🔶 «خواهران و دختران ما» ـ بزبان عادی (احمد کسروی)
🔸 گفتار سوم : درس و شغل
1ـ هر دختری یا زنی باید تحصیل کند و حقایق زندگی را یاد بگیرد (تکهی 1)
حالا ببینیم که زنان چه درسی بخوانند و آیا به کاری یا شغلی مشغول بشوند یا نه؟.. اول از تحصیل بحث کنیم :
حرفی نیست که دختران مثل پسران باید تحصیل کنند تا از ناتراشیدگی بیرون بیایند و دربارهی جهان و زندگانی بصیرت پیدا کنند. آخوندها زمانی هم بر سر تحصیل دختران بحث داشتند. امامشان فرموده : «بزنان سواد یاد ندهید تا نتوانند عشقبازی کنند.» این را عنوان میکردند و بازار مردمآزاری را گرم میکردند. سالها در ایران دبستان دخترانه برپا کردن یکی از کارهای مشکل بود. در هر شهری که برپا میشد تا چند ماه غوغا بود. ولی الان همان آخوندها نیز دختران خود را به مدرسه میفرستند و آنچه بوده فراموش شده.
دربارهی تحصیل دختران حرفی نیست. حرف ما آنست که چه درسی بخوانند. در ایران یکی از گرفتاریها داستان درس و فرهنگ است. این دستگاه بزرگی که بنام فرهنگ بهمه جای ایران دست انداخته مایهی تباهکاری است. دستگاهی است برای گیج کردن جوانان و نورسان. مردم باید پسران و دختران خود را باین دستگاه بسپارند تا نیروهای مغزی آنان را فرسوده و بیکاره کند و مغزهاشان را از بدآموزیهای گیجکنندهی زمان مغول پر سازد و بیرون بفرستد. برای همین بآن دلگرمی نمیتوان داشت. ما باید خودمان در اندیشهی فرهنگی باشیم. باید خودمان پروای پسران و دختران کنیم.
روشن است که چه پسر و چه دختر باید مواردی را درس بخوانند که در زندگانی سودمند باشد. اینست که فرهنگ را میتوان به چند دوره بخشبندی کرد :
دورهی اول یاد گرفتن خواندن و نوشتن و یادگیری کمی از تاریخ و جغرافی و علوم دیگر. این دوره برای اینست که پسر یا دختر از ناتراشیدگی بیرون آید و آنچه را که میبیند کمی آشنا گردد و در زندگی چشمبسته و درمانده نباشد. پیداست که باید بدختران خیاطی و بافندگی و پخت و پز و این گونه هنرها را نیز یاد بدهند. دستورهای خانهداری را بیاموزند.
دورهی دوم یادگیری حقایق زندگانی است. این دوره برای اینست که خود را و جهان را بخوبی بشناسد و در زندگانی بصیر باشد. برای اینست که روانش نیرومند بشود. فرهنگ در معنی والاترش همین است.
چه دختران و چه پسران باید جهان را بشناسند ، از گوهر (ذات) آدمیگری و از فرقی که بین آدمی با دیگر جانوران است آگاه بشوند. معنی ملت و زندگانی ملی را بفهمند. وظایفی را که هر کسی در زندگانی ملی بعهده دارد بشناسند. قواعد خوب و بد را یاد بگیرند. معنی راست حکومت و قانون و رفتاری را که هر کس در برابر آنها دارد بداند. کشاورزی و تجارت و ازدواج و دیگر چیزها را بمعنی راست خود بشناسد و در معنی راست خود بکار ببندد. در این دوره باید از قانونهای همگانی نیز درسهایی بدهند. از سلامتی و مبارزه با بیماریها چیزهای سودمندی یادشان بدهند.
باید برای دختران دستورهایی دربارهی بچهپروری و زخمبندی و این گونه چیزها بدهند. پاکیزگی و پاکی را باو بخوبی یاد بدهند. از موسیقی چیزهایی بیاموزند. منظور من نوشتن برنامه نیست و اینها فقط برای یادآوری است.
در این دوره یکی از چیزهایی که باید بدختران یاد بدهند اینست که فالگیر و دعانویس و جادوگر و غیبگو همه فریبکار هستند ، همه دروغگو هستند. باید یاد داد که این جهان از روی آیین محکمی گردش میکند و آن آیین هیچگاه عوض نمیشود. این کارها که فریبکارانی بخود نسبت میدهند همه بیرون از آیین جهان است و همه دروغ و بیپاست.
این دو دوره از فرهنگ برای همه است. هر دختری و هر پسری باید آن را بپایان برساند.
.
🔸 گفتار سوم : درس و شغل
1ـ هر دختری یا زنی باید تحصیل کند و حقایق زندگی را یاد بگیرد (تکهی 1)
حالا ببینیم که زنان چه درسی بخوانند و آیا به کاری یا شغلی مشغول بشوند یا نه؟.. اول از تحصیل بحث کنیم :
حرفی نیست که دختران مثل پسران باید تحصیل کنند تا از ناتراشیدگی بیرون بیایند و دربارهی جهان و زندگانی بصیرت پیدا کنند. آخوندها زمانی هم بر سر تحصیل دختران بحث داشتند. امامشان فرموده : «بزنان سواد یاد ندهید تا نتوانند عشقبازی کنند.» این را عنوان میکردند و بازار مردمآزاری را گرم میکردند. سالها در ایران دبستان دخترانه برپا کردن یکی از کارهای مشکل بود. در هر شهری که برپا میشد تا چند ماه غوغا بود. ولی الان همان آخوندها نیز دختران خود را به مدرسه میفرستند و آنچه بوده فراموش شده.
دربارهی تحصیل دختران حرفی نیست. حرف ما آنست که چه درسی بخوانند. در ایران یکی از گرفتاریها داستان درس و فرهنگ است. این دستگاه بزرگی که بنام فرهنگ بهمه جای ایران دست انداخته مایهی تباهکاری است. دستگاهی است برای گیج کردن جوانان و نورسان. مردم باید پسران و دختران خود را باین دستگاه بسپارند تا نیروهای مغزی آنان را فرسوده و بیکاره کند و مغزهاشان را از بدآموزیهای گیجکنندهی زمان مغول پر سازد و بیرون بفرستد. برای همین بآن دلگرمی نمیتوان داشت. ما باید خودمان در اندیشهی فرهنگی باشیم. باید خودمان پروای پسران و دختران کنیم.
روشن است که چه پسر و چه دختر باید مواردی را درس بخوانند که در زندگانی سودمند باشد. اینست که فرهنگ را میتوان به چند دوره بخشبندی کرد :
دورهی اول یاد گرفتن خواندن و نوشتن و یادگیری کمی از تاریخ و جغرافی و علوم دیگر. این دوره برای اینست که پسر یا دختر از ناتراشیدگی بیرون آید و آنچه را که میبیند کمی آشنا گردد و در زندگی چشمبسته و درمانده نباشد. پیداست که باید بدختران خیاطی و بافندگی و پخت و پز و این گونه هنرها را نیز یاد بدهند. دستورهای خانهداری را بیاموزند.
دورهی دوم یادگیری حقایق زندگانی است. این دوره برای اینست که خود را و جهان را بخوبی بشناسد و در زندگانی بصیر باشد. برای اینست که روانش نیرومند بشود. فرهنگ در معنی والاترش همین است.
چه دختران و چه پسران باید جهان را بشناسند ، از گوهر (ذات) آدمیگری و از فرقی که بین آدمی با دیگر جانوران است آگاه بشوند. معنی ملت و زندگانی ملی را بفهمند. وظایفی را که هر کسی در زندگانی ملی بعهده دارد بشناسند. قواعد خوب و بد را یاد بگیرند. معنی راست حکومت و قانون و رفتاری را که هر کس در برابر آنها دارد بداند. کشاورزی و تجارت و ازدواج و دیگر چیزها را بمعنی راست خود بشناسد و در معنی راست خود بکار ببندد. در این دوره باید از قانونهای همگانی نیز درسهایی بدهند. از سلامتی و مبارزه با بیماریها چیزهای سودمندی یادشان بدهند.
باید برای دختران دستورهایی دربارهی بچهپروری و زخمبندی و این گونه چیزها بدهند. پاکیزگی و پاکی را باو بخوبی یاد بدهند. از موسیقی چیزهایی بیاموزند. منظور من نوشتن برنامه نیست و اینها فقط برای یادآوری است.
در این دوره یکی از چیزهایی که باید بدختران یاد بدهند اینست که فالگیر و دعانویس و جادوگر و غیبگو همه فریبکار هستند ، همه دروغگو هستند. باید یاد داد که این جهان از روی آیین محکمی گردش میکند و آن آیین هیچگاه عوض نمیشود. این کارها که فریبکارانی بخود نسبت میدهند همه بیرون از آیین جهان است و همه دروغ و بیپاست.
این دو دوره از فرهنگ برای همه است. هر دختری و هر پسری باید آن را بپایان برساند.
.
🔶 کتاب «انکیزیسیون در ایران» (احمد کسروی)
🔸 پیشگفتار (تکهی 16)
4ـ بازگردانیدن ارتجاع (تکهی 9)
با بدیده گرفتن سند نخست چنین دانسته میگردد که دسیسهی پایمال کردن قانونهای «برداشتن چادر» و «رخت یکسان» از همان ماه نخستِ افتادنِ رضاشاه آغاز شده بوده. سپس همدلی و همکاری دولت با هواخواهانِ چادر در سندهای دیگر روشنتر میگردد. (1) یک سال و نیم این زیرکینمودنها ، برای زمینهسازی بازگشت چادر دنبال میشود ولی نکتهی تکاندهنده اینست که این کوششها نتیجهی خواسته شده را نمیدهد و مردم بدلخواه بچادر بازنمیگردند.
فروغی آن مرد بدخواه کهنهکار که پس از سوم شهریور نخستین کابینه را او پدید آورد چون در کار خود استوار گردید ... برای بازگشتن ملایان و روضهخوانان و زنجیرزنان و قمهزنان و گلِمولاها زمینه چیده در نشست نخستی که روزنامهنویسان را پذیرفته بود چنین گفت : «باید بمسئلهی دین هم اهمیت داد. در بیست سال گذشته یکی هم دین از میان رفت». نزدیک باین سخنانی گفت که از فردای آن روز برخی از روزنامههای مزدور بمقالهنویسی از دین برخاستند. در همان روزها بود که برای رادیوی ایران که افزاری در راه آن سیاست شوم شده بود آخوند یاوهگویی را مزدور گرفتند.
بهتر است ما آن سخن فروغی را بشکافیم و براز درون او پی بریم. دین درمیان ایرانیان چیست؟!. چه چیزهاست که در این کشور دین شناخته میشود؟. همه میدانیم که دین در ایران پیروی از ملایان کردن ، روضهخوانی برپا گردانیدن ، در ماههای محرم و صفر دستههای زنجیرزن و قمهزن راه انداختن ، بزیارت کربلا و مشهد رفتن ، لاشههای گندیدهی مردگان را بار کردن و بقم و نجف فرستادن ... است.
آری دین در ایران اینهاست. این چیزیست که همه میدانیم. فروغی نیز خواستش اینها میبود. در زمان رضاشاه نیز تنها از این بازیچههای بیخردانه جلوگیری میشد. وگرنه از نماز و روزه و مسجد و کارهای دیگر که جلوگیری نمیشد.
فروغی میخواست همان بازیچههای ریشخندآور بازگردد و سخنش معنایی جز این نمیداشت. این هم دیدیم که همانها را بازگردانیدند و خواست خود را پیش بردند.
شنیدنیتر آنکه ملایان در آغاز کار گمان نمیبردند که باز میدان یابند و بمیدانداری پردازند و در چنان اندیشهای نمیبودند. بگفتهی خودشان «دورهی روحانیت را خاتمه یافته» میپنداشتند. ولی دولت یا بهتر گویم : فروغی و همدستان او ، بایشان فهمانیدند. اینبود آنان که رخت دیگر گردانیده بودند دوباره بعمامه و عبا بازگشتند. آنان که بگوشهای خزیده بودند بیرون آمدند. بار دیگر با قانونها و دانشها و همهی نیکیها نبرد آغاز کردند. بار دیگر آخوندبچهها و سیدبچهها که چغالهی گدایی و مفتخوری هستند در خیابانها پدیدار شدند.
آقاحسین رضوی[قمی] که در پیشامد «رفع حجاب» بتهران آمده بود تا رضاشاه را ببیند و ازو خواهشی دربارهی برداشته نشدن حجاب کند و رضاشاه پروایی نکرد و بنزد خود راه نداد و او نیز ایران را گزاشت و بنجف رفت ، در این هنگام شنیده شد که بایران میآید. رادیوی ایران ، آن دستگاه شوم که در دست کمپانی خیانت افزار بُرندهای گردیده ، تا مرز ایران بپیشواز او شتافت : «حضرت آیتالله ... با ملتزمین حضور از مرز ایران گذشته وارد قصر شیرین شدند». «حضرت آیتالله ... وارد کرمانشاه شدند. اهالی با تجلیل بسیار پیشواز کردند». بدینسان بجلو آقا افتاد و گام بگام او را پیش آورد تا با «تجلیل و تعظیم مؤمنین و علاقهمندان به دین» بتهران رسانید. تو گویی آقا قهرمان استالینگراد بوده و از جنگْ فیروزمندانه بازمیگردد که رادیوی ایران بدینسان خودکشی میکند و راه برای او باز میکند. ...
