پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.28K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
کتاب «ما چه می‌خواهیم؟»
✴️ خدا با ماست

🔶 چگونه و از چه راه آفریدگار بما یاری می‌کند؟

(بخش ششم)

این پرسش را که شما می‌کنید من نیز کرده و تا پاسخ نشنیده‌ام بکار برنخاسته‌ام. «آمیغ‌پژوهی»[1] یکی از گُهریترین[اصلی] خویهای آدمیست. هر مردی که روان و خردش بیکاره نگردیده ، خود در جستجوی آمیغهاست ، و همینکه این گفته‌های ما را بشنود ، همچون تشنه‌ای که بآب رسد آن را خواهد پذیرفت و در راه پیشرفت آن بکوشش و همراهی خواهد برخاست. در جهان همه‌ی پیشرفتها از این راه بوده.

امروز ملیونها مردان بافهم و خرد هستند که در جستجوی چنین آمیغهایند ، و نمونه‌اش جانفشانیهاییست که از یاران ما (بویژه از جوانان) پدیدار می‌باشد. در جهان نیرو تنها نیروی توپ و تفنگ نیست و نیروهای دیگری هست که توپ و تفنگ را از کار تواند انداخت.

از آن سوی امروز گرفتاریهایی که در جهانست جز نتیجه‌ی گمراهیها نیست. این کیشهای گوناگون و این نافهمیها که از پیشروان آنها پدیدار است و آن دسته‌بندیهای سیاسی و آن جنگها و کشاکشها که درمیان دولتهاست ؛ اینها بیش از همه نتیجه‌ی روشن نبودن آمیغهاست. کیشها از اینجاست که معنی راست دین را نمی‌شناسند ، و این کشاکشها از آنجا که معنی زندگانی را نمی‌دانند. اینست ما چون معنی راست جهان و زندگانی را که همان دینست روشن می‌گردانیم و خود راه چاره باین گرفتاریها باز می‌کنیم ، این ناگزیریست که هر خردمند پاکدرونی که از این گرفتاریها دلگیر است با ما همراه و هم‌آواز خواهد گردید.

این خود دلیل استواریست. ولی در اینجا دلیل دیگری هم هست که بهتر است آن را نیز روشن گردانم :

چنانکه می‌دانیم آدمیان از روزی که پیدا شده‌اند همیشه رو بسوی پیشرفت و بهتری داشته‌اند ، و کنون نیز می‌دارند. آیین پیشرفت در همه چیز روانست. بگفته‌ی دانشمندان روزی بوده که آدمیان در غارها و جنگلها می‌زیسته‌اند که هیچ یکی از افزارها و کاچالهای کنونی را نداشته ، هیچ یکی از کشاورزی و درختکاری و دامپروری و خانه‌سازی و مانند اینها را نشناخته ، از دانشها و آگاهیها بیکبار بی‌بهره می‌بوده‌اند ، پوشاک و گُستراک [2] نمی‌داشته‌اند ، خوراک جز از میوه‌های جنگلی نمی‌خورده‌اند ، زبان برای سخن گفتن نیز درمیانشان نمی‌بوده.

چیزی که هست از همان آغاز پیدایش رو بسوی پیشرفت و بهتری داشته‌اند و هر زمان گامهای دیگری در آن راه برمی‌داشته‌اند تا امروز باینجا رسیده‌اند که هستند ، و ما اگر بخواهیم تنها نامهای افزارها و کاچالهای[اثاث] ایشان را بشماریم و یا فهرستی از دانشها و آگاهیهای آنان دهیم ، باید ساتهای[صفحه] بسیار را سیاه گردانیم.

این چیزیست که دانشمندان درباره‌ی آدمیان می‌گویند و با دلیلها روشن می‌گردانند ، و چون آنان در این زمینه بگشادگی و درازی سخن رانده‌اند ما بهمین چند جمله بس کرده نیازی بسخن درازی نمی‌بینیم. آنچه می‌باید بگوییم آنست که این پیشرفت آدمیان همیشه از دو رشته باید بود :
یکی از راه افزارسازی و افزودن بشکوه بیرونی زندگانی و جلو رفتن در دانشها و آگاهیها (که می‌باید آن را راه دانشها بنامیم).

دیگری از راه شناختن معنی راست زندگانی و آدمیگری و زیستن بآیین خرد و بهره یافتن از آسایش و خرسندی (که می‌باید آن را راه دین بخوانیم).

این دو رشته یکی نیست و از هم جداست. ولی بیکدیگر بسته می‌باشند و همیشه باید توأم باشند تا نتیجه بدست آید وگرنه از پیشرفت در رشته‌ی یکمِ تنها ، نتیجه‌ی درستی در دست نتواند بود.[3]

[1] : آمیغ‌پژوهی = حقیقت‌جویی ، حقیقت‌پرستی
[2] : گُستر + اک = آنچه گسترند ، مانند : فرش ، گلیم و ...
[3] : نتواند بود (bud) = نتواند بودن.
.
دفتر «خدا با ماست»
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
هر كه را دیدید كه دوباره رخت سیدی یا ملایی پوشیده بدانید یك آدم باآزرمی[=باشرفی] نیست و از نیرنگبازی میخواهد بهره‌مندیهای نامشروعی كند و اینست او را خوار دارید و از این پیره‌زنان و مانندگان ایشان كه از دیدن عمامه دلهایشان بتكان می‌آید و بپاسداریهایی می‌پردازند جلو گیرید. آنان می‌پندارند از این پاسداری خدا را خشنود میگردانند. حقیقت را بفهمانید كه خدا از این نادانیها بیزار است.

ناتوانی خردها را ببینید : بدانش ، نیكوكاری ، پارسایی ، خردمندی ، كاردانی ، دلیری و دیگر مانند اینها كمترین ارجی گزارده نمی‌شود و بچند گز تنزیف سیاه و سفید ارج گزارده می‌شود. بدبخت از بس كه از خدا دور است گمان میكند رشته‌ی اختیار جهان در دست این تنزیفهاست و می‌ترسد اگر پاسداری نكند آسیب بیند اینست با یك دل لرزان بپاسداریهایی می‌پردازد.
(پرچم روزانه شماره‌ی227)
«از همین افسانه‌ی مهدی تاکنون صد آشوب برپا گردیده و یک نمونه از آنها آشوب بابیگری بوده. یک سید شیرازی به هوس مهدیگری افتاده و آوازی برآورده و مردم چون چشم به راه میبوده‌اند یک دسته گرد او را گرفته اند ، و آن بیمایه به عربی بافیهای خنک و بیمعنایی پرداخته ، و پس از کشاکشها و خونریزیها که خود او یکی از کشته شدگان بوده ، اکنون نتیجه آنست که گروهی بنام بهایی یا ازلی که در تیره مغزی و گمراهی بالاتر از شیعیانند پدید آمده اند و با صد بدی زندگی بسر میبرند. این یکی از میوه های تلخ آن درخت سیاست بوده.»

