🔶 چه باید کرد (احمد کسروی)
🔸 چگونه نیک باشیم؟. (تکه‌ی یک از دو)
باید هر کسی نخست بخود پردازد و خود را از بدیها بپیراید
از گفتار دیروزی نتیجه این را گرفتیم که اگر می‌خواهیم از این خواری و درماندگی رها گردیم همه باید نیک باشیم تا از جهان نیکی بینیم.
کنون می‌خواهیم از راه «نیکی» گفتگو کنیم و می‌خواهیم بگوییم نیکی چیست و چگونه می‌توان یک توده را نیک گردانید.
در سخن این را هر کسی خواهد پذیرفت که باید نیک بود ، ولی چون بکار پردازیم و بخواهیم گامی در این راه برداریم با دو اشکال بزرگی دچار خواهیم گردید : زیرا نخست نیک و بد دانسته نیست و یک پایه‌ای و یا قاعده‌ای برای نیک و بد درمیان نمی‌باشد. اینست هر کسی چیزهای دیگری را نیک یا بد می‌شمارد و از روی عقیده‌ی خود داوری میکند.
می‌دانم بسیاری از خوانندگان این را نخواهند پذیرفت و این بدانشمندی و پیشوایی کسانی خواهد برخورد که می‌گوییم نیک و بد دانسته نیست. ولی این یک حقیقتی است که انکارناپذیر می‌باشد و ما آن را با دلیل روشن خواهیم گردانید. در اینجا چون سخن از این زمینه نیست دلیلش را هم یاد نمی‌کنم.
دوم در نیکی هر کسی چشمش بدیگرانست. هر کسی نیکی را از دیگران می‌خواهد و خود را فراموش میکند. شما اگر در انجمنی باشید و گوش بسخنان باشندگان[=حاضران] دهید ، خواهید دید همه گفتگو از عیبهای دیگران یا از بدیهای توده است و هیچ‌کس توجه بخود ندارد و هیچ‌کس نمی‌گوید بیایید ما عیبهای خود را رفع کنیم. بلکه راستی اینست که هر کسی خود را در آن حالی که هست آراسته و پیراسته می‌شمارد و گمان عیب یا بدی بخود نمی‌برد.
یک دسته از این بالاترند و کارهایی را که از دیگران بد می‌شمارند و ایراد می‌گیرند ، خود میکنند و عذرهایی می‌آورند. مثلاً کسی که ایراد به نادرستی دیگران می‌گیرد اگر پایش افتاد و یک میدانی برای دزدی برایش باز شد خودداری نمیکند و آن زمان چنین عذر می‌آورد : «مگر می‌شود در این زمان درستکار بود؟!.. من هم مجبورم مثل دیگران دزدی کنم».
همین یک سنگ بزرگی در پیش پای ماست. بلکه باید گفت : یک سد آهنینی است ـ سدی که باید بشکنیم و پیش رویم وگرنه بهیچ جا نخواهیم رسید.
راه نیکی یک توده آنست که هر کسی نخست بخود پردازد و خود را از بدیها پیراسته گرداند و سپس رو بدیگران آورد و آنان را به نیکی وادارد. از این راه است که می‌توان یک نتیجه‌ای گرفت. آن ترتیبی که امروز هست بیکبار بی‌نتیجه است و شما اگر بخواهید همان را دنبال کنید همه‌ی کوششها بی‌نتیجه خواهد گردید.
سخن را با مثلی روشن گردانم : چنین انگارید صد تن انجمنی پدید آورده‌اید می‌خواهید برای کمچیزان و بینوایان پولی گرد آورید. این کار بدو گونه تواند بود : یکی آنکه هر کسی متوجه خود باشد و دست بکیف برد و پولی بیش یا کم بیرون آورد و روی میز گزارد. پیداست که یک مبلغی گرد خواهد آمد و یک دستگیری از بینوایان خواهد بود. دیگری اینکه هر کسی خود را فراموش کند و پول دادن را از دیگران بخواهد و خود تنها بسخن و پندآموزی اکتفا کند و هر یکی بنوبت خود زبان باز کرده بدیگران اندرز گوید : «برادران بینوایان را فراموش نکنید. خدا بشما پاداش خواهد داد . .». هر یکی همین را کند. پیداست که هیچ پولی بدست نخواهد آمد و نتیجه‌ای جز هدر شدن وقت درمیان نخواهد بود.
