پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.28K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 حقایق زندگی (احمد کسروی)

🔸 38ـ خرده‌گیری و پاسخ آن ـ یادداشت کوشاد تلگرام (تکه‌ی چهار)


اینها بدینسان می‌رفت تا آنکه شهریور1320 فرارسید و روزگار خوشایندی را برای ملایان فراهم نمود. با رفتن رضاشاه و درآمدن سپاهیان دو کشور بیگانه به میهن ، دستهای بدخواهی بکار افتاد و ارتجاع خاموش و خفته را بیدار کرد. در این کار فراموشی توده نیز مؤثر بود : آن نسلی که دشمنی ملایان را با کشور و پیشرفت دیده و با گوشت و پوست حس کرده بود درگذشته یا به روزگار پیری رسیده بود ، از اینسو جوانان ، ناآگاه از پیشامدهای تاریخی و سیاهدلیهایی که از ایشان سر زده بود پا گرفتن دستگاه ملایی را هیچ می‌شماردند. (نگاه کنید به پیشگفتار کتاب انکیزیسیون در ایران).

هنوز یک سال و اند نگذشته بود که ارتجاع نشانه‌هایش را هویدا نمود : بازگشت چادر ، میدانداری ملایان ، پدیدار گردیدن کلاه پوستی ، از سر گرفته شدن روضه‌خوانی ، زنجیر و قمه‌زنی و اینگونه نمایشها.

دو سال نگذشته «پادشاهان بی‌تاج و تخت» توانستند اوقاف را بدست گیرند ، دبستانهای مختلط را ببندند ، آموزشهای «دینی» در درسها بگنجانند ، گرمابه‌های خزینه را باز کنند و دوشها را بردارند. پس از آن سخن از تعمیر و نوسازی امامزاده‌ها ، مخالفت با دبیرستانهای دخترانه بمیان آمد و آزار رساندن باقلیتها بویژه یهودیان و بهائیان و حتا بهائی‌کشی ، تحریک مردم عامی و عشایر برای میدانداری و قدرتنمایی آغاز شد. کاروانهای زیارتی دوباره راه افتاد. کوتاه سخن : دولتی از دل دولت رسمی بیرون آمد و میدان را به آزادیخواهان تنگ گردانید.

هنگامی که این کوششهای بدخواهانه میرود و پیش از آنکه کار ملایان بالا گیرد ، روزنامه‌ی پرچم جای خاموشی ندیده گفتارهایی در این باره می‌نویسد و مردم را بیدار می‌گرداند. درباره‌ی بازگشت چادر و دیگر نشانه‌های ارتجاع هشدار می‌دهد ، یک رشته گفتار درباره‌ی خرافات (بنام پندارها) بچاپ می‌رساند ، یک دو رشته گفتار درباره‌ی معنی دمکراسی و تاریخچه‌ی جنبش و سرگذشت قهرمانان آن چاپ می‌کند و از آوردن نامه‌های خوانندگان درباره‌ی نبرد با ارتجاع و دلگرمی دادن به ایرانخواهان دریغ نمی‌دارد.

زمینه‌ی شکاف دولت و مردم درخور چشم‌پوشی نبود. مانند آنست که در شرکتی کسانی در برابر مدیر عامل چنان نفوذی یابند که دستورهای او را از اثر اندازند. برای آنکه سرگردانی و گیجسری مردم و از آنسو ناتوانی دولت را از این رهگذر نشان دهیم مثل زیر را می‌آوریم :

پزشکی در کویی مطب باز کرده به درمان بیماران آغاز کرد. روزی دارنده‌ی داروخانه‌ی کوی بنزدش آمده پس از خوشامدگویی و تعارفات خواستار شد پزشک بیمارانش را به داروخانه‌ی او راهنمایی کند لیکن پزشک نپذیرفته ‌گفت : «ما پزشکان تنها وظیفه داریم بیماری را تشخیص داده برای آن نسخه بنویسیم. این بیمار است که از هر جا که خود خواست داروهایش را می‌خرد». اینبود داروخانه‌دار با رنجش از مطب بیرون رفت ولی از تیره‌دلی نیرنگی بدینسان بکار زد تا کینه از دکتر بجوید و او را از آن کوی براند. از آن پس هر که با نسخه‌ی او به داروخانه می‌آمد از یک راهی او را به دکتر بدگمان می‌گردانید. مثلاً دارو برای قلب بود و او آگاهانه ، رو به بیمار کرده می‌پرسید : شما سر درد دارید؟ بیمار هم می‌گفت : نه! آنگاه داروخانه‌دار لبهایش را جلو آورده ، چانه‌اش را جمع کرده خود را شگفت زده نشان داده می‌گفت : به هر حال من هرچه در این نسخه نوشته شده را می‌دهم و کاری باین کارها ندارم! بدینسان از هر راهی بدگمانی به دل بیماران انداخته پزشک راستکردار را در چشم مردمْ بیدانش وامی‌نمود.

ملایان نیز در کار دولتها بدینسان کارشکنیها می‌کردند. کسروی که در جنبش مشروطه پا درمیان داشت بنیکی می‌دانست که ملایان مرزی برای تاخت و تاز نمی‌شناسند و دیر یا زود ، هم برای مردم و هم آن دولتهایِ پشتیبان ارتجاع یک غده‌ی چرکینی خواهند شد. کشوری که دولت نیرومندی ندارد پیشرفتش کند می‌گردد. از آنسو اینها خطری برای کشور و مردم هستند که روزی که فرصت یافتند خواهند کوشید حکومت را بدست گیرند و با آن بی‌سر و سامانی و خانخانیگری دستگاهشان ، کشور را رو به نابودی خواهند برد.

شنیدنیست که امروز با آنکه ایشان خود حکومت را به تنهایی بدست گرفته‌اند باز دسته‌های دیگری از ملایان ، دولتی در دل این دولتند. داستان پولهایی که شهرام جزایری‌ به کسانی همچون کروبی‌ داده بوده یک نمونه‌ای از آنست. (1)


👇
سخن ما به سالهای نخست پادشاهی محمدرضاشاه رسیده بود. میدان یافتن ملایان و نیرو گرفتن ایشان مردم را که دیر زمانی از دستشان آسوده گردیده بودند باز سرگردان می‌گردانْد و دولت را از نیرو می‌انداخت و به ناامنیها راه می‌گشاد. بویژه که مشروطه و جنبشِ آن از گرما افتاده بود و دسته‌های سیاسی (یا بگفته‌ی کسروی : یکمشت هوسمندان) در اندیشه‌های پرت دیگری بودند. چنین می‌نمود که اگر جلو قطار بی‌ترمز ارتجاع گرفته نشود بزودی به سراشیبی خواهد رسید که دیگر همان دولتهایِ پشتیبان ارتجاع هم جلودارش نتوانند بود.


پابرگی :
1ـ جای پرسشست : حکومتی که خود را «اسلامی» می‌خوانَد و برای رسیدن به چنان آرمانهایی مالیات می‌گیرد ، پولهایی که کروبیها از مردم گرفته و می‌گیرند دیگر برای چیست؟!. آخوند مهدی کروبی در برابر ایرادی که به او برای این رشوه‌خواری یا حرام خواری گرفتند ، گفت : «من اجازه‌هایی از امام دارم که هیچ کس ندارد و بسیاری از آنها در مسائل مالی بوده است».


.
🔶 «خواهران و دختران ما» ـ بزبان عادی (احمد کسروی)

🔸 گفتار سوم : درس و شغل


٢ـ زنان به هر کار و شغلی نمی‌توانند مشغول شوند (تکه‌ی 2)

یک چیز را باید دانست و آن اینکه زندگانی اجتماعی با هوس نمی‌تواند باشد. هر کسی نمی‌تواند هرچه دلش خواست را انجام دهد. در زندگانی اجتماعی باید آیینی خردمندانه باشد که پیشرفت کارهای ملت و آسایش همه را شامل شود و باید همه پیروی از آن آیین کنند ، در یک ملت اگر چنین باشد که هر کس پیروی از هوس یا دلخواه خود کند ، کارها از نظم افتاده نتیجه جز بدبختی نمی‌تواند باشد.

اینکه دختران دوست می‌دارند که در اداره‌ها کار کنند و هر روز صبح کیف خود را برداشته ساعت هشت راه می‌افتند و در اتوبوسها و خیابانها همچون مردان عجله نشان می‌دهند جز هوس نیست.

می‌باید از این دختران پرسید : چه شده که شما از وظایف خود چشم پوشیده رو بکارهای مردانه آورده‌اید؟!.. آیا در اداره‌ها کار بیشتر است و بکمک شما نیاز افتاده؟!.. آیا در خانه بیکارید و نمی‌خواهید زمان خود را بیهوده بسر برید؟!.. آیا کدام یک از اینهاست؟!.. پیداست که هیچ یکی نیست و تنها هوسبازیست که آنها را به پشت میزها می‌کشاند.

در اداره‌های ایران برای مردان کار نیست و اگر بازرسی کنیم و بسنجیم خواهیم دید دو سوم از کارمندان دولتی مازاد هستند و نیازی ببودن آنها نیست ، با اینحال چه جای آنست که زنانی را نیز بآنها اضافه کنند؟!..

از طرف دیگر در خانه‌ها کار کم نیست. در خانه پختن و دوختن و شستن و رُفتن و بافتن هست. این هست که زنی اگر هنرمند باشد خوراکهای خوشمزه و نیک بپزد. این هست که رختهای خود و شوهرش را بدوزد. این هست که ژاکت و دیگر چیزها ببافد.

