نمونههایی دیگر از یادگارهای «ادبیات» زمان مغول که پیاپی چاپ شده به دست مردم بدبخت میرسانند.
هانری کُربن (Corbin)
کُربن شاگرد لویی ماسینیون شرقشناس بنام فرانسوی بود. همو شیعیگری و صوفیگری را به کربن شناسانید.
در سال ۱۹۳۹ مأمور شد که به استانبول برود و از دستنوشتههای سهروردی که در کتابخانههای این شهر پراکنده بود پیکره بردارد. با روی دادن جنگ جهانی دوم این مأموریت تا سال ۱۹۴۵ کشید.
در آن سال به ایران آمد.
در ایران او با کسانی آشنا شده دوستی مییابد که گرچه در آن روز چندان شناخته نبودند ولی امروز ما آنها را میشناسیم : یکم ، حسین نصر ، مدیر «انجمن شاهنشاهی حکمت و فلسفه» ، دوم ، طباطبایی (کسی که تفسیر قرآن نوشته و فلسفه خوانده بود و خمینی ، مطهری ، بهشتی ، خامنهای ، مکارم شیرازی ، مهدوی کنی و مصباح یزدی از شاگردانش بودهاند). (از ویکیپدیا). سوم ، کسانی که خود به فلسفه پرداخته یا از اندامان انجمن شاهنشاهی حکمت و فلسفه بودند بویژه مرتضای مطهری.
کربن در گزافهگویی و ستایش از پیشینیان کهن ایرانی بویژه آنها که آلودهی فلسفه ، شیعیگری و صوفیگری بودهاند کوششهای بسیار کرده و در این باره کتابهایی نوشته و رویهمرفته کوشیده روی ایرانیان را بجای آینده به دورههای زبونی گذشته بازگرداند.
👇
کُربن شاگرد لویی ماسینیون شرقشناس بنام فرانسوی بود. همو شیعیگری و صوفیگری را به کربن شناسانید.
در سال ۱۹۳۹ مأمور شد که به استانبول برود و از دستنوشتههای سهروردی که در کتابخانههای این شهر پراکنده بود پیکره بردارد. با روی دادن جنگ جهانی دوم این مأموریت تا سال ۱۹۴۵ کشید.
در آن سال به ایران آمد.
در ایران او با کسانی آشنا شده دوستی مییابد که گرچه در آن روز چندان شناخته نبودند ولی امروز ما آنها را میشناسیم : یکم ، حسین نصر ، مدیر «انجمن شاهنشاهی حکمت و فلسفه» ، دوم ، طباطبایی (کسی که تفسیر قرآن نوشته و فلسفه خوانده بود و خمینی ، مطهری ، بهشتی ، خامنهای ، مکارم شیرازی ، مهدوی کنی و مصباح یزدی از شاگردانش بودهاند). (از ویکیپدیا). سوم ، کسانی که خود به فلسفه پرداخته یا از اندامان انجمن شاهنشاهی حکمت و فلسفه بودند بویژه مرتضای مطهری.
کربن در گزافهگویی و ستایش از پیشینیان کهن ایرانی بویژه آنها که آلودهی فلسفه ، شیعیگری و صوفیگری بودهاند کوششهای بسیار کرده و در این باره کتابهایی نوشته و رویهمرفته کوشیده روی ایرانیان را بجای آینده به دورههای زبونی گذشته بازگرداند.
👇
سه تن از پاکدینان در آبان 1324 با کربن دیدار و گفتگو کرده و چون او را خواهان جستجو در پیرامون فلسفهی اشراق و سهروردی یافتهاند ، چند جلد کتاب از کتابهای کسروی به او ارمغان گردانیدهاند ـ باشد که دست از مأموریت خود بردارد.
هر کدام از این شرقشناسان کوشیدهاند پیشوایانی را از فلسفه ، صوفیگری ، شیعیگری و دیگر کیشها در چشم شرقیان بزرگ و ارجدار نشان دهند. ایرانشناسان همین کار را برای ایرانیان کردهاند. برای مثال لویی ماسینیون به صوفیگری و حلاج پرداخته و اندکی پیش از کربن «به قصد زیارت مقبرهی عطار رنج مسافرت ایران را بر خود هموار فرموده» بود ، کربن نیز به صوفیگری ، شیعیگری ، باطنیگری و کسانی مانند ابن عربی ، سهروردی ، فارابی ، ملاصدرا ، امامان شیعه و بویژه امام زمان پرداخته است.