چپ : بهاءالله
راست بالا : سیدعلی‌محمد باب
راست میانه : یکی از زیارتگاههای بهاییان
راست پایین : عبدالبهاء فرزند بهاءالله هنگام دریافت لقب «سر» از دولت انگلستان

«شیعیگری یا بخوانند و داوری کنند»
✴️ ریشه‌ی بدبختیها (تکه‌ی پنجاه‌وچهارم)

🔶 سازمان پرورش افكار لازم است
(بخش یک از یک)

🔹کوشاد تلگرام : این نوشته در پاسخ بخواننده‌ای است که راه درمان خویهای بد مردم را پدید آوردن «سازمان پرورش افكار[1] » می‌نمود و آن را پیش می‌نهاد و همچنین دو تن دیگر که به خرابی وضع ادارات ایراد گرفته چاره نشان می‌دادند.

🔸پرچم : آقای عمادی بدانند كه ما با این كوششهای خود به «پرورش اندیشه‌ها» پرداخته‌ایم و بسازمان دیگری نیاز نیست.

🔸هر چیزی سرمایه لازم دارد. پرورش اندیشه‌ها بسته به آنست كه یك دسته‌ای با اندیشه‌های راست و سودمند باشند و دست بهم داده ‌اندیشه‌های دیگران را نیز راست گردانند. شما اگر می‌خواهید یك سپاه مرتب و آراسته‌ای پدید آورید باید یك دسته افسرانی را كه خود دانش و سرمایه دارند وادارید كه هر كدام گروهی را از جوانان تربیت كنند و در فنون جنگی آموخته گردانند وگرنه راه دیگری نخواهید داشت. چنین انگارید كه شما افسرانی ندارید ولی پافشاری می‌كنید كه باید سپاهی ترتیب داده شود آیا چه نتیجه‌ای از این پیدا می‌شود جز از آنكه هر كس با یك ترتیب من‌درآورده‌ای گروهی را ورزیده گرداند و یك سپاهی پدید آید كه جز بدرد مسخره و خنده نخورد.

شما می‌گویید : «پرورش افكار» و هیچ نمی‌اندیشید كه پرورندگان كه‌ها باشند؟.. شگفتتر آنست كه این داستان یك بار آزموده گردیده. در چند سال پیش یك دستگاهی بهمین نام پدید آوردند و خرجهای گزافی را بگردن گرفتند ولی چون سرمایه‌ای درمیان نبود نتیجه آن شد كه بیست و سی تن بمیان افتادند و بمردم نطقهایی كردند : یكی از شاه‌پرستی سخن راند و در كشورِ مشروطه شاه را یگانه امیدگاه مردم نشان داد ، دیگری از پرورش ذوق (كه ما هیچ نمی‌دانیم ذوق چیست؟) گفتگو كرد ، سومی از مقامات سعدی و حافظ سخن راند ، چهارمی ستایشهای گزافه‌آمیز از تیمور لنگ سروده او را «دارای اخلاق پیغمبری» نامید ، پنجمی از رادیو [2] گفتگو كرد ، ششمی از حجامت سخن راند و مردم را خندانید ... این شد نتیجه‌ی پرورش اندیشه‌ها و جز این نبایستی بود. چنانكه امروز هم اگر بخواهند از همان راه بیایند همان نتیجه را خواهند گرفت و جز پریشان‌گوییهای خنك سودی در دست نخواهد بود.

🔸راه درست پرورش اندیشه‌ها همینست كه ما حقایق مهمی را نشر می‌كنیم و این باعث است كه صدها و هزارها مردان و جوانان باور و اندیشه یكی گردانند و سپس هر یكی در نوبت خود آموزگار توده باشند و همه را دارای یك اندیشه گردانند.

آقای عمادی و دیگران نیز باید این راه را تقویت كنند و از این راه بكنار نروند. آن گفتارهایی كه آقایان حكمی‌زاده و محیط [3] درباره‌ی خرابی ادارات و راه چاره‌ی آنها نوشتند ما بنام همراهی بچاپ رسانیدیم وگرنه دوباره می‌گوییم :

🔸تا كارها از ریشه درست نگردد تنها یك بخشی از آن درست نخواهد گردید.

امروز با حال كنونی ، ادارات اصلاح‌پذیر نیست. یك توده‌ی اینچنانی اداراتش بهتر از آن نتواند بود.

آقایان محیط و حکمی‌زاده ایراد گرفته‌اند كه بسیاری از كاركنان ادارات پول دولت را حرام و دزدیدن آن را بخود حلال می‌شمارند. این یك ایراد بزرگیست. از یك توده‌ی اینچنانی چشم رستگاری نتوان داشت ولی باید فراموش نساخت كه این در اساس كیش آنهاست و
🔸این ایرادها كه شما می‌گیرید اگر نتیجه دهد جز این نخواهد بود كه از كیش [دست] بردارد و این زمان هم گرفتار مادّیگری گردیده باز دزدی را زشت نخواهد شمرد و اگر چاره بخواهیم راه آنست كه معنی درست دین روشن گردد و این كیشها كه خود گمراهیست از میان رود و این همانست كه در جزو كوششهای ماست.

آقای عمادی هوادار جدی فرهنگ هستند. میگویند باید فرهنگ را تعمیم داد ولی هیچ اندیشیده‌اند كه كدام فرهنگ؟.. اگر مقصودشان فرهنگ كنونیست نتیجه‌ی آن همانست كه خودشان در همین گفتار شرح داده‌اند. اگر فرهنگ دیگری را می‌گویند آن كه وجود ندارد و باید بكوشیم بوجود آوریم.

اینها را می‌نویسم و مقصودم آنست كه آقایان شتاب در كار كنند و اندیشه‌های خود را بچیزهای جزیی صرف نكنند. راه نیكی همینست كه ما پیش گرفته‌ایم و باید همه‌ی نیرو و توان خود را در این راه بكار بریم.