ما تنها این را میپنداشتیم. ولی دیده شد داستان بآن سادگی نیست. خواست دیگری بزرگتر از آن درمیانست : زنهای ایران باید دوباره بچادر و روبند بازگردند.
چادر و روبندِ زنها که مایهی ریشخند همهی جهانیان بوده و پس از کوششهای بسیار از سوی آزادیخواهان ، در زمان رضاشاه برداشته شده بود ، کمپانی خیانت این را نمیپسندید. نمیپسندید که زنهای ایران همپای زنان جهان باشند و با روی باز بیرون آیند. اینبود همانکه رضاشاه افتاد وزیران ما یکی از کارهاشان آن بود که جلو سختگیری را گرفتند و برخی ملایان را واداشتند که در این مسجد و آن مسجد سخن از «حرمت رفع حجاب» راندند. ولی اینها کاری از پیش نبرده بیش از آن نتیجه نداد که برخی پیرهزنان از جهان برگشته چادر بسر کردند و گاهی در خیابانها پدیدار شدند.
این اندازه بس نمیبود. بایستی چارهی دیگر کنند. بایستی تکان بزرگی دهند که باری بیشتر زنان بچادر و روبند ، بلکه بچاقچور نیز بازگردند و بازمانده نیز از ترسِ ریشخند و دشنام بیرون نتوانند آمد. بایستی آقاحسین رضوی ، «قهرمان رفع حجاب» را با آن زمینهسازیهای رادیو ، بایران آورند که با دست او این کارها انجام گیرد.
👇
🔸 پیشگفتار (تکهی 16)
4ـ بازگردانیدن ارتجاع (تکهی 9)
با بدیده گرفتن سند نخست چنین دانسته میگردد که دسیسهی پایمال کردن قانونهای «برداشتن چادر» و «رخت یکسان» از همان ماه نخستِ افتادنِ رضاشاه آغاز شده بوده. سپس همدلی و همکاری دولت با هواخواهانِ چادر در سندهای دیگر روشنتر میگردد. (1) یک سال و نیم این زیرکینمودنها ، برای زمینهسازی بازگشت چادر دنبال میشود ولی نکتهی تکاندهنده اینست که این کوششها نتیجهی خواسته شده را نمیدهد و مردم بدلخواه بچادر بازنمیگردند.
فروغی آن مرد بدخواه کهنهکار که پس از سوم شهریور نخستین کابینه را او پدید آورد چون در کار خود استوار گردید ... برای بازگشتن ملایان و روضهخوانان و زنجیرزنان و قمهزنان و گلِمولاها زمینه چیده در نشست نخستی که روزنامهنویسان را پذیرفته بود چنین گفت : «باید بمسئلهی دین هم اهمیت داد. در بیست سال گذشته یکی هم دین از میان رفت». نزدیک باین سخنانی گفت که از فردای آن روز برخی از روزنامههای مزدور بمقالهنویسی از دین برخاستند. در همان روزها بود که برای رادیوی ایران که افزاری در راه آن سیاست شوم شده بود آخوند یاوهگویی را مزدور گرفتند.
بهتر است ما آن سخن فروغی را بشکافیم و براز درون او پی بریم. دین درمیان ایرانیان چیست؟!. چه چیزهاست که در این کشور دین شناخته میشود؟. همه میدانیم که دین در ایران پیروی از ملایان کردن ، روضهخوانی برپا گردانیدن ، در ماههای محرم و صفر دستههای زنجیرزن و قمهزن راه انداختن ، بزیارت کربلا و مشهد رفتن ، لاشههای گندیدهی مردگان را بار کردن و بقم و نجف فرستادن ... است.
آری دین در ایران اینهاست. این چیزیست که همه میدانیم. فروغی نیز خواستش اینها میبود. در زمان رضاشاه نیز تنها از این بازیچههای بیخردانه جلوگیری میشد. وگرنه از نماز و روزه و مسجد و کارهای دیگر که جلوگیری نمیشد.
فروغی میخواست همان بازیچههای ریشخندآور بازگردد و سخنش معنایی جز این نمیداشت. این هم دیدیم که همانها را بازگردانیدند و خواست خود را پیش بردند.
شنیدنیتر آنکه ملایان در آغاز کار گمان نمیبردند که باز میدان یابند و بمیدانداری پردازند و در چنان اندیشهای نمیبودند. بگفتهی خودشان «دورهی روحانیت را خاتمه یافته» میپنداشتند. ولی دولت یا بهتر گویم : فروغی و همدستان او ، بایشان فهمانیدند. اینبود آنان که رخت دیگر گردانیده بودند دوباره بعمامه و عبا بازگشتند. آنان که بگوشهای خزیده بودند بیرون آمدند. بار دیگر با قانونها و دانشها و همهی نیکیها نبرد آغاز کردند. بار دیگر آخوندبچهها و سیدبچهها که چغالهی گدایی و مفتخوری هستند در خیابانها پدیدار شدند.
آقاحسین رضوی[قمی] که در پیشامد «رفع حجاب» بتهران آمده بود تا رضاشاه را ببیند و ازو خواهشی دربارهی برداشته نشدن حجاب کند و رضاشاه پروایی نکرد و بنزد خود راه نداد و او نیز ایران را گزاشت و بنجف رفت ، در این هنگام شنیده شد که بایران میآید. رادیوی ایران ، آن دستگاه شوم که در دست کمپانی خیانت افزار بُرندهای گردیده ، تا مرز ایران بپیشواز او شتافت : «حضرت آیتالله ... با ملتزمین حضور از مرز ایران گذشته وارد قصر شیرین شدند». «حضرت آیتالله ... وارد کرمانشاه شدند. اهالی با تجلیل بسیار پیشواز کردند». بدینسان بجلو آقا افتاد و گام بگام او را پیش آورد تا با «تجلیل و تعظیم مؤمنین و علاقهمندان به دین» بتهران رسانید. تو گویی آقا قهرمان استالینگراد بوده و از جنگْ فیروزمندانه بازمیگردد که رادیوی ایران بدینسان خودکشی میکند و راه برای او باز میکند. ...
ما تنها این را میپنداشتیم. ولی دیده شد داستان بآن سادگی نیست. خواست دیگری بزرگتر از آن درمیانست : زنهای ایران باید دوباره بچادر و روبند بازگردند.
چادر و روبندِ زنها که مایهی ریشخند همهی جهانیان بوده و پس از کوششهای بسیار از سوی آزادیخواهان ، در زمان رضاشاه برداشته شده بود ، کمپانی خیانت این را نمیپسندید. نمیپسندید که زنهای ایران همپای زنان جهان باشند و با روی باز بیرون آیند. اینبود همانکه رضاشاه افتاد وزیران ما یکی از کارهاشان آن بود که جلو سختگیری را گرفتند و برخی ملایان را واداشتند که در این مسجد و آن مسجد سخن از «حرمت رفع حجاب» راندند. ولی اینها کاری از پیش نبرده بیش از آن نتیجه نداد که برخی پیرهزنان از جهان برگشته چادر بسر کردند و گاهی در خیابانها پدیدار شدند.
این اندازه بس نمیبود. بایستی چارهی دیگر کنند. بایستی تکان بزرگی دهند که باری بیشتر زنان بچادر و روبند ، بلکه بچاقچور نیز بازگردند و بازمانده نیز از ترسِ ریشخند و دشنام بیرون نتوانند آمد. بایستی آقاحسین رضوی ، «قهرمان رفع حجاب» را با آن زمینهسازیهای رادیو ، بایران آورند که با دست او این کارها انجام گیرد.
👇
اینبود آقا که آمد دیده شد با یک «لحن رسمی» درخواستهایی از دولت کرد و دولت نیز در نشست رسمی خود آن را بگفتگو گزاشت و درخواستهای آقا را که یکی از آنها آزاد بودن زنان در روگرفتن و دیگری بازگشتن «اوقاف» بخورندگان پیشین بود پذیرفت. (1)
این درخواستها در تابستان 1322 رسمیت یافت. یعنی دو سال کوشش بکار رفت تا برای ملایان و دستگاهشان زمینهای فراهم شود. این نکته ناگفته نماند که سازمانها ، روزنامهها و حزبهایی در برابر این قانونشکنیها و هواداری از پسرفت واکنشهایی نشان میدادند و باعتراضهایی میپرداختند (2) لیکن با شمارِ اندک و توانِ کم و نبودِ باهمی (اتحاد) راه بجایی نبُرد و در برابر یاوریهای سیلآسای دولت ناتوان ماند. بیگمان توان و کیفیتِ این اعتراضها در جای خود نشانیست از اندازهی رشد سیاسی مردم ، و مردمی که رشد سیاسی ندارند و یک خواست و آرمان مشترکی نداشته کوشندگانشان هر چند تنی خود را از دیگران جدا گرفتهاند ، چه شگفت که افزار دست سیاستِ بیگانگان شوند.
پابرگیها :
1ـ پیشین ، ص 83 و 84
2ـ کسروی ، دادگاه 1357 ص 52 تا 54
3ـ پاکدامن ، یاد شده ، ص 84 و 85 ، 88 و 89
.
این درخواستها در تابستان 1322 رسمیت یافت. یعنی دو سال کوشش بکار رفت تا برای ملایان و دستگاهشان زمینهای فراهم شود. این نکته ناگفته نماند که سازمانها ، روزنامهها و حزبهایی در برابر این قانونشکنیها و هواداری از پسرفت واکنشهایی نشان میدادند و باعتراضهایی میپرداختند (2) لیکن با شمارِ اندک و توانِ کم و نبودِ باهمی (اتحاد) راه بجایی نبُرد و در برابر یاوریهای سیلآسای دولت ناتوان ماند. بیگمان توان و کیفیتِ این اعتراضها در جای خود نشانیست از اندازهی رشد سیاسی مردم ، و مردمی که رشد سیاسی ندارند و یک خواست و آرمان مشترکی نداشته کوشندگانشان هر چند تنی خود را از دیگران جدا گرفتهاند ، چه شگفت که افزار دست سیاستِ بیگانگان شوند.
پابرگیها :
1ـ پیشین ، ص 83 و 84
2ـ کسروی ، دادگاه 1357 ص 52 تا 54
3ـ پاکدامن ، یاد شده ، ص 84 و 85 ، 88 و 89
.
🔶 حقایق زندگی (احمد کسروی)
🔸 38ـ خردهگیری و پاسخ آن ـ یادداشت کوشاد تلگرام (تکهی یک)
این گفتارِ کوتاه و فشرده نکتههای ارجدار چندی را دربر دارد که میباید از آنها جداگانه سخن راند. اینست در زیر به آنها میپردازیم :
چون پس از چاپ گفتار پیش (خردهگیری و پاسخ آن) در پرچم ، تاریخ این کشور پیشامدهای افسوسآورِ فراوانی بخود دید که به سخنان آن گفتار بستگی بسیار دارد و ما که اکنون به گذشته مینگریم نگاه روشنتری به ریشهی آن پیشامدها میداریم اینست بایسته دانستیم به آن بازنگریم و نتیجههایی را که از آن گفتار تاریخی بدست میآید در اینجا بازنماییم :
1) از آنچه آمد دانسته میشود که جنبش مشروطه یک انقلاب پرارج و پربهایی بوده و تأثیر آن بر ایران از همین گفتار بنیکی پیداست. چگونگی آنکه ، میدانیم مردم تا پیش از مشروطه حرف شنوی بسیاری از ملایان داشته و این را از واجبات کیش خود میشماردهاند. لیکن ملایان که با مشروطهخواهان دشمنی آشکار کردند گمان داشتند با آغاز دوتیرگی صف آزادیخواهان خواهد شکست ، این هنگام دیده شد آن گمان راست درنیامد ، دیده شد آزادیخواهان به اندیشههایی آراسته گردیدهاند که دیگر زیر بار سخن ملایان ـ اگرچه بنام دین و مذهب باشد ـ نخواهند رفت. «چون آزادیخواهان مردان خونگرمی بودند که با یک غیرت و مردانگی بکوشش برخاسته و پیشرفت و فیروزی کشور را یگانه آرزوی خود میدانستند اینبود ملایان را با آن گفتههاشان دشمن کشور میشناختند و برانداختن ایشان را بخود واجب میدانستند». بدیگر سخن ، ایشان داوری خرد را جلوتر از باورهای کیشی گرفتند و آن را بکار بستند. چنین رفتاری از توده در گذشته دیده نشده بود و خود یک جهش بزرگی در آن زمان شمرده میشد و نمونهایست از بزرگی و ارج آن جنبش. براستی اگر مشروطه در ایران پیش نمیرفت حال ایران چهبسا تیرهتر از افغانستان امروزی بود.