هر کدام از این شرقشناسان کوشیدهاند پیشوایانی را از فلسفه ، صوفیگری ، شیعیگری و دیگر کیشها در چشم شرقیان بزرگ و ارجدار نشان دهند. ایرانشناسان همین کار را برای ایرانیان کردهاند. برای مثال لویی ماسینیون به صوفیگری و حلاج پرداخته و اندکی پیش از کربن «به قصد زیارت مقبرهی عطار رنج مسافرت ایران را بر خود هموار فرموده» بود ، کربن نیز به صوفیگری ، شیعیگری ، باطنیگری و کسانی مانند ابن عربی ، سهروردی ، فارابی ، ملاصدرا ، امامان شیعه و بویژه امام زمان پرداخته است.
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 1 از بخش هفتم
🔸پیوستگی ما با اسلام ـ 1
اكنون پیوستگی خود را با اسلام مینویسیم : در آن روزها كه تازه ما پیمان را آغاز كرده و با اروپاییگری نبرد میكردیم ، چون نام دین میبردیم ، و از راه دین پیش میآمدیم ، كسانی كه با پیمان پیوستگی پیدا كرده بودند ، و نزد ما آمد و رفت میداشتند به یكی از سه چیز گمان میبردند :
نخست ، از اسلام به همینسان كه هست پشتیبانی نماییم و آن را برخ جهانیان بكشیم.
دوم ، اسلام را درست گردانیم (اصلاح كنیم).
سوم ، یك دین نوینی بنیاد گزاریم.
اندیشهها بیكی از این سه میرفت ، و گفتگوها در پیرامون اینها میشد ، در حالی كه هیچ یكی درست نبود ، و ما نمیبایست بگیریم.
برای آنكه سخن روشن گردد از یكایك اینها بگفتگو میپردازیم :
١) از اسلام به همینسان كه هست ـ یا روشنتر گویم : از كیشهای پراكندهای كه میباشد ـ پشتیبانی نماییم. این را بیشتر ملایان و دینداران چشم میداشتند. هنگامی كه ما نام دین میبردیم ، و همیشه میگفتیم آدمیان را از دین بینیازی نتواند بود ، و باین سخن دلیلهای استوار یاد میكردیم ، اینان گمانی جز بكیش خود نمیبردند ، و میپنداشتند ما برواج آن خواهیم كوشید ، و اینبود نزدیك میآمدند ، و برخی از ایشان گفتار نوشته ، و برای چاپ شدن در پیمان میفرستادند ، و این شگفت كه خامهوسانی از آنان ، هنوز هم نومید نشدهاند. ولی من آشكار مینویسم : این كیشها كه هست خود بیدینی است ، و ما را میبایست كه بكندن ریشهی آنها بكوشیم نه آنكه برواجشان پردازیم.
٢) اسلام را درست گردانیم (اصلاح كنیم). این را بسیاری از هواداران پیمان چشم میداشتند و پیشنهاد میكردند ، و هنوز هم كسانی چنین میخواهند و پیشنهاد میكنند. لیكن ما در این باره سخنان بسیار راندهایم و میباید گوییم كه یكی از عنوانهای بسیار زیانآور و شوم همینست و بیكبار باید آن را كنار نهاد. این عنوان نتیجه آن را داده كه شیادانی برخیزند و دین را بازیچهی هوسهای خود گیرند ، و هرچه را با سود و دلخواه خود سازگار یافتند بنام «اصلاح» به دین بندند ، و آنچه نه چنین بود كنار گزارند.[1]
كسانی كه اكنون باین نام برخاستهاند ، شما اگر كارهای پست و رسوای آنان را بدیده گیرید ، همین بسست كه بزیان این عنوان پی برید. من در جای دیگری بداستان این روسیاهان پرداخته و زیانكاریهاشان را بازخواهم نمود.
من میپرسم : اگر آدمیان توانند بسر خود راستیها را بشناسند و سود و زیان زندگی را بدانند پس چه نیازی بدین است؟!. اگر نتوانند پس اینها از كجا راستیهای دین را از ناراستیهای آن بازشناسند و آن را اصلاح كنند؟!..
این پیشنهاد از كسانیست كه دین را تنها «چند باوری و چند دستوری» میشناسند ، و اینست پیدا كردن درست و نادرست آنها را آسان میشمارند ، ولی در همین گفتار دیده خواهد شد كه دین تنها چند باور و چند دستوری نیست ، بلكه از میان برداشتن همهگونه گمراهیها و بازنمودن همهی راستیها (در زمینهی زندگانی) است ، و چنین نتیجهای از «اصلاح» بآن معنی كه خواستِ گویندگانست برنیاید.
[1] : چنان شیادانی را ما نیز دیده و سراغ داریم که پس از این نوشتارها پیدا شدند و همین راه را پیش گرفتند و از درآمیختن کیشِ خود (که اسلامش میخواندند) با فلسفههای غربی یا با «رتوشهایی» بهر پنهان نمودن رسواییهای آن ، باورهای نوی پدید آورده خود یا هوادارانشان آنها را «نواندیشی دینی» نام نهادند.