🔸ما اگر از همین یاران خود چند هزار تن آموزگار پدید آوریم خواهیم توانست همه‌ی اندیشه‌ها را اصلاح كنیم و این زمینه‌ی دیگر اصلاحات را فراهم خواهد گردانید. الحق باید در این راه كوشیم.
(پرچم روزانه شماره‌ی 192)

[1] : «سازمان پرورش افکار» اداره‌ای در زمان رضاشاه بود که مردم را به خواستها و تصمیمهای دولت آشنا می‌کرد و می‌کوشید با برگزاری سخنرانیها و جشنهایی ایشان را با دولت همراه و هم‌اندیشه گرداند.
[2] : همانا خواست «اهمیت رادیو» بوده. در آن هنگام هنوز ایران رادیو نداشت.
[3] : حکمی‌زاده همانست که کتاب «اسرار هزارساله» را نوشته. محیط نیز جوان روشن‌اندیشی بود که در دادگاه «مقصران شهربانی» یکی از وکیلان او را گمارده بودند.
✴️ یك داوری پاكدلانه و دانشمندانه

(بخش پایانی)

عجب‌تر آنكه در اوایل مشروطه بسیاری از شعرای معاصر تجدد در شعر را گاه در برهم زدن قافیه و وزن دانسته و گاهی نیز در هر غزلی برای هر یك از مصراعهای یك بیت قافیه‌ی مخصوص ایجاد و بر اشكالات شعر و شاعری می‌فزودند و بدون اینكه متوجه مضامین خانه برانداز اشعار اسلاف بشوند هنری كه از خود می‌نمودند این بود كه معدودی از اصطلاحات دوره‌ی مشروطه را از قبیل تمدن و آزادی و میهن‌پرستی با همان مضامین فسادآمیز آمیخته و در اشعار خود بكار برند و آن را از بهترین اصلاحات شعری می‌دانستند.

تا دست غیبی آقای كسروی را برانگیخت كه پرده از روی حقایق بردارد و ملل شرقی را بر اشتباهات هشتصد ساله‌ی خود متوجه ساخته و شاهراه اصلاحات مادی و معنوی را برویشان باز كند.

من مدتها در این اندیشه مستغرق بودم كه با وجود اینهمه كتاب اخلاقی كه در عالم اسلامی تألیف شده و اشعاری كه هزاران شاعر در اینمعنی گفته و با همه‌ی وعاظ و خطبا كه اتصالاً در مساجد و منابر بنصیحت و اندرز می‌پردازند علت چیست كه همه‌ی آنها بی‌اثر مانده و روحیات ما روز بروز فاسدتر می‌گردد و حتا مكرر قلم برداشته و خواسته‌ام در اطراف این انحطاط اخلاقی بسخن پردازم چون وارد موضوع شده‌ام دیده‌ام بآنطورها كه در نظر دارم میسر نیست مطالب متناقض و مختلفی را كه اسلاف بعنوان نصیحت و راهنمایی بهم آمیخته‌اند در عصر حاضر بهم وفق داده و گفتاری بنویسم كه با عقل سلیم درست آید و بالاخره نیز عملی و برای زندگانی بشر مفید باشد.

تا در این بین مهنامه‌ی پیمان منتشر گردید و چون بیانات حقیقت‌نمای آقای كسروی را در این باره خواندم دانستم كه اساساً مایه‌ی خرابی اخلاق ما همین نصایح و اندرزهای ضد و نقیض است كه از صاحبان افكار و عقاید گوناگون جهان نشأت یافته و بدبختانه همه‌ی آنها در فرقه‌ی ناجیه‌ی شیعه جمع گشته و چنانكه پیمان می‌گوید یكدیگر را خنثی و بلا اثر كرده و پیروی‌كنندگان را هاج و واج و آواره گزارده كه بهتر آن دیده‌اند از همه‌ی آنها دست شسته و هرآنچه وهمی‌تر و خرافاتی‌تر است برگزینند یا با حكم وقت و ساعت آنچه را مقتضی دیدند بكار برند و خودشان را از رنج عقیده‌ی راسخ برهانند : گاه صوفی مشرب بوده و در عوالم علوی سیر نمایند و وقتی خراباتی شده و نسبت بدنیا و آخرت بیقید و بیعلاقه باشند و دم را غنیمت شمرند چنانكه اشعار و افكار شعرای ما نمونه‌ی كامل از همین رویه می‌باشد و ما ایرانیان در این خصوص مربای[تربیت یافته] آنهاییم كه خلاصه‌ی ماده‌ی آنها را در كتاب وجود ما توان خواند.[1]
از شادروان ناصر روایی

کوشاد تلگرام : شادروان ناصر دفتر روایی از پیمانیان بوده و پیش از چاپ نامه‌اش در پرچم در دهم دیماه 1321بدرود زندگانی گفت. ناصر روایی از دلسوزان و بزرگان شهر خلخال بشمار می‌آید و جای خشنودیست که نیکیهایی که به شهر خود کرده فراموش نشده چنانکه در اینترنت نشان آنها هست.

پرچم همراه با گرامیداشت یاد او چنین می‌نویسد :
«... این نیكمرد عربی را می‌دانست و فارسی را بسیار نیك می‌نوشت و از تاریخ و دیگر مانند آن بهره‌مند می‌بود. ولی ما نیكیهای گرانبهاتر از اینها از وی دیدیم و آن اینكه بشعر دلبستگی بسیار می‌داشت و خود شاعر می‌بود. با اینحال چون ما در پیمان بخرده‌گیری از شعر پرداختیم او نه تنها همچون دیگران رنجیدگی ننمود ، با نوشته‌های پاكدلانه‌ی خود بیاری پرداخت. چنانكه در روزهای آخر زندگانی خود هم یك گفتاری فرستاده كه ما در این شماره بچاپ می‌رسانیم. نیز یك گفتاری در همین زمینه بیكی از روزنامه‌های تبریز فرستاده بود كه بچاپ رسیده و ما اگر جا داشتیم در یكی از شماره‌های آینده آن را خواهیم آورد.
شادروان ناصر روایی درباره‌ی دین نیز همین پاكدلی را نشان داد. زیرا با آنكه همچون دیگران گرفتار پندارهای گوناگون كیشی می‌بوده ، در این زمینه نیز با گفته‌های پیمان همداستانی نمود و همانا با یك دین پاكی از جهان رفت». [2]
ما نیز یادش را گرامی می‌داریم. این را ناگفته نگزاریم كه شیوه‌ی نوشتن او با آنكه استوارست ولی از دیده‌ی بكار بردن واژه‌های دشوار و بیگانه‌ی عربی ، نمونه‌ایست از شیوه‌ی نویسش دوره‌ی رضاشاهی. كسانی كه امروز فارسی را ساده‌تر و آسانتر می‌یابند ، این را از تأثیر «زبان پاك» روی نویسندگان بعدی بدانند.

[1] : پرچم نیمه ماهه سات 32
[2] : پرچم نیمه ماهه سات 8
.
شادروان ناصر روایی
از پشتیبانان پیمان و نویسنده‌ی گفتار بالا
✴️ ما چه می‌خواهیم؟..

