✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 18 از بخش ششم
🔸آیا خواست از راه جز آسودگی و ایمنیست؟! ـ 1
در اینجا در پایان گفتار ، گفتههای یكی از آشنایان را كه در همین زمینههاست آورده و میخواهیم در پیرامونش گفتگو كنیم : آقای مرتضوی كه هیجده سال پیش همدیگر را شناختهایم و تاكنون دوستی و مهربانی درمیان بوده در مهرماه گذشته كه در تبریز بودم سخنانی با ایشان بمیان آمد كه گفتم برخی را در پیمان بنویسیم و در پیرامونش سخن رانیم :
آقای مرتضوی میگویند پیغمبر اسلام كتابی آورده و راهی نشان داده ، و آن كتاب درمیان ، و آن راه همچنان باز میباشد. قرآن هم میگوید : «ما راه را بنمودیم بپذیرند یا نپذیرند».(1) خواستشان آنست كه كوششهای دیگری چه نیاز است؟!.
میگویم : آیا آیین خدا اینست؟.. آیین خدا اینست كه تنها یك راهی نماید و پس از آن مردم را بخود گزارد؟!. اگر آیین خدا این بودی پیغمبر اسلام بایستی تنها بآوردن قرآن بس كند و بهیچ كوشش دیگری برنخیزد : «كتابی آورده و راهی نموده ، بپذیرند یا نپذیرند». پس آن كوششهای سیزده ساله در مكه ، و آن تلاشهای یازده ساله در مدینه بهر چه بوده؟! آن جنگ بدر ، و آن خونریزیهای اُحُد ، و آن كشتار جهود را برای چه كرده؟!.
سپس پس از مرگ او ، آن یازده امام برای چه كار بودهاند؟!. در هر زمان هزاران و صدهزاران علماء برای چه بودهاند؟. پیغمبر كتابی آورده و راهی باز نموده ، مردم پذیرفتندی یا نپذیرفتندی ، دیگر اینان چه درمیبایسته؟!. آن لشكركشیها به ایران و دیگر كشورها و شهرگشاییها چه انگیزه میداشته؟!.
از اینها گذشته ، آیا معنی «قاعدهی لطف» اینست؟!. آیا «لطفی» كه خدا باید بجهان دارد همینست؟!. همینست كه یك كتابی فرستد و در هزارها و صدهزارها سال بآن بس كند؟!.
پس چرا چون نوبت بگفتگو از شیعیگری و داستان دوازده امام میرسد میگویید : خدا باید جهان را بخود نگزارد و برای راه بردن مردم و نگهداری دین یك كسی درمیان باشد ، ولی در برابر ما بیكبار سخن را دیگر كرده میگویید پیغمبر كتابی آورده و راهی باز نموده و همان بس است؟!.
میگویید : قرآن گفته : «ما راهی بنمودیم ...» من میپرسم آن راهی كه قرآن نموده كدام یك از این كیشهاست؟!. امروزه ده و اند كیش درمیانست و همگی از قرآن دلیل میآورند و صدها سالست كه اینها درمیانست و قرآن نتوانسته داوری درمیان آنها كند.
شما تنها چشم بآغاز اسلام میدوزید و هیچ بیاد نمیآورید كه از آنزمان هزاروسیصدوپنجاه سال بیشتر گذشته و در این چندگاه صدها داستانهای بزرگ رو داده و همه چیز دیگر شده. آنروز كه قرآن میگفت : «ما راه بنمودیم بپذیرند یا نپذیرند ...» اسلام تازه رواج یافته و سرچشمهاش صاف بود ، و در سراسر عربستان جز قرآن كتاب دیگری خوانده نمیشد. ولی پس از آن سرچشمه گلآلود گردیده و كیشهای بسیار از سنی ، و شیعی ، و علیاللهی ، و اسماعیلی ، و شیخی ، و متشرع پیدا گردیده ، و بدآموزیهای گیجكنندهی بسیاری از فلسفهی یونان ، و صوفیگری ، و خراباتیگری ، و فلسفهی داروین ، و مادیگری رواج یافته ، و دیگر راهی كه قرآن نموده بود نمانده تا مردم بپذیرند یا نپذیرند.
همان خود شما شیعی هستید و قرآن را «ظنیالدلاله» دانسته و آن را كنار میگزارید و براهی كه نموده پروا نمینمایید و اخبار را كه بیگمان از قرآن جداست پیشوای خود میشمارید. با اینحال نمیدانم چگونه میگویید قرآن راهی نموده و آن همچنان باز است؟..
(1) : «إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرًا وَ إِمَّا كَفُورًا»
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 18 از بخش ششم
🔸آیا خواست از راه جز آسودگی و ایمنیست؟! ـ 1
در اینجا در پایان گفتار ، گفتههای یكی از آشنایان را كه در همین زمینههاست آورده و میخواهیم در پیرامونش گفتگو كنیم : آقای مرتضوی كه هیجده سال پیش همدیگر را شناختهایم و تاكنون دوستی و مهربانی درمیان بوده در مهرماه گذشته كه در تبریز بودم سخنانی با ایشان بمیان آمد كه گفتم برخی را در پیمان بنویسیم و در پیرامونش سخن رانیم :
آقای مرتضوی میگویند پیغمبر اسلام كتابی آورده و راهی نشان داده ، و آن كتاب درمیان ، و آن راه همچنان باز میباشد. قرآن هم میگوید : «ما راه را بنمودیم بپذیرند یا نپذیرند».(1) خواستشان آنست كه كوششهای دیگری چه نیاز است؟!.
میگویم : آیا آیین خدا اینست؟.. آیین خدا اینست كه تنها یك راهی نماید و پس از آن مردم را بخود گزارد؟!. اگر آیین خدا این بودی پیغمبر اسلام بایستی تنها بآوردن قرآن بس كند و بهیچ كوشش دیگری برنخیزد : «كتابی آورده و راهی نموده ، بپذیرند یا نپذیرند». پس آن كوششهای سیزده ساله در مكه ، و آن تلاشهای یازده ساله در مدینه بهر چه بوده؟! آن جنگ بدر ، و آن خونریزیهای اُحُد ، و آن كشتار جهود را برای چه كرده؟!.
سپس پس از مرگ او ، آن یازده امام برای چه كار بودهاند؟!. در هر زمان هزاران و صدهزاران علماء برای چه بودهاند؟. پیغمبر كتابی آورده و راهی باز نموده ، مردم پذیرفتندی یا نپذیرفتندی ، دیگر اینان چه درمیبایسته؟!. آن لشكركشیها به ایران و دیگر كشورها و شهرگشاییها چه انگیزه میداشته؟!.
از اینها گذشته ، آیا معنی «قاعدهی لطف» اینست؟!. آیا «لطفی» كه خدا باید بجهان دارد همینست؟!. همینست كه یك كتابی فرستد و در هزارها و صدهزارها سال بآن بس كند؟!.
پس چرا چون نوبت بگفتگو از شیعیگری و داستان دوازده امام میرسد میگویید : خدا باید جهان را بخود نگزارد و برای راه بردن مردم و نگهداری دین یك كسی درمیان باشد ، ولی در برابر ما بیكبار سخن را دیگر كرده میگویید پیغمبر كتابی آورده و راهی باز نموده و همان بس است؟!.
میگویید : قرآن گفته : «ما راهی بنمودیم ...» من میپرسم آن راهی كه قرآن نموده كدام یك از این كیشهاست؟!. امروزه ده و اند كیش درمیانست و همگی از قرآن دلیل میآورند و صدها سالست كه اینها درمیانست و قرآن نتوانسته داوری درمیان آنها كند.
شما تنها چشم بآغاز اسلام میدوزید و هیچ بیاد نمیآورید كه از آنزمان هزاروسیصدوپنجاه سال بیشتر گذشته و در این چندگاه صدها داستانهای بزرگ رو داده و همه چیز دیگر شده. آنروز كه قرآن میگفت : «ما راه بنمودیم بپذیرند یا نپذیرند ...» اسلام تازه رواج یافته و سرچشمهاش صاف بود ، و در سراسر عربستان جز قرآن كتاب دیگری خوانده نمیشد. ولی پس از آن سرچشمه گلآلود گردیده و كیشهای بسیار از سنی ، و شیعی ، و علیاللهی ، و اسماعیلی ، و شیخی ، و متشرع پیدا گردیده ، و بدآموزیهای گیجكنندهی بسیاری از فلسفهی یونان ، و صوفیگری ، و خراباتیگری ، و فلسفهی داروین ، و مادیگری رواج یافته ، و دیگر راهی كه قرآن نموده بود نمانده تا مردم بپذیرند یا نپذیرند.