زنهای تهران همه‌ی اینها را فراموش می‌کنند ، یک کلفت روستایی پیدا کرده و خوراک‌پزی و دیگر چیزها را باو سپرده خود باداره می‌شتابند و یا در خیابانها بیهوده گردش می‌کنند.

این هوسِ کارهای اداری که در ایران از چند سال پیش باین طرف رواج گرفته گذشته از آنکه زنها و دخترها را از خانه‌داری بازمی‌دارد ، زیانهای دیگر نیز می‌تواند بوجود بیاورد :

اول این دختران و زنان بیشترشان بی‌شوهر می‌مانند. زیرا نه خودشان می‌خواهند شوهر کنند و نه مردان می‌خواهند آنها را بگیرند. آنهایی که بشوهر می‌روند برای آنکه از اداره بازنمانند از حاملگی و بچه آوردن جلوگیری می‌کنند. پیداست که باید یا از اداره چشم پوشند و یا از بچه داشتن و آن را پرورش دادن.

دومْ بودن اینان درمیان مردان همان آمیزشست که گفتیم باید نباشد. همان آمیزشست که مایه‌ی لغزش زنها و مردها هر دو می‌تواند باشد.


.
🔶 کتاب «انکیزیسیون در ایران» (احمد کسروی)

🔸 پیشگفتار (تکه‌ی 20)


4ـ بازگردانیدن ارتجاع (تکه‌ی 13)

زمینه‌ی شکاف دولت و مردم بسیار بیمگین بوده و درخور چشم‌پوشی نبود. مانند آنست که در شرکتی کسانی در برابر مدیر عامل چنان نفوذی یابند که دستورهای او را از اثر اندازند و کارکنان را به نافرمانی و خیانت به شرکت وادارند. برای آنکه سرگردانی و گیجسری مردم و از آنسو ناتوانی دولت را از این رهگذر نشان دهیم مثل زیر را می‌آوریم :

پزشکی در کویی مطب باز کرده به درمان بیماران آغاز کرده بود. روزی دارنده‌ی داروخانه‌ی کوی به نزدش آمده پس از خوش‌آمد‌گویی و تعارفاتی خواستار می‌شود که پزشک بیمارانش را بداروخانه‌ی او راهنمایی کند. لیکن پزشک نمی‌پذیرد و می‌گوید ما تنها وظیفه داریم بیماری را تشخیص داده برای داروی آن نسخه بنویسیم. این به عهده‌ی بیمار است که به هر جا که خود بهتر دانست رفته و داروهایش را می‌خرد. اینست داروخانه‌دار با رنجش از مطب بیرون میرود ولی از تیره‌دلی نیرنگی بکار می‌زند تا دکتر را بتاراند. از آن پس هر بیماری که با نسخه‌ی دکتر به داروخانه می‌آمد از راهی به او بدگمان می‌کرد. مثلاً دکتر داروی قلب نوشته بود و او آگاهانه ، رو به بیمار کرده می‌پرسید : شما سردرد دارید؟ بیمار میگفت : نه! سپس داروخانه‌دار لبهایش را جلو آورده ، چانه‌اش را درهم می‌کشید و خود را شگفت‌زده نشان داده می‌گفت : به هر حال من هرچه در این نسخه نوشته شده را میدهم و کاری به این کارها ندارم! بدینسان از هر راهی به بدگمانی مردم به دکتر میکوشید.

ملایان نیز در کار دولتها بمانند این کارشکنیها می‌کردند. کسروی که در جنبش مشروطه پا درمیان داشت به نیکی می‌دانست که ملایان مرزی برای تاخت و تاز نمی‌شناسند و دیر یا زود هم برای مردم و هم برای دولتِ پشتیبان خود غده‌ی چرکینی خواهند شد.

دانستنیست که امروز با آنکه ایشان خود حکومت را به تنهایی بدست گرفته‌اند باز دسته‌های دیگری از ملایان ، دولتی در دل این دولت‌اند. داستان پرداخت پول شهرام جزایری به کسانی همچون کروبی یک نمونه از آنست. جای پرسشست که اگر حکومت ایران «اسلامی» است و آنچه مسلمانان ایرانی نیاز و آرزو دارند برآورده می‌سازد و برای آن مالیات می‌گیرد ، پولهایی که کروبی و دیگر علما از مردم گرفته و می‌گیرند دیگر برای چیست؟!.

چنانکه خوانندگان در این دفتر (انکیزیسیون در ایران) خواهند دید ، کسروی که تا سال 1320 با انتشار ماهنامه‌ی «پیمان» هشت سال بیشتر بکوشش پرداخته و زمینه را برای برداشتن گامهای بلندتری آماده ساخته بود ، این هنگام با پیمانیان (یارانش) ، باهَمادِ آزادگان (جمعیت آزادگان) را بنیاد گزارد و روزنامه‌ی پرچم را زبان آن گردانید.

فرصت گفتگوی بی‌پرده از موضوعات سیاسی که در سایه‌ی آزادی پدیدار شده بود (چیزی که در زمان رضاشاه شدنی نبود) ، انتشار روزنامه (بجای ماهنامه که همبستگیش با خوانندگان دیر بدیر می‌باشد) که در آن اندیشه‌های اجتماعی و تفسیر رویدادهای روز بگفتگو گزارده می‌شد ، و نیز زمینه‌هایی که تا آنروز «پیمان» آماده ساخته بود ، همگی دست بهم داده به تندی پیشرفتهایش افزود. بزودی «پرچم» جا در دلهای توده باز کرد.


.
🔶 حقایق زندگی (احمد کسروی)

🔸 38ـ خرده‌گیری و پاسخ آن ـ یادداشت کوشاد تلگرام (تکه‌ی پنج)



8) از آنسو پیمان و پرچم نبرد با کیشها را در برنامه‌ی خود داشتند و از صوفیگری و بهائیگری سخن رانده بودند ، اینک بسیار بجا بود که به گمراهی بزرگتری که انبوه مردم به آن گرفتارند نیز پردازد. اساساً کار برانداختن گمراهیها بی‌آنکه از شیعیگری گفتگو شود ناانجام بشمار می‌آید.

این زمینه‌های گفتگو و خرده‌گیری در پیمان و پرچم چند نیکی را باهم داشت. یکم ، پیروان هر کیشی را برمی‌انگیخت تا کنه کیش خود و تاریخچه‌ی پیدایش آن را بشیوه‌ی دانشی بشناسند. چون بیشتر پیروان از کودکی با کیش خود بزرگ شده و آن را نه یک چیز زیانمند بلکه «برتر» از دیگر کیشها می‌پنداشتند ، ماهیت کیش خود را از دیدگاه سود و زیان‌ِ کشور نگریسته بزیانهایی که کیششان به کشور می‌رساند آشنا می‌شدند. دوم ، بسیار چیزها که بغلط بدلها راه یافته ولی مردم بزبان نمی‌آورند و همانها باعث کینه و جدایی مردم از هم می‌شود ، به آشکار می‌آمد. چون ناگفته‌ها بزبان می‌آمد ، موضوعات روشنی می‌گرفت. (مثلاً اینکه ملایان حکومت را حق خود می‌دانند یا این دروغ که بهائیگری را بیگانگان ساخته پیش آورده‌اند). سوم ، مردمی که برای برداشتن دشواریهای زندگانی ، کمتر از دلیل و راهنمایی خرد کمک می‌گرفتند ، از این راه درمی‌یافتند که گره دشواریها امروز با انگشتان‌ِ خرد باز می‌گردد و دلیل پیروزِ میدان است نه زورورزی و هوچیگری. پس چاره‌ی دشواریها گفتگو و مشورت کردن و گردن بداوری خرد گزاردنست و بس.

این شیوه‌ی پیمان و پرچم بود که نخست موضوعی از حقایق زندگانی را در گفتاری با آوردن مثالهای زنده بازمی‌نمودند و هر اندیشه و دستگاهی را که با آنها برخورد داشت به رشته‌ی نقد می‌کشیدند و با یک شیوه‌ی استدلالی بیمانند ، ایرادهای آن دستگاه را پیشِ چشم خوانندگان می‌آوردند و ایشان را بیدار و هشیار می‌گرداندند. در هر موضوعی بارها از خوانندگان می‌خواستند که هر ایرادی بنظرشان می‌رسد بنویسند تا موضوع هرچه بازتر گردد. سپس پرسشها و یا ایرادها چاپ می‌شد و بآنها پاسخ می‌گفتند. بدینسان ، زمینه‌ی سخن هرچه روشنتر می‌گردید. پس از دیرزمانی که این گفتگوها می‌رفت و دیگر کسی ایرادی نمی‌گرفت و پرسشی بازنمی‌ماند ، زمینه‌ی دیگری آغاز می‌گردید.

در ده سال گذشته کسروی با این شیوه ، حقایقی را در زمینه‌های گوناگون زندگانی گام بگام بآرامی و بی‌آنکه بخشونتِ مخالفان میدان گشاید بازمی‌نمود. تا آن زمان توانسته بود با دلیلهای بس استوار و بُرنده ، مثالهای بجا و پرسشهای هشیار کننده ، جلو ‌هایهوی مخالفان و هوچیگری ایشان را بگیرد.