🖌 احمد کسروی

📖 مهنامه‌ی پیمان

تکه‌ی 16 از بخش ششم

🔸بهانه‌ی «دین را باصل خود برمی‌گردانیم» ـ 2

چنانكه گفتیم در پیش آنان دین پرداختن بیاد درگذشتگانیست ، و برای اینكه آن درگذشتگان را هرچه بزرگتر گردانند می‌كوشند نشان دهند كه آنان همه‌ی دانشهای امروزی را می‌دانسته‌اند و آگاهی هم داده‌اند. این نتیجه‌ای را كه ما از دین می‌خواهیم و درپی رستگاری جهان و سرفرازی شرقیان می‌باشیم آنان هیچ نفهمیده‌اند و در «اصلاح» دین هم هوشیار آن نمی‌باشند.

اما عنوان «برگردانیدن دین بگوهر خود» این عنوان تازه‌ایست كه از پیمان یاد گرفته‌اند و معنایش را هم نمی‌دانند ، و شما چنین انگارید كه كسانی از آنان بچنان كاری خواهند برخاست ، بدینسان كه چند تن گرد هم نشسته و گفتگو از این خواهند كرد كه چه چیزها در گوهر دین بوده كه آنها را بگیرند و چه چیزها نبوده كه نگیرند ، بیگمان نتیجه‌ی این كار آن خواهد بود كه هرچه را كه هر یكی بخواهد ، بگوید از گوهر دینست. مثلاً صوفی خواهد گفت : صوفیگری از زمان خود پیغمبر است و از گوهر دین می‌باشد. شیعی خواهد گفت : سلمان و ابوذر و مقداد از زمان خود پیغمبر شیعه‌ی علی بودند. همچنین دیگران. آن مرد می‌گفت : خدا هم شیخیست ، پیغمبر هم شیخی بود ، امامان هم شیخی بودند.(1)

داستان آن شیرفروش است كه آب بشیر می‌ریخت و می‌آورد و می‌فروخت و سوگندهای دروغ می‌خورد ، و چون خریداران همه دانستند و او رسوا گردید ، آوازه انداخت كه توبه كرده‌ام و دیگر آب بشیر نخواهم ریخت و سوگند دروغ نخواهم خورد و پول گرد آورده بكربلا خواهم رفت ، ولی باز هم آب بشیر می‌ریخت و چون ایراد می‌گرفتند سوگندها می‌خورد كه خالص است ، و می‌گفت : «شیر خالص همینطور می‌شود شما بیجهت بدگمان شده‌اید».

فراموش نمی‌كنم بیست سال پیش كه در تبریز قیام خیابانی رخ داد و ما یك دسته بتهران آمدیم روزی با شادروان شریف‌الدوله بعبدالعظیم رفتیم ، و در آنجا در خیابان غوغایی شنیدیم و مردم انبوهی دیدیم ، و چون نزدیك شده جستجو كردیم درویشی ماری در دست می‌داشت و غوغا بر سر آن مار بود. درویش چون دستگاه درچیده گفته : «امروز بشما یك مار دوسر نشان خواهم داد» و باین بهانه مردم انبوهی بسر خود گرد آورده و پول بسیاری گرفته و در پایان یك ماری با سری پهن از قوطی بیرون آورده و مردم غوغا نموده می‌گویند این مار دوسر نیست و او پافشاری نموده می‌گوید : «مار دوسره همین طور می‌شود».

خوانندگان در شگفت خواهند بود كه ما چنین داستانهایی را یاد می‌كنیم. اینها ناگزیریست. از بس بهانه پی بهانه می‌آورند و هر زمان رنگ دیگری بسخن می‌دهند ما ناگزیریم برای روشنی سخن ـ برای آنكه پرده از نیرنگهای آنان برداریم ـ باین مثلها و داستانها پردازیم.

ببینید چه داستانیست : سالها مردم را فریب داده و با یك رشته پندارهای بیپا از كار بازداشته‌اند ، و كنون ما چون ایراد می‌گیریم و كجیهاشان برخشان می‌كشیم بجای آنكه بخود آیند و بدی كار خود را بگردن گیرند ، بیدرنگ اندیشه‌ی نیرنگ دیگر كرده می‌گویند : «دین را باصلش بازگردانیم». همه بآن می‌كوشند كه دستگاهشان بهم نخورد و بازارشان از گرمی نیفتد ، تاكنون از فرع دین نان می‌خوردند و كنون می‌خواهند از اصل آن نان بخورند.

می‌خواهند باین بهانه جلو ایرادهای ما را بگیرند ، و فردا هم هر چیزی را که بسود خود یافتند و مایه‌ی گرمی بازار شمردند بگویند در اصل دین هم بوده و هر چیزی را كه بی‌سود یافتند بگویند دیگران بدین افزوده‌اند ، و اگر كسی ایراد گرفت پاسخ دهند كه «اصل دین همین طور بوده».

اینست آنچه می‌خواهند. از كه می‌ترسند؟!. از چه باك می‌دارند؟! چرا نكنند؟!. كسانی كه جز درپی خوشیهای خود نیستند چرا هر زمان بهانه‌ی دیگری پیش نیاورند؟!. كار بجایی رسیده كه روضه‌خوان و جنازه‌كش نیز سخن از «اصل دین» می‌راند كه تو گویی در اصل دین اینها نیز بوده!

این كارها زیانش بیش از آنست كه پنداشته می‌شود ، و ما در جای دیگر باز باین زمینه درآمده و زیانهای آن را روشن خواهیم گردانید.

(1) : در جای ديگری هم نوشته‌ام در تبريز شيخی با متشرع چَخِش[= مجادله] می‌كردند و شيخی دست بزمين كوفته اين سخنان را می‌گفت.
✴️ خدا با ماست

🔶 چگونه و از چه راه آفریدگار بما یاری می‌کند؟

(بخش هفتم)

برای روشنی سخن از خود داستان گواه می‌آورم : چنانکه گفتیم آدمیان از همان آغاز پیدایش خود رو به پیشرفت و بهتری داشته‌اند و اینست از یکسو بساختن افزارها و کاچالها پرداخته‌اند (که بگفته‌ی دانشمندان تا قرنهای بسیاری جز سنگ و استخوان را نشناخته هرچه می‌ساخته‌اند جز از اینها نمی‌ساخته‌اند ، تا سپس سفالکاری یاد گرفته و پس از قرنهایی نیز پی بمس و آهن و فلزها برده‌اند) و از یکسو نیز بکشاورزی و دامپروری و نگهداری مرغان و ساختن خانه‌ها و مانند اینها برخاسته‌اند ، و همچنین کم‌کم دانشها و آگاهیها اندوخته‌اند و آتش را شناخته در زندگانی خود بکار برده‌اند و زبان برای سخن گفتن پدید آورده‌اند. ما نمی‌دانیم چند هزاره گذشته تا آدمیان این گامها را برداشته‌اند ، ولی می‌دانیم که به یک زمان درازی نیاز داشته‌اند.