همان خود شما شیعی هستید و قرآن را «ظنیالدلاله» دانسته و آن را كنار میگزارید و براهی كه نموده پروا نمینمایید و اخبار را كه بیگمان از قرآن جداست پیشوای خود میشمارید. با اینحال نمیدانم چگونه میگویید قرآن راهی نموده و آن همچنان باز است؟..
(1) : «إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرًا وَ إِمَّا كَفُورًا»
✴️ خدا با ماست
🔶 چگونه و از چه راه آفریدگار بما یاری میکند؟
(بخش نهم)
اروپاییان از دویست سال پیش که به پیشرفتهایی در دانشها آغاز کردند و افزارهایی همچون راهآهن و تلگراف و تلفن و ماشینهای ریسندگی و بافندگی و کارندگی پدید آوردند ، بسیار بآن نازیدند. زیرا چیزهای نادیده و بیمانندی میبود و آنان بیرون کار را دیده چنین پنداشتند که با آن افزارها از رنج مردمان کاسته آنان را بآسایش خواهند رسانید. کسانی از آنان در آن نازیدن و بخود بالیدن اندازه نشناخته ، جز از اروپاییان و آمریکاییان ، دیگران را بیبهره از شهریگری شناختند ، و سیاستگران همان را دستاویز گرفته به زیردست گردانیدن شرقیان کوشیدند.
اینها همه از ارج بیاندازهای میبود که بدانشها و افزارسازیهای خود مینهادند و همان را «در تنهایی» پیشرفتی برای جهان میپنداشتند و بآسایشهایی امید میبستند. در حالی که اروپا درمیان این تکان دانش و افزارسازی ، در رشتهی دیگر (رشتهی دین یا شناختن معنی جهان و زندگانی) به پسرفتهایی نیز دچار شده بود. زیرا از یکسو دانشمندان دچار مادّیگری گردیده به یک لغزشهای بزرگی افتاده بودند : زندگی را نبرد میشماردند ، آدمی را نیکیپذیر نمیدانستند ، خرد و روان را نمیشناختند ، به نیک و بد ارج نمیگزاردند ، در پشت سر اینجهان به هیچی گمان نمیبردند ، و چنانکه در جای دیگری روشن گردانیدهایم [1] این بدآموزیها آزها و کینهها و خشمها را در دلها بتکان آورده بجهان بسیار گران بسر میآمد. از یکسو نیز ماشینها و افزارهایی که ساخته بودند خود افزارهایی در دست آزمندان شده بدستیاری آنها هزاران دیگران را از پا میانداختند. میباید گفت دانشمندان با آن گفتههای خود آتش نبرد را درمیان مردمان هرچه فروزانتر گردانیده ، از آنسوی افزارهای بسیار بُرندهای بدست آزمندان داده بودند که از آن کشاکش همیشه چیره و فیروز درآیند. میباید گفت : آنچه دربارهی «باهم زیستن» درمیان میبود همه را بهم زده آدمیان را بار دیگر بحال پیش از شهریگری بازگردانیده بودند.
اینبود پیشامدها وارونهی امید اروپاییان را نشان داد ، و در همه جا دیده شد که آن افزارهای نوین ، نه تنها مایهی آسایش برای جهان نگردید ، خود مایهی فزونی رنج شد و گرفتاریها پدید آورد. امروز حال اروپا آنست که میدانید ، تنها داستان جنگ و خونریزی را نمیگویم. پیش از جنگ نیز بیکاران و گرسنگان مایهی گرفتاری میبودند[2] ، و اگر جنگ پایان پذیرد باز خواهند بود.[3] راستی آنست که جهان به یک راه بنبستی افتاده که ناگزیر است بازپس گردد. دربارهی گرفتاری اروپا این بس که بسیاری از اروپاییان با دانشها و افزارهای نوین (که بگمانشان خودِ سیویلیزاسیون یا شهریگریست) دشمنی نشان میدهند و آرزومندند که جهانیان از آنها چشم پوشند و بزندگانی سادهی باستان بازگردند.
ولی راستی آنست که جهانیان باید چشم باز کنند و معنی راست زندگی و راه آن را بدانند. چرا بازمیگردند؟!.. گامهایی نیز در راه شناختن آیینهای زندگانی بردارند. چرا از دانشها و افزارهای نوین چشم میپوشند؟!.. راه بکار بردن و بهره جستن از آنها را بیاموزند. از دانشها ، مادّیگری را نتیجه نباید گرفت. زندگانی نبرد نیست و آدمیان را بنبرد نیازی نمیباشد. باید بجای نبرد ، با همدستی زندگی کنند. باین لغزشهاست که باید چاره کرد. آقای مینویی نیک میدانند که ما نیز بچارهی اینها میکوشیم.
این گرفتاریهای اروپا (آن کشاکش بیکاران و کارخانهداران دیروزی و این جنگ دولتهای امروزی و دیگر مانند اینها) ، همهاش نتیجهی آز و خودخواهی و کینه و هوسمندی نیست. یک انگیزهی بزرگ آنها نبودن یک راه است. چنانکه گفتیم تکان دویستسالهی دانشها هر راهی را که میبود از میان برده و پس از آن راهی که درخور امروز جهان باشد و بهمهی نیازمندیها پاسخ تواند داد باز نشده ، و اکنون که ما بخواست خدا بآن برخاستهایم هرآینه پیش خواهد رفت.
امروز بیگمان صدهزاران ـ بلکه هزاران هزاران ـ کسانی از دانشمندان و دیگران هستند که حال جهان را دیده افسوسها میخورند ، و از بیهوده شدن رنجها و امیدها دریغها میگویند. چیزی که هست گمان چارهای نمیبرند و یا راه آن را نمیشناسند ، و اینان چون از کوششهای ما آگاه گردند و راه ما را بدانند ، همچون تشنهای که بآب رسد بهمراهی خواهند شتافت. تاکنون چنین راهی نبوده.
[1] : در مهنامهی پیمان به این جستار پرداخته شده که اکنون در کتابی بنام «ما چه میخواهیم؟» گرد آمده.
[2] : ـ اشاره به «بحران بزرگ» است ( کمابیش ده سال از 1929).
[3] : گواه درستی این سخن بحرانهای دیگر جهان سرمایهداریست که بازپسین آن بحران سال 2008 بود.
.
🔶 چگونه و از چه راه آفریدگار بما یاری میکند؟
(بخش نهم)
اروپاییان از دویست سال پیش که به پیشرفتهایی در دانشها آغاز کردند و افزارهایی همچون راهآهن و تلگراف و تلفن و ماشینهای ریسندگی و بافندگی و کارندگی پدید آوردند ، بسیار بآن نازیدند. زیرا چیزهای نادیده و بیمانندی میبود و آنان بیرون کار را دیده چنین پنداشتند که با آن افزارها از رنج مردمان کاسته آنان را بآسایش خواهند رسانید. کسانی از آنان در آن نازیدن و بخود بالیدن اندازه نشناخته ، جز از اروپاییان و آمریکاییان ، دیگران را بیبهره از شهریگری شناختند ، و سیاستگران همان را دستاویز گرفته به زیردست گردانیدن شرقیان کوشیدند.