پرچم در این گفتار که موضوع سخن ماست ، با پرسیدن آن سه پرسش چند خواست را یکجا دنبال می‌کند : نخست بیم دادن بدولت از فرجام تلخ و پرزیان پشتیبانی از ملایان ، دوم خواندن آزادیخواهان به یگانگی و همدستی در برابر ارتجاع و سرانجام آگاهانیدن مردم تا دست از هواداری ملایان بردارند. پولشان ندهند و بر سرشان گرد نیایند تا میدان نیابند.


.
🔶 «خواهران و دختران ما» ـ بزبان عادی (احمد کسروی)

🔸 گفتار چهارم : ازدواج و طلاق


١ـ هر پسری از ١٦ سالگی می‌تواند زن بگیرد و تا ٢٥ سالگی باید گرفته باشد (تکه‌ی 1)

یکی از موضوعهای بحث در این کتاب ازدواج است. خدا مردان را برای زنان آفریده و زنان را برای مردان. تعداد آنان را نیز در همه جا و در هر زمان یکسان (یا نزدیک بهم) قرار داده.

زنان بمردان و مردان بزنان نیازمند هستند. این آیین طبیعت است که هر مردی یا زنی باهم زندگی کنند و فرزندان بدنیا بیاورند. از این آیین سرپیچی نمی‌توان کرد.

از این جهت ازدواج و زندگی آنان در زیر یک سقف یکی از واجبات بزرگ است. در آیین ما هر پسری چون به شانزدگی سالگی رسید می‌تواند زن بگیرد و تا بیست‌و‌پنج سالگی باید زن گرفته باشد.

امروز یکی از گرفتاریهای ایران (بلکه همه‌ی جهان) زن نگرفتن مردان است. بیشتر جوانان زن نمی‌گیرند و از کامرانی با زنان هم بازنمی‌ایستند. خانواده تشکیل نمی‌دهند و بخانواده‌ها آزار دریغ نمی‌گویند. دختران را می‌خواهند که دنبال کنند و بدام عشقبازی اندازند ، و نمی‌خواهند که با یکی ازدواج کنند و از راه مشروع زندگی بسر برند.

این رفتار زشت ایشان است و عجب‌تر اینکه همانها خود را هوادار زنان بحساب می‌آورند و چنانکه گفتیم با رُمان بافتن و مقاله نوشتن کوشش می‌کنند آنها را فریب دهند. برخی از بس دلسوزی بزنان می‌دارند که برای آنان «نمایندگی» در پارلمان مطالبه می‌کنند.

از این بدتر اینکه همه فیلسوف هستند و همانطور که گفتیم شما اگر بپرسید : «چه شده که شما زن نمی‌گیرید؟!..» ، زبان باز کرده فلسفه‌ها برای زن نگرفتن خود خواهند بافت. اینان از درس خواندن همین را یاد گرفته‌اند که برای هوسبازیهای پست خود بهانه‌هایی بتراشند و لباس فلسفه بآنها بپوشانند.

اینان شاگردان خواجه حافظ شیرازیند ـ آن مردی که همیشه شراب می‌خورد و یاوه می‌سرود و پی کاری و کسبی نمی‌رفت و صد پستی را بهم درمی‌آمیخت ، و آنگاه فیلسوفانه بهانه می‌آورد و می‌سرود : «در کوی نیکنامی ما را گذر ندادند گر تو نمی‌پسندی تغییر ده قضا را».


.
🔶 عید قربان

🔸 بخشی از کتاب «در پیرامون جانوران» (تکه‌ی 1 از 3)


از چیزهایی كه باید در پیرامونش گفتگو كرد قربانیست. درباره‌ی آن از دو رو سخنانی هست : یكی آنكه قربانی چه معنی دارد؟.. مگر خدا از كشتن گوسفند و گاو خوشش می‌آید كه كسی نذر كند اگر فلان كار شد گوسفندی كشم؟!.. آن شنیده‌اید كه اصغر بروجردی ، آن مرد تیره‌درون ، كه بچه‌ها را می‌فریفته و با خود می‌برده و پس از زشتكاری می‌كشته ، چون گرفتار شده محكوم گردیده بود ، هنگامی كه بپای دارش می‌برده‌اند می‌گفته : «من نذر كرده بودم اگر از این بلا خلاص شدم در حضرت عبدالعظیم گوسفندی به نذر حضرت عباس بكشم». آن كارهای زشتش و این هم نذرش. دیگری اینكه چگونه اسلام به قربانی دستور داده؟!.. یكی از ایرادهای بزرگ باسلام قربانیهاییست كه در مكه می‌شود. در یك روز از نیم ملیون تا یك ملیون گوسفند و شتر را از یكسو سر می‌برند و از یكسو برای آنكه نگندد و بیماریها پدید نیاورد بیدرنگ گودالی كنده زیر خاك نهان می‌گردانند ـ باین چه نامی‌ توان داد؟!. گوسفند اگر كالاست (چنانكه فهمیده‌ی دیگران می‌باشد) باید ارجش دانست و بدانسان تباهش نگردانید و اگر كالا نیست و آفریده‌ی جداسریست (چنانكه فهمیده‌ی ما می‌باشد) باید بآن اندازه ستمِ بیهوده سزا نشمرد. پس چه رازی داشته كه اسلام دستور آن را داده؟!.

باید دانست كه قربانی از پدیدآورده‌های اسلام نیست. قربانی از پیش از آن می‌بوده و اسلام چون نتوانسته آن را براندازد باین بس كرده كه شكلش را دیگر گرداند. قربانی بازمانده از زمانهای بت‌پرستی بوده و ما اگر بخواهیم تاریخچه‌ی آن را روشن گردانیم باید كمی هم از بت‌پرستی سخن رانیم.

چنانكه بارها گفته‌ایم بت‌پرستی كه مردمان باستان گرفتار آن بوده‌اند معنایش نشناختن جهان و كارهای آن می‌بوده. باین معنی چون باین جهان نگریسته از گردش آن سر در نیاورده و شُوند كارهایش را نمی‌دانسته‌اند درمی‌مانده‌اند و یک نافهمیشان این می‌بوده كه جهان را یک دستگاه نشناخته دستهای گوناگونی را در آن كارگر می‌شمارده‌اند.

مثلاً چون بچه را می‌دیده‌اند كه زاییده می‌شود و بزرگ می‌گردد و از آنسو ناگهان بیمار گردیده می‌میرد ، آن زاییده شدن و بزرگ گردیدن را با این بیمار شدن و مردن سازگار نشناخته نمی‌توانسته‌اند باور كنند كه هر دو از یك سرچشمه است. همچنان باران را می‌دیده‌اند كه می‌بارد و كشتها را می‌پرورد و می‌رویاند و از آنسو تگرگی باریده آنها را می‌كوبد و نابود می‌گرداند و این دو را هم آخشیج[=ضد] یكدیگر می‌شناخته‌اند.

در نتیجه‌ی اینها گروهی در جهان دو دست را كارگر دیده به دو خدا ـ یكی خدای نیكوكار یا یزدان ، دیگری خدای بدكار یا اهریمن ـ باور می‌داشته‌اند. (از جمله ایرانیان باستان باین باور می‌بوده‌اند). گروهی باین اندازه هم بس نكرده برای هر رشته از كارها خدای جدایی از پندار خود پدید می‌آورده‌اند. مثلاً برای دریا و كارهای آن خدایی ، برای جنگ و فیروزی و نافیروزی خدایی ، برای كشت و كار و گله‌داری خدایی می‌پنداشته‌اند. اگر متولوجی1 یونان را بخوانیم برای باده‌گساری و خوشگذرانی نیز خدایی جداگانه می‌داشته‌اند.2
این بوده راز بت‌پرستی. از سوی دیگر اینان خدایانی را كه از پندار خود پدید می‌آورده‌اند هر یكی را دارای خیمهای آدمی ـ خشم ، رشك ، كینه ، خودخواهی و مانند اینها ـ می‌شمارده‌اند. این لغزش دیگری از ایشان می‌بوده و نتیجه‌ی این لغزش آن می‌شده كه همیشه از خدایان بترسند و از خشم و رشک و كینه‌ی آنها بیمناك باشند. از جمله این نافهمی درمیان ایشان رواج می‌داشته كه هر كسی كه دارایی اندوخت ، یا فرزندان بسیاری پیدا كرد ، یا سرداری در چند جنگ فیروز درآمد ، خدایان باو رشك برند و آسیب و آزار دریغ ندارند. از نافهمی چنین بیمی بخود راه داده آنگاه برای چاره چنان اندیشیده بودند كه با دادن ارمغانهایی از رشك و خشم خدایان جلو گیرند و خود را از آسیب و زیان نگه دارند. اینبود كسی كه توانگر می‌شده بایستی سهمی از داراك خود بنام خدایان جدا گرداند و به پرستشگاه برد. كسی كه دارای چند فرزند می‌بوده یكی از آنها را ـ دختر یا پسر ـ برگزیده بپرستاری در پرستشگاه می‌گمارده. سرداری كه از جنگ با فیروزی بازمی‌گشته بخشی از كالاهای تاراجی را ویژه‌ی خدایان می‌گردانیده.


1ـ Mythology - و
2ـ دیونیسوس : خدای باده - و


.
🔶 کتاب «انکیزیسیون در ایران» (احمد کسروی)

🔸 پیشگفتار (تکه‌ی 21)


5ـ دشمنی ارتجاع با آزادگان (تکه‌ی 1)

تا این هنگام پیمان و پرچم هردو ، به بیماریها یا آلودگیهای اجتماعی پرداخته و گرفتاریهای ایرانیان را از رهگذر آنها روشن گردانیده ولی هنوز بشیعیگری و ملایان چندان که می‌بایست نپرداخته بودند. لیکن نبرد با شیعیگری نیز در برنامه‌ی اصلی پیمان و پرچم بود و دیر یا زود گفتگو از آن بمیان می‌آمد. اساساً کار برانداختن گمراهیها بی‌گفتگو از شیعیگری ناانجام بشمار می‌آمد.