هرچه هست اینها پیشرفت بزرگی می‌بوده : آدمیان از جنگلها و بن غارها بیرون آمده با دست خود خانه‌ها بنیاد می‌نهاده‌اند و می‌نشسته‌اند ، افزارها و کاچالهای بسیار از سنگ یا از سفال ساخته در زندگی بکار می‌برده‌اند ، چهارپایان و مرغانی را در خانه‌ها پرورده از آنها سود می‌جسته‌اند ، آتش را شناخته از گرمی و روشنایی آن برخوردار می‌شده‌اند ، درختهای گوناگون میوه بالا آورده و دانِگیهای[غلات] بسیار کاشته از بار آنها خوراکهای پرمزه پدید می‌آورده‌اند ، و زبانی برای سخن گفتن داشته رازهای خود را بهمدیگر آگاهی می‌داده‌اند ، و از زمین و کوه و دریا و از آفتاب و ماه و ستارگان آگاهیهایی بدست آورده بهره‌برداری می‌کرده‌اند. اینها هر یکی گام بزرگی در راه پیشرفت می‌بوده. چیزی که هست ، ما می‌دانیم آدمیان از این پیشرفت نتیجه‌ای که می‌بایست نگرفته از آسایش و خرسندی برخوردار نمی‌شده‌اند. زیرا هنوز مردمان راه «باهم زیستن» را ندانسته دُژآگاهانه [1] با یکدیگر زورآزمایی می‌کرده‌اند. در هر کجا تیره‌هایی پدید می‌آورده‌اند که هر یکی از دیگران جدا می‌زیسته. در هر کجا تیره‌ای آنکه زورآورتر می‌بوده بدیگران چیرگی می‌نموده آنان را زیردست خود می‌گردانیده. همچنین درمیان تیره‌ها همیشه کشاکش و زورآزمایی می‌بوده که هر کدام از آنها که زور بیشتر می‌داشته بسر دیگران تاخته بکشتار و تاراج می‌پرداخته‌اند. مردان را کشته زنان را به بردگی می‌برده‌اند.

این رفتاریست که با یکدیگر می‌کرده‌اند و از اینجا یک بدی دیگری پیدا می‌شده. زیرا گذشته از آنکه خودشان بهره از آسایش و خرسندی بسیار کم یافته دچار گزندها و رنجها می‌شده‌اند و ناتوانان در زیر پا لگدمال می‌گردیده‌اند ، یک زیان دیگر این می‌شده که هر تیره‌ای از دیگران بیمناک زیسته در آنجا که می‌بوده‌اند خود را پایدار و جاوید ندانسته بآبادی آنجا نمی‌کوشیده‌اند. تیره‌های ناتوان همیشه آماده‌ی کوچ و گریز می‌ایستاده‌اند که چون یک دشمن توانایی نمودار گردید ، افزارها و کاچالها و چهارپایان خود را ـ آنچه می‌توانند ـ برداشته رو بگریز آورند.

از اینجا آبادی در جهان پدید نمی‌آمده ، زیرا کسی بگزاردن بنیادهای استوار و بزرگ نمی‌پرداخته ، باغها و کشتزارهای ارجدار پدید نمی‌آورده ، به افزارسازی[=صنعت] دلگرمی نداشته بهنرنمایی در آن نمی‌کوشیده است.

بدینسان می‌گذشته تا کسی یا کسانی برخاسته‌اند و بآدمیان درسهایی درباره‌ی زندگانی و راه آن داده بآنان فهمانیده‌اند که بجای زورآزمایی و چیرگی که همگی را در رنج می‌دارد ، توانند با همدستی زیند و زورآور و کم‌زور پشتیبانی از یکدیگر نمایند و سود چنین زندگانی را بآنان فهمانیده قانونی درمیان آنان نهاده‌اند. کم‌کم در این رشته نیز پیشرفت رخ داده آدمیان بزیستن از روی همدستی و قانون خو گرفته‌اند.

می‌باید گفت : پس از این بوده که آدمیان در زندگانی بهره از آسایش و خرسندی یافته‌اند. پس از این بوده که ایمنی درمیان توده‌ها پیدا شده و هر یکی از آنها در هر کجا که می‌بوده خود را پایدار شناخته بساختن خانه‌های استوار و بزرگ ، و پدید آوردن باغها و کشتزارها ، و پروردن گله‌ها و رمه‌ها پرداخته‌اند. پس از این بوده که بافزارسازی و دیگر هنرها دلگرمی پیدا شده کسانی بهنرنمایی برخاسته‌اند. پس از این بوده که نخست داد و ستد و سپس بازرگانی پدید آمده. یک جمله بگویم : پس از این بوده که پیشرفت (یا بگفته‌ی اروپاییان شهریگری) براه خود افتاده.

[1] : دُژ = پیشوندیست که معنی بدی توأم با نتراشیدگی را می‌رساند.
✴️ ریشه‌ی بدبختیها (تکه‌ی پنجاه‌وپنجم)

🔶 ایرانیان بكوشش بیشتر نیاز دارند تا بخودستایی(بخش یک از سه)

اگر خوانندگان فراموش نكرده‌اند ما در شماره‌ی 178 و 179 پرچم گفتار درازی را زیر عنوان «تاریخ مختصر نیروی دریایی ایران» كه بخامه‌ی یكی از افسران ایرانی بود بامضای س. ب. بچاپ رسانیدیم. آن گفتار تاریخچه‌ی نیروی دریایی ایران را دربر داشت و از این جهت سودمند بود و ما نیز از چاپش خودداری ننمودیم. ولی برداشت آن گفتار و لحن نویسندگی آن با حقیقت و همچنین با راه پرچم سازشی نداشت اینبود وعده دادیم كه سپس در آن پیرامون بگفتگو پردازیم و اینك آن وعده‌ی خود را بكار می‌بندیم و مخصوصاً می‌خواهیم نویسنده‌ی آن گفتار كه یك افسر بافهم و دانشسیست این نوشته‌های ما را بخواند.

آقای س. ب. در دیباچه‌ی گفتار خود چنین می‌نویسد : در زوایای تاریخ اغلب ملل دیده شده است كه ملتی بعلت انحطاط اخلاقی و باشتباهات تاریخی زعمای آن ملت بپرتگاه نیستی افتاده و مدتها دستخوش هوا و هوس ملل وحشی دیگر واقع شده است. ولی ملل زنده‌ی عالم نه فقط در مقابل اینگونه شداید از میان نرفته‌اند بلكه با نیروی صبر و دانش و فرهنگ آنقدر كوشیده‌اند تا وقتی كه تمدن خود را بملل فاتح تحمیل و بدین طریق از رنج زحمت اسارت و بدبختی خود را رهایی بخشند.