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 1 از بخش هفتم
🔸پیوستگی ما با اسلام ـ 1
اكنون پیوستگی خود را با اسلام مینویسیم : در آن روزها كه تازه ما پیمان را آغاز كرده و با اروپاییگری نبرد میكردیم ، چون نام دین میبردیم ، و از راه دین پیش میآمدیم ، كسانی كه با پیمان پیوستگی پیدا كرده بودند ، و نزد ما آمد و رفت میداشتند به یكی از سه چیز گمان میبردند :
نخست ، از اسلام به همینسان كه هست پشتیبانی نماییم و آن را برخ جهانیان بكشیم.
دوم ، اسلام را درست گردانیم (اصلاح كنیم).
سوم ، یك دین نوینی بنیاد گزاریم.
اندیشهها بیكی از این سه میرفت ، و گفتگوها در پیرامون اینها میشد ، در حالی كه هیچ یكی درست نبود ، و ما نمیبایست بگیریم.
برای آنكه سخن روشن گردد از یكایك اینها بگفتگو میپردازیم :
١) از اسلام به همینسان كه هست ـ یا روشنتر گویم : از كیشهای پراكندهای كه میباشد ـ پشتیبانی نماییم. این را بیشتر ملایان و دینداران چشم میداشتند. هنگامی كه ما نام دین میبردیم ، و همیشه میگفتیم آدمیان را از دین بینیازی نتواند بود ، و باین سخن دلیلهای استوار یاد میكردیم ، اینان گمانی جز بكیش خود نمیبردند ، و میپنداشتند ما برواج آن خواهیم كوشید ، و اینبود نزدیك میآمدند ، و برخی از ایشان گفتار نوشته ، و برای چاپ شدن در پیمان میفرستادند ، و این شگفت كه خامهوسانی از آنان ، هنوز هم نومید نشدهاند. ولی من آشكار مینویسم : این كیشها كه هست خود بیدینی است ، و ما را میبایست كه بكندن ریشهی آنها بكوشیم نه آنكه برواجشان پردازیم.
٢) اسلام را درست گردانیم (اصلاح كنیم). این را بسیاری از هواداران پیمان چشم میداشتند و پیشنهاد میكردند ، و هنوز هم كسانی چنین میخواهند و پیشنهاد میكنند. لیكن ما در این باره سخنان بسیار راندهایم و میباید گوییم كه یكی از عنوانهای بسیار زیانآور و شوم همینست و بیكبار باید آن را كنار نهاد. این عنوان نتیجه آن را داده كه شیادانی برخیزند و دین را بازیچهی هوسهای خود گیرند ، و هرچه را با سود و دلخواه خود سازگار یافتند بنام «اصلاح» به دین بندند ، و آنچه نه چنین بود كنار گزارند.[1]
كسانی كه اكنون باین نام برخاستهاند ، شما اگر كارهای پست و رسوای آنان را بدیده گیرید ، همین بسست كه بزیان این عنوان پی برید. من در جای دیگری بداستان این روسیاهان پرداخته و زیانكاریهاشان را بازخواهم نمود.
من میپرسم : اگر آدمیان توانند بسر خود راستیها را بشناسند و سود و زیان زندگی را بدانند پس چه نیازی بدین است؟!. اگر نتوانند پس اینها از كجا راستیهای دین را از ناراستیهای آن بازشناسند و آن را اصلاح كنند؟!..
این پیشنهاد از كسانیست كه دین را تنها «چند باوری و چند دستوری» میشناسند ، و اینست پیدا كردن درست و نادرست آنها را آسان میشمارند ، ولی در همین گفتار دیده خواهد شد كه دین تنها چند باور و چند دستوری نیست ، بلكه از میان برداشتن همهگونه گمراهیها و بازنمودن همهی راستیها (در زمینهی زندگانی) است ، و چنین نتیجهای از «اصلاح» بآن معنی كه خواستِ گویندگانست برنیاید.
[1] : چنان شیادانی را ما نیز دیده و سراغ داریم که پس از این نوشتارها پیدا شدند و همین راه را پیش گرفتند و از درآمیختن کیشِ خود (که اسلامش میخواندند) با فلسفههای غربی یا با «رتوشهایی» بهر پنهان نمودن رسواییهای آن ، باورهای نوی پدید آورده خود یا هوادارانشان آنها را «نواندیشی دینی» نام نهادند.
✴️ خدا با ماست
🔶 چگونه و از چه راه آفریدگار بما یاری میکند؟
(بخش دوازدهم)
امروز اروپاییان یا باید از جنبش سیصدسالهی خود درگذرند و از دانشها چشم پوشند و بحال پیش از آن بازگردند (که هرگز نشدنیست) و یا بگفتههای ما بگروند و در این شاهراه با ما همراهی نمایند ، و این بیگمانست که خردمندان و پاکدلان ـ بویژه از میان دانشمندان اروپا ـ با ما همآواز خواهند گردید و در این کوششها با ما همدستی خواهند کرد. اینها همه یاوریهای خداست.