نخستین تکان در خرداد 1321 بود. ملایان تبریز چون موضوعاتی که در گفتارهای شماره‌های هشتم و نهمِ سال هفتم پیمان نوشته شده بود را برنتافتند ، دیگِ خشمشان بجوش آمده ، بهمدستی ملایانِ دیگرِ شهر‌ها شکایتنامه‌ای نوشته خواستند بوزارت فرهنگ فرستند. از نتیجه‌ی کار ایشان آگاه نیستیم. لیکن میدانیم سپس بی‌آنکه از آن گفتارها نامی‌ برند بایرادها و پرسشهایی که آنجا شده بود ، همان سخنان بی‌ارجِ بالامنبری خود را بعنوان آنکه پاسخ داده‌اند دفتری گردانده چاپ کرده بودند (رساله‌‌ی فصول المهمه فی مسئلة الرجعه). (1)

میدان یافتن ملایان و نیرو گرفتن ایشان باز مردم را که دیر زمانی از دستشان آسوده گردیده بودند سرگردان می‌گردانید و دولت را از نیرو می‌انداخت و به ناایمنی‌ها راه می‌‌گشود. به ویژه که مشروطه و جنبش آن از گرما افتاده بود و دسته‌های سیاسی (یا به گفته‌ی کسروی : یکمشت هوسمندان) در اندیشه‌های پرت دیگری بودند. چنین می‌نمود که اگر جلو قطار بی‌ترمز ارتجاع گرفته نشود بزودی به سراشیبی خواهد رسید که دیگر دولت هم جلودارش نخواهد بود.

کسروی و یارانش پس از سالها کوششِ گام بگام به پیشرفتهای تندی دست یافته در کارِ از ریشه برانداختنِ دستگاهِ آخوندها بودند.

در آبان 1321 خواننده‌ای که خود از پیشگامان مشروطه بوده با زبان ادب از پرچم ایراد گرفته و طرفداری از مشروطه و دعوت مردم به دین و تعریف از رضاشاه را «جمع اضداد» می‌خوانَد. پرچم درمیان پاسخ بنامه‌ی او زیانهایی را که ملایان بکشور و مردم می‌رسانند نام برده یادآور می‌شود که ‌این زیانها بیش از آنست که بتوان در آن گفتار یاد کرد و رفتارهای زشتِ ایشان را بدخواهی با کشور ، مردمفریبی ‌و بیدینی عنوان کرده و سه پرسش دعوی حکومت ملایان پرسیده خواهش می‌کند که او و یا ملایان پاسخ دهند. (2)

پنج روز بعد در گفتاری دیگر ، از نشستهایی که ملایان تبریز برای پاسخ بگفتارهای پیمان برپا داشته‌اند پرده برمی‌دارد و آن را کاری نیک و سودِ مردم را در این پرسش و پاسخها دانسته ، همان‌ها را از ایشان نیز می‌پرسد و یک ماه برای پاسخ مهلت تعیین می‌کند. فسوسا پاسخی نیست! پس از چندی باین پرسشها ، پرسشِ چهارمی‌ نیز می‌افزاید. این پرسشهای سه‌گانه (یا چهارگانه) خود سرچشمه‌ی هایهوی بسیاری می‌گردد. پرسشها تنها درباره‌ی دعوی حکومت ملایان است و خواست از آن اینست که چاره‌ای به این غده‌ی چرکین ، این شکاف بیمگین میان توده و دولت ، این بلای صد دویست ساله پیدا شود.


پابرگیها :
1ـ پرچم نیمه‌ماهه ، ص 371
2ـ پرچم روزانه شماره‌ی 219 ، ششم آبان 1321 ، گفتار «خرده‌گیری و پاسخ آن»


.
🔶 حقایق زندگی (احمد کسروی)

🔸 38ـ خرده‌گیری و پاسخ آن ـ یادداشت کوشاد تلگرام (تکه‌ی شش)


9) اکنون ببینیم هر یک از این دسته‌ها چه کردند : آنکه دولت بود در سالهای بعد (22 تا 32) بدستاویز دمکراسی (!) دست از پشتیبانی ارتجاع برنداشت. حتا پسر رضاشاه بوارونه‌ی پدر هواداری از شیعیگری و ملایان ‌نمود (برای آگاهی بیشتر کتاب «دولت بما پاسخ دهد» و پیشگفتار کتاب «انکیزیسیون در ایران» دیده شود). پس از سال 32 هم جز مماشات با دستگاه آخوندی نکرد. نتیجه‌ی این کار را که مار در آستین پروردن است امروز همه می‌دانند. سرنوشت اندوهبار محمدرضاشاه و خاندانش را تاریخ فراموش نخواهد کرد.

دوم ، با افسوس فراوان باید گفت بیشتر کوشندگان سیاسی به هشدارهای پرچم بی‌پروایی کردند. گذشته‌ها گذشته و اکنون نمی‌خواهیم دسته‌ای را سرزنش کنیم. تنها سودِ بمیان کشیدن اینها ، درسیست که برای آینده توان گرفت.

راستی آنست که تنها یک دسته به ژرفای کوششهای آزادگان و تأثیر آنها پی برد. دیگر کوشندگان سیاسی ، کسروی را از سیاست دور و کوششهای او و یارانش را جز یک «محاوره‌ی دینی» یا تلاشهای «خرده بورژوازانه» ندانستند.

ایشان پیاپی ایراد گرفته می‌گفتند : «امروز وقت این صحبتها نیست. امروز باید قوه بدست آورد و آنگاه همه کاری می‌شود کرد». می‌گفتند : «درد اصلی مردم اقتصاد است ، هنگامی که آن درست شود کیش و خرافات هم درست می‌شود!» ... خوانندگان در گفتارهای نخست پرچم این سخنان و پاسخ روزنامه را دیده‌اند. می‌گفتند : امروز باید از نان سخن گفت ، از روابط کشورها در این جنگ سخن راند و اینکه چیرگی با کیست و ما باید هوادار کدام سو باشیم. باید از اینگونه چیزها گفتگو کرد نه از کیشها یا شاعرانِ درگذشته.

امروز ما هرچه روشنتر می‌توانیم دریابیم که آن سخنان تا چه اندازه پرت بوده. ولی در آن روزها که راهشان را هنوز نیازموده و به چشم خود فرجام تلخش را ندیده بودند ،‌ احساسات راهنماشان بود و در نتیجه گوشهاشان نمی‌شنید.

کسروی به ایشان پاسخهای بسزا داده و سرانجام در کتاب «در راه سیاست» به این موضوع دامنه‌دارتر و روشنتر پرداخته می‌گوید : کسانی ما را از سیاست بدور می‌دانند. «در حالی که ما از سیاست دور نیستیم و از روزی که بکوشش برخاسته‌ایم در راه سیاست گام می‌زنیم. می‌باید گفت : آنان سیاست را بمعنی راستش نمی‌شناسند و یا از کار ما چندان که باید آگاه نیستند ... اگر راستی را بخواهند ما در سیاست نیز از دیگران پیشتریم و یک راه بهتر را دنبال می‌کنیم.» سپس در جای دیگر کتاب به موضوع کوششهای آزادگان که در ظاهر از دیده‌ی کسان بسیاری کوشش سیاسی شمرده نمی‌شود چنین می‌آورد : «... نخست چیزی که باندیشه‌ها خواهد رسید آنست که پیراستن توده از آلودگیها [که ما به آن برخاسته‌ایم] چه همبستگی به سیاست دارد؟!.. ... با زبان خودشان می‌گویند : اصلاحات چه ربط بسیاست دارد؟!. سیاست آنست که ما خودمان را از زورآزمایی روس و انگلیس نگه داریم و استقلال خود را از دست ندهیم» سپس در دنباله‌ی پاسخ به آن ایراد چنین می‌گوید : «اگر ایرانیان می‌خواهند با دیگر توده‌ها ... از روی برابری زندگی کنند باید خود را از حال کنونی بیرون آورند. با این آلودگیها با آنان همراهی و همگامی نخواهند توانست».

به وارونه‌ی چنین راه روشن و استواری ، کوشش سیاسی در نزد کوشندگان آن دوره ، اعتصاب براه ‌انداختن و میتینگ برپا کردن و ‌هایهوی نمودن و به این حزب و آن حزب تاختن یا به دولت ایرادهای پیاپی گرفتن و تندی نمودن و هیاهو بپا کردن بود.

بدینسان ماهها بلکه سالها گذشت و کوشندگان سیاسی دست از این بیهوده‌کاریها برنداشتند و هر دسته‌ای راه جدایی می‌پیمود و چون هر روز ‌هایهوی و آشوبها نیز دامنه‌دارتر می‌گردید و در سایه‌ی آن کابینه‌ها نیز از پی هم آمده چندی نمانده می‌رفتند ، کوشندگان گمان می‌کردند در کار سیاسی پیشرفتهایی بدست آورده و به «هدف» نزدیکتر گردیده‌اند. اینست هدف اصلی که هرآینه «شناختن دردهای توده و همدستی در راه چاره به آن و جلو ارتجاع ایستادن» بود نادیده گرفته می‌شد.