2) گذشته از مردم ، میبینیم یک دسته از خود ملایان همچون سه سید در تهران و ثقةالاسلام در تبریز و علمای سهگانه در نجف ، آنگاه که سخن از میهن و پیشرفت آن بمیان آمد و تناقض آن را با مذهب دیدند ، پاکدلانه پیروی از اندیشههای آزادیخواهانه کردند. نه آنکه از مذهب دست کشیدند بلکه کوشیدند آن را پیرو آزادیخواهی و ایرانخواهی کنند. این کوشش در آن زمان یک نتیجهی موقتی نیکی داد و آن پس نشستن دیگر ملایان (یا مشروعهخواهان) بود. با اینحال باید افزود که همین ناسازگاری شریعت با مشروطه همچون استخوان لای زخمی بازماند و به رسمیت یافتن مذهب جعفری در قانون اساسی (که ترجمهی قانونهای اروپایی بود ، و گنجانیدن چنان اصلی خود بدعتی از ملایان بشمار میآید) و به اصل دوم متمم آن قانون (تأیید کردن پنج تن مجتهد ، قانونگزاریهای مجلس شورا را) و دیگر کشاکشها و گرفتاریها در سالهای آینده راه گشاد.
3) مشروطه را آن پاکدلانی فراهم آوردند که سود کشور را به مذهب تقدم دادند. ولی امروز تاریخ در دست تحریفگران بگونهی دیگری نوشته میشود. اینان همهی ارج را به دشمنیهای تیرهدرونانهی مشروعهخواهان گزارده میگویند مشروطه راه گمراهی رفت و اگر مشروعهخواهان نبودند بیش از این گمراه میشد. در حالی که ملایان دشمنی با کشور و مشروطه را تا همدستی با محمدعلیمیرزا و روسیان ، تا خونریزی از همجنسان ، تا برانگیختن مردم به جاسوسی بسود بیگانگان و تا پای پذیرش زیردستی ایشان پیش بردند و از هیچ ننگی باک نکردند.
همین امروز شما ستایشهای بیجا و نادانانه از شیخفضلالله نوری کم نمیشنوید. نام او همه جا هست ، کسی را که مایهی اصلی خونریزیها گردید و به این جرم و جرمهای دیگر ، خیانتش به کشور آشکار و بدار آویخته شده شهید نامیده نامش بر بزرگراهها میگزارند ولی آیا شده یک بار ستایش از آخوندخراسانی بشنوید؟!. یا از ثقةالاسلام ـ آن «نیکمردی که مایهی روسفیدی و سرفرازی ایرانیان گردید» و «نامش همواره آرایهی تاریخ ایران خواهد بود» ، آنکه برای مهر نکردن نوشتهای که بزیان آذربایجان بود پای دار رفت؟!..
.
🔸 38ـ خردهگیری و پاسخ آن ـ یادداشت کوشاد تلگرام (تکهی یک)
این گفتارِ کوتاه و فشرده نکتههای ارجدار چندی را دربر دارد که میباید از آنها جداگانه سخن راند. اینست در زیر به آنها میپردازیم :
چون پس از چاپ گفتار پیش (خردهگیری و پاسخ آن) در پرچم ، تاریخ این کشور پیشامدهای افسوسآورِ فراوانی بخود دید که به سخنان آن گفتار بستگی بسیار دارد و ما که اکنون به گذشته مینگریم نگاه روشنتری به ریشهی آن پیشامدها میداریم اینست بایسته دانستیم به آن بازنگریم و نتیجههایی را که از آن گفتار تاریخی بدست میآید در اینجا بازنماییم :
1) از آنچه آمد دانسته میشود که جنبش مشروطه یک انقلاب پرارج و پربهایی بوده و تأثیر آن بر ایران از همین گفتار بنیکی پیداست. چگونگی آنکه ، میدانیم مردم تا پیش از مشروطه حرف شنوی بسیاری از ملایان داشته و این را از واجبات کیش خود میشماردهاند. لیکن ملایان که با مشروطهخواهان دشمنی آشکار کردند گمان داشتند با آغاز دوتیرگی صف آزادیخواهان خواهد شکست ، این هنگام دیده شد آن گمان راست درنیامد ، دیده شد آزادیخواهان به اندیشههایی آراسته گردیدهاند که دیگر زیر بار سخن ملایان ـ اگرچه بنام دین و مذهب باشد ـ نخواهند رفت. «چون آزادیخواهان مردان خونگرمی بودند که با یک غیرت و مردانگی بکوشش برخاسته و پیشرفت و فیروزی کشور را یگانه آرزوی خود میدانستند اینبود ملایان را با آن گفتههاشان دشمن کشور میشناختند و برانداختن ایشان را بخود واجب میدانستند». بدیگر سخن ، ایشان داوری خرد را جلوتر از باورهای کیشی گرفتند و آن را بکار بستند. چنین رفتاری از توده در گذشته دیده نشده بود و خود یک جهش بزرگی در آن زمان شمرده میشد و نمونهایست از بزرگی و ارج آن جنبش. براستی اگر مشروطه در ایران پیش نمیرفت حال ایران چهبسا تیرهتر از افغانستان امروزی بود.
2) گذشته از مردم ، میبینیم یک دسته از خود ملایان همچون سه سید در تهران و ثقةالاسلام در تبریز و علمای سهگانه در نجف ، آنگاه که سخن از میهن و پیشرفت آن بمیان آمد و تناقض آن را با مذهب دیدند ، پاکدلانه پیروی از اندیشههای آزادیخواهانه کردند. نه آنکه از مذهب دست کشیدند بلکه کوشیدند آن را پیرو آزادیخواهی و ایرانخواهی کنند. این کوشش در آن زمان یک نتیجهی موقتی نیکی داد و آن پس نشستن دیگر ملایان (یا مشروعهخواهان) بود. با اینحال باید افزود که همین ناسازگاری شریعت با مشروطه همچون استخوان لای زخمی بازماند و به رسمیت یافتن مذهب جعفری در قانون اساسی (که ترجمهی قانونهای اروپایی بود ، و گنجانیدن چنان اصلی خود بدعتی از ملایان بشمار میآید) و به اصل دوم متمم آن قانون (تأیید کردن پنج تن مجتهد ، قانونگزاریهای مجلس شورا را) و دیگر کشاکشها و گرفتاریها در سالهای آینده راه گشاد.
3) مشروطه را آن پاکدلانی فراهم آوردند که سود کشور را به مذهب تقدم دادند. ولی امروز تاریخ در دست تحریفگران بگونهی دیگری نوشته میشود. اینان همهی ارج را به دشمنیهای تیرهدرونانهی مشروعهخواهان گزارده میگویند مشروطه راه گمراهی رفت و اگر مشروعهخواهان نبودند بیش از این گمراه میشد. در حالی که ملایان دشمنی با کشور و مشروطه را تا همدستی با محمدعلیمیرزا و روسیان ، تا خونریزی از همجنسان ، تا برانگیختن مردم به جاسوسی بسود بیگانگان و تا پای پذیرش زیردستی ایشان پیش بردند و از هیچ ننگی باک نکردند.
همین امروز شما ستایشهای بیجا و نادانانه از شیخفضلالله نوری کم نمیشنوید. نام او همه جا هست ، کسی را که مایهی اصلی خونریزیها گردید و به این جرم و جرمهای دیگر ، خیانتش به کشور آشکار و بدار آویخته شده شهید نامیده نامش بر بزرگراهها میگزارند ولی آیا شده یک بار ستایش از آخوندخراسانی بشنوید؟!. یا از ثقةالاسلام ـ آن «نیکمردی که مایهی روسفیدی و سرفرازی ایرانیان گردید» و «نامش همواره آرایهی تاریخ ایران خواهد بود» ، آنکه برای مهر نکردن نوشتهای که بزیان آذربایجان بود پای دار رفت؟!..
.
🔶 «خواهران و دختران ما» ـ بزبان عادی (احمد کسروی)
🔸 گفتار سوم : درس و شغل
1ـ هر دختری یا زنی باید تحصیل کند و حقایق زندگی را یاد بگیرد (تکهی 2)
دورهی سوم پرداختن به علوم است. علومی که امروز در جهان هست ما از یک طرف بآنها نیازمندیم که اگر نشناسیم و ندانیم زندگانیمان درست نخواهد بود و از طرف دیگر آنها مایهی پیشرف جهان است که پرداختن بآنها خیرخواهی با جهان میباشد. برای همین در هر ملتی باید کسانی بآنها مشغول شوند. باین شکل که درس بخوانند و سپس نیز خود کوشش کنند و هر یکی در یک رشته پیشرفت کند و چیزهای تازهای بدست بیاورد. در هر کشوری باید دانشکدهها باشد و دانشمندانی بوجود بیایند.
در این زمینه ورود زنان نیز مجاز است ، باید کسانی از آنان نیز بعلوم مشغول شوند. منتها در این باره نیز تفاوت بین زنان و مردان هویدا است. زنان باید بیش از همه بعلومی بپردازند که با وظایف آنان سازگار باشد. مثلاً قابلگی و جراحی و دندانسازی و چشمپزشکی و داروسازی و میکروبشناسی و اینگونه علوم با وظایف آنها سازگارتر است. در یک ملت بزنان داشمندی از اینگونه نیاز بسیار هست. ولی از طرف دیگر به زن مهندس و حقوقدان نیازی نیست.[1]
شنیدنی است که در این فرهنگ ایران ـ فرهنگی که فروغیها و حکمتها برای بیچاره کردن این ملت پایهگذاری کردهاند ـ زنان دکتر در ادبیات و دکتر در فلسفه میشوند. اینست نمونهای از نتیجههای آن فرهنگ.
[1] : در زمان نوشته شدن این کتاب مهندسیهای شناخته شده اینها بود : مهندس برق ، راه و ساختمان ، مکانیک ، معدن و چند رشتهی دیگر. لیکن سپس هر چند سال یک رشته به مهندسیها افزود یا رواج بیشتر گرفت ، همچون مهندسی الکترونیک ، کامپیوتر ، ژنتیک ، شیمی ، متالورژی ، مواد و سرامیک ، اپتیک ، صنایع ، هیدرولوژی ، زیست بوم ، دریا و مانندهای آن. پیداست که یک شماری از این رشتهها با وظایف زنان سازگارست و کشور به چنان زنان مهندسی نیاز فراوان دارد.
.
🔸 گفتار سوم : درس و شغل
1ـ هر دختری یا زنی باید تحصیل کند و حقایق زندگی را یاد بگیرد (تکهی 2)
دورهی سوم پرداختن به علوم است. علومی که امروز در جهان هست ما از یک طرف بآنها نیازمندیم که اگر نشناسیم و ندانیم زندگانیمان درست نخواهد بود و از طرف دیگر آنها مایهی پیشرف جهان است که پرداختن بآنها خیرخواهی با جهان میباشد. برای همین در هر ملتی باید کسانی بآنها مشغول شوند. باین شکل که درس بخوانند و سپس نیز خود کوشش کنند و هر یکی در یک رشته پیشرفت کند و چیزهای تازهای بدست بیاورد. در هر کشوری باید دانشکدهها باشد و دانشمندانی بوجود بیایند.
در این زمینه ورود زنان نیز مجاز است ، باید کسانی از آنان نیز بعلوم مشغول شوند. منتها در این باره نیز تفاوت بین زنان و مردان هویدا است. زنان باید بیش از همه بعلومی بپردازند که با وظایف آنان سازگار باشد. مثلاً قابلگی و جراحی و دندانسازی و چشمپزشکی و داروسازی و میکروبشناسی و اینگونه علوم با وظایف آنها سازگارتر است. در یک ملت بزنان داشمندی از اینگونه نیاز بسیار هست. ولی از طرف دیگر به زن مهندس و حقوقدان نیازی نیست.[1]
شنیدنی است که در این فرهنگ ایران ـ فرهنگی که فروغیها و حکمتها برای بیچاره کردن این ملت پایهگذاری کردهاند ـ زنان دکتر در ادبیات و دکتر در فلسفه میشوند. اینست نمونهای از نتیجههای آن فرهنگ.
[1] : در زمان نوشته شدن این کتاب مهندسیهای شناخته شده اینها بود : مهندس برق ، راه و ساختمان ، مکانیک ، معدن و چند رشتهی دیگر. لیکن سپس هر چند سال یک رشته به مهندسیها افزود یا رواج بیشتر گرفت ، همچون مهندسی الکترونیک ، کامپیوتر ، ژنتیک ، شیمی ، متالورژی ، مواد و سرامیک ، اپتیک ، صنایع ، هیدرولوژی ، زیست بوم ، دریا و مانندهای آن. پیداست که یک شماری از این رشتهها با وظایف زنان سازگارست و کشور به چنان زنان مهندسی نیاز فراوان دارد.
