این یک نقصی در فرهنگ ایرانست ولی آنچه این نقص را بسیار زیانمند می‌گرداند بلکه آن را بیک خطر سهمگینی مبدل می‌سازد آنست که این جوانان که با این دانسته‌های پوچ و هیچ ، با این سرمایه‌ی دغل ، بمیان توده می‌آیند بیشتر آنان گردن بنقص دانسته‌های خود نمی‌گزارند ، بلکه آنها را یک دانسته‌های درست و یک سرمایه‌ی حسابی می‌شمارند و از روی همان دانسته‌ها بکوششهایی درمیان توده می‌پردازند. روزنامه می‌نویسند ، تألیف کتاب می‌کنند ، حزبها می‌سازند ، در نتیجه یک توده‌ی پست و بی‌ارزشی پدید می‌آورند. این یک خطر بزرگی است که از فرهنگ پدید می‌آید و ما در جای دیگری درباره‌ی این شرح خواهیم کرد. (1)

(پرچم روزانه شماره‌های 187 ، 188 ، 189 و 190 ، پنجشنبه 19 ، شنبه 21 ، یکشنبه 22 و دوشنبه 23 شهریور ماه 1321)

پابرگی از ویراینده :
1ـ برای آگاهی بیشتر نگاه کنید به کتاب «دردها و درمانها» یا «فرهنگ چیست؟»


.

پرچم روزانه شماره‌ی 190

(همبسته با گفتار بالا)
.

🔶 گنبدپرستی یا خدانشناسی

🔸 تکه‌ی یک از یک


در پنج فرسنگی فردوس دیهی است بنام امرودکان کنار استخر آب ده از زمانهای پیش مسجدی است که خیلی باصفا و مفرح است. سالهای دراز این مسجد مخروبه و بحال اسف‌آوری افتاده بود و تمام کارهای ناشایست از قماربازی و تریاک‌کشی در آنجا می‌شد. در سه سال قبل آخوند ده خوابی می‌بیند که یکی از امامزاده‌ها در اینجا مدفون است اتفاقاً در کف شبستان مسجد هم سوراخی پیدا میشود که معلوم نیست چیست! چون مسجد در کنار پشته‌ی خاکی بنا شده و یکمتر و نیم هم از زمین بلند است ممکن است برای آسانی کار پوشیده شده باشد که زحمت خاکریزی کم شود همان طور که بیشتر جاها بام عمارت را برای آسانی صندوقه می‌زنند که کار زودتر تمام شود.

اکنون این مسجد یکی از امامزاده‌های بنام اینجاست و از اطراف بزیارت می‌روند. بگفته‌ی یک نفر دانشمند پیدایش این امامزاده دیگر امامزاده‌های این محل را کاملاً بما می‌شناساند که چه و کی می‌باشند. اینکه گفتم گنبدپرستی خدانشناسی است اگر درست پی بریم بجا و بموقع است زیرا تا مسجد و خانه‌ی خدا بود انواع فسق و فجور در آنجا بجا آورده می‌شد همینکه یک خواب بی‌اساس امامزاده را در آنجا نشان داد پرستش بی‌اندازه و بیجا می‌نمایند. اگر این خدانشناسی نیست پس چیست؟!

شب پیش در نشستی [کتاب] «راه رستگاری» خوانده می‌شد یکی از باشندگان گفت اگر آقای کسروی بنام گوهر اسلام وارد کار می‌شد زودتر و بهتر نتیجه می‌گرفت. من گفتم این از کوته‌فکری است مگر در چند سال پیش که وهابیان که از مسلمانانند بخراب کردن بقاع بقیع پرداختند شماها نبودید که فریاد وامحمدا و وا اسلاماهتان بلند شد و در همه جا روضه‌خوانیها برپا گردید در گوهر اسلام که بقعه و بارگاه از بت‌پرستی است ولی پیروان کیش شیعی کی باین حرفها گوش می‌دهند. من تجاری را می‌شناسم که در نشستهای اعانه‌ی بینوایان شهر خودشان به قدری خست بخرج می‌دهند که نه مرا حال نوشتن و نه شما را تاب شنیدن است ولی همین آقایان که نامی جز مقدس لایق آنان نیست همیشه گریانند که در سر پیری نمی‌توانند بروند کربلا و استخوانی سبک نمایند و پولهای سهم امام را بلاواسطه به عزاب عرب برسانند. آخ بیچارگان خدانشناس.

فردوس ـ نقوی پاکباز



پرچم نیمه‌ماهه ، شماره‌ی ششم ، نیمه‌ی دوم خردادماه 1322


.

🔶 «فرهنگ» (احمد کسروی)

🔸 فرهنگ (تکه‌ی یک از یک)


در پیرامون دبیرستان

آقای ابراهیم عذاری از شاگردان دبیرستان فردوسی در تبریز نامه‌ای می‌نویسد و با اندیشه‌ی آزادگان درباره‌ی بیهوده بودن دبیرستان همراهی نموده و زیانهای آن شرحی می‌دهد. ما خشنودیم که این جوانان بتکان آمده فهمها و خردهای خود را بکار می‌اندازند. آری راستست که درسهای دبیرستان بیش از این نتیجه نمی‌دهد که نوخاستگان را بهنگامی که بدروازه‌ی مردی رسیده‌اند و باید چند سالی را برای فراگرفتن یک هنری یا پیشه‌ای یا کاری پرداخته چون بسال مردی می‌رسند با پیشانی باز پا بمیان مردان گزارند و خاندان برپا کنند گرفتار درسهای بیهوده‌ی خود می‌گرداند که از یکسو آنان را از فراگرفتن کار و هنر و پیشه بازمیدارد و از یکسو نیروهای خدادادشان را فرسوده می‌گرداند و پس از همگی مغزهای آنان را پر از چیزهای بیهوده می‌سازد و آنگاه در برابر اینهمه زیان یک برگی بنام
«دیپلم» بدستشان داده بیرون می‌فرستد ، دیپلمی که ارزش آن بیش از رتبه‌ی ثباتی یا ضباطی در اداره‌ها نیست و این جوان باید بکوشد و در یک پشت میزی جا برای خود باز کند ، پس اگر راستی را بخواهید این توده را کشتنست.