اینها همه از ارج بیاندازهای میبود که بدانشها و افزارسازیهای خود مینهادند و همان را «در تنهایی» پیشرفتی برای جهان میپنداشتند و بآسایشهایی امید میبستند. در حالی که اروپا درمیان این تکان دانش و افزارسازی ، در رشتهی دیگر (رشتهی دین یا شناختن معنی جهان و زندگانی) به پسرفتهایی نیز دچار شده بود. زیرا از یکسو دانشمندان دچار مادّیگری گردیده به یک لغزشهای بزرگی افتاده بودند : زندگی را نبرد میشماردند ، آدمی را نیکیپذیر نمیدانستند ، خرد و روان را نمیشناختند ، به نیک و بد ارج نمیگزاردند ، در پشت سر اینجهان به هیچی گمان نمیبردند ، و چنانکه در جای دیگری روشن گردانیدهایم [1] این بدآموزیها آزها و کینهها و خشمها را در دلها بتکان آورده بجهان بسیار گران بسر میآمد. از یکسو نیز ماشینها و افزارهایی که ساخته بودند خود افزارهایی در دست آزمندان شده بدستیاری آنها هزاران دیگران را از پا میانداختند. میباید گفت دانشمندان با آن گفتههای خود آتش نبرد را درمیان مردمان هرچه فروزانتر گردانیده ، از آنسوی افزارهای بسیار بُرندهای بدست آزمندان داده بودند که از آن کشاکش همیشه چیره و فیروز درآیند. میباید گفت : آنچه دربارهی «باهم زیستن» درمیان میبود همه را بهم زده آدمیان را بار دیگر بحال پیش از شهریگری بازگردانیده بودند.
اینبود پیشامدها وارونهی امید اروپاییان را نشان داد ، و در همه جا دیده شد که آن افزارهای نوین ، نه تنها مایهی آسایش برای جهان نگردید ، خود مایهی فزونی رنج شد و گرفتاریها پدید آورد. امروز حال اروپا آنست که میدانید ، تنها داستان جنگ و خونریزی را نمیگویم. پیش از جنگ نیز بیکاران و گرسنگان مایهی گرفتاری میبودند[2] ، و اگر جنگ پایان پذیرد باز خواهند بود.[3] راستی آنست که جهان به یک راه بنبستی افتاده که ناگزیر است بازپس گردد. دربارهی گرفتاری اروپا این بس که بسیاری از اروپاییان با دانشها و افزارهای نوین (که بگمانشان خودِ سیویلیزاسیون یا شهریگریست) دشمنی نشان میدهند و آرزومندند که جهانیان از آنها چشم پوشند و بزندگانی سادهی باستان بازگردند.
ولی راستی آنست که جهانیان باید چشم باز کنند و معنی راست زندگی و راه آن را بدانند. چرا بازمیگردند؟!.. گامهایی نیز در راه شناختن آیینهای زندگانی بردارند. چرا از دانشها و افزارهای نوین چشم میپوشند؟!.. راه بکار بردن و بهره جستن از آنها را بیاموزند. از دانشها ، مادّیگری را نتیجه نباید گرفت. زندگانی نبرد نیست و آدمیان را بنبرد نیازی نمیباشد. باید بجای نبرد ، با همدستی زندگی کنند. باین لغزشهاست که باید چاره کرد. آقای مینویی نیک میدانند که ما نیز بچارهی اینها میکوشیم.
این گرفتاریهای اروپا (آن کشاکش بیکاران و کارخانهداران دیروزی و این جنگ دولتهای امروزی و دیگر مانند اینها) ، همهاش نتیجهی آز و خودخواهی و کینه و هوسمندی نیست. یک انگیزهی بزرگ آنها نبودن یک راه است. چنانکه گفتیم تکان دویستسالهی دانشها هر راهی را که میبود از میان برده و پس از آن راهی که درخور امروز جهان باشد و بهمهی نیازمندیها پاسخ تواند داد باز نشده ، و اکنون که ما بخواست خدا بآن برخاستهایم هرآینه پیش خواهد رفت.
امروز بیگمان صدهزاران ـ بلکه هزاران هزاران ـ کسانی از دانشمندان و دیگران هستند که حال جهان را دیده افسوسها میخورند ، و از بیهوده شدن رنجها و امیدها دریغها میگویند. چیزی که هست گمان چارهای نمیبرند و یا راه آن را نمیشناسند ، و اینان چون از کوششهای ما آگاه گردند و راه ما را بدانند ، همچون تشنهای که بآب رسد بهمراهی خواهند شتافت. تاکنون چنین راهی نبوده.
[1] : در مهنامهی پیمان به این جستار پرداخته شده که اکنون در کتابی بنام «ما چه میخواهیم؟» گرد آمده.
[2] : ـ اشاره به «بحران بزرگ» است ( کمابیش ده سال از 1929).
[3] : گواه درستی این سخن بحرانهای دیگر جهان سرمایهداریست که بازپسین آن بحران سال 2008 بود.
.
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی پنجاهوهفتم)
🔶 ایرانیان بكوشش بیشتر نیاز دارند تا بخودستایی (بخش سه از سه)
آقای س. ب. در گفتار خود یكی هم نام فرهنگ را میبرد و در یك جایی میگوید : «یكی از آن مللی كه دیوارهای باستانیش همیشه پایدار و چراغ تابناك فرهنگش سالهای سال فروزان بوده و خواهد بود ملت ایران است».
من نمیدانم ایران در زمان مغول چه فرهنگی داشته (و یا امروز چه فرهنگی دارد)؟! فرهنگ ایران یك رشتهی آن ، این شعرهاست كه همگی حالش را میدانند. باید گفت : خشك و تر هرچه اندیشیده و یا شنیدهاند برشتهی نظم كشیدهاند. یك نمونهای از آنها بیشرمیهای انوری و دشنامگوییهای یغما و یاوهسراییهای قاآنی است.
یك رشتهی دیگر بافندگیهای باطنیان و صوفیان و خراباتیان است كه سراپا بیپا و سراپا گمراهی است. یك رشتهی دیگر این كتابهای تاریخست ، از قبیل جهانگشای جوینی ، ظفرنامهی علی یزدی ، تاریخ وصاف ، تاریخ معجم و مانند اینها كه ما نمیدانیم آنها را چاپلوسـ[یـ]نامه بنامیم یا كتابهای تاریخی. بدبختان چندان چاپلوسی و یاوهگویی بسخنان خود افزودهاند كه تاریخ درمیان آن گم شده. یك رشتهی دیگر كتابهای پندی است كه یك نمونهی نیكی از آنها گلستان سعدی ، و یك نمونهی نیكی از این داستان قاضی همدانست.
باین فرهنگهاست كه مینازید؟!.. باین فرهنگهاست كه پشتگرمی نشان داده میگویید : «سالهای سال فروزان بوده و خواهد بود»؟!.. دریغا كه پردهی غفلت بروی چشمهای شما فروهشته شده! دریغا كه از حقایق بسیار دورید!
یك نمونهای از فرهنگ ایران در زمان مغول و از نتیجهی آن بشما نشان دهم : همان ابوبكر رازی كه دیروز گفتیم آمدن یمه و سوتای را شنیده شبانه با چند تن درویش لخت و پخت بگریخت ، و زنان و فرزندان خود را بیسرپرست گزاشت كه خودش مینویسد مغولان چون به ری رسیدند همگی را از تیغ گذرانیدند ، چنین مرد پست بیغیرتی در همان مرصادالعباد كه همین داستان را در دیباچهی آن نوشته بیك رشته تحقیقات صوفیانهی شگفتی پرداخته كه روی نادانی و كودنی را سفید گردانیده. از جمله یك عبارت عربی هست : «خمرت طینة آدم بیدی اربعین صباحا» (من گِل آدم را با دست خود چهل روز سرشتم) كه میگویند «حدیث قدسی» است و راستی آنست كه خود صوفیان ساختهاند.
به هر حال آقای ابوبكر رازی این جمله را عنوان كرده و هشت صفحه بیهودهگوییهای شگفتی كرده.
اینان چنین میپنداشتهاند كه چنانكه كوزه و لولهنگ را از گِل میسازند خدا نیز آدم را از گل ساخته. بدینسان كه گلی از خاك درست كرده و از آن كالبدی پدید آورده و سپس جانی یا روانی به وی دمیده. این اندیشهی همگی آنان دربارهی آفرینش آدمی بوده. آنوقت ابوبكر رازی بتحقیقات پرداخته میگوید خدا كالبد آدم را از گل درست كرده و درمیانهی مكه و طائف بروی زمین افكنده چهلهزار سال بساختن آن میپرداخت. فرشتهها كه از آنجا میگذشتند از اینهمه اهتمام خدا باین یك آفریدهی گلی در شگفت میشدند و از همدیگر میپرسیدند : مگر میخواهد چه بسازد كه اینهمه بآن اهتمام میورزد؟!. در دلهای خود بآدم رشك میبردند و از ارجمندی آن در نزد خدا دلتنگ میگردیدند. روزی شیطان بآنجا میگذشت آن كالبد را دید و خیره ماند ، و گفت این تو تهیست من میتوانم بدرون آن بروم و از راز كار ، آگاه گردم. این گفت و از سوراخ بینی بدرون آدم رفت و همه جا را گردید. ولی به یك جا رسید كه در آن را بسته یافت و بدرون آن رفتن نتوانست. آن یك جا دل بود. آری دل مخزن اسرار الهیست و شیطان را بآن راه نیست ... هفت یا هشت صفحه را با این سخنان یاوه پر كرده است.
