✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی پنجاهونهم)
🔶 دربارهی صوفیان و درویشان (بخش دو از چهار)
اكنون ببینیم صوفیان چه میگویند؟.. چرا خود را از مردم بكنار میگیرند؟. به چه دستاویزی بیكار میمانند؟.. خود آنان تاریخچهشان را نمیدانند. پیشروانشان برای فریب مردم یك تاریخهای دروغی ساختهاند و سلسلههای خود را بامام علیبنابیطالب و خلیفه ابیبكر و دیگران میرسانند ، و چنین میگویند كه پیغمبر اسلام گذشته از هدایتی كه برای همگی مردمان آورده یك آگاهیهای خاصی و دستورهای خاصی به برگزیدگانی از یاران خود داده كه از آنها دست بدست بما رسیده ، ولی این دروغیست كه ساختهاند.
صوفیگری دویست سال پس از اسلام پیدا شده. و آنگاه صوفیگری یكسره با اسلام ناسازگار است. از آنسوی بزرگان صوفیان خود را بالاتر از پیغمبران میپنداشتهاند ، زیرا یك قطب در پیش آنها كسیست كه جهان با دستور وی میگردد و نه شگفت است كه چنین كسی خود را بالاتر از پیغمبران شمارد.
تاریخچهی صوفیان چنانكه برخی دانشمندان جسته و بدست آوردهاند ، چنین است : چون در قرن دوم اسلام فلسفهی یونان بعربی ترجمه گردید و انتشار یافت این بدآموزی نیز از آن سرچشمه گرفت : فیلسوفان یونان و روم كه هر كدام دربارهی خدا و جهان و آفرینش ، بگمان و پندار سخنانی
سرودهاند ، یكی هم بنام پلوتینوس چنین گفته است : «ما همه از خدایم ، از او جدا گشتهایم و سپس بسوی او بازخواهیم گشت و بدو بازخواهیم پیوست». همو گفته است : «روان آدمی از آنجهانِ آزاد و بیآلایش فرود آمده و در اینجهان گرفتار مادّه گردیده و آلودگیها پیدا كرده. لیكن هر كسی كه بخواهشهای تنی نپردازد و بپرورش روان برخیزد آلایش او كمتر خواهد بود ، و كسانی كه بخواهند از این دامگه بازرهند و بجای پیشین بازگردند باید از خوشیهای اینجهان دامن درچینند و پارسا باشند».
اینها سخنانی است كه از پلوتینوس میآورند. نوشتهاند خود او مرد پارسا و نیكی بوده. اما سخنانش ، این جملههایی كه دربارهی روان آدمی گفته چندان بیراه نیست. فرود آمدن روان از یك جهان آزاد و بیآلایش همانست كه ما بنام «جان و روان» یاد كردیم. این راست است كه روان از جهان مادّی نیست. اما اینكه آدمی بخواهشهای تنی نپردازد و از خوشیهای این جهان دامن درچیند ، و اگر چنین كرد روانش از دامگه مادّی آزاد میگردد و بجایگاه نخستین خود میپیوندد راست نیست. زیرا خواهشهای تنی و خوشیهای اینجهان چه زیانی یا چه بدی دارد كه آدمی از آن دامن درچیند؟! یكی از خواهشهای تنی زن گرفتن است ، دیگر[ی] خوراكهای لذیذ خوردنست ، دیگری خوابیدن و آسودن است ، دیگری دیدن و تماشا كردن است ، اینها چه بدیهایی دارد كه آدمی از آن دامن درچیند؟!.. آنچه آدمی باید پرهیز كند و خود را نگه دارد خویهای پست حیوانی است ، از خشم و كینه و رشك و كشاكش و ستم و خودخواهی و خودفروشی[=خودنمایی فزون] و چاپلوسی و مانند اینها. از اینهاست كه باید پرهیز كرد و ما نیز شرح خواهیم داد ، نه از خواهشهای تنی و خوشیهای اینجهانی. و آنگاه از دامن درچیدن از خواهشهای تنی و خوشیهای اینجهانی ، روان از دامگه مادّی آزاد نگردد ، چنین نتیجهای از آنها نتوان گرفت. آدمی تا زنده است روانش با تن و جان مادّی در یكجاست و جدایی بیمعناست. چیزی كه هست ، باید بكوشد و روان را نیرومند گرداند كه رشتهی اختیار در دست او باشد نه در دست تن و جان مادّی. این است ایرادی كه بسخن دوم پلوتینوس وارد میباشد.
