهی تحقیر مینگرند. در نظر آنها این جهان درخور سر فروآوردن نیست چه رسد بآنكه در راهش از جان درگذرند.
صوفیان در زمان مغول بفراوانی بودند و شما یكی را پیدا نخواهید كرد كه بجنگ یا كوشش پرداخته باشد. یكی از مشایخ معروف آن زمان ابوبكر رازی بوده كه بگفتهی خودش چون آمدن مغولان را شنیده شبانه با چند تن درویش گریخته و زنان و فرزندان خود را بدشمن بازگزارده كه میگوید خبر رسید كه همه را از تیغ گذرانیدهاند.
اما كسانی كه میگویند ما معنی صوفیگری را نمیدانیم بهتر است ایشان معنی آن را بما بفهمانند ما آنچه میدانستیم نوشتهایم. آنان اگر جز اینها میدانند بنویسند. ما بسیار میخواهیم كه پیروان صوفیگری و دیگر دستهبندیها بگفتههای ما پاسخ دهند و با دلیل ایرادهای ما را رد كنند. ما خود این را میخواهیم و چشم براهیم.
(پرچم روزانه شمارهی 188)
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
از مراسم شگفت صوفیان سنی
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 12 از بخش ششم
🔸بهانهی «این که در اصل دین نبوده»
یك بهانهی دیگرشان : شما به هر بخشی از كیشهاشان و به هر كاری ایراد گیرید نخست تا توانند ایستادگی نمایند و بهانهها آورند ، و سپس چون درماندند و راهی بروی خود باز ندیدند آنگاه چنین گویند : «این كه در اصل نبوده». میگوییم از اصل دین بشما چه؟! شما كجا و اصل دین كجا؟!. دین هر تودهای همانست كه میدارند و با آن راه میروند. دین رخت نیست كه دو دست باشد. یكی را بتن پوشند و دیگری را در بقچه نگه دارند. اگر مسیحیان و زردشتیان و جهودان و دیگران نیز همین رفتار را نمایند و شما به هر بخشی از باورهای آنان ایراد گیرید بگویند : این در اصل دین ما نبوده ، (و راست هم میگویند) شما چه خواهید كرد و چه پاسخی بآنان خواهید داشت؟!.
اگر كار اینست كه یك دین تنها اصلش پاك باشد ، و پس از آن پیروان هرچه گفتند بگویند و به هر حالی افتادند بیفتند و اینها زیانی ندارد ، دینهای مسیحیان و زردشتیان و جهودان نیز چنین است. آن گمراهیها كه شما در این دستهها میبینید در اصل دینشان كه نبوده است. پس چه ایرادی بآنان میدارید؟!.
هر دینی نخست پاك بوده ، و مایهی رستگاری مردم بوده ، ولی كمكم آلوده گردیده ، و گوهر خود را از دست داده و از میان رفته. از میان رفتن یك دینی همین باشد ، وگرنه بگفتهی عامیان «از لوح محفوظ» سترده نگردد.
این بهانه یكی از گرفتاریهای بزرگی شده. تودههای بزرگی درمیان آتشِ پراكندگی و گمراهی و بیچارگی میسوزند ، و تنها دلخوشیشان اینست كه اصل دینشان پاك بوده ، و در هزاروسیصد سال پیش عربها در عربستان از آن بهره جستهاند.
جوانی پیش من آمده ، و با خشم و تندی چنین میپرسد : «شما باتحاد مسلمین در صدر اسلام چه میگویید؟!..» ، این را میگوید و چشمهایش برق میزند كه تو گویی یك فیروزی بهرهی او گردیده. گفتم : «شما به برادریها و یگانگیهای مسیحیان در آغاز آن دین ، و بپافشاریهای شگفت آنان چه میگویید»؟!.
راست بدان میماند كه بكسی كه رختهای ناپاكیزه پوشیده خرده گیرید ، و او پاكیزگی رختهای دیگری را برخ شما كشد ، و مثلاً گوید : «حسنعلی كه رختهایش پاكیزه بوده». آخر از حسنعلی بشما چه؟!.