🔸این است نمونهای از فرهنگ ایران در زمان مغول كه هر كس باید بخواند و از شرمندگی سر پایین اندازد ، نه آنكه ببالد و بنازد و بخودستایی پردازد؟!.. این بسود دشمنان ایران است كه ایرانیان باین چیزهای مفت و بیهوده بنازند و آنها را هر زمان تازه گردانند و غفلت را تا بآنجا رسانند كه بگویند ما چون تمدن و فرهنگ داریم همیشه پایدار خواهیم ماند.
دوباره تكرار میكنم : ایرانیان بكوشش بیشتری نیاز دارند تا بخودستایی.
🔸این چیزها كه از گذشته بایران رسیده و یادگار زمانهای زبونی و درماندگیست باید كوشید و همه را از میان برد و نشانی بازنگزاشت. این كتابهای سراپا گمراهی و نادانی كه از زمان مغول بازمانده باید همه را بآتش كشید و مردم را از زیان آنها بازداشت. اگر ایرانیان در آرزوی فرهنگ میباشند باید بكوشند و حقایق زندگی را یاد گیرند و دارای یك فرهنگ بسیار ارجدار گرانمایهای گردند.
(پرچم روزانه شمارههای 193 ، 194 ، 195)
🔶 ایرانیان بكوشش بیشتر نیاز دارند تا بخودستایی (بخش سه از سه)
آقای س. ب. در گفتار خود یكی هم نام فرهنگ را میبرد و در یك جایی میگوید : «یكی از آن مللی كه دیوارهای باستانیش همیشه پایدار و چراغ تابناك فرهنگش سالهای سال فروزان بوده و خواهد بود ملت ایران است».
من نمیدانم ایران در زمان مغول چه فرهنگی داشته (و یا امروز چه فرهنگی دارد)؟! فرهنگ ایران یك رشتهی آن ، این شعرهاست كه همگی حالش را میدانند. باید گفت : خشك و تر هرچه اندیشیده و یا شنیدهاند برشتهی نظم كشیدهاند. یك نمونهای از آنها بیشرمیهای انوری و دشنامگوییهای یغما و یاوهسراییهای قاآنی است.
یك رشتهی دیگر بافندگیهای باطنیان و صوفیان و خراباتیان است كه سراپا بیپا و سراپا گمراهی است. یك رشتهی دیگر این كتابهای تاریخست ، از قبیل جهانگشای جوینی ، ظفرنامهی علی یزدی ، تاریخ وصاف ، تاریخ معجم و مانند اینها كه ما نمیدانیم آنها را چاپلوسـ[یـ]نامه بنامیم یا كتابهای تاریخی. بدبختان چندان چاپلوسی و یاوهگویی بسخنان خود افزودهاند كه تاریخ درمیان آن گم شده. یك رشتهی دیگر كتابهای پندی است كه یك نمونهی نیكی از آنها گلستان سعدی ، و یك نمونهی نیكی از این داستان قاضی همدانست.
باین فرهنگهاست كه مینازید؟!.. باین فرهنگهاست كه پشتگرمی نشان داده میگویید : «سالهای سال فروزان بوده و خواهد بود»؟!.. دریغا كه پردهی غفلت بروی چشمهای شما فروهشته شده! دریغا كه از حقایق بسیار دورید!
یك نمونهای از فرهنگ ایران در زمان مغول و از نتیجهی آن بشما نشان دهم : همان ابوبكر رازی كه دیروز گفتیم آمدن یمه و سوتای را شنیده شبانه با چند تن درویش لخت و پخت بگریخت ، و زنان و فرزندان خود را بیسرپرست گزاشت كه خودش مینویسد مغولان چون به ری رسیدند همگی را از تیغ گذرانیدند ، چنین مرد پست بیغیرتی در همان مرصادالعباد كه همین داستان را در دیباچهی آن نوشته بیك رشته تحقیقات صوفیانهی شگفتی پرداخته كه روی نادانی و كودنی را سفید گردانیده. از جمله یك عبارت عربی هست : «خمرت طینة آدم بیدی اربعین صباحا» (من گِل آدم را با دست خود چهل روز سرشتم) كه میگویند «حدیث قدسی» است و راستی آنست كه خود صوفیان ساختهاند.
به هر حال آقای ابوبكر رازی این جمله را عنوان كرده و هشت صفحه بیهودهگوییهای شگفتی كرده.
اینان چنین میپنداشتهاند كه چنانكه كوزه و لولهنگ را از گِل میسازند خدا نیز آدم را از گل ساخته. بدینسان كه گلی از خاك درست كرده و از آن كالبدی پدید آورده و سپس جانی یا روانی به وی دمیده. این اندیشهی همگی آنان دربارهی آفرینش آدمی بوده. آنوقت ابوبكر رازی بتحقیقات پرداخته میگوید خدا كالبد آدم را از گل درست كرده و درمیانهی مكه و طائف بروی زمین افكنده چهلهزار سال بساختن آن میپرداخت. فرشتهها كه از آنجا میگذشتند از اینهمه اهتمام خدا باین یك آفریدهی گلی در شگفت میشدند و از همدیگر میپرسیدند : مگر میخواهد چه بسازد كه اینهمه بآن اهتمام میورزد؟!. در دلهای خود بآدم رشك میبردند و از ارجمندی آن در نزد خدا دلتنگ میگردیدند. روزی شیطان بآنجا میگذشت آن كالبد را دید و خیره ماند ، و گفت این تو تهیست من میتوانم بدرون آن بروم و از راز كار ، آگاه گردم. این گفت و از سوراخ بینی بدرون آدم رفت و همه جا را گردید. ولی به یك جا رسید كه در آن را بسته یافت و بدرون آن رفتن نتوانست. آن یك جا دل بود. آری دل مخزن اسرار الهیست و شیطان را بآن راه نیست ... هفت یا هشت صفحه را با این سخنان یاوه پر كرده است.
🔸این است نمونهای از فرهنگ ایران در زمان مغول كه هر كس باید بخواند و از شرمندگی سر پایین اندازد ، نه آنكه ببالد و بنازد و بخودستایی پردازد؟!.. این بسود دشمنان ایران است كه ایرانیان باین چیزهای مفت و بیهوده بنازند و آنها را هر زمان تازه گردانند و غفلت را تا بآنجا رسانند كه بگویند ما چون تمدن و فرهنگ داریم همیشه پایدار خواهیم ماند.
دوباره تكرار میكنم : ایرانیان بكوشش بیشتری نیاز دارند تا بخودستایی.
🔸این چیزها كه از گذشته بایران رسیده و یادگار زمانهای زبونی و درماندگیست باید كوشید و همه را از میان برد و نشانی بازنگزاشت. این كتابهای سراپا گمراهی و نادانی كه از زمان مغول بازمانده باید همه را بآتش كشید و مردم را از زیان آنها بازداشت. اگر ایرانیان در آرزوی فرهنگ میباشند باید بكوشند و حقایق زندگی را یاد گیرند و دارای یك فرهنگ بسیار ارجدار گرانمایهای گردند.
(پرچم روزانه شمارههای 193 ، 194 ، 195)
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 19 از بخش ششم
🔸آیا خواست از راه جز آسودگی و ایمنیست؟! ـ 2
ببینید آقای ارجمند ، كسانی كه با ما روبرو میشوند و گفتگو میكنند بدو دستهاند : یك دسته آنان كه در جستجوی راستیها میباشند و بدلیلی كه شنیدند گردن میگزارند ، و یك دسته آنان كه میخواهند كیش یا دانستههای خود را نگه دارند و دربند راستیها نیستند ، و اینست چون دلیلی شنیدند و پاسخی نتوانستند ، این بار از راه دیگری پیش میآیند.