کسانی اگر می‌خواهند بدانند کسروی چه کوششها کرد تا آزادیخواهان به این موضوع توجه بیشتر کنند و نیروهاشان را یکی گردانند و از آنسو ایشان دچار چه گمراهیهایی بوده به چه کارهای بیهوده و پوچی برخاسته بودند بجاست کتاب «سرنوشت ایران چه خواهد بود؟» را بخوانند.

سوم ، آمدیم بر سر مردم و ملایان. آنکه مردم عامی است که جز بملایان نمی‌گرایید. آمدیم به آنان که سوادی یا نیمسوادی داشتند و پیرو ملایان نبودند ، آنها را نیز کوششهای بیراه آزادیخواهان از هرچه کوشش سیاسی و نام سیاست بود بیزار نمود.
👇
زیرا کوشندگان سیاسی مردم را بی‌آنکه با حقایقی آشنا گردانند بدنبال خود به میتینگها و راه‌پیماییها می‌کشانیدند و ایشان نیز چون باور ریشه‌داری نمی‌یافتند تا بتوانند در کوششها پافشار و شکیبا گردند اینست جز به نتیجه‌ای که بزودی بدست آید امید نبسته بودند. در جایی که کوشندگان درد واقعی مردم را ناشناخته به جست و خیزهایی می‌پرداختند و از آنسو یکدل و متحد هم نبودند ناچاری بود که در برابر ارتجاع و خودکامگی شکست خورند و توده‌ی هوادار ایشان نیز بیکبار نومید گردند.

رویهم‌رفته کوشندگان سیاسی به درد خودسری دچار بودند. نه خود دردهای توده را دریافته بچاره‌ی آن از راهش می‌کوشیدند و نه به آنان که راهش را نشان می‌دادند گوش می‌کردند.


.
🔸 سخنانی که باید فراموش نکرد.



✍️ احمد کسروی
🔶 «خواهران و دختران ما» ـ بزبان عادی (احمد کسروی)

🔸 گفتار چهارم : ازدواج و طلاق


١ـ هر پسری از ١٦ سالگی می‌تواند زن بگیرد و تا ٢٥ سالگی باید گرفته باشد (تکه‌ی 2)

امروز یکی از دردها حال این جوانان و مردان است. اینان از نیکیها بهره‌ی کمی دارند. از دانستنیها جز اندکی نمی‌دانند. با اینحال بمیان افتاده‌اند و زبان و قلم خود را بیکار نمی‌گزارند. از بی‌اهمیت‌ترین نوشته‌ها در روزنامه‌ها ، نوشته‌های اینان درباره‌ی بانوان و در زمینه‌ی ازدواج است که بگفته‌ی تهرانیان دل آدم را بهم می‌زند.

درباره‌ی ازدواج آمار روشنی در دست هست. تعداد زنان و مردان یکسان و در برابر هر مردی یک زن هست. اکنون یا باید ازدواج اجباری باشد یا تعدد زوجات مشروع شود ، و یا راه بدکاری برای زنها باز گذاشته شود ـ آیا کدام یک از این سه را باید گرفت؟..

درباره‌ی تعدد زوجات سخن دراز است و ما در اینجا همین اندازه می‌گوییم که مایه‌ی تلخی زندگانی زن و شوهر ، و سبب دشمنی میانه‌ی فرزندانست. به هر حال آن را بی‌بند و آزاد نتوان پذیرفت.

درباره‌ی بدکاری بسخن نیاز نبایستی باشد. لیکن گاهی دیده می‌شود برخی جوانان آن را بد حساب نمی‌کنند و برای آن نیز فلسفه درست کرده می‌گویند : «لازمه‌ی تمدنست». بتازگی یکی از روزنامه‌های تهران در آن باره مقاله‌ای نوشته.

ما اگر از همان نویسنده بپرسیم : «تمدن چیست؟..» پاسخ درستی نخواهیم شنید. (چنانکه تاکنون نشنیده‌ایم). تمدن یکی از واژه‌های پا در هواییست که بزبانها افتاده و مستمسک سخنان بسیاری گشته. ولی کمتر کسی معنی آن را می‌داند.

تمدن در پیش این نویسندگان آن زندگانی غلطی است که خود بوجود آورده‌اند. تمدن در نزد ایشان همینست که شانه از زیر بار زن‌داری و خانه‌داری خالی کنند ، و دختران و زنانْ بی‌شوهر و سرپرست مانده ، براههای بد افتند و بدبخت شوند. همینست که بسیاری از مردان راه کامرانی با زنان را جز بدکاری نمی‌شناسند.

به هر حال اینها سخنان باطلی است. زنا یکی از ننگهای جهان آدمیگری است. امروز در ایران (بلکه در همه‌ی جهان) باید یکی از کوششها جلوگیری از این ننگ و نجات زنان بدبختی باشد که منحرف شده و براه بد افتاده‌اند. این کوششی است که باید زنان و مردان در آن همدستی نمایند.

بسخن خود برگردیم : نه تعدد زوجات و نه زنا هیچ کدام درخور پذیرفتن نیست و تنها راه همانست که همانطور که گفتیم ازدواج اجباری باشد و این چیزیست که ما پذیرفته‌ایم.


.
🔶 عید قربان

🔸 بخشی از کتاب «در پیرامون جانوران» (تکه‌ی 2 از 3)


این ترس از خدایان یا بهتر گویم این پندارها در برخی توده‌ها رویه‌ی سیاهكاری بخود می‌گرفته. زیرا می‌پنداشته‌اند خدایان خونخوارند و از ریخته شدن خون خشنود می‌گردند. با این پندار دختران و پسران خود را در جلو بتهای بیجان سر می‌بریده‌اند. كسانی را كه در جنگ دستگیر می‌ساخته‌اند قربانی خدایان می‌گردانیده‌اند. آن یونانیان كه آوازه‌ی تمدنشان پس از هزارها سال در گردشست نیز گرفتار چنین اندیشه‌های پستی می‌بوده‌اند. پُلوتارخ1 چون داستان جنگ خشایارشا را می‌آورده می‌نویسد در روز جنگ سه تن خواهرزادگان خشایارشا دستگیر افتادند و چون آنها را بنزد ثمیستوكلیس2 (سردار یونانی در آن جنگ) آوردند چون آتش روشن می‌بود كه قربانیها می‌گزاردند پیشینگو كه در آنجا می‌بود پافشاری كرد كه باید هر سه‌ی آنها را قربانی گردانید. گفت : «اگر اینها را به باخوس خون‌آشام قربانی گردانید نه تنها یونانیان از این گرفتاری رها خواهند گردید بدشمن چیرگی هم خواهند داشت». در سایه‌ی پافشاری او و دیگران سه تن جوان را بآتش انداخته قربانی باخوس خون‌آشام گردانیدند.

هنگامی كه كلمبوس آمریكا را پیدا كرد در مكزیك اینگونه قربانی رواج بسیار می‌داشت. خدایان مكزیك همه خون‌آشام می‌بودند. اگر داستانش خواهید كتاب «پیدایش آمریكا» را خوانید.

این راز قربانی بوده و چیزهایی را كه برای فرو نشاندن خشم خدایان ـ خدایان پنداری ـ و جلوگیری از كینه‌ی آنها از داراك خود می‌داده‌اند قربانی می‌نامیده‌اند. نخست از همه چیز می‌بوده كه كاهنان خوردنیها را می‌خورده‌اند و ناخوردنیها را بحساب خدایان می‌سوزانیده‌اند. بشُوند همین سوزانیدن بوده كه كسانی می‌جسته‌اند و چیزهای خوشبو را می‌برده‌اند. بیش از همه كُندُر و اسفند و چوبهای خوشبو را برمی‌گزیده‌اند.

یكی از عادتهایی كه امروز درمیان ماست آنست كه برای بازگردانیدن چشم‌زخم كُندُر و اسفند می‌سوزانند. جای اندیشیدنست كه چشم‌زخم چیست؟.. آنگاه چه بهمبستگی میانه‌ی آن با اسفند و كُندُر است؟.. این عادت از كجا پیدا شده؟.. اگر نیك اندیشید سرچشمه‌ی آن همان داستان قربانی زمانهای باستانست. خیم رشك كه بخدا نسبت می‌دادند چون با مسلمانی و دینداری سازگار نبوده آن را برویه‌ی دیگری انداخته پندار چشم‌زخم را پدید آورده‌اند. آسیبهای ناگهانی را كه به داراك یا به تن رسد ، آنها از رشك خدایان می‌شماردند و اینها از بدچشمی و شومی نگاه این و آن می‌پندارند. چنانكه آنها برای جلوگیری اسفند و كُندُر می‌سوزانیده‌اند اینها نیز می‌سوزانند. بیشتر عادتهای ما چنینست كه از زمانهای باستان بازمانده است.
از زمینه‌ی گفتگو دور نیفتیم. سخن در آن بود كه نخست قربانی از همه چیز توانستی بود. گوسفند و گاو نیز می‌برده‌اند كه كاهنان كشته گوشتش را می‌خورده‌اند. سپس رواج این بیشتر گردیده. گویا این را با آن اندیشه‌ی خون‌آشامی خدایان سازگارتر یافته‌اند اینست كم‌كم دیگر چیزها فراموش شده و این بازمانده و رفته‌رفته شناخته‌تر گردیده.