این مثل از هر باره راست است. در نیکی نیز تا کسی بخود نپردازد و از بدیها بیرون نیاید از سخن و گفتگو نتیجه نخواهد بود. بهمین دلیل که سی و اند سالست این گفتگو درمیانست و کنون هزارها راهنما و پندآموز در این توده کار میکنند و این حال مردم است که روز بروز بدتر می‌گردند.
این یک راستی است. یک حقیقتی است که پوشیده نتوان داشت. از آنسوی این بسیار دشوار است که مردم هر کسی بخود پردازد. در گفتار این را می‌پذیرند. ولی در کردار بسیار دشوار است.
دیو سرکشِ خودخواهی بآسانی گردن بچنین کاری نخواهد گزاشت. هر کسی می‌خواهد بدیگران ایراد گیرد و برتری فروشد و لذت برد ، این دلیلها که ما یاد میکنیم درو کارگر نخواهد بود.
بلکه کسانی چنان سرمستند که نیک می‌دانم همین را نیز دستاویزی برای اندرزگویی و خودنمایی خواهند گرفت. باز خود را فراموش ساخته این را از دیگران خواهند خواست که بخود پردازند و به نیکی خود کوشند.
در اینجا داستانی هست که باید بنویسم : از روزی که ما پرچم را آغاز کرده‌ایم کسانی گفتارهایی می‌آورند و یا می‌فرستند. بیشتر از همه جوانان در این زمینه در تلاشند و برخی از آنان می‌آیند و یک مقدمه می‌چینند از اینگونه : «ستاره از من مقالاتی خواسته بود و من هم نوشتم ، ولی چون آن توقیف شده بهتر است بیاورم شما چاپ کنید» برای هوسبازیهای خود چنین بهانه‌هایی می‌سازند.
👇
🔸 چگونه نیک باشیم؟. (تکه‌ی یک از دو)
باید هر کسی نخست بخود پردازد و خود را از بدیها بپیراید
از گفتار دیروزی نتیجه این را گرفتیم که اگر می‌خواهیم از این خواری و درماندگی رها گردیم همه باید نیک باشیم تا از جهان نیکی بینیم.
کنون می‌خواهیم از راه «نیکی» گفتگو کنیم و می‌خواهیم بگوییم نیکی چیست و چگونه می‌توان یک توده را نیک گردانید.
در سخن این را هر کسی خواهد پذیرفت که باید نیک بود ، ولی چون بکار پردازیم و بخواهیم گامی در این راه برداریم با دو اشکال بزرگی دچار خواهیم گردید : زیرا نخست نیک و بد دانسته نیست و یک پایه‌ای و یا قاعده‌ای برای نیک و بد درمیان نمی‌باشد. اینست هر کسی چیزهای دیگری را نیک یا بد می‌شمارد و از روی عقیده‌ی خود داوری میکند.
می‌دانم بسیاری از خوانندگان این را نخواهند پذیرفت و این بدانشمندی و پیشوایی کسانی خواهد برخورد که می‌گوییم نیک و بد دانسته نیست. ولی این یک حقیقتی است که انکارناپذیر می‌باشد و ما آن را با دلیل روشن خواهیم گردانید. در اینجا چون سخن از این زمینه نیست دلیلش را هم یاد نمی‌کنم.