به هر حال ای جوانِ بیدار اکنون که زیانِ دبیرستان را شناخته‌اید چنانکه خودتان می‌نویسید بآزادگان پیوندید و دیگر هم‌آموزان خود را نیز بیدار گردانیده بهمراهی خوانید و بدانید که «خدا با ماست» و در سایه‌ی همدستی باین دردها چاره خواهیم کرد. شما نوجوانان چون بحقایق زندگانی آشنا گردید و دست بهم داده برواج آنها درمیان توده بکوشید فرهنگ را در پشت سر گزارده اثر آن را کم خواهید گردانید اینست دوباره می‌گویم بکوشید و سستی بخود راه ندهید.
(پرچم روزانه شماره‌ی 247 دوشنبه نهم آذرماه 1321)

یادداشت : سخن درباره‌ی فرهنگ (آموزش و پرورش) و غلط بودن برنامه‌ی آن و بیهودگی دبیرستان را در اینجا بخوانید. همچنین کتاب «فرهنگ چیست؟» خوانده شود.




.

🔶 پرسشهای بیهوده

🔸 تکه‌ی یک از یک


گفتاری را که در شماره‌ی سوم مهنامه‌ی پرچم زیر عنوان «سفر قزوین» نوشته در آنجا سخنانی درباره‌ی گفتگوی خلافت اسلامی و کشاکش شیعی و سنی در آن باره بمیان آوردیم ، کسانی خوانده و بهوس افتاده‌اند که به یک رشته پرسشهایی برخیزند. در حالی که ما در همان گفتار چند بار یاد کردیم و در جاهای دیگری نیز نوشته‌ایم که گفتگو از داستان خلافت اسلامی از دین نیست ، بلکه اگر راستی را بخواهیم خود بیدینیست. آری بیدینیست که یک دسته مردم کارهای زندگانی خود را رها کنند و از پیشامدهای هزار و سیصد سال پیش بکشاکش پردازند. این معنی زندگانی را ندانستنست. این به خرد و راهنمایی آن پشت پا زدنست. دین برای آنست که مردم باین نادانیها نیفتند.

با آنکه بارها این را نوشته‌ایم باز این پرسشها را می‌کنند. من نمی‌دانم یک سخن را چند بار بگوییم تا آنان بفهمند؟!. نمی‌دانم چه سودی در این گفتگوی بیهوده دیده‌اند؟!..در این کشور اگر از ساده‌ترین جستارهای زندگانی بپرسیم کمتر کسی آگاهست و کمتر کسی پاسخ تواند داد. چهل سالست در کشور مشروطه روان گردیده هنوز یکی از هزار مردم معنی راست مشروطه را نمی‌دانند. در این پیشامدهای پولی دو سال اخیر ما دیدیم بازاریان و بازرگانان از معنی راست اسکناس و پشتوانه آگاه نمی‌باشند و این چیزی را که باید بدانند ندانسته‌اند ... اینگونه دانستنیها را بکنار نهاده‌اند ، و همه در جستجوی آنند که علی خلیفه بوده یا ابوبکر ، فدک حق دختر پیغمبر می‌بوده یا نمی‌بوده ، حسن با معاویه چرا آشتی کرده ، حسین با یزید چرا بجنگ برخاسته است.

در سرزمینی باین باردهی می‌زیند و بهره‌مندی از آن نمی‌توانند ، و همه درپی آن جستارهای بیهوده می‌باشند. بدتر از همه آنکه بخدا دروغ می‌بندند و چنین وامی‌نمایند که خدا از این گفتگوهای بیهوده خشنود می‌باشد. چنین باور می‌دارند که چون کسی مرد بیدرنگ دو تن فرشته با گرزهای آتشین بالا سرش آمده ازو در این زمینه‌ها به پرسش و آزمایش خواهند پرداخت. ببینید کار گمراهی تا بکجا انجامیده.

یکی از آنان می‌پرسد : «پس چرا امیرالمؤمنین دعوی خلافت می‌کرد؟!..» می‌گویم : مگر ما پاسخده کارهای این و آن هستیم؟!..در جایی که دانسته شده که خلافت در اسلام با شور بایستی بود و پیغمبر اسلام کسی را نامزد خلافت نگردانیده بوده اگر دعوایی از امام علی ابیطالب سر زده (که آنچه ما می‌دانیم سر نزده و هرچه در آن باره نوشته‌اند دروغست) خود او پاسخده خواهد بود .. خدا ازو بازخواست خواهد کرد ..

اینان می‌خواهند هر تیری که در ترکش دارند بیندازند و هر پرسشی که باندیشه‌شان می‌رسد بپرسند ، آنگاه نیز خود را بکنار کشیده این زمان از راه دیگری بیایند و پرسشهای دیگری پیش آورند. اینان اگر درپی رستگاری بودندی تاکنون می‌دانستندی که در گمراهی سختی می‌باشند و بخود تکانی داده و براه شتافتندی.

یکی دیگر میپرسد : «چرا اینهمه علمای شیعه نفهمیده‌اند؟!..چرا هزارها عالم بزرگ آمده و رفته‌اند و ندانسته‌اند؟!..» می‌گویم : مگر ما پاسخده نفهمیدن یا ندانستن علمای شیعه هستیم؟!.. این را از خود ایشان بپرس. اکنون آنهمه علما در نجف و کربلا و در شهرهای ایران می‌زیند شما از آنان بپرسید که چرا حقایق را ندانسته‌اند؟!..چرا اکنون هم که می‌گوییم تکان بخود نمی‌دهند و چرا براه نمی‌آیند؟!..

چون در دو شماره‌ی گذشته درباره‌ی قرآن سخنانی نوشتیم یک رشته پرسشها نیز در پیرامون آنها می‌کنند. می‌گویم : ما آنچه درباره‌ی قرآن بایستی نویسیم نوشتیم و به بیش از آن نیازی نمی‌بینیم و اگر شما آنها را نمی‌پذیرید خودتان دانید. اینکه می‌گویید : با آن پاسخها دشواریهای قرآن آسان نگردیده می‌گویم : این بار شما پاسخ دهید مگر تنها ماییم که باید پاسخ دهیم؟!..

یکی هم نام که به هر کس می‌گزارند و یکی را حسن و دیگری رستم خوانند این برای شناخته شدنست. اینکه کسانی نامهای خود را پنهان کرده با دستینه‌ی «حقجو» یا «حقگو» یا «طرفدار حقیقت» یا «یکی از خوانندگان پرچم» پرسشها می‌فرستند ما نمی‌دانیم باین کار آنان چه معنایی دهیم. یک کسی اگر با دل پاک و ساده پرسشی می‌کند دیگر چرا نام خود پنهان دارد؟!..آیا همین نشان ساده نبودن رفتار آنان نیست؟!..