اما سخن نخست پلوتینوس بیكبار بیمعناست. چگونه ما از خداییم؟!.. چگونه از خدا جدا گشتهایم و باو بازخواهیم گردید؟!.. ما كجا و خدا كجا؟!.. آفریدگان كجا و آفریدگار كجا؟!.. این سخن دلیلش چیست؟!.. آیا سخن باین بزرگی دلیل نمیخواهد؟!.
ما اساساً بخدا از چه راه پی بردهایم؟!.. از این راه پی بردهایم كه دیدهایم جهان میگردد و اختیاری از خودش ندارد. خودمان را سنجیده دیدهایم باین جهان بیاختیار آمدهایم و بیاختیار میرویم. از اینجا ناگزیر شده گفتهایم پس یك دستگاه دیگری در پشت سر اینجهان هست و یك خدای توانایی میباشد كه اختیار ما و همهی جهان در دست اوست. پس كنون چگونه بگوییم ما با آن خدا یكی میباشیم؟!.. اگر ما خدا توانستیم بود چه نیازی بخدا میداشتیم. هرچه هست این سخن بیپاست و پلوتینوس نافهمیده و نااندیشیده آن را بزبان آورده.
هرچه هست سخن پلوتینوس چون پراكنده گردیده دستاویز بدست یك دسته هوسمندانی داده كه بدعوی خدایی پردازند و ویلگردان بازار بغداد «لیس فی جُبَّتی الا الله» [1] گویند و بخود بالند و دست از كار و پیشه و خاندان خود كشیده بنام آنكه از جهان و خوشیهایش چشم پوشیدهایم در خانقاهها گرد آیند و به بیكاری روز گزارند و با گدایی و دریوزهگردی شكم خود را سیر سازند.
[1] : معنی : در جامهی من چیزی جز خدا نیست (من خود خدایم).
🔶 دربارهی صوفیان و درویشان (بخش دو از چهار)
اكنون ببینیم صوفیان چه میگویند؟.. چرا خود را از مردم بكنار میگیرند؟. به چه دستاویزی بیكار میمانند؟.. خود آنان تاریخچهشان را نمیدانند. پیشروانشان برای فریب مردم یك تاریخهای دروغی ساختهاند و سلسلههای خود را بامام علیبنابیطالب و خلیفه ابیبكر و دیگران میرسانند ، و چنین میگویند كه پیغمبر اسلام گذشته از هدایتی كه برای همگی مردمان آورده یك آگاهیهای خاصی و دستورهای خاصی به برگزیدگانی از یاران خود داده كه از آنها دست بدست بما رسیده ، ولی این دروغیست كه ساختهاند.
صوفیگری دویست سال پس از اسلام پیدا شده. و آنگاه صوفیگری یكسره با اسلام ناسازگار است. از آنسوی بزرگان صوفیان خود را بالاتر از پیغمبران میپنداشتهاند ، زیرا یك قطب در پیش آنها كسیست كه جهان با دستور وی میگردد و نه شگفت است كه چنین كسی خود را بالاتر از پیغمبران شمارد.
تاریخچهی صوفیان چنانكه برخی دانشمندان جسته و بدست آوردهاند ، چنین است : چون در قرن دوم اسلام فلسفهی یونان بعربی ترجمه گردید و انتشار یافت این بدآموزی نیز از آن سرچشمه گرفت : فیلسوفان یونان و روم كه هر كدام دربارهی خدا و جهان و آفرینش ، بگمان و پندار سخنانی
سرودهاند ، یكی هم بنام پلوتینوس چنین گفته است : «ما همه از خدایم ، از او جدا گشتهایم و سپس بسوی او بازخواهیم گشت و بدو بازخواهیم پیوست». همو گفته است : «روان آدمی از آنجهانِ آزاد و بیآلایش فرود آمده و در اینجهان گرفتار مادّه گردیده و آلودگیها پیدا كرده. لیكن هر كسی كه بخواهشهای تنی نپردازد و بپرورش روان برخیزد آلایش او كمتر خواهد بود ، و كسانی كه بخواهند از این دامگه بازرهند و بجای پیشین بازگردند باید از خوشیهای اینجهان دامن درچینند و پارسا باشند».