آری در این کار ما یک شگفتی هست ، و آن اینکه چرا چنین راهی از میان ایرانیان آغاز شده. این مردم که سالهاست بزبونی افتاده و بدرماندگی خو گرفتهاند ، این مردم که سالهاست از هر پیشامدی شکست خوردهاند و نومیدی در دلهاشان ریشه دوانیده ، این مردم که رستگاری و خرسندی و سرفرازی و اینگونه معنیهای بسیار گرانمایه از اندیشهشان بسیار دور افتاده ، مردمی که گوشهاشان بگزافهسراییهای شاعران و یاوهبافیهای صوفیان و بدمستبازیهای خراباتیان آشنا و دلهاشان از باورهای بیپای کیشها آکَنده[=پر] است ، مردمی که در کتابها میخوانند :
چو کودک لب از شیر مادر بشست به گهواره محمود گوید نخست /
کتاب فضل ترا آبِ بحر کافی نیست که تر کنم سر انگشت و صفحه بشمارم
و صد از اینگونه گزافههای سرسامآمیز که زشتی آنها را درنمییابند. مردمی که ما صد بدآموزی از شاعران به رُخشان میکشیم و پاسخی نمیتوانند و باز دست از هواداری آنان برنمیدارند و آشکاره بروی نادانی پا میفشارند ، مردمی که چهارده کیش میدارند و هر چهارده آنها گمراهی و بیدینیست ، آنچنان راهی از میان اینچنین مردمی آغاز یافته است.
ما میگوییم : باید همه از روی آمیغها زیست و این مردم از آمیغها بسیار دورند ، اینها دلهاشان پر از اندیشههای قلندرانهی صوفیان و پندارهای رندانهی خراباتیانست که درمیان روشنی و تاریکی ، و داد و ستم ، و هست و نیست ؛ جدایی نگزارند و جهانی باین شگفتی و آراستگی را هیچ اندر هیچ شمارند.
آری این خود شگفت است. همانا خدا نخواسته همهی سرفرازیها بهرهی اروپا گردد. چون جنبش دانشها و سرافرازی آنها از غرب آغاز گردیده بود ، چنین میسزیده که این جنبش هم از شرق آغاز گردد. از آنسوی در ایران درمیان همین تودهی آلودهی تباه ، دلهای پاک فراوانست. ایرانیان چه در نیروهای روانی و چه در ساختمان تنی از اروپاییان و دیگران کمتر نیستند ، و این آلودگیها در آنان از مونهاشان[خاصیت] نمیباشد. اگر دیگران ندانند ما نیک میدانیم که سرچشمهی این تباهی در تودهی ایران ، آن بدآموزیهای رنگارنگ و پریشانست که از هزارسال باز در این کشور (بلکه درمیان بیشتر شرقیان) رواج میداشته است و مغزها را آکنده گردانیده ، و ما اکنون به برانداختن آن بدآموزیها میکوشیم ، بدرد از ریشهاش چاره میکنیم.
آری انبوهی از ایرانیان و دیگران ، فهمها و خردهاشان بیکاره گردیده و دیگر چاره نخواهد پذیرفت. لیکن اینها همگی نیستند و شما میبینید که چگونه کسانی از دور و نزدیک ، از پیران و جوانان ، زنان و مردان رو بسوی این آمیغها میآورند و تشنهوار میپذیرند ، و بهمدستی و همراهی میکوشند ، و هنوز آغاز کار است و هزاران و دههزاران از این نیکمردان پیدا خواهند شد.
ما خواهیم توانست از این نیکمردان و نیکزنان سپاهی آراییم ـ سپاهی خدایی ، سپاهی بهر جنگیدن با گمراهیها و نادانیها. ما میگوییم : «باید جنگ را با بدیها کرد» و خودمان در آن راه پیشگام خواهیم گردید.
بارها گفتهایم در جهان ، نیرو تنها نیروی توپ و تانک نیست. نیروهای دیگری نیز هست که توپ و تانک را از آوای اندازد. در جهان بزرگترین نیروها نیروی آمیغهاست.
ما چون در ایرانیم رنجها میکشیم و از مردم تباهخرد ، آزارها میبینیم. اینان در برابر ما بهایهوی میپردازند و بیفرهنگی دریغ نمیگویند ، و جلو ما را گرفته نمیگزارند آوازمان بگوشهای دیگران رسد. لیکن اینها نه همیشگیست.
اینها جز برای چندگاه نیست و از میان خواهد برخاست.