این داستان را هیجده سال پیش در زنجان از خودتان شنیدهام : «طلبهای میخواست عروسی كند ، و چون پولی نمیداشت از چیتفروشی چیت و پارچه به پَسادست (نسیه) خرید ، چیتفروش هرچه چشم براه داشت طلبه پول بیاورد نتیجهای ندید. روزی طلبه از جلو دكان میگذشت او را فراخواند و بنشاند و پس از نوازش چنین گفت : «شیخنا آن شصت تومان پول چیت و پارچه را از بابت «رد مظالم» حساب كنید» طلبه لبهای خود را با زبان پاك كرده چنین گفت : «مومن! من همان وقت آن را از بابت رد مظالم حساب كردم»». دانسته شد از نخست اندیشهی پول دادن نداشته است.
این كسان نیز از نخست اندیشهی گوش دادن بدلیل و گردن گزاردن براستی نمیدارند ، و اینست در یك جا كه درماندند و پاسخی نتوانستند بیكبار آن را كنار میگزارند و اینزمان از راه دیگر میآیند. ما امیدمندیم شما آقای مرتضوی از این دسته نباشید ، هم امیدمندیم و هم دوست میداریم ، دوست میداریم شما را از دست ندهیم.
آقای مرتضوی میگویند : «ایكاش پیمان بگفتههای اخلاقی بس میكرد و دربارهی دین چیزی نمینوشت» میگویم : ایكاش دانستیمی كه شما را باین آرزو چه واداشته؟!.. كوششهای پیمان در پیرامون دین و كارهایی كه انجام داده در زمینهی خود بیمانند است. من اگر بخواهم این كارهای خود را یكایك بشمارم سخن بس دراز گردد ، و نیازی هم نیست و خوانندگان میدانند. دین در برابر دانشها ، و در برابر مادیگری ، و در برابر هیاهوی اروپاییگری شكست خورده و خوار شده بود ، و دستههای انبوهی دین داشتن را ننگ خود میشماردند ، و دستهی انبوهی خدا را در نبودن گزارده ، و بیفرهنگانه زبان بریشخند باز میكردند ، و هنوز شعرهای ایرج از زبانها نیفتاده. در چنین زمانی ما بپشتیبانی دین برخاستیم و بهمگی اروپاییگری و مادیگری و دیگر گمراهیها پاسخهای بُرنده دادیم و دین را با دانش یكی گردانیده و بآنجا رسانیدیم كه بگوییم دین باید بدانشها راهنما و نگهبان باشد. اینها آسان مینماید ولی بسیار دشوار است و كاریست كه تاكنون كرده نشده بود.
ما میتوانیم یك نمونهی نیكی نشان دهیم : یك مجتهد نجفی كه والاترین جایگاه را درمیان پیشوایان كیشها میدارد ، اگر با یك شاگرد دبیرستانی كه بیدین باشد روبرو گردد و گفتگو كند آن شاگرد دبیرستان صد ایراد باو تواند گرفت كه بهیچ یكی پاسخی نتواند داد. ولی ما در پیمان بنام هواداری از دین با بزرگترین دانشمندان اروپا كه فیلسوفان مادی و دیگران باشند بگفتگو میپردازیم و با پیشانی باز بهمه پاسخ میدهیم. اینست جایگاهی كه ما دین را رسانیدهایم.
از آنسوی ما میكوشیم چهارده و پانزده كیش را كه در ایران است یكایك براندازیم و همهی مردم را بیك شاهراه آوریم و در این راه بیاری خدا فیروزیم ، و شما میبینید كه زبانها بسته شده و همه درماندهاند.
كوششهای باین بزرگی ، نمیدانم شما چگونه ناخرسندی مینمایید؟!. هرچه میاندیشم انگیزهای نمیبینم. شما اگر اندوه اسلام را میخورید اسلامی نمانده. اگر دربند آن «ساختمان اندیشهای» میباشید آن نه چیزی است كه مردی همچون شما پوچی و بیهودگی آن را درنیابد. بویژه با این یادآوریهای پیاپی كه ما میكنیم.
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 19 از بخش ششم
🔸آیا خواست از راه جز آسودگی و ایمنیست؟! ـ 2
ببینید آقای ارجمند ، كسانی كه با ما روبرو میشوند و گفتگو میكنند بدو دستهاند : یك دسته آنان كه در جستجوی راستیها میباشند و بدلیلی كه شنیدند گردن میگزارند ، و یك دسته آنان كه میخواهند كیش یا دانستههای خود را نگه دارند و دربند راستیها نیستند ، و اینست چون دلیلی شنیدند و پاسخی نتوانستند ، این بار از راه دیگری پیش میآیند.
این داستان را هیجده سال پیش در زنجان از خودتان شنیدهام : «طلبهای میخواست عروسی كند ، و چون پولی نمیداشت از چیتفروشی چیت و پارچه به پَسادست (نسیه) خرید ، چیتفروش هرچه چشم براه داشت طلبه پول بیاورد نتیجهای ندید. روزی طلبه از جلو دكان میگذشت او را فراخواند و بنشاند و پس از نوازش چنین گفت : «شیخنا آن شصت تومان پول چیت و پارچه را از بابت «رد مظالم» حساب كنید» طلبه لبهای خود را با زبان پاك كرده چنین گفت : «مومن! من همان وقت آن را از بابت رد مظالم حساب كردم»». دانسته شد از نخست اندیشهی پول دادن نداشته است.
این كسان نیز از نخست اندیشهی گوش دادن بدلیل و گردن گزاردن براستی نمیدارند ، و اینست در یك جا كه درماندند و پاسخی نتوانستند بیكبار آن را كنار میگزارند و اینزمان از راه دیگر میآیند. ما امیدمندیم شما آقای مرتضوی از این دسته نباشید ، هم امیدمندیم و هم دوست میداریم ، دوست میداریم شما را از دست ندهیم.
آقای مرتضوی میگویند : «ایكاش پیمان بگفتههای اخلاقی بس میكرد و دربارهی دین چیزی نمینوشت» میگویم : ایكاش دانستیمی كه شما را باین آرزو چه واداشته؟!.. كوششهای پیمان در پیرامون دین و كارهایی كه انجام داده در زمینهی خود بیمانند است. من اگر بخواهم این كارهای خود را یكایك بشمارم سخن بس دراز گردد ، و نیازی هم نیست و خوانندگان میدانند. دین در برابر دانشها ، و در برابر مادیگری ، و در برابر هیاهوی اروپاییگری شكست خورده و خوار شده بود ، و دستههای انبوهی دین داشتن را ننگ خود میشماردند ، و دستهی انبوهی خدا را در نبودن گزارده ، و بیفرهنگانه زبان بریشخند باز میكردند ، و هنوز شعرهای ایرج از زبانها نیفتاده. در چنین زمانی ما بپشتیبانی دین برخاستیم و بهمگی اروپاییگری و مادیگری و دیگر گمراهیها پاسخهای بُرنده دادیم و دین را با دانش یكی گردانیده و بآنجا رسانیدیم كه بگوییم دین باید بدانشها راهنما و نگهبان باشد. اینها آسان مینماید ولی بسیار دشوار است و كاریست كه تاكنون كرده نشده بود.
ما میتوانیم یك نمونهی نیكی نشان دهیم : یك مجتهد نجفی كه والاترین جایگاه را درمیان پیشوایان كیشها میدارد ، اگر با یك شاگرد دبیرستانی كه بیدین باشد روبرو گردد و گفتگو كند آن شاگرد دبیرستان صد ایراد باو تواند گرفت كه بهیچ یكی پاسخی نتواند داد. ولی ما در پیمان بنام هواداری از دین با بزرگترین دانشمندان اروپا كه فیلسوفان مادی و دیگران باشند بگفتگو میپردازیم و با پیشانی باز بهمه پاسخ میدهیم. اینست جایگاهی كه ما دین را رسانیدهایم.
از آنسوی ما میكوشیم چهارده و پانزده كیش را كه در ایران است یكایك براندازیم و همهی مردم را بیك شاهراه آوریم و در این راه بیاری خدا فیروزیم ، و شما میبینید كه زبانها بسته شده و همه درماندهاند.