دوم در نیکی هر کسی چشمش بدیگرانست. هر کسی نیکی را از دیگران می‌خواهد و خود را فراموش میکند. شما اگر در انجمنی باشید و گوش بسخنان باشندگان[=حاضران] دهید ، خواهید دید همه گفتگو از عیبهای دیگران یا از بدیهای توده است و هیچ‌کس توجه بخود ندارد و هیچ‌کس نمی‌گوید بیایید ما عیبهای خود را رفع کنیم. بلکه راستی اینست که هر کسی خود را در آن حالی که هست آراسته و پیراسته می‌شمارد و گمان عیب یا بدی بخود نمی‌برد.
یک دسته از این بالاترند و کارهایی را که از دیگران بد می‌شمارند و ایراد می‌گیرند ، خود میکنند و عذرهایی می‌آورند. مثلاً کسی که ایراد به نادرستی دیگران می‌گیرد اگر پایش افتاد و یک میدانی برای دزدی برایش باز شد خودداری نمیکند و آن زمان چنین عذر می‌آورد : «مگر می‌شود در این زمان درستکار بود؟!.. من هم مجبورم مثل دیگران دزدی کنم».
همین یک سنگ بزرگی در پیش پای ماست. بلکه باید گفت : یک سد آهنینی است ـ سدی که باید بشکنیم و پیش رویم وگرنه بهیچ جا نخواهیم رسید.
راه نیکی یک توده آنست که هر کسی نخست بخود پردازد و خود را از بدیها پیراسته گرداند و سپس رو بدیگران آورد و آنان را به نیکی وادارد. از این راه است که می‌توان یک نتیجه‌ای گرفت. آن ترتیبی که امروز هست بیکبار بی‌نتیجه است و شما اگر بخواهید همان را دنبال کنید همه‌ی کوششها بی‌نتیجه خواهد گردید.
سخن را با مثلی روشن گردانم : چنین انگارید صد تن انجمنی پدید آورده‌اید می‌خواهید برای کمچیزان و بینوایان پولی گرد آورید. این کار بدو گونه تواند بود : یکی آنکه هر کسی متوجه خود باشد و دست بکیف برد و پولی بیش یا کم بیرون آورد و روی میز گزارد. پیداست که یک مبلغی گرد خواهد آمد و یک دستگیری از بینوایان خواهد بود. دیگری اینکه هر کسی خود را فراموش کند و پول دادن را از دیگران بخواهد و خود تنها بسخن و پندآموزی اکتفا کند و هر یکی بنوبت خود زبان باز کرده بدیگران اندرز گوید : «برادران بینوایان را فراموش نکنید. خدا بشما پاداش خواهد داد . .». هر یکی همین را کند. پیداست که هیچ پولی بدست نخواهد آمد و نتیجه‌ای جز هدر شدن وقت درمیان نخواهد بود.
این مثل از هر باره راست است. در نیکی نیز تا کسی بخود نپردازد و از بدیها بیرون نیاید از سخن و گفتگو نتیجه نخواهد بود. بهمین دلیل که سی و اند سالست این گفتگو درمیانست و کنون هزارها راهنما و پندآموز در این توده کار میکنند و این حال مردم است که روز بروز بدتر می‌گردند.
این یک راستی است. یک حقیقتی است که پوشیده نتوان داشت. از آنسوی این بسیار دشوار است که مردم هر کسی بخود پردازد. در گفتار این را می‌پذیرند. ولی در کردار بسیار دشوار است.
دیو سرکشِ خودخواهی بآسانی گردن بچنین کاری نخواهد گزاشت. هر کسی می‌خواهد بدیگران ایراد گیرد و برتری فروشد و لذت برد ، این دلیلها که ما یاد میکنیم درو کارگر نخواهد بود.
بلکه کسانی چنان سرمستند که نیک می‌دانم همین را نیز دستاویزی برای اندرزگویی و خودنمایی خواهند گرفت. باز خود را فراموش ساخته این را از دیگران خواهند خواست که بخود پردازند و به نیکی خود کوشند.