بَدان و بهانهجویان بمانند. نیكان فریب این بهانه را خوردهاند. همینكه با یكی بسخن میآییم و آلودگیها و پراكندگیهای مردم را یاد میكنیم ، آهی میكشد و بیدرنگ آغاز میكند فیروزیهای آغاز اسلام را شمردن ، و با این داستانسراییها و افسوسخوریها سخن را بپایان رسانیده پی كار خود میرود.
اینها از ندانستن معنی دین میباشد. اینان چون دین را آن «ساختمان اندیشهای» میشناسند آن را جاویدان میدانند ، و گمان اینكه دین از میان رفته ، و همهی گرفتاریها از همینجا برخاسته ، و میباید آن را دوباره بازگردانید ، و میباید راه را از سر گرفت ـ چیزهاییست كه باندیشهشان نمیآید.
این گفتگو بسیار پربهاست ، و میباید آن را نیك روشن گردانیم تا بسخنی دیگر پردازیم : اینان بدستاویز آنكه پیرو اسلامند ، و آن دین دستورهایی برای اینها داده ، از پرداختن بكارهای بایای زندگانی چشم میپوشند ، و در چنین زمانی كه نبرد بسیار سختی میان تودهها برخاسته و هر یكی از آنان میكوشد نیرومند گردیده دیگران را نابود سازد ، اینان اندیشهی خود و آیندهی خود نمیكنند ، و مثلاً میهندوستی و دلبستگی بتوده و كشور كه امروز پایهی زندگانی تودههاست اینان بآنها ارجی نمیگزارند و آشكاره بیپروایی مینمایند ، و مردم عامی را نیز از پرداختن باینها بازمیدارند. خود را دچار خواری و زبونی میسازند و دلهاشان بآن خوشست كه امت محمدند و یك دین راستی میدارند و روز رستاخیز بهمهی دیگران برتری خواهند داشت و در بهشت برین خوش خواهند زیست.
در جایی كه اینها همه دروغ است. براستی اینان نه پیرو اسلامند ، و نه با دستورهای آن دین راه میروند ، و نه در آنجهان خوش بوده و به بهشتی خواهند رفت. همه فریبهاییست كه بخود میدهند ، و خود را زیانكار دو جهان میگردانند.
ما بازنمودیم كه كسانی كه در اینجهان خوار و سرافكنده زیند در آنجهان خوارتر و سرافكندهتر خواهند بود. آن معنی كه اینان بزندگانی آنجهان میدهند سراپا دروغ است.
👇
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 12 از بخش ششم
🔸بهانهی «این که در اصل دین نبوده»
یك بهانهی دیگرشان : شما به هر بخشی از كیشهاشان و به هر كاری ایراد گیرید نخست تا توانند ایستادگی نمایند و بهانهها آورند ، و سپس چون درماندند و راهی بروی خود باز ندیدند آنگاه چنین گویند : «این كه در اصل نبوده». میگوییم از اصل دین بشما چه؟! شما كجا و اصل دین كجا؟!. دین هر تودهای همانست كه میدارند و با آن راه میروند. دین رخت نیست كه دو دست باشد. یكی را بتن پوشند و دیگری را در بقچه نگه دارند. اگر مسیحیان و زردشتیان و جهودان و دیگران نیز همین رفتار را نمایند و شما به هر بخشی از باورهای آنان ایراد گیرید بگویند : این در اصل دین ما نبوده ، (و راست هم میگویند) شما چه خواهید كرد و چه پاسخی بآنان خواهید داشت؟!.
اگر كار اینست كه یك دین تنها اصلش پاك باشد ، و پس از آن پیروان هرچه گفتند بگویند و به هر حالی افتادند بیفتند و اینها زیانی ندارد ، دینهای مسیحیان و زردشتیان و جهودان نیز چنین است. آن گمراهیها كه شما در این دستهها میبینید در اصل دینشان كه نبوده است. پس چه ایرادی بآنان میدارید؟!.
هر دینی نخست پاك بوده ، و مایهی رستگاری مردم بوده ، ولی كمكم آلوده گردیده ، و گوهر خود را از دست داده و از میان رفته. از میان رفتن یك دینی همین باشد ، وگرنه بگفتهی عامیان «از لوح محفوظ» سترده نگردد.