.
🔶 کتاب «انکیزیسیون در ایران» (احمد کسروی)
🔸 پیشگفتار (تکهی 17)
4ـ بازگردانیدن ارتجاع (تکهی 10)
شما خود بیندیشید ، مردمیکه دینداری را بچادر و آزادیخواهی را به بیپروایی بقانونهای زمان رضاشاه بسنجند ، چه دشواری دارد که فریبِ فریبکاران را خورند؟!. در جایی که راستیها روشن نگردیده و مردم معنی دین ، میهن ، آزادی و اینگونه چیزها را ندانند ، چه شگفت که سیاستپیشگان سودجویی با یکی دو سخن فریبآمیز و ژستِ دینداری یا آزادیخواهی گرفتن ایشان را بفریبند. چنین کاستیهایی در توده ، مایهی آن شد که راهِ آن سیاستهای تبهکارانه هموار گردد. اینها باعث شد همینکه وزیران جلو سختگیریها را گرفتند و بسخنان فریبکارانه برخاستند ، تخمهای فریب و خیانت در دلهای تودهی سادهدرون روییدن گرفت و چاکران دیکتاتوریِ دیروز ، شدند دمکراتها و آزادیخواهان امروز و مردم صد امید بیجا بآنان بستند.
«سپس چیز دیگری که دیده شد آن بود که با انگیزش همان کمپانی خیانت (بلکه با سرمایهی آن) برای ملایان روزنامه بنیاد نهاده شد. جوانی که میگویند در لندن پرورش یافته و خودش و خانوادهاش زندگانی اروپایی میدارند روزنامهای برای ملایان بنیاد نهاد ، و این روزنامه از گام نخست یکی از خواستهای خود بازگردانیدن چادر و روبند گردانید. پیاپی گفتارها نوشت که هنوز هم مینویسد.
باز دیده شد دولت در ادارهی رادیو دستگاهی بنام «تبلیغات دینی» برپا گردانیده بکسانی از مردان تیرهمغز ماهانهها داد که بنشینند و گفتارهای سراپا یاوه و بدخواهی نویسند و بآن روزنامه و مانندهای آن فرستند». (1)
بدینسان ملایان را میدانی پدید آوردند تا ایشان هم با عنوانهایی همچون «مبارزه با مفاسد» ، مبارزه با «کفریات» ، «ارتداد» ، «محرمات» و مانند آنها بجَست و خیزهایی پردازند و بجانِ دگراندیشان افتند. با نیرو گرفتن ملایان که کالایی جز خرافه ، مردمآزاری ، بیدینی و دکانی جز منبر و امامزاده و زیارتگاه ندارند ، کشور بازار داد و ستدِ کالاهای بیارج و سراسر زیانمندِ ایشان و میدانگاهِ نمایشهای بیخردانهشان گردید. اینها بدست کابینههایی انجام میگرفت که یکی پس از دیگری سر کار میآمدند. آنان بملایان که دستگاه خود را پس از جنبش مشروطه بیکبار از دست رفته دیده بودند ، فهماندند که امروز روزگار دیگریست و بخت برویشان لبخند زده.
قانون «لباس متحدالشکل» (1307) سیزده سال بمردان رخت یکسان پوشاند و تنها کسانی که از این یکسانی کنار بودند گروههایی چون پیشوایان کیشها ، مفتیهای سنی ، «مجتهدین» ، «علما» و «فضلا» و «مدرسین» و «وعاظ» و «پیشنمازها» بودند که با تأیید حوزهی علمیه جواز «واجد شرایط» میگرفتند. پس از شهریور20 همینکه دولت فهماند که با چادر سختگیری ندارد ، پوشیدن عبا و گزاشتن عمامه و کلاهپوستی و نمدی و سر باز زدن از نشان دادن «جواز معممی» بشهربانی و مانندگان آن که همه برخلاف قانونِ لباس متحدالشکل بود ، در اینگوشه و آنگوشه دیده شد. چنانکه دیدیم این راه را فروغی با همان نامهی بظاهر مردمخواهانه در ماههای نخستِ افتادنِ رضاشاه (شاید هم بهمدستی نهانی با کاشانی) گشود.
پس از چندی ، گفتهها دیگر شد و سخن از بازگردانیدنِ خزینهها و برداشتن دوش از گرمابهها ، تعمیر و نوسازی امامزادهها و بستن مدرسههای مختلط بمیان آمد. مخالفت ملایان با دبیرستانهای دخترانه ، آزار رساندن به اقلیتها بویژه یهودیان و بهائیان و حتا بهائیکشی و زردشتیکشی آغاز شد. (2) ملایان برای زیرِ فشار گزاردنِ آزادیخواهان به تحریک عشایر و مردم عامی پرداختند. دولتها یکایک جلو قمهزنی و زنجیرزنی و روضهخوانی را باز گزاردند تا از یکسو دستگاه ملایان از نو گسترده گردد و از سوی دیگر نیروی خود را در رخت ملایان بنمایش گزارند و چشم آزادیخواهان بترسانند. از آنسو ، ملایان هم که از دولتها همراهی میدیدند ، برای بدست آوردنِ خواستِ اصلی که همانا باز شدنِ دکانهای پر درآمدِ کیشی و بازگشت اوقاف و دیگر مفتخوریها بود بتکان آمدند.
بیرون کار این بود که همهی اینها «اهمیت دادن بدین» است که در زمان شاه گذشته بآنها بیپروایی شده. چنان فضایی پدید آمد که شاه جوان هم از بیپروایی پدر به دین ناخشنودی مینمود و عقیدهی مذهبی خود را بگوشها کشیده خود را پایبند بتشیع میشناسانید. (3)
شاه جدید ... دستور داد تا زمینهای وقفی بمؤسسات مذهبی بازگردانده شود. همچنین دانشکدهی الهیات را در دانشگاه تهران تأسیس کرد ... (4)
پابرگیها :
1ـ کسروی ، دادگاه ، ص 54 و 55
2ـ پاکدامن ، یاد شده ، ص 85 تا 96 و آبراهامیان ، یرواند ، ایران بین دو انقلاب ، 1377 ص 214
3ـ پرچم روزانه شمارهی 219 ، ششم آبان 1321 ، گفتار «خردهگیری و پاسخ آن»
4ـ آبراهامیان ، یاد شده ، ص 217
.
🔸 پیشگفتار (تکهی 17)
4ـ بازگردانیدن ارتجاع (تکهی 10)
شما خود بیندیشید ، مردمیکه دینداری را بچادر و آزادیخواهی را به بیپروایی بقانونهای زمان رضاشاه بسنجند ، چه دشواری دارد که فریبِ فریبکاران را خورند؟!. در جایی که راستیها روشن نگردیده و مردم معنی دین ، میهن ، آزادی و اینگونه چیزها را ندانند ، چه شگفت که سیاستپیشگان سودجویی با یکی دو سخن فریبآمیز و ژستِ دینداری یا آزادیخواهی گرفتن ایشان را بفریبند. چنین کاستیهایی در توده ، مایهی آن شد که راهِ آن سیاستهای تبهکارانه هموار گردد. اینها باعث شد همینکه وزیران جلو سختگیریها را گرفتند و بسخنان فریبکارانه برخاستند ، تخمهای فریب و خیانت در دلهای تودهی سادهدرون روییدن گرفت و چاکران دیکتاتوریِ دیروز ، شدند دمکراتها و آزادیخواهان امروز و مردم صد امید بیجا بآنان بستند.
«سپس چیز دیگری که دیده شد آن بود که با انگیزش همان کمپانی خیانت (بلکه با سرمایهی آن) برای ملایان روزنامه بنیاد نهاده شد. جوانی که میگویند در لندن پرورش یافته و خودش و خانوادهاش زندگانی اروپایی میدارند روزنامهای برای ملایان بنیاد نهاد ، و این روزنامه از گام نخست یکی از خواستهای خود بازگردانیدن چادر و روبند گردانید. پیاپی گفتارها نوشت که هنوز هم مینویسد.
باز دیده شد دولت در ادارهی رادیو دستگاهی بنام «تبلیغات دینی» برپا گردانیده بکسانی از مردان تیرهمغز ماهانهها داد که بنشینند و گفتارهای سراپا یاوه و بدخواهی نویسند و بآن روزنامه و مانندهای آن فرستند». (1)
بدینسان ملایان را میدانی پدید آوردند تا ایشان هم با عنوانهایی همچون «مبارزه با مفاسد» ، مبارزه با «کفریات» ، «ارتداد» ، «محرمات» و مانند آنها بجَست و خیزهایی پردازند و بجانِ دگراندیشان افتند. با نیرو گرفتن ملایان که کالایی جز خرافه ، مردمآزاری ، بیدینی و دکانی جز منبر و امامزاده و زیارتگاه ندارند ، کشور بازار داد و ستدِ کالاهای بیارج و سراسر زیانمندِ ایشان و میدانگاهِ نمایشهای بیخردانهشان گردید. اینها بدست کابینههایی انجام میگرفت که یکی پس از دیگری سر کار میآمدند. آنان بملایان که دستگاه خود را پس از جنبش مشروطه بیکبار از دست رفته دیده بودند ، فهماندند که امروز روزگار دیگریست و بخت برویشان لبخند زده.
قانون «لباس متحدالشکل» (1307) سیزده سال بمردان رخت یکسان پوشاند و تنها کسانی که از این یکسانی کنار بودند گروههایی چون پیشوایان کیشها ، مفتیهای سنی ، «مجتهدین» ، «علما» و «فضلا» و «مدرسین» و «وعاظ» و «پیشنمازها» بودند که با تأیید حوزهی علمیه جواز «واجد شرایط» میگرفتند. پس از شهریور20 همینکه دولت فهماند که با چادر سختگیری ندارد ، پوشیدن عبا و گزاشتن عمامه و کلاهپوستی و نمدی و سر باز زدن از نشان دادن «جواز معممی» بشهربانی و مانندگان آن که همه برخلاف قانونِ لباس متحدالشکل بود ، در اینگوشه و آنگوشه دیده شد. چنانکه دیدیم این راه را فروغی با همان نامهی بظاهر مردمخواهانه در ماههای نخستِ افتادنِ رضاشاه (شاید هم بهمدستی نهانی با کاشانی) گشود.
پس از چندی ، گفتهها دیگر شد و سخن از بازگردانیدنِ خزینهها و برداشتن دوش از گرمابهها ، تعمیر و نوسازی امامزادهها و بستن مدرسههای مختلط بمیان آمد. مخالفت ملایان با دبیرستانهای دخترانه ، آزار رساندن به اقلیتها بویژه یهودیان و بهائیان و حتا بهائیکشی و زردشتیکشی آغاز شد. (2) ملایان برای زیرِ فشار گزاردنِ آزادیخواهان به تحریک عشایر و مردم عامی پرداختند. دولتها یکایک جلو قمهزنی و زنجیرزنی و روضهخوانی را باز گزاردند تا از یکسو دستگاه ملایان از نو گسترده گردد و از سوی دیگر نیروی خود را در رخت ملایان بنمایش گزارند و چشم آزادیخواهان بترسانند. از آنسو ، ملایان هم که از دولتها همراهی میدیدند ، برای بدست آوردنِ خواستِ اصلی که همانا باز شدنِ دکانهای پر درآمدِ کیشی و بازگشت اوقاف و دیگر مفتخوریها بود بتکان آمدند.
بیرون کار این بود که همهی اینها «اهمیت دادن بدین» است که در زمان شاه گذشته بآنها بیپروایی شده. چنان فضایی پدید آمد که شاه جوان هم از بیپروایی پدر به دین ناخشنودی مینمود و عقیدهی مذهبی خود را بگوشها کشیده خود را پایبند بتشیع میشناسانید. (3)
شاه جدید ... دستور داد تا زمینهای وقفی بمؤسسات مذهبی بازگردانده شود. همچنین دانشکدهی الهیات را در دانشگاه تهران تأسیس کرد ... (4)
پابرگیها :
1ـ کسروی ، دادگاه ، ص 54 و 55
2ـ پاکدامن ، یاد شده ، ص 85 تا 96 و آبراهامیان ، یرواند ، ایران بین دو انقلاب ، 1377 ص 214
3ـ پرچم روزانه شمارهی 219 ، ششم آبان 1321 ، گفتار «خردهگیری و پاسخ آن»
4ـ آبراهامیان ، یاد شده ، ص 217
.
🔶 حقایق زندگی (احمد کسروی)
🔸 38ـ خردهگیری و پاسخ آن ـ یادداشت کوشاد تلگرام (تکهی دو)
4) همان ملایان که با بیدین و طبیعی یا بابی نامیدن آزادیخواهان ، مردم عامی را به ایشان میشوراندند ، چون در روسیه آن انقلاب بزرگ پیش آمد و دست روسها از کارهای ایران کوتاه گردید و فشار از روی توده برخاست و آزادیخواهان باز به کوشش برخاستند ، خود را در تنگنا دیدند و این هنگام از در فروتنی درآمده مشروطهخواهی نیز از خود مینمودند.