كوششهای باین بزرگی ، نمیدانم شما چگونه ناخرسندی مینمایید؟!. هرچه میاندیشم انگیزهای نمیبینم. شما اگر اندوه اسلام را میخورید اسلامی نمانده. اگر دربند آن «ساختمان اندیشهای» میباشید آن نه چیزی است كه مردی همچون شما پوچی و بیهودگی آن را درنیابد. بویژه با این یادآوریهای پیاپی كه ما میكنیم.
✴️ خدا با ماست
🔶 چگونه و از چه راه آفریدگار بما یاری میکند؟
(بخش دهم)
ما در زمینهی زندگانی و راه آن سخنانی میگوییم که همه آمیغ و سراپا راستست ، در استواری همسنگ همان دانشها میباشد و اینست ناگزیر پیش خواهد رفت.
ما که به یاوری آفریدگار امیدمندیم و همیشه میگوییم : «خدا با ماست» ، خواستمان نه آنست که خدا آیین خود را بهم خواهد زد و بما از یک راه بیرون از آیین (مثلاً با فرستادن فرشتهها) یاوری خواهد کرد. این راستست که دلهای مردم بدست خداست و ما از این باره در جای دیگری سخن خواهیم راند ، لیکن در اینجا آن را هم نمیگوییم و آن یاوری که خدا بما میکند و آن باهمی که با ما میدارد ، اینست که چنین شاهراهی را بروی ما باز کرده و بچنین کار ورجاوندی ، ما را برانگیخته است.
شما بآن ننگرید که کسانی در ایران در برابر ما ایستادگی میکنند ، بیپروایی مینمایند ، بدشمنی برمیخیزند. اینان آنهایند که سالها با پندارهای بیپا و اندیشههای کج بسر برده و مغزها را با آنها انباشتهاند ، و اینست فهمها و خردهاشان بیکاره گردیده. بسیاری نیز هنوز پی بگوهر گفتههای ما نبردهاند و چنین میدانند که اینها نیز سخنانی همچون سخنان دیگران میباشد.
شما میبینید همین دشمنان هم تاکنون یک پاسخی نتوانستهاند ، یک ایرادی پیدا نکردهاند ، جز هایهوی و بدخواهی کاری از دستشان برنیامده. میبینید که مردان باخرد و پاکدرونی ، از جوانان و دیگران ، از دور و نزدیک بما میگرایند و میگروند و هر یکی در جای خود بکوششهایی میپردازند. آیا اینها دلیل فیروزی نیست؟!..
در پایان سخن نکتهی دیگری را روشن میگردانم : بیگمانست که این جهان از روی یک آیینی میگردد ، آیین استواری که هیچگاه دیگر نشود. بیگمانست که لابه و درخواست مردمان در این باره بیهوده میباشد و آنچه غزالی و دیگران گفتهاند بیپاست. این مردمانند که باید پیروی از آیین خدا کنند و از روی آن زیند ، نه خداست که باید آیین خود را با خواهش این و آن دیگر گرداند.
لیکن آن آیین خدا ، چندان که پنداشته میشود ساده نیست و چهبسا که نیاز به زَندیدن[1] دارد ، و من اینک یک بندی را از آن بگفتگو میگزارم :
داروین و پیروان او چنین میگویند : آفریدگان هر گونهای جداگانه آفریده نشده ، بلکه هر یکی از گونهی دیگری جدا گردیده. مثلاً درمیان دانِگیها گندم یک گونهای از آنهاست. این گونه خود جداگانه پیدایش نیافته بلکه از جو ، یا جو و گندم هر دو از یک دانِگی دیگری جدا گردیده. میتوان چنین انگاشت که در یک کشتزاری که جو یا دانِگی دیگری کاشته شده بود ، ناگهان یک سنبل بلندتری با دانههای پرمغزتری پیدا شده و این گندم میبوده که تخمش بازمانده و روز بروز فزونتر گردیده.
همچنین است داستان چهارپایان و مرغان و دیگر جانوران که هر گونهای از گونهی دیگری پیدا شده است.
بلکه همچنین است داستان آدمی ، که بگفتهی آنان ، از بوزینه یا از یک جانور بالاتری پیدا گردیده.
میباید گفت : جهان آفرش که در پیشرفت بوده راه آن همین بوده : از هر چیز یک چیز بهتری جدا گردیده.
اینها چیزهاییست که دانشمندان میگویند و ما چون ایرادی نمیداریم میپذیریم. ولی اینک در پیرامون آن بسخنانی میپردازیم ، و چون یکی از خود دانشمندان ، اینسان پیدایشهای نابیوسان[2] را «جهش» نام داده من نیز آن را با همان نام میخوانم.
ما میگوییم : این جهشها و یا پیدایشهای نابیوسان ، یک بندی از آیین جهان میباشد که همیشه روان بوده و خواهد بود ، و گاهی نیز جهشهای برجستهتری نمایان گردد.
مثلاً بگفتهی دانشمندان ، خورشید و زمین و کرههای دیگری در آغاز خود یک تودهی بخاری میبوده که در فضا میایستاده ، ولی ناگهان تکانی در آن پیدا شده و بگرد خود چرخیدن گرفته.
پس از زمان بسیاری تکهای از آن جدا شده و این نیز کرهای گردیده که هم بگرد خود و هم بگرد خورشید چرخیدن آغازیده.
این کره زمان درازی تهی میبوده تا هنگامی رسیده که رُستنی[=گیاه] در آن پدید آمده.
سپس نیز زمان درازی گذشته تا زندگی در آن پیدا شده و جانوران زیستن آغاز کردهاند.
سپس نیز سدههای بسیاری گذشته تا آدمی رخ نموده و بزندگی پرداخته.
[1] : زندیدن = شرح دادن.
[2] : بیوسیدن (biusidan) = انتظار کشیدن ؛ بیوسش = انتظار ؛ بیوسان = منتظر ؛ نابیوسان = غیرمنتظره.
🔶 چگونه و از چه راه آفریدگار بما یاری میکند؟
(بخش دهم)
ما در زمینهی زندگانی و راه آن سخنانی میگوییم که همه آمیغ و سراپا راستست ، در استواری همسنگ همان دانشها میباشد و اینست ناگزیر پیش خواهد رفت.
ما که به یاوری آفریدگار امیدمندیم و همیشه میگوییم : «خدا با ماست» ، خواستمان نه آنست که خدا آیین خود را بهم خواهد زد و بما از یک راه بیرون از آیین (مثلاً با فرستادن فرشتهها) یاوری خواهد کرد. این راستست که دلهای مردم بدست خداست و ما از این باره در جای دیگری سخن خواهیم راند ، لیکن در اینجا آن را هم نمیگوییم و آن یاوری که خدا بما میکند و آن باهمی که با ما میدارد ، اینست که چنین شاهراهی را بروی ما باز کرده و بچنین کار ورجاوندی ، ما را برانگیخته است.
شما بآن ننگرید که کسانی در ایران در برابر ما ایستادگی میکنند ، بیپروایی مینمایند ، بدشمنی برمیخیزند. اینان آنهایند که سالها با پندارهای بیپا و اندیشههای کج بسر برده و مغزها را با آنها انباشتهاند ، و اینست فهمها و خردهاشان بیکاره گردیده. بسیاری نیز هنوز پی بگوهر گفتههای ما نبردهاند و چنین میدانند که اینها نیز سخنانی همچون سخنان دیگران میباشد.
شما میبینید همین دشمنان هم تاکنون یک پاسخی نتوانستهاند ، یک ایرادی پیدا نکردهاند ، جز هایهوی و بدخواهی کاری از دستشان برنیامده. میبینید که مردان باخرد و پاکدرونی ، از جوانان و دیگران ، از دور و نزدیک بما میگرایند و میگروند و هر یکی در جای خود بکوششهایی میپردازند. آیا اینها دلیل فیروزی نیست؟!..
در پایان سخن نکتهی دیگری را روشن میگردانم : بیگمانست که این جهان از روی یک آیینی میگردد ، آیین استواری که هیچگاه دیگر نشود. بیگمانست که لابه و درخواست مردمان در این باره بیهوده میباشد و آنچه غزالی و دیگران گفتهاند بیپاست. این مردمانند که باید پیروی از آیین خدا کنند و از روی آن زیند ، نه خداست که باید آیین خود را با خواهش این و آن دیگر گرداند.