در یونان و روم از این قربانی سودجویی دیگر می‌كرده‌اند. كاری را كه ملایان ما با استخاره انجام می‌دهند آنها با قربانی انجام می‌داده‌اند. گوسفند را كشته از چگونگی روده‌های آن دستور خدا را درباره‌ی كارهای خود می‌فهمیده‌اند. خدا با آنها سخن می‌گفته بدستیاری روده‌های گوسفندان ، و چون فهمیدن زبان روده‌ها كار هر كسی نمی‌بوده می‌بایست قربانی در زیر دیده‌بانی كاهنان انجام گیرد.
نتیجه‌ی این سخنها آنست كه قربانی بازمانده از زمانهای بت‌پرستی بوده. از دیده‌ی خداشناسی بسیار نابجاست كه پنداشته شود خدا از گوسفندكشی و گاوكشی خوشش آید. تاریخچه‌اش اینست كه یاد كردم. در زمان اسلام چون نشدنی می‌بود كه این برانداخته شود پاكمرد عرب آن را نگه داشته چیزی كه هست از رنگ بت‌پرستی پاك گردانیده. باین معنی كه دستور داده كه هرچه از مرغ و چهارپا سر می‌برند بنام خدا باشد. آنچه بنام بتها سر بریده شود (بگفته‌ی قرآن وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ) گوشتش ناپاك و حرام بوده.

اینكه بهنگام بریدن سر گوسفند یا مرغ نام خدا را می‌برند نه از آنروست كه اسلام این كار را «عبادت» شناخته است بلكه از آنروست كه خواسته است از رنگ بت‌پرستی پیراسته باشد.
گویا بریدن سر گوسفند یا شتر درمیان حج پیش از اسلام نیز بوده است كه آن را هم اسلام نگه داشته ، نه آنكه خود پدید آورده.

به هر حال از این باره باسلام ایرادی نیست. زمان اسلام جدا می‌بود و زمان ما جداست. ما نخواهیم توانست با آیین سپهر درنبردیم. این آیین سپهر است كه جهان كم‌كم پیش رود و نیكیها كم‌كم انجام یابد.


1ـ Plutarchus : پلوتارخوس (تلفظ نام او به یونانی) زندگینامه‌‌نویس و تاریخ‌نویس بنام یونانی - و
2 ـ Themistoceles - و


.
✴️ نامه‌ای از یکی از بانوان هوادار پاکدینی

آن سخن که می‌گوید : "این محرم و صفر است که اسلام را زنده نگه داشته است" شما فقط همین یک سخن را بگیرید آن وقت می‌فهمید که اسلام کنونی چیزی جز نمایش بیخردانه‌ی محرم و صفر ، عید قربان ، عید غدیر و نیمه‌ی شعبان و ... نیست! هیچ نشانی از راستگویی و راستکاری در آن پیدا نمی‌شود. در واقع نشانی از راستگویی که پیدا نمی‌شود به درد این دنیا هم نمی‌خورد! اگر از کسی از ایشان بپرسید دلیل این کارها چیست؟! می‌گوید برای جمع کردن ثواب و اندوخته‌ی آن دنیا! هیچ فکر نمی‌کنند خدایی که محمد را فرستاد و دین اسلام رواج پیدا کرد برای آبادانی آن دنیا نبود ، در واقع در زمان جاهلیت کسی از جاودانگی و دنیای پس از مرگ چیزی نمی‌دانست و باوری نداشت که خدا بخواهد کسی را برای آموزش و جمع کردن ثواب برای آن دنیا بفرستد! دین آن روز برای گنبدپرستی و عده‌ای عزیزکرده‌های خدا شناخته شوند و هر ساله به زیارتشان روند نبود! خدا که ما می‌شناسیم بزرگتر از آنست که نیازی به این کارها داشته باشد. دین آن روز برای شناختن آیین زندگانی بود ، زندگی که از روی خرد باشد. راست گفت که این محرم و صفر است که اسلام را زنده نگه داشته است! خودشان می‌دانستند اگر این نمایشهای بیخردانه هر ساله نباشد چیزی از اسلام ساختگی‌شان باقی‌ نمی‌ماند. براستی حق دارند هر ساله سرمایه‌های کلان دراین راه خرج می‌کنند که دستگاه‌شان برچیده نشود!
نیلوفر
🔶 کتاب «انکیزیسیون در ایران» (احمد کسروی)

🔸 پیشگفتار (تکه‌ی 22)


5ـ دشمنی ارتجاع با آزادگان (تکه‌ی 2)

کسروی نخستین کسیست که به زیانهای «دولت در دولت» یا فرمانروایی غیررسمی ملایان در کشور پروای ویژه دارد و آن را بسیار زیانمند دانسته پافشارانه میخواهد تکلیف این دعوی روشن گردیده مردم از سرگردانی برهند و همچنین دولت که ملایان همیشه ناتوانش میگردانند توانا گردد. او این موضوع را تا پایان سال 1324 ، اندکی پیش از کشته شدنش ، همچنان دنبال میکند. در همین دفتر خواهید دید که آن پرسشها را برای چندمین بار پیش می‌کشد و میخواهد از این کوششها نتیجه گرفته تکلیف دعوی حکومت ملایان یکسره شود. او مینویسد :

هر کاری همانکه عادت شد زشتیش از میان می‌رود. در ایران هم این دوتیرگی در میانه‌ی دولت و مردم عادت شده و کمتر کسی زشتی آن را درمی‌یابد. (1)


مثالهای فراوانی می‌آورد و از جمله اینکه دولت رفتن به مکه را در سال 1322 قدغن کرد ولی مردم از روی باورهای کیششان که همان آموزاکهای ملایان می‌باشد شش‌هزار تن قاچاقی به حج رفتند و حاجی بازگشتند. چون در حج همان سال ، دولت عربستان یک حاجی ایرانی را به گناهی گردن زد ، حاجیهای قاچاق و روزنامه‌ها به دولت ایراد میگرفتند که چرا به عربستان اعتراض نمی‌کند. کسی هم نمی‌گفت : کسانی که قانون شکسته‌اند را نمیرسد چنین شکایتی کنند. او چنین توده‌ای را ناشاینده میداند :

این نمونه‌ی دیگری از حال توده است. آیا چنین مردمی ‌بهره از مشروطه توانند برد؟! بیخرد آن کسانیند که از این توده چشم پیشرفت دارند ، بیخرد آن کسانیند که ‌این آلودگیها را می‌بینند و تکانی بخود نمی‌دهند و بچاره نمی‌پردازند! (2)

ما نمی‌بایست در برابر چنین حالی خاموشی گزینیم. نمی‌بایست چنان دستگاه سراپا زیانی را ببینیم و نادیده انگاریم. ما بدستگاه ملایان از راههای دیگر ایرادها داشتیم. اینها بخدا توهینها کرده‌اند ، باسلام آسیبها رسانیده‌اند. آنها بیکسو و این بیکسوست که مایه‌ی بدبختی بیست‌ملیون مردم گردیده‌اند. از اینرو در سال 1321 که روزنامه‌ی پرچم انتشار می‌یافت در آن روزنامه پرسشهایی از ملایان کردیم. (3) بدینسان :

1ـ این دعوی حکومت که شما میکنید دلیلش چیست؟... اگر دلیلش داستان خلافت اسلامیست ، که امروز بیکبار از میان رفته و زمینه‌ی آن نیز نمانده است. آن تیره‌های مردم که بهم پیوسته کشور بزرگ اسلامی را پدید آورده بودند و در زیر سرپرستی خلافت زندگی می‌کردند امروز از هم جدا گردیده‌اند و هر تیره‌ای کشوری جداگانه پدید آورده و زندگانی نژادی پیش گرفته‌اند. همین ایرانیان امروز بنام ایرانیگری می‌زیند نه بنام مسلمانی ، از قانونهای خود پیروی می‌کنند نه از قانونهای اسلام. عراقیان نیز چنینند ، مصریان نیز چنینند ، سوریان نیز چنینند. پس کشور اسلامی نمانده که سخن از خلافتش رود.

2ـ حکومت را بکدام یکی از شما دهند؟. هزار تن که حکومت نتوانند کرد. حکومت یا شورویست[کارها را با شور پیش می‌برد] و در آنحال باید مجلسی برپا گردد ، و یا استبدادیست و در آنحال باید تنها به یک تن سپرده شود. شما کدامیکی را می‌گویید؟.

3ـ اگر حکومت را بشما ملایان بسپارند آیا خواهید توانست با احکام خود آن را راه برید؟. خواهید توانست با زکات شتر و گاو و گوسفند و سهم امام سپاه آرایید؟. خواهید توانست در چنین زمانی با گماردن «قاضی و شرطه» کشور را ایمن گردانید؟.

4ـ این دعوی شما با مشروطه سازش نمی‌دارد. آیا چشم می‌دارید که ایرانیان از آن دست کشند و بحال چهل سال پیش بازگردند؟.