بار دیگر پس از شهریور20 اینان را فرصتی پیش آمد و میدانی یافتند که از کنجهایی که در زمان رضاشاه خزیده بودند بیرون آیند. آیا این بار هم فروتنی نمودند؟ کارهایی که اینان کردهاند در تاریخ آمده : باز یکمشت قدارهبند و چاقوکش را به راه انداختند تا به آشوب و ترساندن مردم برخیزند و خواستهاشان را بخشی بدست اینان و بخشی بدست ناپاکانی در دولت بکار بستند. پس این فریبکاری هم در پروندهی ایشان ثبت است که فروتنی و کوتاه آمدنشان از روی پاکدلی و راستی نبوده. به سخن دیگر ، اگر گوش به سرگذشتهای تاریخ میداشتیم ، پیش از برآمدن حکومت ملایان در سال 57 توانستیمی دانست که سخنان و رفتار ایشان همه رویهکارانه (ظاهرسازانه) و از روی فریبکاریست.
از آنسو میبینیم ملایان در هیچ کوششی پروای میهن و آزادی و پیشرفت آن نکردهاند. هرچه بوده جز در اندیشهی دستگاه خود و شکوه آن نبودهاند. پس امروز نیز شگفت نیست ببینیم در اندیشهی نیرو دادن به کیش خود در عراق و لبنان و جاهای دیگر باشند و اگر در جاهایی پروای کشور میدارند از آنست که بهرهمندیهای بسیار در اینجا دارند و اکنون خود را دارندهی این سرزمین میشمارند. فراموش نشود آن روزی که دستشان از «بیتالمال» کوتاه بود چه اندازه بیپروایی به کشور نمودند.
5) در این گفتار بصراحت از اینکه ملایان در جنبش مشروطه و سالهای پس از آن ، مردم عامی را برمیانگیختند سخن بمیان آمده. باید دانست تکیهگاه ملایان یکی مردم عامی و نادان و دیگری کسانیست که برای پاک کردن گناهان خود یا بجهت سودها و بهرهمندیهای خود نیازمند این کیشند ـ همچون مقدسان بازاری ، حاجیهای دغلکار ، برخی از دولتیان و اینگونه کسان. اینجا بیشتر مردم نادان مورد نظر ماست و تاکنون جز این نبوده که همیشه ایشان افزار دست ملایان (و دیگر خودکامگان) بودهاند. یک تودهای با چنین مردمی نادان چگونه میخواهند از گلوگاههای تاریخ راه بسوی پیشرفت باز کنند؟!.. آیا این شدنیست؟!.. آیا نباید چارهای بحال دُژآگاهی ایشان کرد؟!. آیا چنین کاری جدا از کوششهای سیاسی است؟!. آشکار بگوییم : کوشندگان سیاسی ما تاکنون ، به تغییر باورها و پدید آوردن تکان در مردم عادی و نادان ، باور نداشته کوششی نکردهاند. همیشه پنداشتهاند نباید سخنی گفت و کاری کرد که ایشان برنجند. از آنسو ، ملایان و خیانتکاران ، ایشان را ـ که اوباش و «گروه فشار» از آنان برمیخیزد ـ همیشه پایگاه استواری برای خود دانسته از آنان سودهای بسیار بردهاند.
6) دیده میشود که درسهای جنبش مشروطه در پیشامدهای بعدی بکار بسته نشده زیرا تاریخ ملایان را شناسانیده بود ولی با اینهمه در آستانهی جنبش سال 57 ، پیشینهی ملایان و سرشت سودجوی ایشان را کمتر کسانی به مردم بازنمودند. چرا چنین بود؟!.. در آستانهی برافتادن محمدرضاشاه دیده نشد دستهای از کوشندگان سیاسی ، تاریخ را یاد آورده ملایان را به مردم بشناسانند. در آن دوره هرچه بود غوغای براندازی شاه (و نه شاهی و خودکامگی!) بود. اگر گاهی گفتگو از فرجام کشور پس از رفتن شاه بمیان میآمد ، بیشتر کوشندگان سیاسی دورنمایی از حکومت را تصویر میکردند که در آن با بکار افتادن دمکراسی ، جایی برای چیرگی ملایان نخواهد بود!
درسهای جنبش مشروطه را باید از تاریخ جست و یاد گرفت. ولی آنچه دیده میشد و میشود آنست که تودهی مردم از هزار تن یکی تاریخ کشور خود را نخوانده و نمیداند ، تاریخ مشروطه را نیز بیش از این شمار نخوانده و نمیدانند.
تاریخ بماند ، امروز که از مشروطه بیش از صدوشانزده سال میگذرد ، معنی درست مشروطه یا دمکراسی را از صد تن یکی نمیداند. پس شگفت نیست که ما در راه دستیابی به دمکراسی همان جاییم که هشتاد سال پیش بودهایم.
بجاست یادآوری گردد کوششهای پرچم و پیمان که برانداختن گمراهیها و به یک شاهراه درآوردن ایرانیان و همدست و یکدل گردانیدن ایشان بوده دنبالهی کوششهای جنبش مشروطه است.
زیرا دمکراسی یا مشروطه حکومت را در دست توده میداند. چنین تودهای خود باید کارها را بدست گیرد. باید در ادارهی کشور همه دست بدست هم دهند. این نیز با هماندیشگی و یگانگی (اتحاد) بدست میآید. پراکندگی (تفرقه) دشمن همدستی است. اینست برای هموار گردانیدن راه دمکراسی هیچ کاری ارجدارتر از نشر حقایق و نبرد با پراکندهاندیشیها نیست.
.
🔸 38ـ خردهگیری و پاسخ آن ـ یادداشت کوشاد تلگرام (تکهی دو)
4) همان ملایان که با بیدین و طبیعی یا بابی نامیدن آزادیخواهان ، مردم عامی را به ایشان میشوراندند ، چون در روسیه آن انقلاب بزرگ پیش آمد و دست روسها از کارهای ایران کوتاه گردید و فشار از روی توده برخاست و آزادیخواهان باز به کوشش برخاستند ، خود را در تنگنا دیدند و این هنگام از در فروتنی درآمده مشروطهخواهی نیز از خود مینمودند.
بار دیگر پس از شهریور20 اینان را فرصتی پیش آمد و میدانی یافتند که از کنجهایی که در زمان رضاشاه خزیده بودند بیرون آیند. آیا این بار هم فروتنی نمودند؟ کارهایی که اینان کردهاند در تاریخ آمده : باز یکمشت قدارهبند و چاقوکش را به راه انداختند تا به آشوب و ترساندن مردم برخیزند و خواستهاشان را بخشی بدست اینان و بخشی بدست ناپاکانی در دولت بکار بستند. پس این فریبکاری هم در پروندهی ایشان ثبت است که فروتنی و کوتاه آمدنشان از روی پاکدلی و راستی نبوده. به سخن دیگر ، اگر گوش به سرگذشتهای تاریخ میداشتیم ، پیش از برآمدن حکومت ملایان در سال 57 توانستیمی دانست که سخنان و رفتار ایشان همه رویهکارانه (ظاهرسازانه) و از روی فریبکاریست.
از آنسو میبینیم ملایان در هیچ کوششی پروای میهن و آزادی و پیشرفت آن نکردهاند. هرچه بوده جز در اندیشهی دستگاه خود و شکوه آن نبودهاند. پس امروز نیز شگفت نیست ببینیم در اندیشهی نیرو دادن به کیش خود در عراق و لبنان و جاهای دیگر باشند و اگر در جاهایی پروای کشور میدارند از آنست که بهرهمندیهای بسیار در اینجا دارند و اکنون خود را دارندهی این سرزمین میشمارند. فراموش نشود آن روزی که دستشان از «بیتالمال» کوتاه بود چه اندازه بیپروایی به کشور نمودند.
5) در این گفتار بصراحت از اینکه ملایان در جنبش مشروطه و سالهای پس از آن ، مردم عامی را برمیانگیختند سخن بمیان آمده. باید دانست تکیهگاه ملایان یکی مردم عامی و نادان و دیگری کسانیست که برای پاک کردن گناهان خود یا بجهت سودها و بهرهمندیهای خود نیازمند این کیشند ـ همچون مقدسان بازاری ، حاجیهای دغلکار ، برخی از دولتیان و اینگونه کسان. اینجا بیشتر مردم نادان مورد نظر ماست و تاکنون جز این نبوده که همیشه ایشان افزار دست ملایان (و دیگر خودکامگان) بودهاند. یک تودهای با چنین مردمی نادان چگونه میخواهند از گلوگاههای تاریخ راه بسوی پیشرفت باز کنند؟!.. آیا این شدنیست؟!.. آیا نباید چارهای بحال دُژآگاهی ایشان کرد؟!. آیا چنین کاری جدا از کوششهای سیاسی است؟!. آشکار بگوییم : کوشندگان سیاسی ما تاکنون ، به تغییر باورها و پدید آوردن تکان در مردم عادی و نادان ، باور نداشته کوششی نکردهاند. همیشه پنداشتهاند نباید سخنی گفت و کاری کرد که ایشان برنجند. از آنسو ، ملایان و خیانتکاران ، ایشان را ـ که اوباش و «گروه فشار» از آنان برمیخیزد ـ همیشه پایگاه استواری برای خود دانسته از آنان سودهای بسیار بردهاند.
6) دیده میشود که درسهای جنبش مشروطه در پیشامدهای بعدی بکار بسته نشده زیرا تاریخ ملایان را شناسانیده بود ولی با اینهمه در آستانهی جنبش سال 57 ، پیشینهی ملایان و سرشت سودجوی ایشان را کمتر کسانی به مردم بازنمودند. چرا چنین بود؟!.. در آستانهی برافتادن محمدرضاشاه دیده نشد دستهای از کوشندگان سیاسی ، تاریخ را یاد آورده ملایان را به مردم بشناسانند. در آن دوره هرچه بود غوغای براندازی شاه (و نه شاهی و خودکامگی!) بود. اگر گاهی گفتگو از فرجام کشور پس از رفتن شاه بمیان میآمد ، بیشتر کوشندگان سیاسی دورنمایی از حکومت را تصویر میکردند که در آن با بکار افتادن دمکراسی ، جایی برای چیرگی ملایان نخواهد بود!
درسهای جنبش مشروطه را باید از تاریخ جست و یاد گرفت. ولی آنچه دیده میشد و میشود آنست که تودهی مردم از هزار تن یکی تاریخ کشور خود را نخوانده و نمیداند ، تاریخ مشروطه را نیز بیش از این شمار نخوانده و نمیدانند.
تاریخ بماند ، امروز که از مشروطه بیش از صدوشانزده سال میگذرد ، معنی درست مشروطه یا دمکراسی را از صد تن یکی نمیداند. پس شگفت نیست که ما در راه دستیابی به دمکراسی همان جاییم که هشتاد سال پیش بودهایم.
بجاست یادآوری گردد کوششهای پرچم و پیمان که برانداختن گمراهیها و به یک شاهراه درآوردن ایرانیان و همدست و یکدل گردانیدن ایشان بوده دنبالهی کوششهای جنبش مشروطه است.
زیرا دمکراسی یا مشروطه حکومت را در دست توده میداند. چنین تودهای خود باید کارها را بدست گیرد. باید در ادارهی کشور همه دست بدست هم دهند. این نیز با هماندیشگی و یگانگی (اتحاد) بدست میآید. پراکندگی (تفرقه) دشمن همدستی است. اینست برای هموار گردانیدن راه دمکراسی هیچ کاری ارجدارتر از نشر حقایق و نبرد با پراکندهاندیشیها نیست.
.
🔶 «خواهران و دختران ما» ـ بزبان عادی (احمد کسروی)
🔸 گفتار سوم : درس و شغل
1ـ هر دختری یا زنی باید تحصیل کند و حقایق زندگی را یاد بگیرد (تکهی 3)
این داستان چون بجاست در اینجا مینویسم : چندی پیش شبی در کافهی شهرداری میهمان میبودیم. زن جوانی را گفتند دکتر است و میخواهد با شما حرف بزند. پرسیدم : چه دکتری؟!.. گفتند : دکتر در فلسفه. گفتم : بیایند. زن جوانی با چشمان سیاه درشت پیش آمده گفت : «من شنیدهام شما از خدا سخن میرانید. میخواهم بگویم : آن خدا مخلوق فکر شماست». من از این سخن متعجب شدم. در این کشور در یک طرف جادوگران و فالگیران و دعانویسان دستگاهی پهناور درچیدهاند و آگهیهای سید خراسانی همهی دیوارهای تهران را سیاه کرده و اکثر زنان و مردان عقیده دارند که با دعا و جادو کارهایی پیش میتوان برد و آیین طبیعت را بهم میتوان زد و از یک طرف دختری در برابر من قد افراشته چنین سخن میگوید و بآفریدگار جهان بیباوری نشان میدهد. آنچه بیشتر مایهی افسوس من شد آن بود که میدانستم همان دختر که خدا را نمیپذیرد و این طبیعت و دستگاه او را مستقل و سرخود میشناسد ، در درون دل او باورهایی بجادوگر و فالگیر و دعانویس خوابیده که اگر من غافلگیرش کنم و سخن را پیچانده بگفتگو از بیپایی جادو و فال وارد شوم ، بیاختیار بپاسخ خواهد برخاست و هواداری از آنها خواهد نمود. میدانستم همان دختر در همان دبیرستان و دانشکده که درس فلسفه خوانده و بیدین گشته ، در کتابها معجزههایی از حافظ و سعدی و مولوی نیز خوانده است و بآنها ایراد نگرفته بلکه باور کرده و در مغزش جا داده.