یكی از آن مللی كه دیوارهای تمدن باستانیش همیشه پایدار و چراغ تابناك فرهنگش سالهای سال فروزان بوده و خواهد بود ملت ایرانست. این ملت كهنسال آسیایی بارها محل تاخت و تاز بیگانه قرار گرفته است ولی هیچگاه ملت فاتح نتوانسته‌اند تیشه بریشه‌ی تمدن این ملت باستانی زده و آن را از پای درآورد. چه جوانان و خردمندان این كشور همینكه احساس زوال را نموده‌اند فوراً گرد هم آمده و بر بالای كاخ ویران كشور كه پایه‌اش همیشه محكم و بر قلوب افراد ملت استوار بوده كاخ نوینی و محكم و زیبایی ساخته‌اند كه چشم مردان روزگار را خیره ساخته است و باین علت است كه چنین ملتی هیچگاه مضمحل نشده و از بین نرفته و نخواهد رفت.

تا اینجاست گفته‌های آقای س. ب. متأسفانه باید گفت خود را و دیگران را فریب دادن است. این اندیشه از چندی پیش در دلهای بسیاری از ایرانیان پیدا شده كه شكستهایی را كه ایران در قرنهای گذشته در برابر بیگانگان خورده است تأویل كرده چنین می‌گویند : اگرچه ایران در هر یكی از آنها شكست خورده و استقلال خود را از دست داده ولی چندی نگذشته كه تمدن خود را بآن مردم فاتح تحمیل كرده و آنها را در خود بتحلیل برده و بدینسان استقلال خود را نگه داشته است. مثلاً درحادثه‌ی مغول ایرانیان ناگزیر شدند گردن بیوغ آن مردم وحشی بگزارند ولی پس از چندی همان مغولان را تابع تمدن ایران گردانیده و در واقع از خود ساختند كه پادشاهان اخیر آنها دیگر یادی از مغولستان نمی‌كردند و خود را ایرانی می‌شناختند و مذهب و عادات ایرانی را پذیرفته بودند. اینست می‌گویند : ایران با این خاصیتی كه دارد از میان نرفته و پس از این هم نخواهد رفت.

ولی دوباره می‌گویم این خود را فریفتنست. باین اندیشه ایرادهای بسیاری وارد است كه من یكایك شرح خواهم داد. نخست می‌خواهم از «تمدن ایران» كه اینهمه بآن می‌نازند و پشتگرمی نشان می‌دهند گفتگو كنم :

🔸تمدن چیست؟.. تمدن یا بزبان فارسی «شهریگری» پیشرفت آدمیان در شیوه‌ی زندگانیست.

آدمی یك روز در غارها و جنگلها می‌زیسته كه نه رختی می‌پوشیده ، و نه كاچالی (اثاث البیت) داشته ، و نه صنعتی می‌شناخته. از بام تا شام روز می‌گزارده و تنها كارش آن می‌بوده كه از میوه‌های جنگل بچیند و بخورد و شكم خود را سیر گرداند و بآسایش و خوشی پردازد. ولی كم‌كم آغاز كرده كه كاچال و افزارهایی از سنگ یا از استخوان بسازد و خانه‌ای برای خود بنیاد گزارد و پوشاكی از برگ درختان یا از پوست جانوران آماده گرداند ، سپس دست بآهن و مس و دیگر فلزات یافته و افزارهای فلزی برای خود ساخته ، كشاورزی آغاز كرده ، صنعت یاد گرفته ، چهارپایانی را برای كمك خود خانگی گردانیده و بدینسان روز بروز در پیشرفت بوده تا بآنجا رسیده كه بمعنی حكومت پی برده و حكومت و قانون بنیاد نهاده و از این راه منتقل بشهرنشینی گردیده است. این پیشرفت پی هم كه آدمیان از آغاز زندگی داشته‌اند و هنوز دارند شهریگری یا تمدن نامیده می‌شود.

🔸معنی درست تمدن این است و باید دانست كه این نه چیزی است كه ایرانی و ناایرانی داشته باشد. من نمی‌دانم اینهایی كه می‌گویند : «تمدن ایرانی» چه معنایی می‌خواهند؟!. از سوی دیگر تمدن یا پیشرفت آدمیان ـ چنانكه گفتیم ـ از صدها هزار سال پیش آغاز یافته است و خود چیزی كه مایه‌ی بخود بالیدن باشد نیست. برای بخود بالیدن باید چیزهای دیگری پیدا كرد.

👇
این چه چیز است كه كسانی بگویند ما اگرچه در برابر فلان بیگانگان شكست خوردیم و زبون گردیدیم و صدها هزار جوانان و مردان خود را بكشتن دادیم ، و صدها هزار دختران و زنان باسارت فرستادیم ، و سالیان دراز توسری‌خور بودیم ولی خوشبختانه تمدنمان از میان نرفت و همان بیگانگان كم‌كم از ما گردیدند و عادتهای ما را پذیرفتند؟!.. این چه نازیدن است؟!.. این چه بخود بالیدن است؟!..

یك مثلی بیادم می‌افتد كه باید بنویسم : یك سالی كه در زنجان بودم می‌شنیدم یك مردی سالیان دراز در راه كیمیا رنج برده و یك دارایی بزرگی را در آن راه هدر گردانیده است كه اكنون با سختی زندگی می‌كند. روزی با خود او مصادف گردیدم. درمیان صحبت داستان خود را شرح داد كه چه رنجهایی كشیده و چه زیانی برده. می‌گفت : ولی یك نتیجه‌ی خوبی بدست آمده و آن اینكه در ضمن آزمایشهای شیمیایی ساختن سلفات دُ سود را یاد گرفتم كه حالا اگر گاهی بیماری در خانه اتفاق افتد و نیاز بسلفات دُ سود باشد خودم می‌سازم و احتیاج بدواخانه ندارم. در برابر آنهمه زیانهای بزرگ باین یک نتیجه‌ی بسیار كوچك خوشدلی می‌نمود.
✴️ ما چه می‌خواهیم؟..

🖌 احمد کسروی

📖 مهنامه‌ی پیمان

تکه‌ی 17 از بخش ششم

🔸بهانه‌ی دیگرشان قرآنست

بهانه‌ی دیگرشان قرآنست. می‌گویند : كتاب اسلام قرآن می‌باشد و تا آن درمیانست اسلام پایدار می‌باشد. كسانی هم می‌گویند : «اصل دین را از روی قرآن بدست آوریم».

می‌گویم : با بودن قرآنست كه این گمراهیها پیدا شده ، با بودن آنست كه چنین خواری و زبونی رو داده. شما از قرآن چه بهره می‌برید در جایی كه ده و اند كیشی كه هست همگی از قرآن دلیل می‌آورند؟!.