این بهانه یكی از گرفتاریهای بزرگی شده. تودههای بزرگی درمیان آتشِ پراكندگی و گمراهی و بیچارگی میسوزند ، و تنها دلخوشیشان اینست كه اصل دینشان پاك بوده ، و در هزاروسیصد سال پیش عربها در عربستان از آن بهره جستهاند.
جوانی پیش من آمده ، و با خشم و تندی چنین میپرسد : «شما باتحاد مسلمین در صدر اسلام چه میگویید؟!..» ، این را میگوید و چشمهایش برق میزند كه تو گویی یك فیروزی بهرهی او گردیده. گفتم : «شما به برادریها و یگانگیهای مسیحیان در آغاز آن دین ، و بپافشاریهای شگفت آنان چه میگویید»؟!.
راست بدان میماند كه بكسی كه رختهای ناپاكیزه پوشیده خرده گیرید ، و او پاكیزگی رختهای دیگری را برخ شما كشد ، و مثلاً گوید : «حسنعلی كه رختهایش پاكیزه بوده». آخر از حسنعلی بشما چه؟!.
بَدان و بهانهجویان بمانند. نیكان فریب این بهانه را خوردهاند. همینكه با یكی بسخن میآییم و آلودگیها و پراكندگیهای مردم را یاد میكنیم ، آهی میكشد و بیدرنگ آغاز میكند فیروزیهای آغاز اسلام را شمردن ، و با این داستانسراییها و افسوسخوریها سخن را بپایان رسانیده پی كار خود میرود.
اینها از ندانستن معنی دین میباشد. اینان چون دین را آن «ساختمان اندیشهای» میشناسند آن را جاویدان میدانند ، و گمان اینكه دین از میان رفته ، و همهی گرفتاریها از همینجا برخاسته ، و میباید آن را دوباره بازگردانید ، و میباید راه را از سر گرفت ـ چیزهاییست كه باندیشهشان نمیآید.
این گفتگو بسیار پربهاست ، و میباید آن را نیك روشن گردانیم تا بسخنی دیگر پردازیم : اینان بدستاویز آنكه پیرو اسلامند ، و آن دین دستورهایی برای اینها داده ، از پرداختن بكارهای بایای زندگانی چشم میپوشند ، و در چنین زمانی كه نبرد بسیار سختی میان تودهها برخاسته و هر یكی از آنان میكوشد نیرومند گردیده دیگران را نابود سازد ، اینان اندیشهی خود و آیندهی خود نمیكنند ، و مثلاً میهندوستی و دلبستگی بتوده و كشور كه امروز پایهی زندگانی تودههاست اینان بآنها ارجی نمیگزارند و آشكاره بیپروایی مینمایند ، و مردم عامی را نیز از پرداختن باینها بازمیدارند. خود را دچار خواری و زبونی میسازند و دلهاشان بآن خوشست كه امت محمدند و یك دین راستی میدارند و روز رستاخیز بهمهی دیگران برتری خواهند داشت و در بهشت برین خوش خواهند زیست.
در جایی كه اینها همه دروغ است. براستی اینان نه پیرو اسلامند ، و نه با دستورهای آن دین راه میروند ، و نه در آنجهان خوش بوده و به بهشتی خواهند رفت. همه فریبهاییست كه بخود میدهند ، و خود را زیانكار دو جهان میگردانند.
ما بازنمودیم كه كسانی كه در اینجهان خوار و سرافكنده زیند در آنجهان خوارتر و سرافكندهتر خواهند بود. آن معنی كه اینان بزندگانی آنجهان میدهند سراپا دروغ است.