اینها سخنانی است كه از پلوتینوس میآورند. نوشتهاند خود او مرد پارسا و نیكی بوده. اما سخنانش ، این جملههایی كه دربارهی روان آدمی گفته چندان بیراه نیست. فرود آمدن روان از یك جهان آزاد و بیآلایش همانست كه ما بنام «جان و روان» یاد كردیم. این راست است كه روان از جهان مادّی نیست. اما اینكه آدمی بخواهشهای تنی نپردازد و از خوشیهای این جهان دامن درچیند ، و اگر چنین كرد روانش از دامگه مادّی آزاد میگردد و بجایگاه نخستین خود میپیوندد راست نیست. زیرا خواهشهای تنی و خوشیهای اینجهان چه زیانی یا چه بدی دارد كه آدمی از آن دامن درچیند؟! یكی از خواهشهای تنی زن گرفتن است ، دیگر[ی] خوراكهای لذیذ خوردنست ، دیگری خوابیدن و آسودن است ، دیگری دیدن و تماشا كردن است ، اینها چه بدیهایی دارد كه آدمی از آن دامن درچیند؟!.. آنچه آدمی باید پرهیز كند و خود را نگه دارد خویهای پست حیوانی است ، از خشم و كینه و رشك و كشاكش و ستم و خودخواهی و خودفروشی[=خودنمایی فزون] و چاپلوسی و مانند اینها. از اینهاست كه باید پرهیز كرد و ما نیز شرح خواهیم داد ، نه از خواهشهای تنی و خوشیهای اینجهانی. و آنگاه از دامن درچیدن از خواهشهای تنی و خوشیهای اینجهانی ، روان از دامگه مادّی آزاد نگردد ، چنین نتیجهای از آنها نتوان گرفت. آدمی تا زنده است روانش با تن و جان مادّی در یكجاست و جدایی بیمعناست. چیزی كه هست ، باید بكوشد و روان را نیرومند گرداند كه رشتهی اختیار در دست او باشد نه در دست تن و جان مادّی. این است ایرادی كه بسخن دوم پلوتینوس وارد میباشد.
اما سخن نخست پلوتینوس بیكبار بیمعناست. چگونه ما از خداییم؟!.. چگونه از خدا جدا گشتهایم و باو بازخواهیم گردید؟!.. ما كجا و خدا كجا؟!.. آفریدگان كجا و آفریدگار كجا؟!.. این سخن دلیلش چیست؟!.. آیا سخن باین بزرگی دلیل نمیخواهد؟!.
ما اساساً بخدا از چه راه پی بردهایم؟!.. از این راه پی بردهایم كه دیدهایم جهان میگردد و اختیاری از خودش ندارد. خودمان را سنجیده دیدهایم باین جهان بیاختیار آمدهایم و بیاختیار میرویم. از اینجا ناگزیر شده گفتهایم پس یك دستگاه دیگری در پشت سر اینجهان هست و یك خدای توانایی میباشد كه اختیار ما و همهی جهان در دست اوست. پس كنون چگونه بگوییم ما با آن خدا یكی میباشیم؟!.. اگر ما خدا توانستیم بود چه نیازی بخدا میداشتیم. هرچه هست این سخن بیپاست و پلوتینوس نافهمیده و نااندیشیده آن را بزبان آورده.
هرچه هست سخن پلوتینوس چون پراكنده گردیده دستاویز بدست یك دسته هوسمندانی داده كه بدعوی خدایی پردازند و ویلگردان بازار بغداد «لیس فی جُبَّتی الا الله» [1] گویند و بخود بالند و دست از كار و پیشه و خاندان خود كشیده بنام آنكه از جهان و خوشیهایش چشم پوشیدهایم در خانقاهها گرد آیند و به بیكاری روز گزارند و با گدایی و دریوزهگردی شكم خود را سیر سازند.