اما آنان كه می‌گویند اصل دین را از روی قرآن بدست آوریم ، می‌گویم این بهانه‌ای بیش نیست. بیشتر اینان این سخن را می‌گویند ولی بهیچ كاری نخواهند پرداخت. اما آنان كه راست می‌گویند و بقرآن خواهند پرداخت ما می‌پرسیم با كیشهای پیشین خود چه خواهید كرد؟.. اگر از آنها دوری خواهید گزید بسیار نیك است ، ولی باید بخَستُوید كه تاكنون كه سی یا چهل سال می‌دارید در گمراهی بوده‌اید ، و اكنون كه می‌خواهید بخودسر راهی پیش گیرید باز بگمراهی خواهید افتاد.

شما را چه شده كه بما نمی‌پیوندید؟.. چه شده كه همدستی نمی‌نمایید؟.. این راهی كه ما می‌نماییم چه ایرادی بآن می‌دارید؟.. بگویید تا بدانیم.

اینكه شما نمی‌توانید گفته‌های ما را بپذیرید «گردنكشی» است كه از خویهای بسیار بد می‌باشد ، و اینكه می‌خواهید خود راهی پیش گیرید «جداسری» است كه بسیار نكوهیده و زیان‌آور می‌باشد.

شما می‌پندارید دین یك رشته باورهاست كه می‌خواهید خود از قرآن بدست آورید ، و همین نمونه‌ی ناآگاهی شما می‌باشد. دین در یك راه گرد آمدن ، و راه زندگی شناختن است. دین اینهاست و شما سرخود باین نتیجه نخواهید رسید.

گفتگو از بهانه‌ها در اینجا بپایان می‌رسد و چون گفتار بدرازی انجامیده سخن راندن از پیوستگی پیمان با اسلام بشماره‌ی دیگر می‌ماند.
✴️ خدا با ماست

🔶 چگونه و از چه راه آفریدگار بما یاری می‌کند؟

(بخش هشتم)

همان کلمه‌ی «سیویلیزاسیون» یا شهریگری گواهی باین گفته‌های ماست. در جهان دو گونه زندگی می‌بوده که یکی را شهریگری و دیگری را بیابانیگری می‌نامیده‌اند. چرا چنین می‌بوده؟.. برای آنکه یک دسته ، کم یا بیش ، آگاهیها از معنی زندگی یافته با یکدیگر بهمدستی زیسته بآبادی جهان می‌کوشیده‌اند و شهری پدید آورده بوده‌اند ، و یک دسته در همان دُژآگاهی دیرین بازمانده جز بزورآزمایی نمی‌زیسته‌اند و اینست شهر نداشته در بیابان یا در دهکده‌ها بسر می‌برده‌اند.

این بیگمانست که آدمیان تا هزاره‌هایی معنی «باهم زیستن» را نمی‌دانسته‌اند و از اینکه هر کس باید پروای دیگران کند و آسایش آنان را نیز بدیده گیرد ، ناآگاه می‌بوده‌اند. هر مردی خودرو [1] بار آمده جز کینه و خشم و هوس و خودخواهی و رشک خود را نمی‌شناخته ، و اینکه در جهان (و همچنین در نهاد خودِ آدمی) نیک و بد توأم است و هر کسی باید خواهان نیکیها باشد و هواداری از آنها کند ، بیکبار بآنان پوشیده می‌بوده است ، و این چیزها جز در سایه‌ی پیدایش مردان باخرد و دانایی ـ مردانی که باید آنان را «خدایی» نامید ـ دانسته نگردیده است.

همچنین حال مردم آفریگا که تا صد سال پیش به همان شیوه‌ی دیرین می‌زیستند و ما از آن نیک آگاهیم ، گواه دیگری باین سخن است. صد سال پیش که جهانگردان اروپا بدرون آفریگا راه یافتند ، بومیان آنجا بیشترشان به همان حال می‌زیستند که ما در بالا روشن گردانیدیم. هر تیره‌ی کوچکی دهکده‌ای پدید آورده و هر خاندانی زیر یک خانه‌ی پوشالی جا گرفته و باندک‌کِشتی که خوراک یک ‌چهاریک سالشان را نمی‌داد بس کرده ، بزها و گوسفندها و گاوها پرورده ، با اینحال می‌زیستند و همیشه کارشان تاختن بسر تیره‌های ناتوان و کشتار و تاراج کردن آنها می‌بود. برخی از تیره‌ها گوشت آدم می‌خوردند که از دشمنان خود هر که را می‌یافتند کشته خوراک می‌ساختند. در سرزمینی همچون آفریگا که با صد آسایش توان زیست ، با این پستی و ناپاکی بسر می‌بردند.

اینان از افزارسازی و دیگر چیزها باندازه‌ی خود بهره می‌داشتند. ولی از معنی «باهم زیستن» بیکبار ناآگاه بودند و در نتیجه‌ی آن بدینسان پست و دُژآگاه می‌زیستند. می‌باید گفت حال هزارها سال پیش همگی مردمان را می‌داشتند.

از سخن خود دور نیفتیم ، این یک مثالیست و خواست ما را نیک روشن می‌گرداند. نیک روشن می‌گرداند که آدمیان همیشه در پیشرفتند. ولی این پیشرفت از دو رشته باید بود : یکی از رشته‌ی افزارسازی و افزایش دانش و آگاهی ، دیگری از رشته‌ی شناختن معنی جهان و زیستن بآیین بخردانه.

کنون سخن در آنست که از دویست و سیصد سال باز در اروپا تکانی در زمینه‌ی افزارسازی و دانش و آگاهی پدید آمده و این تکان ، جهان را برویه‌ی دیگر انداخته. زیرا صدها افزار شگفت و نوین پدید آورده آدمیان را بدریا و هوا و زیرِ دریا چیره گردانیده ، شهرها را بهم بسته و سراسر جهان را یک کشور ساخته. از آنسو بدانش و آگاهی مردمان درباره‌ی جهان و آنچه دروست بسیار افزوده است.
این پیشرفت بایستی بود. چیزی که هست چون از یک رشته است نتیجه‌ی درستی از آن بدست نمی‌آید. شما آشکاره می‌بینید که با همه‌ی این افزارها و دانشها روز بروز زندگی دشوار گردیده و بهره‌ی آدمیان از آسایش و خرسندی بسیار کم شده. آیا اینها از کجاست؟.. نه از آنست که پیشرفت نادرست[=ناکامل] است؟!..