لیکن آن آیین خدا ، چندان که پنداشته میشود ساده نیست و چهبسا که نیاز به زَندیدن[1] دارد ، و من اینک یک بندی را از آن بگفتگو میگزارم :
داروین و پیروان او چنین میگویند : آفریدگان هر گونهای جداگانه آفریده نشده ، بلکه هر یکی از گونهی دیگری جدا گردیده. مثلاً درمیان دانِگیها گندم یک گونهای از آنهاست. این گونه خود جداگانه پیدایش نیافته بلکه از جو ، یا جو و گندم هر دو از یک دانِگی دیگری جدا گردیده. میتوان چنین انگاشت که در یک کشتزاری که جو یا دانِگی دیگری کاشته شده بود ، ناگهان یک سنبل بلندتری با دانههای پرمغزتری پیدا شده و این گندم میبوده که تخمش بازمانده و روز بروز فزونتر گردیده.
همچنین است داستان چهارپایان و مرغان و دیگر جانوران که هر گونهای از گونهی دیگری پیدا شده است.
بلکه همچنین است داستان آدمی ، که بگفتهی آنان ، از بوزینه یا از یک جانور بالاتری پیدا گردیده.
میباید گفت : جهان آفرش که در پیشرفت بوده راه آن همین بوده : از هر چیز یک چیز بهتری جدا گردیده.
اینها چیزهاییست که دانشمندان میگویند و ما چون ایرادی نمیداریم میپذیریم. ولی اینک در پیرامون آن بسخنانی میپردازیم ، و چون یکی از خود دانشمندان ، اینسان پیدایشهای نابیوسان[2] را «جهش» نام داده من نیز آن را با همان نام میخوانم.
ما میگوییم : این جهشها و یا پیدایشهای نابیوسان ، یک بندی از آیین جهان میباشد که همیشه روان بوده و خواهد بود ، و گاهی نیز جهشهای برجستهتری نمایان گردد.
مثلاً بگفتهی دانشمندان ، خورشید و زمین و کرههای دیگری در آغاز خود یک تودهی بخاری میبوده که در فضا میایستاده ، ولی ناگهان تکانی در آن پیدا شده و بگرد خود چرخیدن گرفته.
پس از زمان بسیاری تکهای از آن جدا شده و این نیز کرهای گردیده که هم بگرد خود و هم بگرد خورشید چرخیدن آغازیده.
این کره زمان درازی تهی میبوده تا هنگامی رسیده که رُستنی[=گیاه] در آن پدید آمده.
سپس نیز زمان درازی گذشته تا زندگی در آن پیدا شده و جانوران زیستن آغاز کردهاند.
سپس نیز سدههای بسیاری گذشته تا آدمی رخ نموده و بزندگی پرداخته.
[1] : زندیدن = شرح دادن.
[2] : بیوسیدن (biusidan) = انتظار کشیدن ؛ بیوسش = انتظار ؛ بیوسان = منتظر ؛ نابیوسان = غیرمنتظره.
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی پنجاهوهشتم)
🔶 دربارهی صوفیان و درویشان (بخش یک از چهار)
چند روز پیش در پرچم گفتاری دربارهی صوفیگری بخامهی آقای رحیمی چاپ كردیم و اینك میخواهیم در آن زمینه بیك رشته گفتارهای دیگری پردازیم. این نیز همچون شعر باید دنبال گردد.
اگر ایرانیان تودهای بودند كه نیك و بد شناسند و سود و زیان بفهمند ما دربارهی صوفیان بهیچ گفتاری نیاز پیدا نمیكردیم. مگر درویشها و گلِمولاها كه تا پانزده سال پیش در ایران بفراوانی یافت میشدند و با آن ریخت «بُلعجایب» و رخت چركآلود در جلو چشمهای خودی و بیگانه نمودار میگردیدند فراموش شدهاند؟!.. ، مگر آموزاكهایی كه نتیجهاش این هیكلهای شوم بوده نیاز بگفتگو دارد؟!..
🔸راستی را باید گفت : این مردم چشم دارند و نمیبینند ، و گوش دارند و نمیشنوند ، و مغز دارند و نمیفهمند.
من میپرسم : آیا درویشان گدایی میكنند یا نه؟.. همه میدانیم كه میكنند. یا گدایی میكنند ، یا ماربازی ، یا حقهبازی. باز میپرسم : آیا گدایی بد است یا نه؟!. همه میدانیم كه بد است و شرم و آزرم آدمی را از میان میبرد. پس دیگر جای چه گفتگوست؟!.. چرا صالحعلیشاهها و مستعلیشاهها و قطبعلیشاهها از میدان درنمیروند؟!..
چند روز پیش در میدان توپخانه سوار اتوبوس میشدم دیدم یك مردی با ریش توپی و گیسوان حنایی دراز و سرِ باز نیز سوار گردید. دانستم درویش است ، گلِمولاست ، پیر است ، مرشد است ، قطب است ، ولیست ، عارفست. از دیدنش متأثر شده بیاد زمان پیش [1] افتادم كه این چركینكاریها از میان رفته بود.
اتوبوس راه افتاد و چون از جلو باغ ملی درگذشت شاگردشوفر بگرفتن پول پرداخت و چون نوبت بدرویش رسید با یك خیرهچشمی گفت : از من پول نمیگیرند. شاگردشوفر با زمختی گفت : اتوبوس گداخانه نیست پول درآر ، این را گفت و ایستادگی نشان داد. درویش ناگزیر شد و از كشكول خود دهشاهی درآورد و باو داد. ولی سپس درویش رو بمردم گردانیده گفت : این مرا نمیشناسد ، وگرنه در هیچ جا از من پول نمیگیرند. این را گفت بیآنكه اندكشرمی كند. سپس چون اتوبوس بمیدان شاپور رسید و درویش میخواست پیاده شود شاگردشوفر جلوش را گرفته گفت : دهشاهی دیگر! باز درویش بروی او خیره شده با یك خشمی چنین گفت : دست از سر من بردار ، این كاری كه تو كردی تاكنون كسی نكرده. این را گفت و بیآنكه پولی دهد پایین رفت و راه خود را پیش گرفت. بدبخت سالها رنج برده ، ریاضت كشیده ، جهاد اكبر كرده ، سیر در نفْس نموده ، ذكر جَلی خوانده ، ذكر خفی خوانده ، چلهها بسر داده ، مقامات پیموده ، و آخرین نتیجهاش این شده كه اتوبوس سوار شود و پول ندهد و هیچ نیندیشد كه برای چه؟!..
من تا سالیان دراز این را باور نمیكردم كه گدایی جزو آداب صوفیگری بوده و با دستور مرشد است كه درویشان این كار را میكنند. میگفتم : چنانكه از دیگر فرقهها گدا برمیخیزد از اینان هم برخاسته است. ولی در شگفت بودم كه چرا از اینان بیشتر از دیگران گدا برمیخیزد؟.. این بود باور من در سالیان دراز. ولی سپس چون كتابهای ایشان را خواندم دیدم برخی از بزرگانشان همین كار را میكردهاند ، و این را یک راهی از ریاضت و تهذیب نفس میشناختهاند ، و چون این را دانستم بدی آن گروه در اندیشهام هرچه بیشتر نمودار شد ، و برای آنكه گواهی بگفتههای خود بیاورم عبارتهای پایین را از كتاب «اسرار التوحید فی مقامات الشیخ ابی سعید» بازمیآورم. چون این كتاب با یك زبان ساده نوشته شده در این رشته گفتار ، بیشترِ گواهیها از آن آورده خواهد شد.