به هر حال ما به اینگونه پرسشها کمترین ارجی نمی‌گزاریم و آنها را نمی‌خوانیم چه رسد بپاسخ نوشتن.

گذشته از این ، ما بکسی پاسخ توانیم داد که او را درپی راستیها شناسیم. به اینمعنی ببینیم که گفته‌های ما را پذیرفته است و پرسشی که می‌کند اگر پاسخ دهیم خواهد پذیرفت.

👇

کسانی که می‌بینیم درپی آمیغها نیستند و یک پرسشی که می‌کنند و ما پاسخ می‌دهیم در آنان نمی‌هناید و همچنان دنبال گمراهیهای خود را می‌گیرند چه جای پاسخ دادن بایشانست؟!..اگر تاکنون هم به اینگونه کسان پاسخهایی می‌دادیم چون آغاز کار می‌بود سخت نمی‌گرفتیم و چنین می‌خواستیم که بهانه‌ای بازنماند. ولی از این پس جای سستگیری نخواهد بود.

ما روزی که بکوشش برخاستیم گمان نمی‌بردیم توده‌ی ایران باین آلودگی باشد. گمان نمی‌بردیم اینگونه رفتارهای سبکمغزانه از این مردم ببینیم. ما از یک راه بسیار ساده و راست و روشن پیش آمده‌ایم. راهی که تاکنون مانندش نبوده ـ ما در هر سخنی بگفته‌ی خود مثلها می‌زنیم ، دلیلها یاد می‌کنیم ، از هر باره روشنش می‌گردانیم. پس از همه‌ی اینها می‌گوییم : اگر کسی را ایرادی هست بنویسد ، پاسخی هست بگوید. با اینحال آیا جا داشته که کسانی به سبکمغزیهایی برخیزند. امروز بنام «حقجو» یک پرسشی کند و چون پاسخ دادیم آن را رها کند و این بار خود را «یکی از خوانندگان پرچم» یا «یکی از ارادتمندان شما» نامیده به پرسشهای دیگر پردازد؟!..یک روز «شیعی خالص» باشد و از داستان خلافت بپرسد ، و فردا « قرآنی» صرف باشد فلان آیه را پیش کشد ، و پس‌فردا «مادّی و دانشمند» گردیده هستی خدا را نپذیرد؟!..ما چون می‌اندیشیم می‌بینیم داستان اینها داستان آن کسانیست که در لجنزاری فرورفته‌اند و چون یکی آمده می‌خواهد بیرونشان آورد ، یکی گردنکشی می‌کند ، دیگری بریشخند می‌پردازد ، سومی پرسشهای شگفتی می‌کند ، چهارمی بخودنمایی پرداخته فلسفه‌ها می‌بافد ـ در برابر آنکه از لجنزار بیرون آیند و به یک زندگانی پاکیزه‌ای رسند باین رفتارهای سبکمغزانه می‌‌پردازند. می‌بینیم از هر باره داستان این مردم با آن یکیست. یک توده در درون صد گونه گمراهی دست و پا می‌زنند و صد پراکندگی درمیان آنان رواج می‌دارد ما که می‌خواهیم از آن رهاشان گردانیم این رفتار را از آنان می‌بینیم.


پرچم نیمه‌ماهه ، شماره‌ی ششم ، نیمه‌ی دوم خردادماه 1322


.

🔶 امید بستن به پیشامدها (احمد کسروی)

🔸 گفت و شنید (تکه‌ی یک از یک)


چند روز پیش دو تن بنزد من آمده‌اند و یكی بسخن پرداخته درمیان گفتگو چنین می‌گوید : «سرنوشت ما نیز در پایان این جنگ معلوم خواهد شد. كوشش دیگری فایده ندارد». آن یكی سرخود را بتصدیق او تكان داده میگوید : «آری باید منتظر باشیم كه نتیجه‌ی این جنگ چیست. شب آبستن است تا چه زاید سحر».

این دو تن از كسانیند كه خود را دانا شمارده در كارهای زندگانی دارای اندیشه و عقیده می‌باشند و اینان در نهان از كوششهایی كه ما در راه نیكی ایران بكار می‌بریم خشنودی ندارند و این است گاهی یك كدام بنزد من می‌آیند و درمیان گفتگو تعرضهایی نمایند و سخنان كنایه‌آمیزی گویند. اینها نیز مقصودشان جز تعرض و كنایه نبود.

از سوی دیگر این راز درون ایشان است كه بهیچ كوششی در راه زندگانی توده‌ای و برای نگهداری كشور نیاز نمی‌بینند و همیشه می‌خواهند تماشاگر حوادث باشند و سودهایی برای خود از كوششهای دیگران توقع دارند ، و خود جای افسوس است كه اینگونه كسان درمیان ایرانیان ـ نه كم ، بلكه بسیار می‌باشند.

گفتم : این سخن بسیار بیخردانه است. شما مگر شركت در جنگ كرده‌اید كه بپایان آن امیدهای نیكی در دل می‌پرورانید؟!.. آری ، این اندیشه‌ایست كه بسیاری از ایرانیان دارند. ولی این اندیشه جز نتیجه‌ی عقاید پست خراباتیان جبری ، و رندان میگسار ، و قلندران بیعار كه مغزها را آكنده است نمی‌باشد.

ببینید تا چه ‌اندازه نادان و كمخرد هستید كه می‌پندارید دولتهای جنگی كه در این پیكار و نبرد با همه‌ی دارایی خود می‌كوشند و ملیونها جوانان را بكشتن می‌دهند ، اگر فیروز گردیدند بشما احترام گزارند و از فیروزیهای خود سهمی ‌برای شما جدا گردانند. با این طمع «اشعبی» (1) دل خود را شاد می‌سازید.

و آنگاه شما مگر در میدان جنگ شكست یافته و بخاك نشسته‌اید كه امید می‌بندید در پایان این جنگ در نتیجه‌ی شكست اینسو یا آنسو از خاك برخیزید. ای بیچارگان شما افتاده‌ی اندیشه‌های پراكنده و پست و خویهای ناستوده و زشت خود می‌باشید كه اگر در آرزوی برخاستن هستید باید باینها چاره كنید وگرنه جهان به هر حال بیفتد شما همینید كه هستید و بهره‌تان از زندگانی همین خواهد بود كه دارید.