[1] : معنی : در جامهی من چیزی جز خدا نیست (من خود خدایم).
گفتهایم که ایران یک دورهی زبونی را گذرانیده است و آن دورهایست که با حملهی مغول و پادشاهی آنان در این کشور به پستترین حال رسید. این دوره از ننگآورترین و سیاهترین دورههای تاریخ ایران بشمار است. در این دوره پستی خویها و اندیشهها و نیز بیغیرتی و بیخردی به اوج خود رسید. اینست از متنهای آن دوره هم ایرانیان جز ناستودهخویی و پستاندیشی و کوتاه خردی بهرهی دیگری نمیبرند.
ولی آموزش و پرورش ما در این کشور کسانی را پرورده است که پروایی به این حقیقت ندارند. از دیدهی ایشان اینها ادبیات است. هرچه هم نامش ادبیات بود ناچار نیکوست.
شما نیک بیندیشید که آیا دانشآموزان ما از این داستان چه خواهند آموخت؟! اگر از کسی توهین شنیدند چه باید کنند؟! اگر حقشان را پایمال کردند چه؟!
آیا شما در جایی دیدهاید که نافهمان و بیخردان را بدینسان به راه آورند؟! آیا براه میآیند و چنانکه این داستان میگوید : از چنین «خلق و خویی»«عاقل میگردند»؟! اگر چنین است این کیفرها و قانونهای جزا و زندانها برای چیست؟!
ولی آموزش و پرورش ما در این کشور کسانی را پرورده است که پروایی به این حقیقت ندارند. از دیدهی ایشان اینها ادبیات است. هرچه هم نامش ادبیات بود ناچار نیکوست.
شما نیک بیندیشید که آیا دانشآموزان ما از این داستان چه خواهند آموخت؟! اگر از کسی توهین شنیدند چه باید کنند؟! اگر حقشان را پایمال کردند چه؟!
آیا شما در جایی دیدهاید که نافهمان و بیخردان را بدینسان به راه آورند؟! آیا براه میآیند و چنانکه این داستان میگوید : از چنین «خلق و خویی»«عاقل میگردند»؟! اگر چنین است این کیفرها و قانونهای جزا و زندانها برای چیست؟!
نمونههایی دیگر از یادگارهای «ادبیات» زمان مغول که پیاپی چاپ شده به دست مردم بدبخت میرسانند.
هانری کُربن (Corbin)
کُربن شاگرد لویی ماسینیون شرقشناس بنام فرانسوی بود. همو شیعیگری و صوفیگری را به کربن شناسانید.
در سال ۱۹۳۹ مأمور شد که به استانبول برود و از دستنوشتههای سهروردی که در کتابخانههای این شهر پراکنده بود پیکره بردارد. با روی دادن جنگ جهانی دوم این مأموریت تا سال ۱۹۴۵ کشید.
در آن سال به ایران آمد.
در ایران او با کسانی آشنا شده دوستی مییابد که گرچه در آن روز چندان شناخته نبودند ولی امروز ما آنها را میشناسیم : یکم ، حسین نصر ، مدیر «انجمن شاهنشاهی حکمت و فلسفه» ، دوم ، طباطبایی (کسی که تفسیر قرآن نوشته و فلسفه خوانده بود و خمینی ، مطهری ، بهشتی ، خامنهای ، مکارم شیرازی ، مهدوی کنی و مصباح یزدی از شاگردانش بودهاند). (از ویکیپدیا). سوم ، کسانی که خود به فلسفه پرداخته یا از اندامان انجمن شاهنشاهی حکمت و فلسفه بودند بویژه مرتضای مطهری.
کربن در گزافهگویی و ستایش از پیشینیان کهن ایرانی بویژه آنها که آلودهی فلسفه ، شیعیگری و صوفیگری بودهاند کوششهای بسیار کرده و در این باره کتابهایی نوشته و رویهمرفته کوشیده روی ایرانیان را بجای آینده به دورههای زبونی گذشته بازگرداند.