👇
اینان داستانهایی میدارند : «روز رستاخیز خدا در جلو عرش بروی كرسی استوار خواهد بود ، و ملیونها ملیون مردمان ، هر دستهای پشت سر پیغمبر خود بآن بیابان خواهند آمد ، پیغمبران رده خواهند كشید و پیغمبر اینان جلوتر از همه خواهد بود ، علی در پیش روی او «لواء الحمد» را كه یكسرش در مشرق و یكسرش در مغرب خواهد بود بدست خواهد گرفت ، خدا ببازخواست خواهد برخاست و خشم گرفته و تندیها خواهد نمود ، مردمان بهراس افتاده و دستشان از چاره كوتاه خواهد بود ، جز پیغمبر اینان كسی یارای میانجیگری نخواهد بود ، كار بر دیگران سخت خواهد شد ولی اینان همه آمرزیده شده و روی ببهشت خواهند آورد ، شما كیستید؟.. «ما امت محمدیم» ، درها برویشان باز خواهد شد ، و همه در كوشكهای یاقوت و زَبَرجَد جا خواهند گرفت ، و با حور و غِلمان بخوشی خواهند پرداخت ...» اینست آنچه یاد گرفتهاند ، اینست آنچه امید میدارند.
با این افسانهها دلهای خود را خوش كردهاند و پشت پا بتوده و زندگانی تودهای میزنند ، و آشكاره میگویند : «من باید فكر آخرتم باشم چه كار با مملكت دارم» میگویند : «دنیا فانیست ما باید بآخرت پردازیم».
امروز یكنیم بیشتر شرق گرفتار این زیانكاریست.
با این افسانهها دلهای خود را خوش كردهاند و پشت پا بتوده و زندگانی تودهای میزنند ، و آشكاره میگویند : «من باید فكر آخرتم باشم چه كار با مملكت دارم» میگویند : «دنیا فانیست ما باید بآخرت پردازیم».
امروز یكنیم بیشتر شرق گرفتار این زیانكاریست.
✴️ خدا با ماست
🔶 چگونه و از چه راه آفریدگار بما یاری میکند؟
(بخش سوم)
یکی از یاران میگوید : در یکی از شبهای رمضان بمسجد یکی از ملایان بنام تهران[1] رفتم. دیدم سخن از گرانی خواروبار و از کمیابی آنها میراند و آنگاه رو بزنها گردانیده چنین میگوید : «دیدید جوراب بپا نکردید ، هر شب بسینما رفتید ، خدا غضب کرد. پس بیایید در این شب احیا با خدا صلح کنید ، امشب در این مسجد بعبادت پردازید ...». ببینید آخوند تیرهدرون تنها برای آنکه یک شبِ احیا مسجدش پر باشد چه دروغی بخدا بسته!.. ببینید چه گستاخی و بیفرهنگی نموده!.. معنی این سخن آنست که خدا از جوراب نپوشیدن و بسینما رفتن زنان ایران چندان خشمناک گردیده که به کینهجویی پرداخته و گرسنگی و کمیابی باین کشور فرستاده. یکی نگفته : ای نافهم خدا کینهی زنان هوسباز تهران و تبریز را میجوید از بینوایان بوشهر و بندرعباس؟!.. اینان بهوسبازی و بیپروایی میپردازند ، و خدا آنان را از گرسنگی میکشد؟!.. از این گذشته ، مگر این گرانی یا نایابی را خدا فرستاده؟!.. خدا چه کرده که این گرانی یا نایابی پدید آمده؟!.. آیا باران نفرستاده؟!.. آیا سن و ملخ فرستاده؟!.. آخر چه کرده که گرانی را پدید آورده؟!.. ای روسیاه اگر توده نافهم و نادانست و سزای نافهمی و نادانی خود را مییابد ، گناه خداست؟!..
دوباره میگویم : این یک گمراهی بزرگی از ایرانیانست. اینان خدا را نمیشناسند و آیین او را نمیدانند. باید گفت : ای نادانان ، خدا یک پادشاه خودکامهی هوسمندی نیست که از دیدن بدیها خشم گیرد و از شنیدن لابه و ناله خشمش فرونشیند. باید گفت : خدا برای گردش این جهان آیینی گزارده و آن آیین با لابه و درخواست شما دیگر نگردد. این را خدا گزارده که چون کسی بیمار گردید باید بدرمان پردازد ، چون کسی وامدار گردید باید بکوشد و پول بدست آورد و وام خود پردازد ، آن مردمی که گرفتار کمیابی یا گرسنگی گردیدند باید ببینند انگیزهی آن چیست و از راهش بچاره کوشند. آن دعانویسی که میخواهد بیماری را با دعا دور گرداند با آیین خدا میجنگد ، آن سیدی که میگوید : «نذری بمن کن تا وامت پرداخته شود» دروغ بخدا میبندد ، آن ملایی که اکنون بشما میگوید : «دعا کنید ، روضهخوانی برپا گردانید ، بزیارت روید تا این گرسنگی رفع شود» خدا را نمیشناسد.