در پایان این جنگ اگر تصادف بشما یاری كند و حوادث مساعد درآید بیش از این نخواهد بود كه شما را با این حالی كه دارید بازگزارند. بیشتر از این هیچ گمانی نیست.

كنون باید دید آیا این حال شما نیك و خوشایند است؟.. درخور تحمل است؟.. و آنگاه با چنین حالی می‌توان مقهور دیگران نگردید و پایدار ماند؟.. نیك اندیشید و پاسخ دهید.

من گرفتم كه در پایان جنگ یا همین اكنون بیكبار شما را بحال خود گزاردند و جنگ هم از كناره‌های ایران دور گردید ، آیا با این آلودگیها كه شما دارید میتوانید سفیدرو و سربلند زندگی بسر دهید و از خوشی و آسایش كه مهمترین مقصود از زندگانی است بهره‌مند گردید؟!.. باز می‌گویم نیك اندیشید و پاسخ دهید.

یك توده‌ای كه سی و شش سال است مشروطه گرفته ولی هنوز از هزار تن یكی معنی آن را نمی‌داند ، یك توده‌ای كه درمیان پانزده‌ملیون مردمش چهارده كیش هست كه هر كدام سیاست جدایی و آرمان جدایی دارد ، یك توده‌ای كه در آن ارمنی و آسوری و جهودی و زردشتی و عرب و كرد و ترك و لر و بختیاری جدا از هم می‌زیند و در قرنهای متمادی هنوز درهم نیامیخته‌اند ، یك توده‌ای كه سرمایه‌ی علمی او بدآموزیهای بسیار بیخردانه‌ی خراباتیان و صوفیان و باطنیان زمان مغول می‌باشد ، یك توده‌ای كه مردان 40 ساله و 50 ساله‌اش سود از زیان و نیك از بد بازنمی‌شناسند ـ چنین توده‌ای چگونه تواند با دیگران همسری نماید و در میدان نبرد مقهور دیگران نگردد؟!..

شما می‌گویید : «شب آبستن است تا چه زاید سحر» ، من می‌گویم شب هرچه بزاید بسود شما نخواهد بود. شما كه نمی‌خواهید بآلودگیهای خود چاره كنید ، هیچگاه از جهان روی نیكی نخواهید دید. همین عقیده كه در زندگانی نكوشید و چشم براه حوادث باشید مایه‌ی نابودی خواهد بود و همین نادانیهاست كه ما بشما ایراد می‌گیریم و شما نمی‌خواهید بفهمید و خودتان را بنافهمی و ناشنوایی می‌زنید.

پابرگی از ویراینده :
1ـ در فرهنگ دهخدا درباره‌ی اشعب چنین آمده : مردی از مدینه و مولای عثمان بن عفان (و نیز عبداﷲبن زبیر) بود و طمع بسیار داشت بدانسان که به وی مثل می‌زدند.


(پرچم روزانه ش 162)


.

🔶 درباره‌ی تریاک و باده

🔸 تکه‌ی یک از یک


از میاندوآب آقای فضل‌الله صمدی درباره‌ی تریاک پرسیده‌اند : می‌گویم : تریاک و باده و دیگر اینگونه چیزها را به پزشکی باز باید گزاشت. اینها یکسره با تن آدمی بهمبستگی می‌دارد و این کار پزشکیست که از آنها سخن راند. اینها زیان آشکاری می‌دارند ولی گاهی درمان نیز توانند بود ، و این کار پزشکیست که دستورهایی درباره‌ی آنها دهد.

یک روزی اگر دین بکار دانشها پرداخته آن روز دانشها این جایگاه را نمی‌داشته است. امروز باید آنها را در کار خود آزاد گزاشت. «دین کارش جدا و دانشها کارش جداست».

آری ما خواهیم توانست برای مستی کیفری گزاریم. زیرا مستی سرچشمه‌ی بدکاریهای بسیاری تواند بود. خواهیم توانست برای کسانی که بدستورهای پزشکان گوش نمی‌دهند و دربند تندرستی خود و خاندان خود نمی‌باشند کیفری گزاریم. زیرا این ، بدی با توده می‌باشد.

ما چند سال پیش در پیمان دفترچه‌ای درباره‌ی تریاک و زیانهای تنی آن بچاپ رسانیدیم. ولی آن را یک پزشکی نوشته بود که می‌بایست هم او بنویسد.


در ایران یکی از آشفتگیها اینست که دیده می‌شود پزشک سخن از «اخلاق» و از «سیاست» می‌راند و ملا یا آموزگار گفتار درباره‌ی باده و تریاک می‌نویسد.

همان پزشکی که آن دفترچه را درباره‌ی تریاک و زیانهای آن نوشته بود سخنانی نیز از «خرد» و «اخلاق» رانده و بجاهای دوری رفته بود. من گفتم : پزشک کجا و سخن از خرد و فهم کجاست؟!.. از این پرسش در شگفت شد و من خواستم او را بیدار گردانم و گفتم : شما بگویید خرد چیست؟.. «اخلاق» چه چیز را می‌گویید؟!.. از پاسخ درماند.

در همان روزها یک ملایی گفتاری درباره‌ی باده نوشته آورده بود در پیمان بچاپ رسانیم. گفتارش را خواندم و دیدم می‌نویسد : «سرچشمه‌ی همه‌ی بدیها باده است» گفتم : چه گزافه‌ی بزرگی بکار برده‌اید؟!.. گفت : «چطور؟!.». گفتم : آیا این راستست که سرچشمه‌ی همه‌ی بدیها باده است؟!.. شما چنین انگارید که باده در جهان نباشد ، بلکه ریشه‌ی مو از جهان برافتد ، آیا بدیها از میان خواهد رفت؟! این آزمندیها ، این پندارپرستیها ، این خودنماییها ، این کینه‌توزیها از هَنایش[=اثر] خواهد افتاد؟!

از پاسخ درماند و چنین گفت : پس چه کار کنیم؟!.. در نکوهش باده چه نویسیم؟!.. گفتم : هیچی ننویس. شما کجا و سخن راندن از باده کجا؟!. این کاریست که باید پزشک کند.