بدخواهانی که این کشور را بنابودی میبرند یکی از مقاصد ایشان اینست که در مغزهای جوانان ، کهنه و تازه قاطی شود و باورهای ضد هم جا گیرد که بدینسان گیج و درمانده باشند. برای همین از یک طرف کوشش میکنند که بدآموزیهای پوچ دورهی مغول از میان نرود. یاوهگوییهای سعدی ، و بافندگیهای مولوی ، و بدآموزیهای زهرآلود خیام و حافظ بجوانان درس گفته شود و آخوندها و روضهخوانان و فالگیران و جادوگران از میان نرفته ریشهی گمراهیها کنده نشود ، و از یک طرف فلسفهی مادّی را در دانشکدهها به پسران و دختران درس میدهند و خیالات تند و بیپای شوپنهاور و نیتچه و دیگران را در مغزهای آنان جا میدهند.
به هر حال بآن خانم پاسخ داده گفتم : شما نوشتههای ما را خواندهاید؟!..
گفت : نخواندهام.
گفتم: پس از کجا فهمیدی که ما چه خدایی را میشناسانیم و چه سخنانی میگوییم که این طور بما میتازید؟!..
این خود از خرد و علم دور است که سخنی را ناخوانده و نادانسته بایراد پردازید. سخنان ما دربارهی خدا چنین نیست که شما خیال کردهاید.
گفت : «به هر حال من میدانم که خدا مخلوق فکر بشر است».
گفتم : بار دوم است که این حرف را میگویید. این را شنیدهاید و خوش داشتهاید. این سخن را گفتهاند ولی نه در برابر ما. این سخن را در برابر کشیشان و ملایان و همکاران ایشان گفتهاند. آنان خدایی را که با هوس و دلخواهشان بسازد بوجود آورده بودند. خدایی که از ریش دراز و رخت دراز خوشش میآمد ، خدایی که فرزند میداشت ، دربار میداشت ، صدهزارها درباری نگه میداشت.
سخن ما از خدا از اینگونه نیست. ما را بسوی خدا دلیل کشانیده. همان دانشها که شما درس خواندهاید کشانیده. آنچه را که دلیل نشان داده پذیرفتهایم و ناچار بودهایم بپذیریم. این سخن شما در برابر ما مثل اینست که کسی به اسحاق نیوتن بگوید : «نیروی جاذبه زاییدهی اندیشهی شماست. من آن را نمیپذیرم». زیرا سخن ما از خدا مثل همان سخنیست که اسحاق نیوتن از قوهی جاذبه رانده. اسحاق نیوتن دیده سیب از درخت بروی زمین فرومیافتد و دربارهی آن باندیشه پرداخته. دیده کاریست انجام میگیرد ولی سرچشمهاش پیدا نیست و چون جستجو کرده به یک نیروی نهانی پی برده که آن را «نیروی جاذبه» نامیده. ما نیز میبینیم جهانیست و کارهایی در آن انجام میگیرد ، و چون سرچشمهی آنها را میجوییم به یک چیز نهان و ناپیدا راه میبریم که «خدا» مینامیم. نمیدانم شما باین چه ایرادی میدارید؟!..
چون سرپا ایستاده بودیم بیش از این سخن نرفت و من یادآوری کردم که کتابهای ما را بخواند. این داستان را یاد کردم تا معلوم شود که بدختران بجای صدها چیزهای آموختنی چه چیزهای نابجا را میآموزند. دختر کجا ، درس فلسفه کجا؟!.. دختر کجا یاوهبافیهای شاعران را یاد گرفتن کجا؟!..
میگفتند همان دختر به آمریکا خواهد رفت. با خود گفتم : بد نیست. از یک طرف هنوز زنان از چادر و روبند بیرون نمیآیند و از یک طرف دختری تنها بسر خود روانهی آمریکا میشود. اینها نمونههایی از نتیجههای فرهنگست.
.
🔸 گفتار سوم : درس و شغل
1ـ هر دختری یا زنی باید تحصیل کند و حقایق زندگی را یاد بگیرد (تکهی 3)
این داستان چون بجاست در اینجا مینویسم : چندی پیش شبی در کافهی شهرداری میهمان میبودیم. زن جوانی را گفتند دکتر است و میخواهد با شما حرف بزند. پرسیدم : چه دکتری؟!.. گفتند : دکتر در فلسفه. گفتم : بیایند. زن جوانی با چشمان سیاه درشت پیش آمده گفت : «من شنیدهام شما از خدا سخن میرانید. میخواهم بگویم : آن خدا مخلوق فکر شماست». من از این سخن متعجب شدم. در این کشور در یک طرف جادوگران و فالگیران و دعانویسان دستگاهی پهناور درچیدهاند و آگهیهای سید خراسانی همهی دیوارهای تهران را سیاه کرده و اکثر زنان و مردان عقیده دارند که با دعا و جادو کارهایی پیش میتوان برد و آیین طبیعت را بهم میتوان زد و از یک طرف دختری در برابر من قد افراشته چنین سخن میگوید و بآفریدگار جهان بیباوری نشان میدهد. آنچه بیشتر مایهی افسوس من شد آن بود که میدانستم همان دختر که خدا را نمیپذیرد و این طبیعت و دستگاه او را مستقل و سرخود میشناسد ، در درون دل او باورهایی بجادوگر و فالگیر و دعانویس خوابیده که اگر من غافلگیرش کنم و سخن را پیچانده بگفتگو از بیپایی جادو و فال وارد شوم ، بیاختیار بپاسخ خواهد برخاست و هواداری از آنها خواهد نمود. میدانستم همان دختر در همان دبیرستان و دانشکده که درس فلسفه خوانده و بیدین گشته ، در کتابها معجزههایی از حافظ و سعدی و مولوی نیز خوانده است و بآنها ایراد نگرفته بلکه باور کرده و در مغزش جا داده.
بدخواهانی که این کشور را بنابودی میبرند یکی از مقاصد ایشان اینست که در مغزهای جوانان ، کهنه و تازه قاطی شود و باورهای ضد هم جا گیرد که بدینسان گیج و درمانده باشند. برای همین از یک طرف کوشش میکنند که بدآموزیهای پوچ دورهی مغول از میان نرود. یاوهگوییهای سعدی ، و بافندگیهای مولوی ، و بدآموزیهای زهرآلود خیام و حافظ بجوانان درس گفته شود و آخوندها و روضهخوانان و فالگیران و جادوگران از میان نرفته ریشهی گمراهیها کنده نشود ، و از یک طرف فلسفهی مادّی را در دانشکدهها به پسران و دختران درس میدهند و خیالات تند و بیپای شوپنهاور و نیتچه و دیگران را در مغزهای آنان جا میدهند.
به هر حال بآن خانم پاسخ داده گفتم : شما نوشتههای ما را خواندهاید؟!..
گفت : نخواندهام.
گفتم: پس از کجا فهمیدی که ما چه خدایی را میشناسانیم و چه سخنانی میگوییم که این طور بما میتازید؟!..
این خود از خرد و علم دور است که سخنی را ناخوانده و نادانسته بایراد پردازید. سخنان ما دربارهی خدا چنین نیست که شما خیال کردهاید.
گفت : «به هر حال من میدانم که خدا مخلوق فکر بشر است».
گفتم : بار دوم است که این حرف را میگویید. این را شنیدهاید و خوش داشتهاید. این سخن را گفتهاند ولی نه در برابر ما. این سخن را در برابر کشیشان و ملایان و همکاران ایشان گفتهاند. آنان خدایی را که با هوس و دلخواهشان بسازد بوجود آورده بودند. خدایی که از ریش دراز و رخت دراز خوشش میآمد ، خدایی که فرزند میداشت ، دربار میداشت ، صدهزارها درباری نگه میداشت.
سخن ما از خدا از اینگونه نیست. ما را بسوی خدا دلیل کشانیده. همان دانشها که شما درس خواندهاید کشانیده. آنچه را که دلیل نشان داده پذیرفتهایم و ناچار بودهایم بپذیریم. این سخن شما در برابر ما مثل اینست که کسی به اسحاق نیوتن بگوید : «نیروی جاذبه زاییدهی اندیشهی شماست. من آن را نمیپذیرم». زیرا سخن ما از خدا مثل همان سخنیست که اسحاق نیوتن از قوهی جاذبه رانده. اسحاق نیوتن دیده سیب از درخت بروی زمین فرومیافتد و دربارهی آن باندیشه پرداخته. دیده کاریست انجام میگیرد ولی سرچشمهاش پیدا نیست و چون جستجو کرده به یک نیروی نهانی پی برده که آن را «نیروی جاذبه» نامیده. ما نیز میبینیم جهانیست و کارهایی در آن انجام میگیرد ، و چون سرچشمهی آنها را میجوییم به یک چیز نهان و ناپیدا راه میبریم که «خدا» مینامیم. نمیدانم شما باین چه ایرادی میدارید؟!..
چون سرپا ایستاده بودیم بیش از این سخن نرفت و من یادآوری کردم که کتابهای ما را بخواند. این داستان را یاد کردم تا معلوم شود که بدختران بجای صدها چیزهای آموختنی چه چیزهای نابجا را میآموزند. دختر کجا ، درس فلسفه کجا؟!.. دختر کجا یاوهبافیهای شاعران را یاد گرفتن کجا؟!..
میگفتند همان دختر به آمریکا خواهد رفت. با خود گفتم : بد نیست. از یک طرف هنوز زنان از چادر و روبند بیرون نمیآیند و از یک طرف دختری تنها بسر خود روانهی آمریکا میشود. اینها نمونههایی از نتیجههای فرهنگست.
.
🔶 کتاب «انکیزیسیون در ایران» (احمد کسروی)
🔸 پیشگفتار (تکهی 18)
4ـ بازگردانیدن ارتجاع (تکهی 11)
شاه همچنین رفتاری بوارونهی پدر میکند : بدیدار آیتالله بروجردی که در بیمارستان بستری شده میرود (10 آذر تا 21 بهمن 1323). (1) چنانکه میبینید این هم رونوشتی است از همان سیاست فروغی. بیگمان شاه از نتیجهی چنین رفتارهایی و تأثیرِ آنها بر مردم آگاه بوده و دانسته و فهمیده میکرده. آن هم شاهی که خود گواه رفتارِ سردِ پدر با مجتهدان و ملایان بوده.
کسانی پشتیبانی دولتهای محمدرضاشاه از پسرفت را بجلوگیری از کمونیزم وابسته دانستهاند. شاید بعد از چندی چنین کاربردی هم از آن خواسته شده ولی اینکه گمان کنیم بازگردانیدن ارتجاع تنها برای جلوگیری از کمونیزم بوده از راستی بدورست. این موضوع از کتاب «دادگاه» بهتر دانسته میشود. آنجا خیانتهای بدخواهان در چند صحنه از تاریخ ایران جلوی چشمِ خواننده آورده میشود و تاریخچهی کمپانی خیانت تا اندازهای روشن میگردد. لیکن ما در اینجا بچند نکته اشارهای کرده میگذریم.
یکم ، چنانکه دیدیم فروغی در نخستین نشستی که روزنامهنویسان را پذیرفته بود عنوان میکند : «باید بمسئلهی دین هم اهمیت داد. در بیست سال گذشته یکی هم دین از میان رفت». همچنین نامهی نیرنگبازانهی او بکاشانی چهار ماه پس از رفتن رضاشاه نوشته شده. هنگامیکه ما از کمونیزم در ایران پس از شهریور20 سخن میگوییم آنچه باندیشه میآید حزب توده است. حال آنکه ، آن حزب در این زمان کوتاه کاری نکرده بود که مایهی نگرانی باشد.