👇
کُربن شاگرد لویی ماسینیون شرقشناس بنام فرانسوی بود. همو شیعیگری و صوفیگری را به کربن شناسانید.
در سال ۱۹۳۹ مأمور شد که به استانبول برود و از دستنوشتههای سهروردی که در کتابخانههای این شهر پراکنده بود پیکره بردارد. با روی دادن جنگ جهانی دوم این مأموریت تا سال ۱۹۴۵ کشید.
در آن سال به ایران آمد.
در ایران او با کسانی آشنا شده دوستی مییابد که گرچه در آن روز چندان شناخته نبودند ولی امروز ما آنها را میشناسیم : یکم ، حسین نصر ، مدیر «انجمن شاهنشاهی حکمت و فلسفه» ، دوم ، طباطبایی (کسی که تفسیر قرآن نوشته و فلسفه خوانده بود و خمینی ، مطهری ، بهشتی ، خامنهای ، مکارم شیرازی ، مهدوی کنی و مصباح یزدی از شاگردانش بودهاند). (از ویکیپدیا). سوم ، کسانی که خود به فلسفه پرداخته یا از اندامان انجمن شاهنشاهی حکمت و فلسفه بودند بویژه مرتضای مطهری.
کربن در گزافهگویی و ستایش از پیشینیان کهن ایرانی بویژه آنها که آلودهی فلسفه ، شیعیگری و صوفیگری بودهاند کوششهای بسیار کرده و در این باره کتابهایی نوشته و رویهمرفته کوشیده روی ایرانیان را بجای آینده به دورههای زبونی گذشته بازگرداند.
👇
سه تن از پاکدینان در آبان 1324 با کربن دیدار و گفتگو کرده و چون او را خواهان جستجو در پیرامون فلسفهی اشراق و سهروردی یافتهاند ، چند جلد کتاب از کتابهای کسروی به او ارمغان گردانیدهاند ـ باشد که دست از مأموریت خود بردارد.
هر کدام از این شرقشناسان کوشیدهاند پیشوایانی را از فلسفه ، صوفیگری ، شیعیگری و دیگر کیشها در چشم شرقیان بزرگ و ارجدار نشان دهند. ایرانشناسان همین کار را برای ایرانیان کردهاند. برای مثال لویی ماسینیون به صوفیگری و حلاج پرداخته و اندکی پیش از کربن «به قصد زیارت مقبرهی عطار رنج مسافرت ایران را بر خود هموار فرموده» بود ، کربن نیز به صوفیگری ، شیعیگری ، باطنیگری و کسانی مانند ابن عربی ، سهروردی ، فارابی ، ملاصدرا ، امامان شیعه و بویژه امام زمان پرداخته است.
هر کدام از این شرقشناسان کوشیدهاند پیشوایانی را از فلسفه ، صوفیگری ، شیعیگری و دیگر کیشها در چشم شرقیان بزرگ و ارجدار نشان دهند. ایرانشناسان همین کار را برای ایرانیان کردهاند. برای مثال لویی ماسینیون به صوفیگری و حلاج پرداخته و اندکی پیش از کربن «به قصد زیارت مقبرهی عطار رنج مسافرت ایران را بر خود هموار فرموده» بود ، کربن نیز به صوفیگری ، شیعیگری ، باطنیگری و کسانی مانند ابن عربی ، سهروردی ، فارابی ، ملاصدرا ، امامان شیعه و بویژه امام زمان پرداخته است.
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 1 از بخش هفتم
🔸پیوستگی ما با اسلام ـ 1
اكنون پیوستگی خود را با اسلام مینویسیم : در آن روزها كه تازه ما پیمان را آغاز كرده و با اروپاییگری نبرد میكردیم ، چون نام دین میبردیم ، و از راه دین پیش میآمدیم ، كسانی كه با پیمان پیوستگی پیدا كرده بودند ، و نزد ما آمد و رفت میداشتند به یكی از سه چیز گمان میبردند :
نخست ، از اسلام به همینسان كه هست پشتیبانی نماییم و آن را برخ جهانیان بكشیم.