امروز جهان را همان پیش آمده که هزار[ها] سال پیش برای نیاکان ما پیش آمده بود و برای چاره نیز همان باید بود که در همان زمانها بوده. باید پیشرفتی نیز در شناختن معنی راست زندگانی روی دهد و یک آیین بخردانه‌ای برای زندگانی درمیان باشد ، و این همانست که ما بآن برخاسته‌ایم و می‌کوشیم. آن تکان و پیشرفت اروپایی بیمانند بوده و این پیشرفت و راه ما نیز باید بیمانند باشد.

می‌خواهم بگویم ما بچیزی می‌کوشیم که در آیین بزرگ خدایی (آیینی که جهان از روی آن می‌گردد) زمینه می‌دارد ، و اینست ناگزیر پیش خواهد رفت. امروز جهان نیازمند این کوششهای ماست. از اینجا خواهید دانست که ما تنها برای ایران یا شرق نمی‌کوشیم ، برای سراسر جهان می‌کوشیم. از اینجا خواهید دانست که چه کار بزرگ وَرجاوَندی را در پیش می‌داریم.

[1] : xodru = پرورش نادیده
✴️ ریشه‌ی بدبختیها (تکه‌ی پنجاه‌وششم)

🔶 ایرانیان بكوشش بیشتر نیاز دارند تا بخودستایی(بخش دو از سه)

من اگر بخواهم از یكایك شكستهای تاریخی ایران گفتگو كنم سخن بدرازی می‌انجامد. تنها از داستان مغول بگفتگو می‌پردازم. این داستان چندان دردآور است كه ایرانیان باید جز بافسوس و دریغ یاد ننمایند. اگر وزارت فرهنگ دانشور می‌پرورانید تاكنون بایستی ده كتاب بیشتر در رازهای آن حادثه و علت زبونی ایران نوشته شود. ایرانِ آن روزی از هر باره بسیار بزرگتر از ایرانِ امروزی بوده. از حیث خاك ، مرز شرقی از كنار سیحون (می‌گویم سیحون ، نمی‌گویم جیحون) آغاز شده تا بهمدان می‌رسید و این قسمت در زیر دست خوارزمشاهیان بود ، و از همدان ، قلمرو خلیفه‌ی بغداد آغاز یافته تا شام ممتد می‌گردید ، و اینها همه بهم بسته می‌بود. از حیث انبوهی نفوس بیگمان انبوهی آن روزی سه برابر امروز بوده است.

🔸آن روز شهرهای ری و نیشابور و مرو و هرات و خوارزم و بخارا هر كدام بیش از دوملیون و سه‌ملیون مردم داشته.

پس چه شد كه یك چنین كشور پهناوری با آن مردم انبوه ، زبون چند صدهزار مغول گردید؟.. می‌دانم خواهند گفت سلطان‌محمد خوارزمشاه ناشایستی نشان داد و او باعث شد. ولی این سخن پذیرفتنی نیست. مردم اگر حس مردانگی داشتند همینكه می‌دیدند خوارزمشاه جنگ نكرد خود بمیان می‌افتادند و دسته‌ها می‌بستند و با دشمن بجنگ و آویز می‌پرداختند. در هر شهری بزرگان آنجا پیش افتاده و جوانان را شورانیده شهر خود را نگاه می‌داشتند.

برای اینكه موضوع نیك روشن گردد باید فراموش نكرد كه چنگیزخان چون بر سر ایران آمد خود او با انبوه مغولان در ماوراءالنهر نشست و بقصابی پرداخت. ولی دو تن از سرداران خود را بنام یمه و سوتای با سی‌هزار تن دنبال خوارزمشاه فرستاد و این سی‌هزار تن از رود جیحون گذشته از خراسان گرفته بكشتار و تاراج پرداختند و چون بسمنان رسیدند بدو دسته گردیده یكی از راه مازندران و دیگری از راه خوار كشتاركنان پیش آمده در ری بهم رسیدند و شهری باین بزرگی را كه بیش از دومیلیون مردم داشت كشتار كردند و از آنجا روانه‌ی همدان گردیده از آنجا از راه زنجان بآذربایجان رفته و زمستان را در آنجا گذرانیدند و بهار دوباره كشتاركنان از راه قفقاز و شمال دریای خزر بلشگرگاه مغول پیوستند و از اینهمه شهرهای بزرگ تنها تبریز بود كه ایستادگی نمود و در سایه‌ی مردانگی و غیرت شمس‌الدین طُغرایی از كشتار و تاراج آسوده ماند.

این یك داستان بسیار حیرت‌آوری است كه ایرانیان در آن روز تا باین اندازه زبون و پست بودند. ولی ما علت آن را می‌دانیم. علت آن همان بدآموزیهای صوفیان و باطنیان و خراباتیان و شاعران بوده كه غیرت و مردانگی را در تنهای مردان افسرده گردانیده بودند.

🔸در جایی كه یك مردمی همه چیز را از خدا بدانند و كوشش را وظیفه‌ی خود نشمارند ، در جایی كه مردم ، جهان را هیچ و پوچ شناخته و تنها دم را غنیمت دانند ، در جایی كه در یك كشوری صد دسته‌بندی باشد پیداست كه اینگونه زبون و خوار خواهند بود. شاعر آن زمان سعدی است كه بهم‌میهنان خود دستور بیغیرتی داده می‌گوید :
چون زهره‌ی شیران بدرد نعره‌ی كوس زینهار مده جان گرامی بفسوس
با هر كه خصومت نتوان كرد بساز دستی كه بدندان نتوان برد ببوس

یكی از بزرگان صوفیانِ آن زمان ابوبكرِ رازیست كه از مشایخ سلسله شمرده می‌شود و یكی از «اقطاب» بوده. این مرد در دیباچه‌ی كتاب خود شرح می‌دهد كه چون آمدن مغول را به ری شنیده با چند تن درویش لخت و پخت جان خود را برداشته گریخته است و زنان و فرزندان خود را بازگزارده كه می‌گوید مغولان همه را از تیغ گذرانیدند. ببینید چنین بیغیرتی در كجا بوده است؟!.

از این گذشته داستان مغول چند آسیب بزرگی را بایران زده. زیرا بیگمان در آن حادثه یك سوم مردم ایران كشته شده و یا باسارت رفتند. یك سوم دیگر نیز در آشوبهای دیگر در پایان پادشاهی مغولان نابود شدند. این كمی مردم ایران از آن زمان است ، و آنگاه مغولان تا توانستند بپستی و زبونی ایرانیان كمك كردند و خویهای ایرانیان كه پست شده بود پستترش گردانیدند. بدآموزیهای صوفیگری و خراباتیگری و جبریگری و مانند اینها كه گفتیم باعث زبونی ایرانیان در برابر مغول شده بود در زمان آنها چند صد برابر بالا رفت. یك رشته پستیها درمیان ایرانیان امروز هم هست (از جمله باب پنجم گلستان) كه یادگار مغولانست.

👇