این اگر خدا را شناختی آیین او را نیز دانستی. اگر خدا را شناختی بچنین دروغی گستاخی ننمودی. دوباره میگویم این گرسنگی نتیجهی نادانیها و نافهمیهای توده است و تا آنها برداشته نشود اینگونه گرفتاریها همیشه خواهد بود. آن دستورها که ملایان میدهند خود شُوَندهای این گرسنگی و نایابی میباشد نه اینکه چاره بآن تواند کرد.
من میشنوم چون ما مینویسیم که «دعا» و «نذر» و مانند اینها سودی ندارد کسانی بهیاهو برخاسته میگویند : «پس کارها در دست خدا نیست؟!..» و این را دستاویزی میگیرند که بما تازند.
باید گفت : ای نافهمان ، کارها در دست خداست. لیکن همان خدا چنین آیین نهاده که هر کاری جز از راهش و با افزارش پیش نرود. یک برزگری تا تخم نکارد دانه ندرود ، یک گِلکاری [2] تا دیوار و آسمانه[=سقف] نسازد خانه پدید نیاورد ، یک مردمی که در کشوری میزیند تا یکدل و یکزبان نگردند و آن کشور را خانهی خود دانسته بنگهداری و آبادیش نکوشند ، از آسایش و خرسندی بهره نیابند. اینها را خدا گزارده و هیچگاه با «دعا» و «نذر» و «لابه»ی این و آن ، گزاردهی خود را دیگر نگرداند. شما نافهمان که «میهنپرستی» را که همان نگهداری کشور است «بتپرستی» مینامید ، و ملایانتان بالای منبر رفته مالیات دادن بدولت و بسربازی رفتن را «حرام» میشمارند ، و دبستان و ثبت اسناد و قانون و ادارههای دولتی و هر چیزی که مایهی سامان و آرامش کشور است دشمن میدارید ، و بجای یکدلی و یکزبانی در یک کشور چهارده کیش میدارید ؛ این ناچاریست که همیشه گرفتار سختیها باشید ، و اینکه میخواهید با دعا و لابه و گوسفند سر بریدن و روضه خوانانیدن [3] بچاره کوشید ، این خود نافهمی دیگری از شما میباشد. شما گویا میخواهید خدا را فریب دهید و بشکستن آیین خود وادارید.
[1] : سخن از شریعت سنگلجی است که از جمله ملایان «روشناندیش» شمارده شده!
[2] : گِلکار = بنّا
[3] : خوانانیدن = بخواندن برانگیختن.
🔶 چگونه و از چه راه آفریدگار بما یاری میکند؟
(بخش سوم)
یکی از یاران میگوید : در یکی از شبهای رمضان بمسجد یکی از ملایان بنام تهران[1] رفتم. دیدم سخن از گرانی خواروبار و از کمیابی آنها میراند و آنگاه رو بزنها گردانیده چنین میگوید : «دیدید جوراب بپا نکردید ، هر شب بسینما رفتید ، خدا غضب کرد. پس بیایید در این شب احیا با خدا صلح کنید ، امشب در این مسجد بعبادت پردازید ...». ببینید آخوند تیرهدرون تنها برای آنکه یک شبِ احیا مسجدش پر باشد چه دروغی بخدا بسته!.. ببینید چه گستاخی و بیفرهنگی نموده!.. معنی این سخن آنست که خدا از جوراب نپوشیدن و بسینما رفتن زنان ایران چندان خشمناک گردیده که به کینهجویی پرداخته و گرسنگی و کمیابی باین کشور فرستاده. یکی نگفته : ای نافهم خدا کینهی زنان هوسباز تهران و تبریز را میجوید از بینوایان بوشهر و بندرعباس؟!.. اینان بهوسبازی و بیپروایی میپردازند ، و خدا آنان را از گرسنگی میکشد؟!.. از این گذشته ، مگر این گرانی یا نایابی را خدا فرستاده؟!.. خدا چه کرده که این گرانی یا نایابی پدید آمده؟!.. آیا باران نفرستاده؟!.. آیا سن و ملخ فرستاده؟!.. آخر چه کرده که گرانی را پدید آورده؟!.. ای روسیاه اگر توده نافهم و نادانست و سزای نافهمی و نادانی خود را مییابد ، گناه خداست؟!..