دوم ، اسلام را درست گردانیم (اصلاح كنیم).
سوم ، یك دین نوینی بنیاد گزاریم.
اندیشهها بیكی از این سه میرفت ، و گفتگوها در پیرامون اینها میشد ، در حالی كه هیچ یكی درست نبود ، و ما نمیبایست بگیریم.
برای آنكه سخن روشن گردد از یكایك اینها بگفتگو میپردازیم :
١) از اسلام به همینسان كه هست ـ یا روشنتر گویم : از كیشهای پراكندهای كه میباشد ـ پشتیبانی نماییم. این را بیشتر ملایان و دینداران چشم میداشتند. هنگامی كه ما نام دین میبردیم ، و همیشه میگفتیم آدمیان را از دین بینیازی نتواند بود ، و باین سخن دلیلهای استوار یاد میكردیم ، اینان گمانی جز بكیش خود نمیبردند ، و میپنداشتند ما برواج آن خواهیم كوشید ، و اینبود نزدیك میآمدند ، و برخی از ایشان گفتار نوشته ، و برای چاپ شدن در پیمان میفرستادند ، و این شگفت كه خامهوسانی از آنان ، هنوز هم نومید نشدهاند. ولی من آشكار مینویسم : این كیشها كه هست خود بیدینی است ، و ما را میبایست كه بكندن ریشهی آنها بكوشیم نه آنكه برواجشان پردازیم.
٢) اسلام را درست گردانیم (اصلاح كنیم). این را بسیاری از هواداران پیمان چشم میداشتند و پیشنهاد میكردند ، و هنوز هم كسانی چنین میخواهند و پیشنهاد میكنند. لیكن ما در این باره سخنان بسیار راندهایم و میباید گوییم كه یكی از عنوانهای بسیار زیانآور و شوم همینست و بیكبار باید آن را كنار نهاد. این عنوان نتیجه آن را داده كه شیادانی برخیزند و دین را بازیچهی هوسهای خود گیرند ، و هرچه را با سود و دلخواه خود سازگار یافتند بنام «اصلاح» به دین بندند ، و آنچه نه چنین بود كنار گزارند.[1]
كسانی كه اكنون باین نام برخاستهاند ، شما اگر كارهای پست و رسوای آنان را بدیده گیرید ، همین بسست كه بزیان این عنوان پی برید. من در جای دیگری بداستان این روسیاهان پرداخته و زیانكاریهاشان را بازخواهم نمود.
من میپرسم : اگر آدمیان توانند بسر خود راستیها را بشناسند و سود و زیان زندگی را بدانند پس چه نیازی بدین است؟!. اگر نتوانند پس اینها از كجا راستیهای دین را از ناراستیهای آن بازشناسند و آن را اصلاح كنند؟!..
این پیشنهاد از كسانیست كه دین را تنها «چند باوری و چند دستوری» میشناسند ، و اینست پیدا كردن درست و نادرست آنها را آسان میشمارند ، ولی در همین گفتار دیده خواهد شد كه دین تنها چند باور و چند دستوری نیست ، بلكه از میان برداشتن همهگونه گمراهیها و بازنمودن همهی راستیها (در زمینهی زندگانی) است ، و چنین نتیجهای از «اصلاح» بآن معنی كه خواستِ گویندگانست برنیاید.
[1] : چنان شیادانی را ما نیز دیده و سراغ داریم که پس از این نوشتارها پیدا شدند و همین راه را پیش گرفتند و از درآمیختن کیشِ خود (که اسلامش میخواندند) با فلسفههای غربی یا با «رتوشهایی» بهر پنهان نمودن رسواییهای آن ، باورهای نوی پدید آورده خود یا هوادارانشان آنها را «نواندیشی دینی» نام نهادند.