اینها پرسشهایی بود که ما از ملایان می‌کردیم و درخواستمان این بود که دولت علما را گرد آورده اینها را بپرسد و البته مقصود علمای نجف می‌بود. زیرا اگر دیگران باشند هر ملایی که چیزی بگوید دیگران تصدیق نخواهند کرد و نتیجه‌ای بدست نخواهد آمد. (4)



پابرگیها :
1ـ انکیزیسیون در ایران بخش دوم ، بند هشتم.
2ـ همانجا
3ـ پیشین ، بخش دوم ، بند نهم.
4ـ ماهنامه‌ی بهمن‌ماه 1323


.
✴️ بت‌پرستی و قربانی کردن آدمیان بپای خدایان

چنانکه در گفتار «بمناسبت عید قربان» از بت‌پرستی و قربانی کردن سخن رفته ، در برخی توده‌ها نافهمی به آن پایه بوده که آدمیان را نیز بپای خدایان قربانی میکرده‌اند. ما از تاریخ میدانیم که قربانی کردن فرزند بپای بتها درمیان عربها نیز بوده. این از زنده‌بگور کردن دختران جداست.
در ویدئویی به نشانی زیر از ده توده (بعنوان نمونه) نام می‌برد که گروهی از باستانشناسان بر این باورند که آدمیان را برای خدایانشان قربانی میکرده‌اند.
https://www.youtube.com/watch?v=RzYzvvIqPPc
در زیر کوتاهشده‌ی شرح ویدئو را می‌آوریم. آن توده‌ها اینهایند :

✴️ کارتاژها (توده‌ی تونس امروزی) این توده با همه‌ی توانگری و نیرومندی کودکان خود را بپای خدایان قربانی میکرده‌اند ـ بویژه خاندانهای دارا برای آنکه توانگریشان را از دست ندهند. دوره‌ی این رسم وحشیانه میان 800 تا 146 پیش از میلاد برآورد شده است.
✴️ یهودیان باستان. جز از قربانیهای دیگر گویا کودکانشان را برای خدای مولوخ (molox) نام آتش زدندی. (برخی پژوهندگان باور ندارند که آدمی را نیز قربانی می‌کرده‌اند).
✴️ ایتراسکینها (مردم ایتالیای غربی کنونی). چنانکه بتازگی از بازمانده‌های قربانیان یافت شده در نشیمنگاههای این توده به باستانشناسان آشکار گردیده ، این مردمان گویا بیشتر کودکان ، بزرگسالان ، بیگانگان ، فرودستان و بیماران را برای خدایانشان نابود کردندی.
✴️ چینیان. درمیان چینیان باستان رسم قربانی کردن آدمی بسیار رواج داشته. نوشته‌هایی هم در اینباره از ایشان بدست آمده است. آنان از هر گونه آدم ، زن و مرد و کودک ، کسانی را بروشهای بیرحمانه‌ای نابود می‌گردانیده اند. چیزی که هست به آخشیج (ضد) مردان و کودکان که تنشان را تکه تکه کردندی ، تن دختران جوان را پس از قربانی کردن دست نخورده بخاک سپاردندی.
✴️ کلتها یا سِلتها (باشندگان اروپای میانی). این مردمان به شیوه‌های بسیار دردناک و خشنی با شمشیر و دیگر جنگ افزارها قربانیانشان را بنام کیش کشتندی.
✴️ مردم هاوایی باستان. آنها آدمها را به پای خدای جنگ و دفاع و فیروزی ، قربانی میکردند تا خشنودی او را بجویند. اسیران جنگی از قبیله‌های دیگر را به سنگها بسته چندان میزدند تا جان بسپارند و سپس به کاهن‌شان (سر قبیله) ارمغان میکردند تا او پخته یا خام بخورد.
✴️ مردم میانرودان باستان. کسان خاندان پادشاهی یا بزرگان که می‌مردند ، افزارها ، جنگ افزارها و رختهاشان را همراه با پرستارانشان بخاک می‌سپاردند (تا در زندگانی پس از مرگ بکارشان آید). تا دیر زمانی باستانشناسان گمان میکردند که پرستاران را با زهر میکشتند ولی نشانه‌هایی که سپس بدست آمد دانسته گردید که گاه ایشان را با شیوه‌ها‌ی وحشیانه و زدن بسرشان می‌کشته‌اند.
✴️ آزتکها. ایشان باور داشتند خدای خورشید برای آرامش نیازمند خون آدمی است که دارای نیروی مقدس زندگانی می‌باشد.
✴️ مصریان باستان. برخی باستانشناسان بر این باورند که مصریان باستان هنگامی که یکی از فرعونهاشان می‌مرد ، همچون مردم میانرودان ، پرستاران او را با افزارهایش برای زندگانی پس از مرگ بخاک می‌سپاردند تا در آن زندگانی نیز به پادشاه پرستش(خدمت) کنند.
✴️ اینکاها. در سرزمینی میزیستندی که پر از پتیاره‌های (بلا) طبیعی چون آتشفشان و زمین‌لرزه و سیل بوده. ایشان چنین می‌پنداشتند که اینها بخواست خدایان پدید می‌آید و اینست اگر آدمها (بیشتر زندانیان) را بپای خدایان قربانی کنند توانند این پتیاره‌ها را از خود دور گردانند. همچنین برخی بچگان تندرست خود را تنها برای قربانی شدن می‌پروردند!
🔶 حقایق زندگی (احمد کسروی)

🔸 38ـ خرده‌گیری و پاسخ آن ـ یادداشت کوشاد تلگرام (تکه‌ی هفت)


10) گفتیم که در آن روز تنها یک دسته ژرفای کوششهای پیمان و پرچم را نیک دریافت. این جای صد افسوس دارد! زیرا آن دسته همان بدخواهان کشور و همدستان ارتجاع یا به گفته‌ی کسروی «کمپانی خیانت» بود. از چند سال باز کسروی در نوشته‌های خود به این دسته‌ی بدخواه که در زمینه‌های فرهنگ ، اقتصاد و سیاست همیشه در کوشش و جنبش بوده اشاره‌هایی کرده بود ولی در سال 1323 نخست بار در کتاب «دادگاه» آن را آشکارتر نوشت. در آن کتاب از چندین وزیر و نخست‌وزیر و استاندار و سران ارتش و دیگران نام برده بدخواهیهاشان را یکایک نشان داده کتاب را «کیفر خواستی» برایشان دانسته خواستار برپا شدن «دادگاهی» شد که با آنان روبرو شده محاکمه کند.

افسوسمندانه اینان از هر دسته‌ای پیشتر و بیشتر به ژرفای کوششهای آزادگان (یاران کسروی) پی برده و کارآمدی آن را دریافتند. دانستند که اگر جلو این کوششها را نگیرند دیری نخواهد گذشت که همه‌ی نقشه‌هاشان بهم خواهد خورد و بیم از دست رفتن بهره‌مندیهاشان را با چشم خود دیدند و با پوست خود حس کردند ... اینست از پایان سال 1321 در راه او سنگهایی انداختند.

نخست کار را آسان انگاشتند و گمان داشتند که با بازداشتِ روزنامه یا دسیسه‌ی زندانی کردن کسروی و یارانش به بهانه‌ی حکومت نظامی می‌توانند ایشان را خاموش سازند. سپس چون ایشان دست از کوشش برنداشته تا سال 1324 ده‌ها کتاب و روزنامه و دفتر بچاپ رسانده و آنگاه دامنه‌ی کوششهاشان به 44 شهر کشیده شد ، کار را دشوارتر از آنچه در آغاز می‌پنداشتند یافتند. در آغاز آن سال بود که پنجاه‌هزار تومان (کمابیش بهای سه خانه‌ی متوسط در تهران آن روز) بیرون ریخته کسانی را از اشرار برانگیختند که با تپانچه و چاقو قصد جان کسروی کنند. لیکن او با یازده زخم گلوله و چاقو جان بدر برد و چون نه تنها گامی به عقب نگزاشته بلکه به کوششهایش نیز افزود که هر ماه مؤثرتر و نمایانتر می‌گردید ، اینبود دسیسه‌ی دادگاه «کتابهای کسروی» را با شتاب بسیاری پیش بردند و چون ما آن را در پیشگفتار کتاب انکیزیسیون در ایران آورده‌ایم اینجا نمی‌آوریم.

خواستشان آن بود که کسروی کشته شود و دیگر نامی از او نماند. ولی این آرزو دست نایافتنی بود. آری کسروی کشته شد ولی آنچه از دردهای توده و درمان آن که شناخت و نوشت چون سراسر حقایق است ، با همه‌ی دشمنیهایی که با او و کتابهایش تاکنون کرده‌اند ، نتوانستند جلوش را بیکبار بگیرند. همگان دیدند که با آنهمه فشارهایی که کمپانی خیانت (و رفیقش ارتجاع) آوردند اندیشه‌هایش ماند و کتابهایش با همه‌ی ممنوعیت هفتاد ساله دست بدست گردید و بروزگار ما رسید. پس از این هم راه خود را باز کرده پیشتر خواهد رفت زیرا این در آیین گیتی گزارده شده که حقایق نیروی خود را دارد و راهش را می‌گشاید و پیش می‌رود.


.
🔸 سخنانی که باید فراموش نکرد.



✍️ احمد کسروی
🔶 «خواهران و دختران ما» ـ بزبان عادی (احمد کسروی)

🔸 گفتار چهارم : ازدواج و طلاق


٢ـ باید ازدواج دختر با اجازه‌ی پدر باشد (تکه‌ی 1)

در موضوع ازدواج یک بحث هم اینست که زن که باشد و شوهر که باشد؟.. در این باره نخست باید دانست ازدواج با محارم را که اسلام و دینهای دیگر نامشروع حکم کرده‌اند بجا بوده. زیرا این ازدواج گذشته از زیانهای نژادی که پزشکان می‌گویند و باید قبول کرد ، زیانی نیز از راه زندگانی ملی می‌تواند داشته باشد. زیرا این نتیجه‌اش آنست که خانواده‌ها باهم ارتباط پیدا نکنند و از هم جدا شوند. زیان دیگری هم می‌دارد که اینجا جای گفتنش نیست.