چند سال پیش یکی در تهران کتابی درباره‌ی باده و اینکه باده‌خواری گناهست و زیانهای بسیار دارد نوشته و چاپ کرده ، که من آن را ندیده‌ام ولی چنانکه شنیده‌ام در همان کتاب از حافظ و خیام و دیگر شاعران باده‌خوار و باده‌ستا هواداری نشان داده و چنین گفته که خواست آنها از «شراب» که نام می‌برند نه این «شراب مسکر» ، بلکه یک گونه «حال وجدانی» بوده است.

ببینید : این مرد چیزی را که توانستی با خرد خود دریابد و بداند درنیافته و ندانسته ، و چیزی را که کار پزشکیست و باید با دلیلهای دانشمندانه روشن گردد دعوای دانستن کرده است. زیان شاعران ایران که صد برابر زیان باده است (آری صد برابر) و هر بافهم و خردی تواند آن را دریابد درنیافته ، یا اگر دریافته است برای آنکه فلان وزیر را از خود نرنجاند (1) به پرده‌کشی کوشیده ، و از آنسوی از باده و زیانهای آن که بهمبستگی یکسره با دانش پزشکی می‌دارد بسخن پرداخته است. اینها همه نمونه‌های آشفتگی اندیشه‌ها و نابسامان بودن باورها و داناکهاست. اینها هریکی نشان دیگری از گمراهی این مردم و از سر کلافه گم کردن ایشانست.

پابرگی از ویراینده :
1ـ اشاره به علی‌اصغر حکمت ، فروغی یا همدستانشان است که جز هواداری سرسختانه‌ای که از شاعران می‌کردند با مخالفان نیز هر گونه سختگیری و بدنهادی روا می‌داشتند.


پرچم نیمه‌ماهه ، شماره‌ی ششم ، نیمه‌ی دوم خردادماه 1322


.

🔶 چه باید کرد (احمد کسروی)

🔸 چگونه نیك باشیم؟. (تکه‌ی یک از دو)


باید هر كسی نخست بخود پردازد و خود را از بدیها بپیراید

از گفتار دیروزی (1) نتیجه ‌این را گرفتیم كه اگر می‌خواهیم از این خواری و درماندگی رها گردیم همه باید نیك باشیم تا از جهان نیكی بینیم.

كنون می‌خواهیم از راه «نیكی» گفتگو كنیم و می‌خواهیم بگوییم نیكی چیست و چگونه می‌توان یك توده را نیك گردانید.

در سخن این را هر كسی خواهد پذیرفت كه باید نیك بود ، ولی چون بكار پردازیم و بخواهیم گامی در این راه برداریم با دو اشكال بزرگی دچار خواهیم گردید : زیرا نخست نیك و بد دانسته نیست و یك پایه‌ای و یا قاعده‌ای برای نیك و بد درمیان نمی‌باشد. اینست هر كسی چیزهای دیگری را نیك یا بد می‌شمارد و از روی عقیده‌ی خود داوری می‌كند.

می‌دانم بسیاری از خوانندگان این را نخواهند پذیرفت و این بدانشمندی و پیشوایی كسانی خواهد برخورد كه می‌گوییم نیك و بد دانسته نیست. ولی این یك حقیقتی است كه انكارناپذیر می‌باشد و ما آن را با دلیل روشن خواهیم گردانید. در اینجا چون سخن از این زمینه نیست دلیلش را هم یاد نمی‌كنیم.

دوم در نیكی ، هر كسی چشمش به دیگرانست. هر كسی نیكی را از دیگران می‌خواهد و خود را فراموش می‌كند. شما اگر در انجمنی باشید و گوش بسخنان باشندگان[=حاضران] دهید ، خواهید دید همه گفتگو از عیبهای دیگران یا از بدیهای توده است و هیچ كس توجه بخود ندارد و هیچ كس نمی‌گوید بیایید ما عیبهای خود را رفع كنیم. بلكه راستی اینست كه هر كسی خود را در آن حالی كه هست آراسته و پیراسته می‌شمارد و گمان عیب یا بدی بخود نمی‌برد.

یك دسته از این بالاترند و كارهایی را كه از دیگران بد می‌شمارند و ایراد می‌گیرند ، خود می‌كنند و عذرهایی می‌آورند. مثلاً كسی كه ایراد به نادرستی دیگران می‌گیرد اگر پایش افتاد و یك میدانی برای دزدی برایش باز شد خودداری نمی‌كند و آن زمان چنین عذر می‌آورد : «مگر می‌شود در این زمان درستكار بود؟!.. من هم مجبورم مثل دیگران دزدی كنم».

همین یك سنگ بزرگی در پیش پای ماست. بلكه باید گفت : یك سد آهنینی است ـ سدی كه باید بشكنیم و پیش رویم وگرنه بهیچ جا نخواهیم رسید.

راه نیكی یك توده آنست كه هر كسی نخست بخود پردازد و خود را از بدیها پیراسته گرداند و سپس رو بدیگران آورد و آنان را بنیكی وادارد. از این راه است كه می‌توان یك نتیجه‌ای گرفت. آن ترتیبی كه امروز هست بیكبار بی‌نتیجه است و شما اگر بخواهید همان را دنبال كنید همه‌ی كوششها بی‌نتیجه خواهد گردید.

سخن را با مثلی روشن گردانم : چنین انگارید صد تن انجمنی پدید آورده‌اید می‌خواهید برای كمچیزان و بینوایان پولی گرد آورید. این كار بدو گونه تواند بود : یكی آنكه هر كسی متوجه خود باشد و دست بكیف برد و پولی بیش یا كم بیرون آورد و روی میز گزارد. پیداست كه یك مبلغی گرد خواهد آمد و یك دستگیری از بینوایان خواهد بود. دیگری اینكه هر كسی خود را فراموش كند و پول دادن را از دیگران بخواهد و خود تنها بسخن و پندآموزی اكتفا كند و هر یكی بنوبت خود زبان باز كرده بدیگران اندرز گوید : «برادران بینوایان را فراموش نكنید. خدا بشما پاداش خواهد داد ..». هر یكی همین را كند. پیداست كه هیچ پولی بدست نخواهد آمد و نتیجه‌ای جز هدر شدن وقت درمیان نخواهد بود.