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 1 از بخش هفتم
🔸پیوستگی ما با اسلام ـ 1
اكنون پیوستگی خود را با اسلام مینویسیم : در آن روزها كه تازه ما پیمان را آغاز كرده و با اروپاییگری نبرد میكردیم ، چون نام دین میبردیم ، و از راه دین پیش میآمدیم ، كسانی كه با پیمان پیوستگی پیدا كرده بودند ، و نزد ما آمد و رفت میداشتند به یكی از سه چیز گمان میبردند :
نخست ، از اسلام به همینسان كه هست پشتیبانی نماییم و آن را برخ جهانیان بكشیم.
دوم ، اسلام را درست گردانیم (اصلاح كنیم).
سوم ، یك دین نوینی بنیاد گزاریم.
اندیشهها بیكی از این سه میرفت ، و گفتگوها در پیرامون اینها میشد ، در حالی كه هیچ یكی درست نبود ، و ما نمیبایست بگیریم.
برای آنكه سخن روشن گردد از یكایك اینها بگفتگو میپردازیم :
١) از اسلام به همینسان كه هست ـ یا روشنتر گویم : از كیشهای پراكندهای كه میباشد ـ پشتیبانی نماییم. این را بیشتر ملایان و دینداران چشم میداشتند. هنگامی كه ما نام دین میبردیم ، و همیشه میگفتیم آدمیان را از دین بینیازی نتواند بود ، و باین سخن دلیلهای استوار یاد میكردیم ، اینان گمانی جز بكیش خود نمیبردند ، و میپنداشتند ما برواج آن خواهیم كوشید ، و اینبود نزدیك میآمدند ، و برخی از ایشان گفتار نوشته ، و برای چاپ شدن در پیمان میفرستادند ، و این شگفت كه خامهوسانی از آنان ، هنوز هم نومید نشدهاند. ولی من آشكار مینویسم : این كیشها كه هست خود بیدینی است ، و ما را میبایست كه بكندن ریشهی آنها بكوشیم نه آنكه برواجشان پردازیم.
٢) اسلام را درست گردانیم (اصلاح كنیم). این را بسیاری از هواداران پیمان چشم میداشتند و پیشنهاد میكردند ، و هنوز هم كسانی چنین میخواهند و پیشنهاد میكنند. لیكن ما در این باره سخنان بسیار راندهایم و میباید گوییم كه یكی از عنوانهای بسیار زیانآور و شوم همینست و بیكبار باید آن را كنار نهاد. این عنوان نتیجه آن را داده كه شیادانی برخیزند و دین را بازیچهی هوسهای خود گیرند ، و هرچه را با سود و دلخواه خود سازگار یافتند بنام «اصلاح» به دین بندند ، و آنچه نه چنین بود كنار گزارند.[1]
كسانی كه اكنون باین نام برخاستهاند ، شما اگر كارهای پست و رسوای آنان را بدیده گیرید ، همین بسست كه بزیان این عنوان پی برید. من در جای دیگری بداستان این روسیاهان پرداخته و زیانكاریهاشان را بازخواهم نمود.
من میپرسم : اگر آدمیان توانند بسر خود راستیها را بشناسند و سود و زیان زندگی را بدانند پس چه نیازی بدین است؟!. اگر نتوانند پس اینها از كجا راستیهای دین را از ناراستیهای آن بازشناسند و آن را اصلاح كنند؟!..
این پیشنهاد از كسانیست كه دین را تنها «چند باوری و چند دستوری» میشناسند ، و اینست پیدا كردن درست و نادرست آنها را آسان میشمارند ، ولی در همین گفتار دیده خواهد شد كه دین تنها چند باور و چند دستوری نیست ، بلكه از میان برداشتن همهگونه گمراهیها و بازنمودن همهی راستیها (در زمینهی زندگانی) است ، و چنین نتیجهای از «اصلاح» بآن معنی كه خواستِ گویندگانست برنیاید.
[1] : چنان شیادانی را ما نیز دیده و سراغ داریم که پس از این نوشتارها پیدا شدند و همین راه را پیش گرفتند و از درآمیختن کیشِ خود (که اسلامش میخواندند) با فلسفههای غربی یا با «رتوشهایی» بهر پنهان نمودن رسواییهای آن ، باورهای نوی پدید آورده خود یا هوادارانشان آنها را «نواندیشی دینی» نام نهادند.