ایرانیان پیش از اسلام با محارم ـ از خواهر و دختر و خاله و عمه ـ ازدواج می‌کرده‌اند و کسانی این را از دین زردشت دانسته‌اند. در این باره دلیلها در دست هست که در دین زردشت وارونه‌ی آن می‌بوده (1) . این رفتار از هوسبازیهای برخی پادشاهان هخامنشی که با خواهر یا دختر خود آمیزش پیدا کرده بودند سرچشمه گرفته نه از دین زردشت.

غیر از این محارم ، هر کسی هر که را خواست می‌تواند بگیرد. از دیده‌ی ازدواج در این باره مانعی نیست. بجدایی نژادها و بدارا بودن و نبودن قدر نمی‌توان گذاشت. تنها شرطی که هست آنست که دختر پسر را و پسر دختر را (یا زن مرد را و مرد زن را) بخواهد و دوست بدارد و نیز چنان باشد که سازش بتوانند کنند.

درباره‌ی خواستن بسخن بسیاری نیاز نیست. امروز دخترها و زنها در بیرونند و بیشتر آنها رو نمی‌گیرند. پیداست که تا پسری دختری را دوست ندارد نخواهد گرفت. دختر نیز تا پسر را نبیند و نپسندد رضایت نخواهد داد. امروز همچون زمانهای پیش نیست که دختران را نادیده بگیرند و نادیده بشوهر بدهند. حرفْ بیشتر‌ْ درباره‌ی سازش است. سازش را چگونه می‌توان پیش‌بینی کرد؟.. چگونه باید آن را در نظر گرفت؟..

باید دانست پسری یا مردی که دختری یا زنی را می‌بیند و می‌پسندد و درپی گرفتن او می‌باشد ، این دیدن و پسندیدن بیش از همه از روی احساس است. بلکه گاهی از روی هوس می‌باشد. خرد و دوراندیشی کمتر در بین است. بلکه هیچ نیست. اینست بآن بس نمی‌توان کرد.

شیوه‌ی پیشین ایرانی که دختر پسر را و پسر دختر را نمی‌دید و ازدواج انجام می‌گرفت بد می‌بود. ولی این شیوه هم نیک نیست.

می‌گویند : باید درمیانه آمیزش باشد تا دختر و پسر ، و زن و مرد همدیگر را بشناسند و بیازمایند. ولی این هم بیهوده است و هم زیانمند. بیهوده است برای آنکه در چند بار دیدن آن آگاهی که باید ، بدست نخواهد آمد. برای یک پسر یا دختر چه آسانست که در چنان برخوردهایی خود را ستوده نشان دهد. زیانمند است برای آنکه چه‌بسا نتیجه‌ی ناستوده‌ای که از آن منتج شود.

اگر این در باز شود بسیاری از جوانان و مردان همیشه درپی این آزمایشها خواهند بود و هیچگاه ازدواج نخواهند کرد. امروز یکی از بهانه‌هایی که برخی مردان برای آمیزشهای خود با زنان دارند همینست که در جستجویند و می‌خواهند یک دختری یا زنی که پسندیده باشد پیدا کنند ، افسوس که پیدا نمی‌کنند. برخی مردان چهل و پنجاه ساله را می‌توان یافت که هنوز این بهانه را می‌‌آورند.


پابرگی :
1ـ نگاه کنید به مقاله‌ی «در پیرامون شت زردشت و آیین او» ، مهنامه‌ی پیمان ، سال پنجم ، شماره‌ی یکم ـ ویراینده


.
🔶 عید قربان

🔸 بخشی از کتاب «در پیرامون جانوران» (تکه‌ی 3 از 3)


اما اینكه كسانی بدستاویز اسلام دست از قربانی بریدن برنمی‌دارند از نافهمی خود آنهاست. اسلام بنیادش برافتاده و تنها این چیزهایش بازمانده. اسلام امروز افزاری برای هوسبازیهای مردمست. فلان انباردار از گرانفروشیها و خانه‌براندازیها پولها گرد آورده به مكه رفته و چون بازمی‌گردد باید برای «تشریفات» گوسفندهای بی‌زبان را بخوابانند و زیر پای او سر ببرند. فلان دختر عروس شده بخانه‌ی دامادش می‌برند باید در زیر پای او گوسفندی خونش ریخته گردد. این كارها را می‌كنند و نسبتش را هم بخدا می‌دهند. اینها همه از نافهمیست.

رفتار اسلام درباره‌ی گوشتخواری ماننده‌ی رفتارش در زمینه‌ی برده‌داری بوده. جای گفتگو نیست كه برده‌داری ستم ناسزا بوده. یك آدمی را گرفتن و زیردست خود گردانیدن و او را همچون كالا به خرید و فروش گزاردن چیزی نیست كه كسی زشتی آن را درنیابد. با این حال شما می‌بینید اسلام آن را پذیرفته و تنها این كرده كه از بدیهایش كاسته است. آیا كسانی توانند گفت : برده‌داری كاری نیك بوده؟!.. آیا توانند بدستاویز اسلام امروز برده خرند و نگه دارند؟!..
ماننده‌ی همین بوده داستان سررشته‌داری یا حكومت.

🔸هر كسی می‌داند استبداد یا فرمانروایی یك تن بیك توده كاری ناسزاست. یك تن چرا بدیگران فرمان راند؟!.. چرا رشته‌ی زندگانی ملیونها مردم در دست یك تن باشد؟!. ما هنگامی كه استبداد را با مشروطه یا سررشته‌داری خود توده ، پهلوی همدیگر گزاریم جای گفتگو نیست كه استبداد بسیار پست است. با این حال شما می‌بینید اسلام فرمانروایی استبدادی را پذیرفته. چون زمان آماده نمی‌بوده نتوانسته مشروطه یا دمكراسی بنیاد گزارد. تنها كاری كه كرده استبداد را با قانون (یا شریعت) پابسته گردانیده و از بدیهای آن كاسته است. در اینجا هم آیا كسانی توانند گفت : «استبداد نیك بوده؟!.» توانند گفت : «خدا استبداد یا فرمانروایی یك تن را بیك توده جایز گردانیده؟!.» تنها اینها نیست و مانندهایش بسیار است.

همان داستان حج و قربان‌گزاریهای مِنا چیز كوچكی نیست. ما اگر گوشتخواری را بد ندانیم باز آنها جای ایراد است. برای چه یك ملیون گوسفند را تباه گردانند؟!. آیا توان پنداشت كه خدا از آن خوشش آید و خشنود گردد و آیا چنین گمانی توان برد؟!. امروز دسته‌های انبوهی به دین ریشخند می‌كنند و آن را از یادگارهای دوره‌های وحشیگری می‌شمارند. این دستاویزی در دست آنها خواهد بود.

ما از حج در جای دیگری سخن رانده‌ایم. آن از «عبادتهای سیاسی» اسلام بوده. همه می‌دانند نه خدا را خانه‌ای هست و نه خدا از گردیدن مردم بگرد خانه‌ای خشنود خواهد بود. اینها چیزهایی نیست كه خرد پذیرد. چیزهایی نیست كه مرد بزرگی همچون پیغمبر اسلام ندانسته باشد.

داستان حج و كعبه روشنست. اسلام چون برای خود كشور بزرگی پدید آورده بود می‌خواست مكه را كانون آن گردانیده مردمان را دلبسته‌ی آنجا سازد ، روزی كه كشور بزرگ اسلامی از اسپانیا گرفته تا مرزهای چین كشیده می‌شد و توده‌های گوناگون بسیار ، از عرب و ایرانی و سودانی و مصری و هندی و ترك و جاوه‌ای و بسیار مانند اینها ، در زیر بیرق خلافت بسر می‌بردند بسیار بجا می‌بود كه كسانی كه توانایی می‌داشتند به مكه روند و سالی یك بار در آن كانون اسلام نژادهای گوناگون باهم گرد آیند و همدیگر را بشناسند و همبستگی پیدا كنند. در چنان زمانی چنین كاری بسیار سودمند می‌افتاد.

ولی امروز كه خلافت از ریشه برافتاده و كشور بزرگ اسلامی بهم خورده و توده‌های اسلام بیشترشان بزیردست بیگانگان افتاده‌اند و آنهایی كه آزادند هر یكی بنام نژاد خود كشوری جداگانه پدید آورده و در بیشتر جاها از شریعت اسلام نیز چشم‌پوشی شده و قانونهای اروپایی جای آن را گرفته با چنین حالی دیگر جایی برای حج‌گزاری بازنمانده. چنانكه جهاد بیكبار از میان رفته و جا برایش بازنمانده حج نیز به همان حالست.

🔸شما نیك اندیشید كه امروز مسلمانان از حج چه نتیجه‌ای برمی‌دارند؟.. این ایرانیها كه همه ساله چند هزار تن می‌روند و برمی‌گردند چه راه‌آوردی می‌آورند؟!.

سرگذشت ابوطالب یزدی در دو سال پیش فراموش نشده. شما همان را بداوری گزارید. جوانی بیست ساله از ایران برخاسته و با زن و خویشان خود بآهنگ حج به مكه رفته. در آنجا چند تن گواهی داده كه ناپاكیها با خود می‌داشته و ناپاك گردانیدن كعبه را می‌خواسته و بهمین گواهی حكم دادند و گردنش را زدند. اكنون از دو حال بیرون نیست : اگر گواهان راست گفته‌اند آن نمونه‌ای از بی‌باوری جوانان درباره‌ی كعبه و حج است. اگر دروغ گفته‌اند آن نشان كینه‌هاییست كه مسلمانان در دلهای خود با هم می‌دارند.


.👇