این مثل از هر باره راست است. در نیكی نیز تا كسی بخود نپردازد و از بدیها بیرون نیاید از سخن و گفتگو نتیجه نخواهد بود. بهمین دلیل كه سی و اند سالست این گفتگو درمیانست و كنون هزارها راهنما و پندآموز در این توده كار می‌كنند و این حال مردم است كه روز بروز بدتر می‌گردند.

این یك راستی است. یك حقیقتی است كه پوشیده نتوان داشت. از آنسوی این بسیار دشوار است كه مردم هر كسی بخود پردازد. در گفتار این را می‌پذیرند. ولی در كردار بسیار دشوار است.

دیو سركشِ خودخواهی بآسانی گردن بچنین كاری نخواهد گزاشت. هر كسی می‌خواهد بدیگران ایراد گیرد و برتری فروشد و لذت برد ، این دلیلها كه ما یاد می‌كنیم درو كارگر نخواهد بود.

بلكه كسانی چنان سرمستند كه نیك می‌دانم همین را نیز دستاویزی برای اندرزگویی و خودنمایی خواهند گرفت. باز خود را فراموش ساخته این را از دیگران خواهند خواست كه بخود پردازند و بنیكی خود كوشند.


پابرگی از ویراینده :
1ـ گفتار «یک مردمی تا خود نیک نباشند از جهان نیکی نبینند» است که در بخش «بدبختی توده و ریشه‌ی آن» آمده است.


.

همبسته با گفتار بالا

🔶 راه ایراد را هم نمی‌دانند

🔸 تکه‌ی یک از یک


از تبریز می‌نویسند ملایان یک ایرادی بشما پیدا کرده‌اند. در سی سال پیش هنگامی که در تبریز بوده‌اید کتاب شریعتی برای دبستانها نوشته‌اید که در آن دوازده امام را شمرده نام «امام زمان» را نیز برده‌اید. این را دستاویز بزرگی گردانیده‌اند. دو سال پیش روزنامه‌ی آذربایجان نیز آن را نوشته بود.

می‌گویم : اینان کسانیند که روانهاشان بیمار و خردهاشان بیکاره است و چون نمی‌توانند حقایق را بپذیرند به بهانه‌های شگفتی برمی‌خیزند ، ایرادهای خنکی می‌گیرند. همچون کودک که چون چیزی را نخواست بهانه‌های خنکی آورد و ایرادهای شگفتی گیرد.

مردمیست آلوده و درمانده و سر کلافه را گم کرده. ما رنج می‌کشیم ، زیانها می‌بریم ، و در راه رهایی آنان می‌کوشیم ، با گمراهیها نبرد می‌کنیم ، و یک رشته حقایق را که همسنگ دانشهاست درمیان آنان رواج می‌دهیم ، و یک دسته در برابر اینها به هر گونه دشمنیهای پست برمی‌خیزند ، هر گونه نادانی نشان می‌دهند ، هر زمان درپی دستاویزی هستند که ایراد گیرند.

این را که می‌نویسم نامه‌ی آقای امام در جلوم باز است که می‌نویسد : چون بیرون آمدن شماره‌ی پنج پرچم بدیر افتاده برخی دروغهایی در اهواز پراکنده‌اند که مایه‌ی دل ناآسودگی برخی همراهان گردیده است.

این شیوه‌ی کهن دشمنان ماست که هر زمان دروغ دیگری ساخته میان مردم پراکنند. در تبریز و مراغه و دیگر جاها نیز همین رفتار را می‌کنند.

بتازگی در اداره‌ی روزنامه داستانی رخ داده بوده. مردی که ما اداره را باو سپرده بودیم نادرستیهایی ازو بآشکار افتاد که ناچار شدیم دستش را کوتاه گردانیم ، و چون برخی زباندرازیها می‌کرد و دانسته شد که بدخواهان ما پشتیبانی باو می‌نمایند بهتر دانستیم که او را از راه اداره‌ی آگاهی دنبال کنیم ، و اکنون می‌شنویم کسانی همین را داستانی ساخته‌اند و ریشخندکنان چنین می‌گویند : «کسی که نمی‌تواند اداره‌ی خودش را درست کند می‌خواهد دنیا را اصلاح کند». ببینید به چه نادانیهایی می‌پردازند. خوب ای بیخردان مگر معنی کوششهای ما آنست که بیکباره دزدی و نادرستی از میان این توده برخیزد؟!.

این داستان بیاد من انداخت آن را که در زمان پیغمبر اسلام چون در یکی از سفرها عایشه همراه آن پاکمرد می‌بود و بهنگام کوچ بر زمین ماند تا سپس عربی او را بشتر خود نشانیده بکاروان رسانید ناپاکانی همان را دستاویزی کردند و با نیش زبان دل آن پاکمرد را خستند و چنین گفتند : « کسی که زنش در بیابان ماند و ندانست ، از آسمان بما آگاهی می‌دهد».

این داستان بیادم افتاد و دیدم ناپاکان همیشه به‌یکسانند ، و همیشه رفتارشان به یک گونه می‌باشد.

اما ایرادی که ملایان تبریز گرفته‌اند ، آن نیز از اینگونه است. آن نیز بهانه‌ی بسیار خنک کودکانه است. ما بآنان راه رستگاری نشان می‌دهیم ، معنی راست دین را روشن می‌گردانیم ، می‌کوشیم که از نادانی بیرونشان آوریم ، و آنان دشمنی می‌کنند و باین ایرادهای بسیار بیپا برمی‌خیزند. اگر در سی سال پیش ، من بهنگامی که در دبیرستان درس می‌گفته‌ام کتابی از روی پرگرام وزارت فرهنگ نوشته و کیش شیعی را بدانسان که هست بازنموده‌ام ، این دلیلست که امروز در این راه که هستم از گفتن حقایق بازایستم؟!.. یا دلیلست که شنوندگان بحقایق گوش ندهند؟!. من اگر امروز هم بخواهم کیش شیعی را بازنمایم باید نامهای دوازده امام را بشمارم. این چه جای ایراد است؟!..

آنگاه مگر من می‌گویم از آغاز زندگانی با این آمیغها آشنا می‌بودم؟!.. یا می‌گویم از آغاز زندگانی در این راه می‌کوشیدم؟!.. همگی می‌دانند من در این کشور بزرگ گردیده‌ام و تا روزی که خواست خدا مرا باین راه اندازد و بکوشش برانگیزد همچون دیگران می‌بوده‌ام. نه تنها من چنینم ، همگی دیگران چنین بوده‌اند. مثلاً لنین پیشوای بالشویکها آیا از آغاز بچگی اندیشه‌های بالشویکی می‌داشته؟!. استالین از نخست همین راه را دنبال می‌کرده؟!.. کارل مارکس و نیچه و ولتر و دیگران از مادر با آن اندیشه‌ها زاییده بوده‌اند؟!..