در اینجا داستانی هست که باید بنویسم : از روزی که ما پرچم را آغاز کرده‌ایم کسانی گفتارهایی می‌آورند و یا می‌فرستند. بیشتر از همه جوانان در این زمینه در تلاشند و برخی از آنان می‌آیند و یک مقدمه می‌چینند از اینگونه : «ستاره از من مقالاتی خواسته بود و من هم نوشتم ، ولی چون آن توقیف شده بهتر است بیاورم شما چاپ کنید» برای هوسبازیهای خود چنین بهانه‌هایی می‌سازند.
👇
چند روز پیش جوانی آمد و گفتاری آورد. گفتم : ما این گفتارها را نپذیریم. راه ما اینست که هر کس نخست بخود پردازد و آن نیکیهایی را که از دیگران می‌خواهد نخست در خود پدید آورد. بیدرنگ گفت : «می‌خواهید در همان زمینه بنویسم و بیاورم!»
من در شگفت شدم و بیاد آوردم آن را که در هفت سال پیش که سال دوم «پیمان» را
می‌نوشتیم و بشاعران نکوهش کرده می‌گفتیم : «اینان بیهوده‌گویند. هرچه از کسی شنیدند یا خود بخاطر آوردند برشته‌ی نظم کشند و بیرون ریزند» ، ناگهان دیدم کسانی همین را شعر کردند و بنزد ما آوردند. یکی از یاران گفت : «مضمون تازه‌ای بدست شاعران دادید».
در اینجا هم دیدم عنوان تازه‌ای بدست گفتارنویسان و خودنمایان می‌دهیم. ما می‌گوییم : بخودتان پردازید ، آنان از همینْ گفتارهایی ساخته بدست مردم خواهند داد یا در انجمنها نشسته بهمین عنوان سخنانی خواهند راند.
.
🔶 جای نومیدی نیست
🔸 تکه‌ی یک از یک
بارها می‌بینیم کسی گله می‌نویسد که پیمان یا پرچم را بخویشان یا بآشنایان خود خوانده ، یا از نوشته‌ی آنها بکسانی گفتگو کرده و آنان نپذیرفته‌اند ، و اینرا دلیل می‌آورد که این توده «اصلاح‌پذیر» نمی‌باشد. در پاسخ این کسان‌ِ گله‌نویسست که می‌گویم : «جای نومیدی نیست».
این کسان باید بدانند که براه آوردن یک توده‌ی آلوده و گمراهی همچون توده‌ی ایران که هزار سال بیشتر است در توی گمراهیها و نادانیها دست و پا زده یک کار ساده و آسانی نیست و بیگمان سالها باید در این راه رنج کشید و هیچگاه نومیدی به خود راه نداد.
در جایی که ما می‌بینیم آلودگی مردم بیشتر ، و نادانیشان ریشه‌دارتر از آنست که پنداشته بودیم ، باید ما نیز کوشش را بیشتر گردانیم و بشکیبایی خود بیفزاییم نه آنکه از در نومیدی درآییم و بگوییم : «این توده اصلاح‌پذیر نیست».
یک نکته‌ی دیگر اینست که یک راهی را که کسی می‌پیماید چه‌بسا که همه‌ی بخشهای آن در آسانی و دشواری یکسان نباشد. چه‌بسا که در ده فرسنگ راه آدمی ناچار گردد یک فرسنگ آن را ده روزه پیماید و نه فرسنگش را یک روزه ، این راه ما نیز از آنگونه است ، ما اکنون تکه‌ی دشوار آن را می‌پیماییم ولی همیشه چنین نخواهد بود.
رفتار ما همیشه چنین نخواهد ماند. ما اکنون تنها بگفتن و دلیل آوردن بس میکنیم و در برابرش آن رفتار را می‌بینیم که همگی میدانید. ولی همیشه چنین نخواهد بود ، و همیشه بگفتن بس نخواهیم کرد. خدا فیروزی ما را خواسته است و راه آن را نیز بروی ما باز کرده. چیزی که هست ما باید این راه را گام بگام پیش رویم ، باید بدشواریهای آن تاب آوریم ، باید هیچگاه نومیدی از خود ننماییم.