دوم ، کسانی که با پیشامدهای شهریور بیست آشنایی دارند میدانند که برای آرتش ایران چه نقشههای شومِ استادانهای کشیده بودند تا در زمان کوتاهی درهم شکند و از هم بپاشد ، دلها را نومیدی پر گرداند و سربازان و افسران را استواری و سربلندی نماند. (2)
سوم ، ایلهای بیابانگرد و تاراجگر را که در زمان رضاشاه روستانشین گردیده و گامی در راه پیشرفت زندگانی برداشته بودند آزاد گزاردند که بزندگانی کوچندهی خود بازگردند. اینها همه بکنار ، برخی از فرماندهان آرتش هنگام گریز (در شهریور 20) سلاح و فشنگ بکوهها و درهها ریختند تا بدست ایلها برسد و بتاراجگری و گردنکشی بازگردند. چنین بیناموسی را کردند ولی وزارت جنگ و ستاد آرتش ببازخواستی از ایشان برنخاست.
داستان محمد رشید فراموش نشده. یک کرد گردنکش تاراجگر برخاست و صد نامردی بسر سپاه ایران آورد و شما وزیران بجای آنکه سپاه فرستید و سر او را بکوبید و آبروی رفتهی دولت را بازگردانید با او از در فروتنی درآمدید و بپاداش آن نامردیهایش حکومت بانه را با بیستهزار تومان باج سبیل ماهانه باو سپردید ، و بدینسان ناتوانی دولت بلکه بیچارگی آن را ، بهمهی سرکشان و تاراجگران آگاهی دادید. (3)
چهارم ، چنانکه کسروی در کتاب «در پیرامون ادبیات» نشان میدهد ، کمپانی خیانت از سالها پیش از انقلاب اکتبر ، بجز دستهبندیهایی که خود داشتند و در سایهی آن از پیشامدهای سیاسی ، سودِ خود و بیگانگان را میجستهاند ، برواج دادنِ گمراهیها کوشیدهاند. اینها هم شاخهای از ارتجاعست گو آنکه یک نام «ادبیات» بروی آن کوششهاشان گزاردهاند.
چنانکه دیده میشود اینها هیچیک نبرد با کمونیزم نبود. گرچه آنها نبرد با آزادیخواهی و پیشرفت است. اینها از یکسو خیانت و از سویی دیگر پشتیبانی از ارتجاعست زیرا ارتجاع یعنی بازگشت بگذشته ، یعنی پسرفت و آن تنها چیره گردانیدن ملایان نیست. آرتش را با شاهکارِ خیانت کمر شکستن و ایلها را بزندگانی کوچندهی پیشین بازگردانیدن ، گردنکشان را ناز شست دادن ، ایمنی را برانداختن ، صوفیپروری کردن و اندیشههای پست را رواج دادن ، همه پشتیبانی از ارتجاعست.
پابرگیها :
1ـ پاکدامن ، یاد شده ، ص 78
2ـ نک. گفتارهای روزنامهی پرچم بقلم کسروی در زمینهی پیشامدهای شهریور20 و نیز کتاب «دادگاه»
3ـ کسروی ، دادگاه ، ص 58
.
🔸 پیشگفتار (تکهی 18)
4ـ بازگردانیدن ارتجاع (تکهی 11)
شاه همچنین رفتاری بوارونهی پدر میکند : بدیدار آیتالله بروجردی که در بیمارستان بستری شده میرود (10 آذر تا 21 بهمن 1323). (1) چنانکه میبینید این هم رونوشتی است از همان سیاست فروغی. بیگمان شاه از نتیجهی چنین رفتارهایی و تأثیرِ آنها بر مردم آگاه بوده و دانسته و فهمیده میکرده. آن هم شاهی که خود گواه رفتارِ سردِ پدر با مجتهدان و ملایان بوده.
کسانی پشتیبانی دولتهای محمدرضاشاه از پسرفت را بجلوگیری از کمونیزم وابسته دانستهاند. شاید بعد از چندی چنین کاربردی هم از آن خواسته شده ولی اینکه گمان کنیم بازگردانیدن ارتجاع تنها برای جلوگیری از کمونیزم بوده از راستی بدورست. این موضوع از کتاب «دادگاه» بهتر دانسته میشود. آنجا خیانتهای بدخواهان در چند صحنه از تاریخ ایران جلوی چشمِ خواننده آورده میشود و تاریخچهی کمپانی خیانت تا اندازهای روشن میگردد. لیکن ما در اینجا بچند نکته اشارهای کرده میگذریم.
یکم ، چنانکه دیدیم فروغی در نخستین نشستی که روزنامهنویسان را پذیرفته بود عنوان میکند : «باید بمسئلهی دین هم اهمیت داد. در بیست سال گذشته یکی هم دین از میان رفت». همچنین نامهی نیرنگبازانهی او بکاشانی چهار ماه پس از رفتن رضاشاه نوشته شده. هنگامیکه ما از کمونیزم در ایران پس از شهریور20 سخن میگوییم آنچه باندیشه میآید حزب توده است. حال آنکه ، آن حزب در این زمان کوتاه کاری نکرده بود که مایهی نگرانی باشد.
دوم ، کسانی که با پیشامدهای شهریور بیست آشنایی دارند میدانند که برای آرتش ایران چه نقشههای شومِ استادانهای کشیده بودند تا در زمان کوتاهی درهم شکند و از هم بپاشد ، دلها را نومیدی پر گرداند و سربازان و افسران را استواری و سربلندی نماند. (2)
سوم ، ایلهای بیابانگرد و تاراجگر را که در زمان رضاشاه روستانشین گردیده و گامی در راه پیشرفت زندگانی برداشته بودند آزاد گزاردند که بزندگانی کوچندهی خود بازگردند. اینها همه بکنار ، برخی از فرماندهان آرتش هنگام گریز (در شهریور 20) سلاح و فشنگ بکوهها و درهها ریختند تا بدست ایلها برسد و بتاراجگری و گردنکشی بازگردند. چنین بیناموسی را کردند ولی وزارت جنگ و ستاد آرتش ببازخواستی از ایشان برنخاست.
داستان محمد رشید فراموش نشده. یک کرد گردنکش تاراجگر برخاست و صد نامردی بسر سپاه ایران آورد و شما وزیران بجای آنکه سپاه فرستید و سر او را بکوبید و آبروی رفتهی دولت را بازگردانید با او از در فروتنی درآمدید و بپاداش آن نامردیهایش حکومت بانه را با بیستهزار تومان باج سبیل ماهانه باو سپردید ، و بدینسان ناتوانی دولت بلکه بیچارگی آن را ، بهمهی سرکشان و تاراجگران آگاهی دادید. (3)
چهارم ، چنانکه کسروی در کتاب «در پیرامون ادبیات» نشان میدهد ، کمپانی خیانت از سالها پیش از انقلاب اکتبر ، بجز دستهبندیهایی که خود داشتند و در سایهی آن از پیشامدهای سیاسی ، سودِ خود و بیگانگان را میجستهاند ، برواج دادنِ گمراهیها کوشیدهاند. اینها هم شاخهای از ارتجاعست گو آنکه یک نام «ادبیات» بروی آن کوششهاشان گزاردهاند.
چنانکه دیده میشود اینها هیچیک نبرد با کمونیزم نبود. گرچه آنها نبرد با آزادیخواهی و پیشرفت است. اینها از یکسو خیانت و از سویی دیگر پشتیبانی از ارتجاعست زیرا ارتجاع یعنی بازگشت بگذشته ، یعنی پسرفت و آن تنها چیره گردانیدن ملایان نیست. آرتش را با شاهکارِ خیانت کمر شکستن و ایلها را بزندگانی کوچندهی پیشین بازگردانیدن ، گردنکشان را ناز شست دادن ، ایمنی را برانداختن ، صوفیپروری کردن و اندیشههای پست را رواج دادن ، همه پشتیبانی از ارتجاعست.
پابرگیها :
1ـ پاکدامن ، یاد شده ، ص 78
2ـ نک. گفتارهای روزنامهی پرچم بقلم کسروی در زمینهی پیشامدهای شهریور20 و نیز کتاب «دادگاه»
3ـ کسروی ، دادگاه ، ص 58
.
🔶 حقایق زندگی (احمد کسروی)
🔸 38ـ خردهگیری و پاسخ آن ـ یادداشت کوشاد تلگرام (تکهی سه)
7) یک موضوع دیگر که در اینجا به گفتگو گزارده شده شکاف میان دولت و مردمست. این یکی از مهمترین موضوعات در این کشور بوده و اینست میخواهیم در پایان این گفتار به آن پردازیم تا بازتر گردد. باید دانست از زمان قاجاریان تاکنون (آری تاکنون!) دیده میشود که در این کشور یک پادشاهی بوده تاجدار که فرمانروای کشور او شمرده میشده ولی دیگرانی نیز بودهاند که به همچشمی با او میکوشیدهاند. سخن ما اینجا از خانها و خانخانی نیست که آن درد و گرفتاری به هر حال پس از برآمدن مشروطه کاسته شد و بروزگار رضاشاه بیکبار برچیده گردید.
سخن ما از «علما» است که ایشان نیز یک پای فرمانروایی بوده و هر یک از ایشان بدلخواه خود مردم را براهی میکشانیدهاند. بلکه اگر درپی ریشه باشیم سخن از شیعیگریست زیرا از روی آن کیش حکومت ازآنِ امامانست و چون آخرین ایشان ناپیداست فقها یا مجتهدان جانشینان اویند که حکومت تا «ظهور» او ازآنِ ایشانست. بهمین عنوان ملایان «سهم امام» گرفته و میگیرند. در کار «صغیر» دست داشتهاند ، زمینهای «مجهولالمالک» را فروختهاند. بهمین عنوان دولتها را ـ استبدادی یا دمکراسی ـ «غاصب» دانستهاند و مالیات دادن و سربازی رفتن را حرام شماردهاند. بهمین عنوان میرزای قمی ساختمانهای دولتی را به فتحعلیشاه باجاره میداده (در پاسخ بدخواهان ص11). خمینی در دههی 40 دربارهی دعوی حکومت آخوندی یک رشته سخنرانی در نجف کرد که برویهی کتابی با عنوان «ولایت فقیه» انتشار یافت. در آنجا آن دعوی را بیکبار به آشکار آورده است. (با اینهمه در نخستین سخنرانیهای خود در تهران در بهمنماه سال 57 در زمینهی مشروعیت حکومت شاه و شکل حکومت آینده ، ظاهرسازانه به قانون (کدام قانون؟) ، «قوانین عقلی» و «حقوق بشر» تکیه میکرد و از بیم رمش مردم ، از حق حکومت علما یاد کردن نمییارَست).
در هر حال انبوه مردم از یکسو از علما حرف شنوی داشتند (چنانکه هنوز نیز اندکی دارند) و از سویی دیگر میبایست گوش بفرمان پادشاه باشند. هم مالیات به دولت پردازند و هم زکات و خمس و سهم امام به ملایان دهند. به سخن دیگر یک روستا بود و چندین کدخدا.
توانایی کشورهای پیشرفته از نیروییست که از یگانگی دولت و مردم پدید میآید و ناتوانی ایران یکی از علتهای مهمش همین فرمانروایی بیتاج و تخت ملایان و کشاکش «دو دولت» باهم و از آنسو سرگردانی و گمراه گردیدن مردم در این گیرودار بوده.
چون با همهی دشمنیهای ملایان با مشروطه ، سرانجام مشروطهخواهان فیروز درآمدند ، این به بهای بیآبرویی آنان سرآمد و براستی مشروطه بزرگترین ضربات را به دستگاه ایشان نواخت : بدینسان که یک گروه از آنان که پیشتر محضرهای شرع (برای قضاوت و رفع اختلافها) را در دست داشتند و از این راه نان میخوردند ، دستگاهشان برچیده شد و کار قضاوت به داوران دادگستری سپرده گردید ، عاقدی و سندنویسی و اینگونه کارها نیز از دستشان بیرون آمد ، آنهایی که از مکتبداری روزی دریافت میکردند با باز شدن دبستانها از کار بیکار گردیدند ، با رواج روزنامهها انبوهی از مردم که پیشتر گوش بسخنان ایشان داشتند بروزنامهها روی آوردند و این نیز منبرهاشان را از گرمی انداخت.
با روی کار آمدن رضاشاه دستگاه ایشان بیکبار رو به سستی رفت : اوقاف از دستشان درآمد و از آن پولهای مفت بیبهره شده گوشهنشین گردیدند. نمایشهای بیخردانهی محرم غدغن گردید. جلو روضهخوانیها گرفته شد ، چادر برداشته شد و زنان بمیان توده درآمدند ، پوشیدن جامهی ملایی محدود به شمار کمتری گردید و منبرها و حوزههای ملایی بزیر دیدهبانی دولت آمد.
تنها در این دوره بود که دولت از همچشمی ملایان در امان ماند و از مداخلات آنها آسوده گردید. با آنکه ملایان «روحانیت را خاتمه یافته» (1) دیده حتا کسانی جامهی ملایی از تن درآوردند ، با اینهمه آتش زیر خاکستر بازماند و خاموش نگردید. زیرا هنوز بودند مردمی که پابندی به کیش را از دست نداده و گوش بدهان ملایان داشتند. (گفتیم که تکیهگاه ملایان به مردم عامی و نادان و نیز «گناهکاران حرفهای» است که میخواهند گناهشان پاک گردد و به آنجهان ، بیگناه گام گزارند.)