دوباره میگویم : این یک گمراهی بزرگی از ایرانیانست. اینان خدا را نمیشناسند و آیین او را نمیدانند. باید گفت : ای نادانان ، خدا یک پادشاه خودکامهی هوسمندی نیست که از دیدن بدیها خشم گیرد و از شنیدن لابه و ناله خشمش فرونشیند. باید گفت : خدا برای گردش این جهان آیینی گزارده و آن آیین با لابه و درخواست شما دیگر نگردد. این را خدا گزارده که چون کسی بیمار گردید باید بدرمان پردازد ، چون کسی وامدار گردید باید بکوشد و پول بدست آورد و وام خود پردازد ، آن مردمی که گرفتار کمیابی یا گرسنگی گردیدند باید ببینند انگیزهی آن چیست و از راهش بچاره کوشند. آن دعانویسی که میخواهد بیماری را با دعا دور گرداند با آیین خدا میجنگد ، آن سیدی که میگوید : «نذری بمن کن تا وامت پرداخته شود» دروغ بخدا میبندد ، آن ملایی که اکنون بشما میگوید : «دعا کنید ، روضهخوانی برپا گردانید ، بزیارت روید تا این گرسنگی رفع شود» خدا را نمیشناسد.
این اگر خدا را شناختی آیین او را نیز دانستی. اگر خدا را شناختی بچنین دروغی گستاخی ننمودی. دوباره میگویم این گرسنگی نتیجهی نادانیها و نافهمیهای توده است و تا آنها برداشته نشود اینگونه گرفتاریها همیشه خواهد بود. آن دستورها که ملایان میدهند خود شُوَندهای این گرسنگی و نایابی میباشد نه اینکه چاره بآن تواند کرد.
من میشنوم چون ما مینویسیم که «دعا» و «نذر» و مانند اینها سودی ندارد کسانی بهیاهو برخاسته میگویند : «پس کارها در دست خدا نیست؟!..» و این را دستاویزی میگیرند که بما تازند.
باید گفت : ای نافهمان ، کارها در دست خداست. لیکن همان خدا چنین آیین نهاده که هر کاری جز از راهش و با افزارش پیش نرود. یک برزگری تا تخم نکارد دانه ندرود ، یک گِلکاری [2] تا دیوار و آسمانه[=سقف] نسازد خانه پدید نیاورد ، یک مردمی که در کشوری میزیند تا یکدل و یکزبان نگردند و آن کشور را خانهی خود دانسته بنگهداری و آبادیش نکوشند ، از آسایش و خرسندی بهره نیابند. اینها را خدا گزارده و هیچگاه با «دعا» و «نذر» و «لابه»ی این و آن ، گزاردهی خود را دیگر نگرداند. شما نافهمان که «میهنپرستی» را که همان نگهداری کشور است «بتپرستی» مینامید ، و ملایانتان بالای منبر رفته مالیات دادن بدولت و بسربازی رفتن را «حرام» میشمارند ، و دبستان و ثبت اسناد و قانون و ادارههای دولتی و هر چیزی که مایهی سامان و آرامش کشور است دشمن میدارید ، و بجای یکدلی و یکزبانی در یک کشور چهارده کیش میدارید ؛ این ناچاریست که همیشه گرفتار سختیها باشید ، و اینکه میخواهید با دعا و لابه و گوسفند سر بریدن و روضه خوانانیدن [3] بچاره کوشید ، این خود نافهمی دیگری از شما میباشد. شما گویا میخواهید خدا را فریب دهید و بشکستن آیین خود وادارید.
[1] : سخن از شریعت سنگلجی است که از جمله ملایان «روشناندیش» شمارده شده!
[2] : گِلکار = بنّا
[3] : خوانانیدن = بخواندن برانگیختن.