ما با دشواریهای بسیار روبرو هستیم. لیکن نیروی ما بسیار است و هیچگاه در برابر این دشواریها ناتوان نخواهیم ماند.
🔶 چگونه و از چه راه آفریدگار بما یاری میکند؟
(بخش دوازدهم)
امروز اروپاییان یا باید از جنبش سیصدسالهی خود درگذرند و از دانشها چشم پوشند و بحال پیش از آن بازگردند (که هرگز نشدنیست) و یا بگفتههای ما بگروند و در این شاهراه با ما همراهی نمایند ، و این بیگمانست که خردمندان و پاکدلان ـ بویژه از میان دانشمندان اروپا ـ با ما همآواز خواهند گردید و در این کوششها با ما همدستی خواهند کرد. اینها همه یاوریهای خداست.
آری در این کار ما یک شگفتی هست ، و آن اینکه چرا چنین راهی از میان ایرانیان آغاز شده. این مردم که سالهاست بزبونی افتاده و بدرماندگی خو گرفتهاند ، این مردم که سالهاست از هر پیشامدی شکست خوردهاند و نومیدی در دلهاشان ریشه دوانیده ، این مردم که رستگاری و خرسندی و سرفرازی و اینگونه معنیهای بسیار گرانمایه از اندیشهشان بسیار دور افتاده ، مردمی که گوشهاشان بگزافهسراییهای شاعران و یاوهبافیهای صوفیان و بدمستبازیهای خراباتیان آشنا و دلهاشان از باورهای بیپای کیشها آکَنده[=پر] است ، مردمی که در کتابها میخوانند :
چو کودک لب از شیر مادر بشست به گهواره محمود گوید نخست /
کتاب فضل ترا آبِ بحر کافی نیست که تر کنم سر انگشت و صفحه بشمارم
و صد از اینگونه گزافههای سرسامآمیز که زشتی آنها را درنمییابند. مردمی که ما صد بدآموزی از شاعران به رُخشان میکشیم و پاسخی نمیتوانند و باز دست از هواداری آنان برنمیدارند و آشکاره بروی نادانی پا میفشارند ، مردمی که چهارده کیش میدارند و هر چهارده آنها گمراهی و بیدینیست ، آنچنان راهی از میان اینچنین مردمی آغاز یافته است.
ما میگوییم : باید همه از روی آمیغها زیست و این مردم از آمیغها بسیار دورند ، اینها دلهاشان پر از اندیشههای قلندرانهی صوفیان و پندارهای رندانهی خراباتیانست که درمیان روشنی و تاریکی ، و داد و ستم ، و هست و نیست ؛ جدایی نگزارند و جهانی باین شگفتی و آراستگی را هیچ اندر هیچ شمارند.
آری این خود شگفت است. همانا خدا نخواسته همهی سرفرازیها بهرهی اروپا گردد. چون جنبش دانشها و سرافرازی آنها از غرب آغاز گردیده بود ، چنین میسزیده که این جنبش هم از شرق آغاز گردد. از آنسوی در ایران درمیان همین تودهی آلودهی تباه ، دلهای پاک فراوانست. ایرانیان چه در نیروهای روانی و چه در ساختمان تنی از اروپاییان و دیگران کمتر نیستند ، و این آلودگیها در آنان از مونهاشان[خاصیت] نمیباشد. اگر دیگران ندانند ما نیک میدانیم که سرچشمهی این تباهی در تودهی ایران ، آن بدآموزیهای رنگارنگ و پریشانست که از هزارسال باز در این کشور (بلکه درمیان بیشتر شرقیان) رواج میداشته است و مغزها را آکنده گردانیده ، و ما اکنون به برانداختن آن بدآموزیها میکوشیم ، بدرد از ریشهاش چاره میکنیم.
آری انبوهی از ایرانیان و دیگران ، فهمها و خردهاشان بیکاره گردیده و دیگر چاره نخواهد پذیرفت. لیکن اینها همگی نیستند و شما میبینید که چگونه کسانی از دور و نزدیک ، از پیران و جوانان ، زنان و مردان رو بسوی این آمیغها میآورند و تشنهوار میپذیرند ، و بهمدستی و همراهی میکوشند ، و هنوز آغاز کار است و هزاران و دههزاران از این نیکمردان پیدا خواهند شد.
ما خواهیم توانست از این نیکمردان و نیکزنان سپاهی آراییم ـ سپاهی خدایی ، سپاهی بهر جنگیدن با گمراهیها و نادانیها. ما میگوییم : «باید جنگ را با بدیها کرد» و خودمان در آن راه پیشگام خواهیم گردید.
بارها گفتهایم در جهان ، نیرو تنها نیروی توپ و تانک نیست. نیروهای دیگری نیز هست که توپ و تانک را از آوای اندازد. در جهان بزرگترین نیروها نیروی آمیغهاست.