پابرگی :
1ـ اندیشهایست که ملایان در زمان رضاشاه یافته بزبان میآوردند.
.
🔸 38ـ خردهگیری و پاسخ آن ـ یادداشت کوشاد تلگرام (تکهی سه)
7) یک موضوع دیگر که در اینجا به گفتگو گزارده شده شکاف میان دولت و مردمست. این یکی از مهمترین موضوعات در این کشور بوده و اینست میخواهیم در پایان این گفتار به آن پردازیم تا بازتر گردد. باید دانست از زمان قاجاریان تاکنون (آری تاکنون!) دیده میشود که در این کشور یک پادشاهی بوده تاجدار که فرمانروای کشور او شمرده میشده ولی دیگرانی نیز بودهاند که به همچشمی با او میکوشیدهاند. سخن ما اینجا از خانها و خانخانی نیست که آن درد و گرفتاری به هر حال پس از برآمدن مشروطه کاسته شد و بروزگار رضاشاه بیکبار برچیده گردید.
سخن ما از «علما» است که ایشان نیز یک پای فرمانروایی بوده و هر یک از ایشان بدلخواه خود مردم را براهی میکشانیدهاند. بلکه اگر درپی ریشه باشیم سخن از شیعیگریست زیرا از روی آن کیش حکومت ازآنِ امامانست و چون آخرین ایشان ناپیداست فقها یا مجتهدان جانشینان اویند که حکومت تا «ظهور» او ازآنِ ایشانست. بهمین عنوان ملایان «سهم امام» گرفته و میگیرند. در کار «صغیر» دست داشتهاند ، زمینهای «مجهولالمالک» را فروختهاند. بهمین عنوان دولتها را ـ استبدادی یا دمکراسی ـ «غاصب» دانستهاند و مالیات دادن و سربازی رفتن را حرام شماردهاند. بهمین عنوان میرزای قمی ساختمانهای دولتی را به فتحعلیشاه باجاره میداده (در پاسخ بدخواهان ص11). خمینی در دههی 40 دربارهی دعوی حکومت آخوندی یک رشته سخنرانی در نجف کرد که برویهی کتابی با عنوان «ولایت فقیه» انتشار یافت. در آنجا آن دعوی را بیکبار به آشکار آورده است. (با اینهمه در نخستین سخنرانیهای خود در تهران در بهمنماه سال 57 در زمینهی مشروعیت حکومت شاه و شکل حکومت آینده ، ظاهرسازانه به قانون (کدام قانون؟) ، «قوانین عقلی» و «حقوق بشر» تکیه میکرد و از بیم رمش مردم ، از حق حکومت علما یاد کردن نمییارَست).
در هر حال انبوه مردم از یکسو از علما حرف شنوی داشتند (چنانکه هنوز نیز اندکی دارند) و از سویی دیگر میبایست گوش بفرمان پادشاه باشند. هم مالیات به دولت پردازند و هم زکات و خمس و سهم امام به ملایان دهند. به سخن دیگر یک روستا بود و چندین کدخدا.
توانایی کشورهای پیشرفته از نیروییست که از یگانگی دولت و مردم پدید میآید و ناتوانی ایران یکی از علتهای مهمش همین فرمانروایی بیتاج و تخت ملایان و کشاکش «دو دولت» باهم و از آنسو سرگردانی و گمراه گردیدن مردم در این گیرودار بوده.
چون با همهی دشمنیهای ملایان با مشروطه ، سرانجام مشروطهخواهان فیروز درآمدند ، این به بهای بیآبرویی آنان سرآمد و براستی مشروطه بزرگترین ضربات را به دستگاه ایشان نواخت : بدینسان که یک گروه از آنان که پیشتر محضرهای شرع (برای قضاوت و رفع اختلافها) را در دست داشتند و از این راه نان میخوردند ، دستگاهشان برچیده شد و کار قضاوت به داوران دادگستری سپرده گردید ، عاقدی و سندنویسی و اینگونه کارها نیز از دستشان بیرون آمد ، آنهایی که از مکتبداری روزی دریافت میکردند با باز شدن دبستانها از کار بیکار گردیدند ، با رواج روزنامهها انبوهی از مردم که پیشتر گوش بسخنان ایشان داشتند بروزنامهها روی آوردند و این نیز منبرهاشان را از گرمی انداخت.
با روی کار آمدن رضاشاه دستگاه ایشان بیکبار رو به سستی رفت : اوقاف از دستشان درآمد و از آن پولهای مفت بیبهره شده گوشهنشین گردیدند. نمایشهای بیخردانهی محرم غدغن گردید. جلو روضهخوانیها گرفته شد ، چادر برداشته شد و زنان بمیان توده درآمدند ، پوشیدن جامهی ملایی محدود به شمار کمتری گردید و منبرها و حوزههای ملایی بزیر دیدهبانی دولت آمد.
تنها در این دوره بود که دولت از همچشمی ملایان در امان ماند و از مداخلات آنها آسوده گردید. با آنکه ملایان «روحانیت را خاتمه یافته» (1) دیده حتا کسانی جامهی ملایی از تن درآوردند ، با اینهمه آتش زیر خاکستر بازماند و خاموش نگردید. زیرا هنوز بودند مردمی که پابندی به کیش را از دست نداده و گوش بدهان ملایان داشتند. (گفتیم که تکیهگاه ملایان به مردم عامی و نادان و نیز «گناهکاران حرفهای» است که میخواهند گناهشان پاک گردد و به آنجهان ، بیگناه گام گزارند.)
پابرگی :
1ـ اندیشهایست که ملایان در زمان رضاشاه یافته بزبان میآوردند.
.
🔶 «خواهران و دختران ما» ـ بزبان عادی (احمد کسروی)
🔸 گفتار سوم : درس و شغل
٢ـ زنان به هر کار و شغلی نمیتوانند مشغول شوند (تکهی 1)
یکی از هوسهایی که در ایران درمیان زنها پیدا شده باداره رفتن و بکارهای مردانه مشغول شدن است. این را هم از غربیان یاد گرفتهاند. یک دسته از مردان نیز دوست میدارند که زنها را بادارهها و مغازهها کشانند. آن را بسود خود میدانند. به هر حال از این موضوع هم باید بسخن پردازیم.
همانطور گفتیم کاری که طبیعت یا آفریدگار برای زنها قرار داده خانهداری و بچهپروری و اینگونه چیزهاست. این کارها هم بیقدر نیست و بسیار باقدر است. ما در زندگانی همانطور که بکشاورزی و پارچهبافی و صنعت و مانند اینها نیازمندیم ، همانطور که خواربار میخواهیم که گرسنه نمانیم و پارچه میخواهیم که لباس بدوزیم ، خانهای آراسته و پاکیزه میخواهیم که در آن استراحت کنیم و خوش باشیم ؛ بچگان ما پرورندهای میخواهند که آنها را بپرورد و بزرگ گرداند. زنان خانهدار و بچهپرور ، بیکار یا مفتخور نیستند. ما از این باره بزنان ایران ایراد نمیداریم.
با اینحال گاهی ممکن است که زنها جز اینها بکاری یا شغلی مشغول شوند و این از چند راه میتواند باشد :
اول برخی کارها و شغلهاییست که ما بزنانهی آنها نیز نیاز میداریم. مثلاً : پزشکی ، دندانسازی ، چشمپزشکی ، جراحی ، خیاطی ، معلمی ، گرمابهداری و مانند اینها. قابلگی جز زنانهاش نباید باشد.
دوم کارها یا شغلهایی که مردان میدارند و همسران و دخترانشان میتوانند بآنها کمک کنند و باین کسبها بپردازند. مثلاً مرد تاجر زنش باو کمک کرده کارهای حسابداریش را انجام دهد یا کار خرید و فروش را انجام دهد. مردان کشاورز زنان و دخترانشان با آنها همدستی کنند. اکنون در روستاها بسیاری از کارهای کشاورزی را آنها میکنند و بسیار خوبست.
سوم زنی که نانآور ندارد و یا از خانوادهی فقیریست که سختی میبینند ، اگر بکاری یا شغلی مشغول شود نامشروع نخواهد بود.
چهارم در هنگام جنگ یا مانند آن که نیاز بهمدستی زنان با مردان هست زنان میتوانند که بکارها و شغلهای مردانه مشغول شوند. (چنانکه همین کار را در کشورهای جنگکننده در این چند سال میکردند).
از اینها هم زیانی نیست و جای نکوهش و ایراد نمیباشد. نکوهش و ایراد بآنست که کسانی بکارهای مردانه پرداختن زنان را نشان پیشرفت ملت و مایهی سرفرازی کشور میشمارند ، یا زنانی بهوسبازی کارهای خانگی را رها کرده رو بادارهها میآورند و در آنها کار میگیرند ، یا مردان بدخواهی برای آنکه دختران و زنان را بمیان خود کشانند ، بآتش هوس آنها باد میزنند. اینها همه بد و نکوهشآور است ، از اینها بدتر و نکوهشآورتر رفتار آن کسانیست که دختران و زنان خوشرو را در مغازهها و یا در رستورانها میگمارند و از آن راه بفزونی سود و درآمد خود کوشش میکنند. چنین کسانی را باید بسیار پست و بیارج شناخت.
.
🔸 گفتار سوم : درس و شغل
٢ـ زنان به هر کار و شغلی نمیتوانند مشغول شوند (تکهی 1)
یکی از هوسهایی که در ایران درمیان زنها پیدا شده باداره رفتن و بکارهای مردانه مشغول شدن است. این را هم از غربیان یاد گرفتهاند. یک دسته از مردان نیز دوست میدارند که زنها را بادارهها و مغازهها کشانند. آن را بسود خود میدانند. به هر حال از این موضوع هم باید بسخن پردازیم.
همانطور گفتیم کاری که طبیعت یا آفریدگار برای زنها قرار داده خانهداری و بچهپروری و اینگونه چیزهاست. این کارها هم بیقدر نیست و بسیار باقدر است. ما در زندگانی همانطور که بکشاورزی و پارچهبافی و صنعت و مانند اینها نیازمندیم ، همانطور که خواربار میخواهیم که گرسنه نمانیم و پارچه میخواهیم که لباس بدوزیم ، خانهای آراسته و پاکیزه میخواهیم که در آن استراحت کنیم و خوش باشیم ؛ بچگان ما پرورندهای میخواهند که آنها را بپرورد و بزرگ گرداند. زنان خانهدار و بچهپرور ، بیکار یا مفتخور نیستند. ما از این باره بزنان ایران ایراد نمیداریم.
با اینحال گاهی ممکن است که زنها جز اینها بکاری یا شغلی مشغول شوند و این از چند راه میتواند باشد :
اول برخی کارها و شغلهاییست که ما بزنانهی آنها نیز نیاز میداریم. مثلاً : پزشکی ، دندانسازی ، چشمپزشکی ، جراحی ، خیاطی ، معلمی ، گرمابهداری و مانند اینها. قابلگی جز زنانهاش نباید باشد.
دوم کارها یا شغلهایی که مردان میدارند و همسران و دخترانشان میتوانند بآنها کمک کنند و باین کسبها بپردازند. مثلاً مرد تاجر زنش باو کمک کرده کارهای حسابداریش را انجام دهد یا کار خرید و فروش را انجام دهد. مردان کشاورز زنان و دخترانشان با آنها همدستی کنند. اکنون در روستاها بسیاری از کارهای کشاورزی را آنها میکنند و بسیار خوبست.
سوم زنی که نانآور ندارد و یا از خانوادهی فقیریست که سختی میبینند ، اگر بکاری یا شغلی مشغول شود نامشروع نخواهد بود.
چهارم در هنگام جنگ یا مانند آن که نیاز بهمدستی زنان با مردان هست زنان میتوانند که بکارها و شغلهای مردانه مشغول شوند. (چنانکه همین کار را در کشورهای جنگکننده در این چند سال میکردند).
از اینها هم زیانی نیست و جای نکوهش و ایراد نمیباشد. نکوهش و ایراد بآنست که کسانی بکارهای مردانه پرداختن زنان را نشان پیشرفت ملت و مایهی سرفرازی کشور میشمارند ، یا زنانی بهوسبازی کارهای خانگی را رها کرده رو بادارهها میآورند و در آنها کار میگیرند ، یا مردان بدخواهی برای آنکه دختران و زنان را بمیان خود کشانند ، بآتش هوس آنها باد میزنند. اینها همه بد و نکوهشآور است ، از اینها بدتر و نکوهشآورتر رفتار آن کسانیست که دختران و زنان خوشرو را در مغازهها و یا در رستورانها میگمارند و از آن راه بفزونی سود و درآمد خود کوشش میکنند. چنین کسانی را باید بسیار پست و بیارج شناخت.
.