آیا موسا و عیسا و پیغمبر اسلام از آغاز کودکی دارای دانشهای برانگیختگی می‌بوده‌اند؟!.. ای بیچارگان چرا در قرآن نخوانده‌اید که خدا به پیغمبر اسلام می‌گوید : «مگر بی‌پدر نمی‌بودی و خدا نشیمنت داد .. مگر گمراه نمی‌بودی و به راهت آورد». در جای دیگر گفته می‌شود : «تو پیش از این نمی‌دانستی کتاب چیست و ایمان چه می‌باشد». چرا اینها را نخوانده‌اید که با ایرادهای پوچ و خنک خود را رسوا نگردانید؟!.

بیپاتر از این ، کار آن کسانیست که به قانون اساسی دست یازیده می‌گویند : شما هوادار مشروطه هستید باید همه چیز قانون اساسی را بپذیرید. ببینید کار بکجا رسیده؟!.. با چه چیزهایی می‌خواهند کیش خود را نگه دارند؟!..

👇

ما اگر هوادار مشروطه هستیم آیا معنایش آنست که هرچه در این قانون اساسی ـ قانون اساسی‌ای که در نتیجه‌ی فشار دربار محمدعلی‌میرزا و خیزش حاجی شیخ فضل‌الله و دیگر ملایان پدید آمده ـ می‌باشد بیچون و چرا بپذیریم؟!..


پرچم نیمه‌ماهه ، شماره‌ی ششم ، نیمه‌ی دوم خردادماه 1322


.

🔶 چه باید کرد (احمد کسروی)

🔸 چگونه نیك باشیم؟. (تکه‌ی دو از دو)


در این جا داستانی هست كه باید بنویسم : از روزی كه ما پرچم را آغاز كرده‌ایم كسانی گفتارهایی می‌آورند و یا می‌فرستند. بیشتر از همه جوانان در این زمینه در تلاشند و برخی از آنان می‌آیند و یك مقدمه می‌چینند از اینگونه : «ستاره از من مقالاتی خواسته بود و من هم نوشتم ، ولی چون آن توقیف شده بهتر است بیاورم شما چاپ كنید» برای هوسبازیهای خود چنین بهانه‌هایی می‌سازند.

چند روز پیش جوانی آمد و گفتاری آورد. گفتم : ما این گفتارها را نپذیریم. راه ما اینست كه هر كس نخست بخود پردازد و آن نیكیهایی را كه از دیگران می‌خواهد نخست در خود پدید آورد. بیدرنگ گفت : «می‌خواهید در همان زمینه بنویسم و بیاورم!»

من در شگفت شدم و بیاد آوردم آن را كه در هفت سال پیش كه سال دوم «پیمان» را
می‌نوشتیم و بشاعران نكوهش كرده می‌گفتیم : «اینان بیهوده‌گویند. هرچه از كسی شنیدند یا خود بخاطر آوردند برشته‌ی نظم كشند و بیرون ریزند» ، ناگهان دیدیم كسانی همین را شعر كردند و بنزد ما آوردند. یكی از یاران گفت : «مضمون تازه‌ای بدست شاعران دادید».

در اینجا هم دیدم عنوان تازه‌ای بدست گفتارنویسان و خودنمایان می‌دهیم. ما می‌گوییم : بخودتان پردازید ، آنان از همین گفتارهایی ساخته بدست مردم خواهند داد یا در انجمنها نشسته بهمین عنوان سخنانی خواهند راند.

امروز این یكی از بدترین گرفتاریهاست. آن «تربیت» كه نامش بزبانها افتاده ، معنای درست آن اینست كه هر كس خود را از بدیها بپیراید ، و كمیهایی كه دارد از خود دور گرداند ، و نادانسته‌ها را بداند و بحقایق آشنا گردد ، و معنی جهان و زندگی را بفهمد. ولی امروز «تربیت» آن شده كه هر كس بدیگران برتری فروشد و زبان به پند و اندرز گشاید. هر كس در هر حالی كه هست خود را دانا و درست شمارد و تنها بدیگران ایراد گیرد. اینست معنایی كه از «تربیت» فهمیده شده. ولی این معنی بیكبار غلط است. باید گفت : این خود از «تربیت» بی‌بهره بودنست.

این در ایران باندازه‌ی رسوایی رسیده و بیكبار زشتیش از میان رفته. گاهی داستانهایی رخ می‌دهد كه مایه‌ی سرافكندگی هر بافهم و باخردی باشد. كسانی آشكاره بدیهای میكنند و سپس بیباك و بی‌پروا همان را بدیگران ایراد می‌گیرند. دو تن با همدیگر ، هر كدام سعیش بآنست كه عیبهای آن یكی را شمارد و آنچه را كه خود كرده و دارد عیب نداند.

در اینجا هم یك داستانی یاد خواهم كرد : خوانندگان فراموش نكرده‌اند كه چون در شهریورماه ، شاه گذشته از ایران رفت آقای دشتی در مجلس بیك رشته بدگوییهایی از آن شاه برخاست ، و بآقای اورنگ و دیگران ایراد گرفت كه چاپلوسیها می‌كردند و ستایشگری می‌نمودند.

اورنگ پاسخ داد كه خود دشتی از ستایشگران بود. سپس درباره‌ی خود گفت چاپلوسیهایش را شمرده و دویست و سی و شش سطر بوده و آن را هم در راه «تهذیب اخلاق!» كرده.

این داستان مجلس بود. در همان روزها من به تبریز رفتم ، و در آنجا یك داستان شگفتتر دیگری شنیدم. یكی از كاركنان دولتی چنین گفت : «آقازاده مدیرِ شاهین [یكی از روزنامه‌های آن زمان] نزد من آمده بود و از تهرانیان بدگویی كرده می‌گفت : آنها بی‌حقیقتند.
می‌گفت : آقای دشتی دیروز آن ستایشها را می‌نوشت و امروز این پرده‌دریها را می‌كند. گفتم : خود شما نیز همین كار را كردید. شما نیز دیروز ستایشگری می‌نمودید. گفت : «من مجبور بودم». این داستانیست كه آن كاركن دولتی گفت.