ما چون در ایرانیم رنجها میکشیم و از مردم تباهخرد ، آزارها میبینیم. اینان در برابر ما بهایهوی میپردازند و بیفرهنگی دریغ نمیگویند ، و جلو ما را گرفته نمیگزارند آوازمان بگوشهای دیگران رسد. لیکن اینها نه همیشگیست.
اینها جز برای چندگاه نیست و از میان خواهد برخاست.
ما با دشواریهای بسیار روبرو هستیم. لیکن نیروی ما بسیار است و هیچگاه در برابر این دشواریها ناتوان نخواهیم ماند.
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی شصتم)
🔶 دربارهی صوفیان و درویشان (بخش سه از چهار)
صوفیان سرچشمهی باورها و پندارهاشان همان گفتههای پلوتینوس بوده كه در گفتار دیروزی شرح داده بیپایی و نادرستی آن را بازنمودیم. ولی سپس برخی از پیشوایانشان از راه فلسفهی یونان پیش آمده داستان «وحدت وجود» یا «یكی بودن هستی» را پدید آوردهاند. لیكن این هم بسود ایشان پایان نیافته و نتیجهای نداده. بلكه باید گفت : بد را بدتر و غلط را غلطتر گردانیده. اینان میگویند : خدا همان هستی است و چیز دیگر نیست ، و شما چون این سخن بشكافید معنایش نبودن خداست. معنایش اینست كه ما خود خداییم و بچیز دیگر نیاز نداریم. زیرا هستی نه چیزیست كه خود هست باشد. ما هستیم و از این هست بودن ما یك هستی فهمیده میشود ، و نه آنست كه ما هستیم و هستی نیز هست. این سخن چون جایش اینجا نیست دامنه نداده درمیگذرم. همین اندازه باید گفت : خود هم نفهمیدهاند كه چه میگویند ، و این است چون كتابهاشان بخوانید هر یكی معنای دیگری باین داستان میدهد و مثل دیگری میآورد.
این باورهای ایشانست. اما كردارهاشان : 1ـ بیكاری و خانقاهنشینی 2ـ زن نگرفتن و تنها زیستن. 3ـ نان از دست دیگران خوردن 4ـ با دف و نای پای كوبیدن و با آن ریش و پشم رقصیدن ـ كه شما هر یكی از اینها را بگیرید گناه بزرگیست و زیان بزرگی را دربر دارد.
پیشینیانِ اینها پرداختن بكاری یا پیشهای را مانع میشماردند و آن را بد میدانستند. شیخ ابوسعید میگوید : بازار جایگاه شیاطین است. میگفتند : صوفی باید بخود پردازد و ذكر خواند و تهذیب نفس كند ، و اگر بیك كاری یا پیشهای پرداخت «اهل دنیا» میگردد و از راه خود بازمیماند. زن نگرفتن اجباری نبوده ولی بیشترشان نمیگرفتهاند. زیرا زن را نیز از «دنیا» میشماردهاند. نان از دست دیگران خوردن همگانی بوده. زیرا در جایی كه بكاری و پیشهای نمیپرداختهاند ناگزیر بودهاند كه چشم براه «احسان» و «صدقه»ی توانگران باشند ، و اگر نرسید ببازار افتاده یا بدرِ خانهها رفته گدایی كنند ، و این را نه تنها ننگ نمیدانستهاند بلكه یك قسمتی از ریاضت و عبادت میشماردهاند. اما رقص ، آن را بزبان خود «سماع» مینامیدهاند. یكی دف میزده و دیگری نای مینواخته و دیگری با آواز خوش شعرهای عاشقانه میخوانده ، و در این میان درویشان برقص میپرداختهاند و خود شیخ همان كار را میكرده است.
🔸از همینجا شما فهم و دانش آنها را بسنجید. گروهی تا چه اندازه نافهم باشند كه این ندانند بیكاری سامان زندگی را بهم میزند. ندانند که خدا شمارهی زنان و مردان را یكسان گردانیده و یك مردی چون زن نمیگیرد باعث سیاهروزی یك زنی شده است ، ندانند كه نان از دست دیگران خوردن نشان پستی و زبونیست و آبرو را میریزد و شرم و آزرم را از میان میبرد ، ندانند كه پای كوفتن و رقصیدن جز با هوسِ خود راه رفتن نیست و آن را «عبادت» یا «ریاضت» نام نتوان نهاد.