از زبان شیخ ابوسعید داستان آغاز كار او را نقل میكند : «از جهت درویشان بسئوال مشغول شدیم كه هیچ سختتر از این ندیدیم بر نفس هر كه ما را میدید بابتدا دیناری میداد. چون مدتی برآمد كمتر میشد تا بدانگی بازآمد و فروتر میآمد تا بیك مویز و یك جوز بازآمد. چنان شد كه بیش از این نمیدادند تا چنان شد كه این نیز نمیدادند. پس روزی جمعی بودند و هیچ چیز گشاده نمیشد. ما دستاركی بر سر داشتیم در راه ایشان نهادیم و بعد از آن كفش بفروختیم پس آستر جبه خرج كردیم پس ابره پس پنبه. پدر ما را روزی بدید سر برهنه و پای برهنه او را طاقت نماند و گفت ای پسر آخر این را چه گویند گفتم این را تو مدان میهنگی».[2]
خوانندگان این داستان را نیك بیندیشند. ابوسعید برای شكم درویشان بیكاره و مفتخوار گدایی كرده و سپس چون از گدایی چیزی بدست نمیآمده دستار خود را فروخته ، كفش خود را فروخته ، آستر و ابرهی جبهاش را فروخته ، و این را یك كار بزرگ و نیكی دانسته كه بدینسان بازمیگوید و بخود میبالد.
👇
🔶 دربارهی صوفیان و درویشان (بخش یک از چهار)
چند روز پیش در پرچم گفتاری دربارهی صوفیگری بخامهی آقای رحیمی چاپ كردیم و اینك میخواهیم در آن زمینه بیك رشته گفتارهای دیگری پردازیم. این نیز همچون شعر باید دنبال گردد.
اگر ایرانیان تودهای بودند كه نیك و بد شناسند و سود و زیان بفهمند ما دربارهی صوفیان بهیچ گفتاری نیاز پیدا نمیكردیم. مگر درویشها و گلِمولاها كه تا پانزده سال پیش در ایران بفراوانی یافت میشدند و با آن ریخت «بُلعجایب» و رخت چركآلود در جلو چشمهای خودی و بیگانه نمودار میگردیدند فراموش شدهاند؟!.. ، مگر آموزاكهایی كه نتیجهاش این هیكلهای شوم بوده نیاز بگفتگو دارد؟!..
🔸راستی را باید گفت : این مردم چشم دارند و نمیبینند ، و گوش دارند و نمیشنوند ، و مغز دارند و نمیفهمند.
من میپرسم : آیا درویشان گدایی میكنند یا نه؟.. همه میدانیم كه میكنند. یا گدایی میكنند ، یا ماربازی ، یا حقهبازی. باز میپرسم : آیا گدایی بد است یا نه؟!. همه میدانیم كه بد است و شرم و آزرم آدمی را از میان میبرد. پس دیگر جای چه گفتگوست؟!.. چرا صالحعلیشاهها و مستعلیشاهها و قطبعلیشاهها از میدان درنمیروند؟!..
چند روز پیش در میدان توپخانه سوار اتوبوس میشدم دیدم یك مردی با ریش توپی و گیسوان حنایی دراز و سرِ باز نیز سوار گردید. دانستم درویش است ، گلِمولاست ، پیر است ، مرشد است ، قطب است ، ولیست ، عارفست. از دیدنش متأثر شده بیاد زمان پیش [1] افتادم كه این چركینكاریها از میان رفته بود.
اتوبوس راه افتاد و چون از جلو باغ ملی درگذشت شاگردشوفر بگرفتن پول پرداخت و چون نوبت بدرویش رسید با یك خیرهچشمی گفت : از من پول نمیگیرند. شاگردشوفر با زمختی گفت : اتوبوس گداخانه نیست پول درآر ، این را گفت و ایستادگی نشان داد. درویش ناگزیر شد و از كشكول خود دهشاهی درآورد و باو داد. ولی سپس درویش رو بمردم گردانیده گفت : این مرا نمیشناسد ، وگرنه در هیچ جا از من پول نمیگیرند. این را گفت بیآنكه اندكشرمی كند. سپس چون اتوبوس بمیدان شاپور رسید و درویش میخواست پیاده شود شاگردشوفر جلوش را گرفته گفت : دهشاهی دیگر! باز درویش بروی او خیره شده با یك خشمی چنین گفت : دست از سر من بردار ، این كاری كه تو كردی تاكنون كسی نكرده. این را گفت و بیآنكه پولی دهد پایین رفت و راه خود را پیش گرفت. بدبخت سالها رنج برده ، ریاضت كشیده ، جهاد اكبر كرده ، سیر در نفْس نموده ، ذكر جَلی خوانده ، ذكر خفی خوانده ، چلهها بسر داده ، مقامات پیموده ، و آخرین نتیجهاش این شده كه اتوبوس سوار شود و پول ندهد و هیچ نیندیشد كه برای چه؟!..
من تا سالیان دراز این را باور نمیكردم كه گدایی جزو آداب صوفیگری بوده و با دستور مرشد است كه درویشان این كار را میكنند. میگفتم : چنانكه از دیگر فرقهها گدا برمیخیزد از اینان هم برخاسته است. ولی در شگفت بودم كه چرا از اینان بیشتر از دیگران گدا برمیخیزد؟.. این بود باور من در سالیان دراز. ولی سپس چون كتابهای ایشان را خواندم دیدم برخی از بزرگانشان همین كار را میكردهاند ، و این را یک راهی از ریاضت و تهذیب نفس میشناختهاند ، و چون این را دانستم بدی آن گروه در اندیشهام هرچه بیشتر نمودار شد ، و برای آنكه گواهی بگفتههای خود بیاورم عبارتهای پایین را از كتاب «اسرار التوحید فی مقامات الشیخ ابی سعید» بازمیآورم. چون این كتاب با یك زبان ساده نوشته شده در این رشته گفتار ، بیشترِ گواهیها از آن آورده خواهد شد.
از زبان شیخ ابوسعید داستان آغاز كار او را نقل میكند : «از جهت درویشان بسئوال مشغول شدیم كه هیچ سختتر از این ندیدیم بر نفس هر كه ما را میدید بابتدا دیناری میداد. چون مدتی برآمد كمتر میشد تا بدانگی بازآمد و فروتر میآمد تا بیك مویز و یك جوز بازآمد. چنان شد كه بیش از این نمیدادند تا چنان شد كه این نیز نمیدادند. پس روزی جمعی بودند و هیچ چیز گشاده نمیشد. ما دستاركی بر سر داشتیم در راه ایشان نهادیم و بعد از آن كفش بفروختیم پس آستر جبه خرج كردیم پس ابره پس پنبه. پدر ما را روزی بدید سر برهنه و پای برهنه او را طاقت نماند و گفت ای پسر آخر این را چه گویند گفتم این را تو مدان میهنگی».[2]
خوانندگان این داستان را نیك بیندیشند. ابوسعید برای شكم درویشان بیكاره و مفتخوار گدایی كرده و سپس چون از گدایی چیزی بدست نمیآمده دستار خود را فروخته ، كفش خود را فروخته ، آستر و ابرهی جبهاش را فروخته ، و این را یك كار بزرگ و نیكی دانسته كه بدینسان بازمیگوید و بخود میبالد.
👇
🔸این كتاب اسرارالتوحید خواندنی است. شیخ ابوسعید از بزرگان صوفیان بوده و هشتاد سال عمر كرده كه پنجاه سال با خانقاهداری گذرانیده كه همیشه دستهای از درویشان گردنكلفت در خانقاه او بودهاند و او با درخواست و التماس و تهدید از مردم پول بدست آورده شكمهای ایشان را سیر میساخته. بلكه گاهی كار بگدایی رسمی میكشیده. یك داستانی در آن كتاب هست كه ابوسعید بیك زنی میگوید باید بدرویشان طعامی بدهی. میگوید ندارم. میگوید گدایی بكن و وسایلی فراهم آور. شیخ بزرگ یك عمر با این رذالت بسر میبرده و مفتخوار میپرورانده و بجان توده میانداخته و با اینحال خود را نه تالی پیغمبران ، بلكه بالاتر از ایشان میشمارده و بعادت همهی مرشدان صوفی دعوی خدایی (یا بهتر گویم پیوستن بخدا) میكرده است. آن كتاب را بخوانید تا اسرار صوفیان را بفهمید.
[1] : اشاره به زمان فرمانروایی رضاشاه است.
[2] : میهنه (Mihane) شهركی بوده میان ابیورد و سرخس (فرهنگ دهخدا) ، زادگاه ابوسعید.
[1] : اشاره به زمان فرمانروایی رضاشاه است.
[2] : میهنه (Mihane) شهركی بوده میان ابیورد و سرخس (فرهنگ دهخدا) ، زادگاه ابوسعید.