كنون شما نیك بسنجید كه چگونه سه تن ، كه هر سه یك كار بدی را كرده‌اند هر یكی كرده‌ی خود را فراموش می‌كند و یا یك عذر بیجایی برای آن می‌آورد ، و تنها كرده‌ی دیگران را به رخ او می‌كشد و ایراد می‌گیرد. اینان از پیشروان و بزرگان توده‌اند ... ببینید دیگران در چه حالند.

این به هر سه ایراد است كه در زمان شاه گذشته آن ستایشگریهای گزافه‌آمیز را می‌كردند ، باز ایراد است كه همینكه او رفت بیكبار عقیده و سخن دیگر ساختند ، باز ایراد است كه اكنون هر كدام خود را فراموش ساخته و با این بی‌پروایی بدیگران ایراد می‌گیرند. من نمی‌دانم نام این را چه بگزارم؟!. هرچه هست یك خوی بسیار زشتیست.

بهانه‌هایی كه می‌آورند عذر بدتر از گناه است. چه اجباری درمیان بود؟ كِی در زمان شاه گذشته كسی را ناگزیر از ستایشگری می‌كردند؟!.. مگر ما نبودیم یا باین زودی آن روزها را فراموش كرده‌ایم؟!. آری در آن روزها بروزنامه‌ها یا بسخنرانان این دستور داده می‌شد كه از كارهای آن شاه و از آبادی كشور و مانند اینها سخن رانند. ولی این جز از چاپلوسی و ستایشگری بود. از این گذشته مگر كسی ناگزیر بود روزنامه نویسد و یا از «سخنرانان پرورش افكار» (1) باشد؟!.. شما اگر نمی‌خواستید ستایشگری كنید باری می‌توانستید از اینها دست بردارید.

👇

این یكی از بهانه‌هاییست كه بزبانها افتاده و هرگز نباید پذیرفت.

از زمینه‌ی خود دور نیفتیم : دیروز از پیمان ایران با انگلیس و روس گفتگو آغاز كرده گفتیم : این پیمان بسته شد و گذشت و شما اگر می‌خواهید دیگر دچار چنین پیمانی نگردید باید یك توده‌ی نیكی باشید.

امروز نیز از نیكی بگفتگو پرداخته گفتیم : باید هر كسی نخست بخود پردازد ، و راه نیكی جز از این نیست. گفتیم ولی این یك كار دشواریست و مردم بآسانی نخواهند پذیرفت. اینست باید كوششهایی كنیم و این دشواری را از میان برداریم. در شماره‌های آینده باز این زمینه را دنبال خواهیم كرد. ما تا این سد را نشكنیم به نتیجه‌ای از كوششهای خود نخواهیم رسید.

(پرچم روزانه شماره‌ی 5)

پابرگی از ویراینده :
1ـ پرورش افكار سازمانی بود در حكومت رضاشاه كه خواستهای دولت (مثلاً برداشتن چادر) را در باشگاههایی بهمین نام در سایه‌ی جشن و شعرخوانی و سخنرانی به دلهای مردم سراسر كشور میرساند.


.

🔶 نامه‌ی یک دوشیزه

🔸 تکه‌ی یک از یک


آقای کسروی ـ من نیز پیش از آنکه نوشته‌های پرچم را بخوانم یکی از طرفداران جدی شعرا و غزلسرایان بوده و همیشه با یک نوع احترام باشعار آنان توجه داشتم چرا که بگفته‌ی اروپاییها (شعرا عموماً بر اثر پیشامدهای ناگوار دوره‌ی زندگی خویش و دیدن هر گونه ناملایمات از اطرافیان رنجهای درونی خود را باین وسیله برشته‌ی تحریر درآورده‌اند) و از این جهت از خواندن آنها یک نوع لذت توأم به ترحم در من تولید میشد. باور کنید باین جهت اصلاً بدنیا و دنیاگردان کوچکترین ارادتی نداشته بلکه به هر چیز بچشم ناقابلی و دون‌ارزشی نظر می‌کرده و می‌گفتم دنیا برای هیچ کس بقائی نداشته و وفائی نمی‌کند همچنانکه تا بحال با خود و خانواده‌ام رفتار نموده و از این رو نسبت بهمه کس اظهار بی‌علاقگی و حتی‌الامکان دوری میجستم ولی در اواخر که اشعار «آفات قرن» به طبع رسید و آن را خواندم یک نوع حس دلسوزی در من تولید گشت که گویا در عالم رویا این حالت بمن دست می‌داد زیرا هیچ تصور نمی‌کردم که ممکن است دیگر نسبت بمردم خوشبین باشم زیرا می‌دیدم که بدون پروا راز درون ابراز و وضع این دوره را برشته‌ی تحریر درآورده گویی از دل همه کس با خبر است. باری تا اینکه چندی پیش نامه‌ی پرچم بدستم آمد که حقیقتاً بکلی عقیده‌ی مرا تغییر داده و قلباً مرا بطرف خود جلب کرده است ولی هزار افسوس می‌خورم که در این سرزمین با افکار پوسیده و موهوماتی مردم کاری که شایسته‌ی ما دوشیزگان باشد از ما ساخته نیست لذا با قدردانی و سپاسگزاری از کوششهای شما که بهترین و مهمترین وظیفه‌ی بشری بوده سهل‌انگاری و بی‌پروایی در آن زمینه منتهای بی‌وجدانی است موفقیت شما را خواستارم.

مشهد ـ دوشیزه ج. سلیمانی


پرچم : اینکه دوشیزه‌ای خود حقایق را دریابد و بکسانی نیز بفهماند کار ارجداریست و این چیزیست که از همه کس ساخته می‌باشد.

بارها گفته‌ایم و بار دیگر می‌گوییم : سرچشمه‌ی گرفتاریهای ایران گمراهی اندیشه‌هاست ، و چاره نیز جز این نمی‌باشد که بکوشیم و آنها را از گمراهی بیرون آوریم ، و اینست ما بدانستن حقایق ارج بسیار می‌گزاریم و چشم می‌داریم دوشیزه سلیمانی نیز در این راه از کوشندگان باشند.


پرچم نیمه‌ماهه ، شماره‌ی ششم ، نیمه‌ی دوم خردادماه 1322


.