شگفتتر اینجاست كه اینان كه به بهانهی چشمپوشی از جهان و دامن درچیدن از لذت و سختی دادن بخود و كاستن از نیروهای تنی بخانقاه خزیده بودند در كردار همه بضد آن برخاسته و همه به تنآسایی و خوشی پرداختهاند!!. كیست كه از بیكاری و مفتخواری خوشش نیاید؟!.. كیست كه از ساز و آواز و رقص لذت نبرد؟!.. اما زن نگرفتن ، آن نه برای چشمپوشی از لذت ، بلكه برای گریز از رنج خانهداری بوده. وگرنه بیشترشان درمیان خود امردبازی و پستیهای دیگر داشتهاند ، و چون شیوهی ایشان بوده كه برای هر كار زشتی یك عنوان نیكی میدادهاند باین زشتكاری نیز نامهایی دادهاند و رختهایی پوشانیدهاند. «بجمال خدا در روی شاهدان تماشا میكردهاند». جامی میگوید :
حُسن خویش از روی خوبان آشكارا كردهای
پس بچشم عاشقان در وی تماشا كردهای
یكی از بزرگان صوفیان ابوحامد كرمانی بوده كه دربارهاش چنین مینویسند : «چون در سماع گرم شدی پیراهن خود و حضار را چاك كردی و سینه بسینهی ایشان نهادی و از آن تشفی حاصل نمودی. چون شیخ به بغداد رسید خلیفه پسر بدیع الجمالی داشت خبر ورود شیخ شنید قصد حضور مجلس شیخ نمود. گفتند که طریقهی شیخ اینست. خلیفهزاده گفت از قرار تقریر شما او كافر خواهد بود بمجلس او میروم اگر اینگونه نسبت بمن حركتی كرد او را قربة الی الله بقتل رسانم و از وجود آن مبدع ، جهان را پاك گردانم و چون در سماع گرم گشت شیخ بكرامت دریافت و این رباعی بگفت :
سهل است مرا بر سر خنجر بودن در پای مراد دوست بیسر بودن
تو آمدهای كه كافری را بكشی غازی چو تویی رواست كافر بودن
خلیفهزاده گریبان خود را درید و بقدم معذرت پیش آمده سر در قدم شیخ نهاد ...».
🔸گزاشتن نام «شاهد» بخدا ، و پیاپی گردانیدن كلمهی «عشق» و مانند اینها كه سراپا بیفرهنگی و بیشرمیست از اینجا برخاسته است.
👇
🔶 دربارهی صوفیان و درویشان (بخش سه از چهار)
صوفیان سرچشمهی باورها و پندارهاشان همان گفتههای پلوتینوس بوده كه در گفتار دیروزی شرح داده بیپایی و نادرستی آن را بازنمودیم. ولی سپس برخی از پیشوایانشان از راه فلسفهی یونان پیش آمده داستان «وحدت وجود» یا «یكی بودن هستی» را پدید آوردهاند. لیكن این هم بسود ایشان پایان نیافته و نتیجهای نداده. بلكه باید گفت : بد را بدتر و غلط را غلطتر گردانیده. اینان میگویند : خدا همان هستی است و چیز دیگر نیست ، و شما چون این سخن بشكافید معنایش نبودن خداست. معنایش اینست كه ما خود خداییم و بچیز دیگر نیاز نداریم. زیرا هستی نه چیزیست كه خود هست باشد. ما هستیم و از این هست بودن ما یك هستی فهمیده میشود ، و نه آنست كه ما هستیم و هستی نیز هست. این سخن چون جایش اینجا نیست دامنه نداده درمیگذرم. همین اندازه باید گفت : خود هم نفهمیدهاند كه چه میگویند ، و این است چون كتابهاشان بخوانید هر یكی معنای دیگری باین داستان میدهد و مثل دیگری میآورد.
این باورهای ایشانست. اما كردارهاشان : 1ـ بیكاری و خانقاهنشینی 2ـ زن نگرفتن و تنها زیستن. 3ـ نان از دست دیگران خوردن 4ـ با دف و نای پای كوبیدن و با آن ریش و پشم رقصیدن ـ كه شما هر یكی از اینها را بگیرید گناه بزرگیست و زیان بزرگی را دربر دارد.
پیشینیانِ اینها پرداختن بكاری یا پیشهای را مانع میشماردند و آن را بد میدانستند. شیخ ابوسعید میگوید : بازار جایگاه شیاطین است. میگفتند : صوفی باید بخود پردازد و ذكر خواند و تهذیب نفس كند ، و اگر بیك كاری یا پیشهای پرداخت «اهل دنیا» میگردد و از راه خود بازمیماند. زن نگرفتن اجباری نبوده ولی بیشترشان نمیگرفتهاند. زیرا زن را نیز از «دنیا» میشماردهاند. نان از دست دیگران خوردن همگانی بوده. زیرا در جایی كه بكاری و پیشهای نمیپرداختهاند ناگزیر بودهاند كه چشم براه «احسان» و «صدقه»ی توانگران باشند ، و اگر نرسید ببازار افتاده یا بدرِ خانهها رفته گدایی كنند ، و این را نه تنها ننگ نمیدانستهاند بلكه یك قسمتی از ریاضت و عبادت میشماردهاند. اما رقص ، آن را بزبان خود «سماع» مینامیدهاند. یكی دف میزده و دیگری نای مینواخته و دیگری با آواز خوش شعرهای عاشقانه میخوانده ، و در این میان درویشان برقص میپرداختهاند و خود شیخ همان كار را میكرده است.
🔸از همینجا شما فهم و دانش آنها را بسنجید. گروهی تا چه اندازه نافهم باشند كه این ندانند بیكاری سامان زندگی را بهم میزند. ندانند که خدا شمارهی زنان و مردان را یكسان گردانیده و یك مردی چون زن نمیگیرد باعث سیاهروزی یك زنی شده است ، ندانند كه نان از دست دیگران خوردن نشان پستی و زبونیست و آبرو را میریزد و شرم و آزرم را از میان میبرد ، ندانند كه پای كوفتن و رقصیدن جز با هوسِ خود راه رفتن نیست و آن را «عبادت» یا «ریاضت» نام نتوان نهاد.
شگفتتر اینجاست كه اینان كه به بهانهی چشمپوشی از جهان و دامن درچیدن از لذت و سختی دادن بخود و كاستن از نیروهای تنی بخانقاه خزیده بودند در كردار همه بضد آن برخاسته و همه به تنآسایی و خوشی پرداختهاند!!. كیست كه از بیكاری و مفتخواری خوشش نیاید؟!.. كیست كه از ساز و آواز و رقص لذت نبرد؟!.. اما زن نگرفتن ، آن نه برای چشمپوشی از لذت ، بلكه برای گریز از رنج خانهداری بوده. وگرنه بیشترشان درمیان خود امردبازی و پستیهای دیگر داشتهاند ، و چون شیوهی ایشان بوده كه برای هر كار زشتی یك عنوان نیكی میدادهاند باین زشتكاری نیز نامهایی دادهاند و رختهایی پوشانیدهاند. «بجمال خدا در روی شاهدان تماشا میكردهاند». جامی میگوید :
حُسن خویش از روی خوبان آشكارا كردهای
پس بچشم عاشقان در وی تماشا كردهای
یكی از بزرگان صوفیان ابوحامد كرمانی بوده كه دربارهاش چنین مینویسند : «چون در سماع گرم شدی پیراهن خود و حضار را چاك كردی و سینه بسینهی ایشان نهادی و از آن تشفی حاصل نمودی. چون شیخ به بغداد رسید خلیفه پسر بدیع الجمالی داشت خبر ورود شیخ شنید قصد حضور مجلس شیخ نمود. گفتند که طریقهی شیخ اینست. خلیفهزاده گفت از قرار تقریر شما او كافر خواهد بود بمجلس او میروم اگر اینگونه نسبت بمن حركتی كرد او را قربة الی الله بقتل رسانم و از وجود آن مبدع ، جهان را پاك گردانم و چون در سماع گرم گشت شیخ بكرامت دریافت و این رباعی بگفت :
سهل است مرا بر سر خنجر بودن در پای مراد دوست بیسر بودن
تو آمدهای كه كافری را بكشی غازی چو تویی رواست كافر بودن
خلیفهزاده گریبان خود را درید و بقدم معذرت پیش آمده سر در قدم شیخ نهاد ...».
🔸گزاشتن نام «شاهد» بخدا ، و پیاپی گردانیدن كلمهی «عشق» و مانند اینها كه سراپا بیفرهنگی و بیشرمیست از اینجا برخاسته است.
👇
ملا هادی سبزواری 1 كه او را یكی از حكما میشناسند خدا را «شاهد هرجایی» خوانده میگوید :
با كه توان گفت این سخن كه نگارم
شاهد هرجایی است و گوشهنشین است
🔸حكیم گردنشكسته را ببینید كه با خدا چه گستاخی میكند ، چه بیفرهنگی نشان میدهد.
1 : این همانست که ادوارد براون در سفرنامهاش به ایران او را «بزرگترین فیلسوف ایران در قرن نوزدهم» میخواند و نزدیک به 20 صفحه دربارهی فلسفهی او در آن کتاب مینویسد.
با كه توان گفت این سخن كه نگارم
شاهد هرجایی است و گوشهنشین است
🔸حكیم گردنشكسته را ببینید كه با خدا چه گستاخی میكند ، چه بیفرهنگی نشان میدهد.
1 : این همانست که ادوارد براون در سفرنامهاش به ایران او را «بزرگترین فیلسوف ایران در قرن نوزدهم» میخواند و نزدیک به 20 صفحه دربارهی فلسفهی او در آن کتاب مینویسد.
آنه ماری شیمل شرقشناس آلمانی و کتابهایی که به ایرانیان ارمغان کرده است.