ما هنوز چه کرده‌ایم که بگوییم ما کوشیدیم و نتیجه نبردیم. تنها گفتن و نپذیرفتن دلیل آن نتواند بود که توده «اصلاح‌پذیر نیست». هنوز کوششهای بسیار دیگری نیاز هست و بیگمان نتیجه خواهد داد.
پرچم نیمهماهه ، شماره‌ی هفتم ، نیمه‌ی یکم تیرماه 1322
.
🔸 تکه‌ی یک از یک
بارها می‌بینیم کسی گله می‌نویسد که پیمان یا پرچم را بخویشان یا بآشنایان خود خوانده ، یا از نوشته‌ی آنها بکسانی گفتگو کرده و آنان نپذیرفته‌اند ، و اینرا دلیل می‌آورد که این توده «اصلاح‌پذیر» نمی‌باشد. در پاسخ این کسان‌ِ گله‌نویسست که می‌گویم : «جای نومیدی نیست».
این کسان باید بدانند که براه آوردن یک توده‌ی آلوده و گمراهی همچون توده‌ی ایران که هزار سال بیشتر است در توی گمراهیها و نادانیها دست و پا زده یک کار ساده و آسانی نیست و بیگمان سالها باید در این راه رنج کشید و هیچگاه نومیدی به خود راه نداد.
در جایی که ما می‌بینیم آلودگی مردم بیشتر ، و نادانیشان ریشه‌دارتر از آنست که پنداشته بودیم ، باید ما نیز کوشش را بیشتر گردانیم و بشکیبایی خود بیفزاییم نه آنکه از در نومیدی درآییم و بگوییم : «این توده اصلاح‌پذیر نیست».
یک نکته‌ی دیگر اینست که یک راهی را که کسی می‌پیماید چه‌بسا که همه‌ی بخشهای آن در آسانی و دشواری یکسان نباشد. چه‌بسا که در ده فرسنگ راه آدمی ناچار گردد یک فرسنگ آن را ده روزه پیماید و نه فرسنگش را یک روزه ، این راه ما نیز از آنگونه است ، ما اکنون تکه‌ی دشوار آن را می‌پیماییم ولی همیشه چنین نخواهد بود.
رفتار ما همیشه چنین نخواهد ماند. ما اکنون تنها بگفتن و دلیل آوردن بس میکنیم و در برابرش آن رفتار را می‌بینیم که همگی میدانید. ولی همیشه چنین نخواهد بود ، و همیشه بگفتن بس نخواهیم کرد. خدا فیروزی ما را خواسته است و راه آن را نیز بروی ما باز کرده. چیزی که هست ما باید این راه را گام بگام پیش رویم ، باید بدشواریهای آن تاب آوریم ، باید هیچگاه نومیدی از خود ننماییم.
ما هنوز چه کرده‌ایم که بگوییم ما کوشیدیم و نتیجه نبردیم. تنها گفتن و نپذیرفتن دلیل آن نتواند بود که توده «اصلاح‌پذیر نیست». هنوز کوششهای بسیار دیگری نیاز هست و بیگمان نتیجه خواهد داد.
پرچم نیمهماهه ، شماره‌ی هفتم ، نیمه‌ی یکم تیرماه 1322
.
🔶 چه باید کرد (احمد کسروی)
🔸 چگونه نیک باشیم؟. (تکه‌ی دو از دو)
امروز این یکی از بدترین گرفتاریهاست. آن «تربیت» که نامش بزبانها افتاده ، معنای درست آن اینست که هر کس خود را از بدیها بپیراید ، و کمیهایی که دارد از خود دور گرداند ، و نادانسته‌ها را بداند و بحقایق آشنا گردد ، و معنی جهان و زندگی را بفهمد. ولی امروز «تربیت» آن شده که هر کس بدیگران برتری فروشد و زبان به پند و اندرز گشاید. هر کس در هر حالی که هست خود را دانا و درست شمارد و تنها بدیگران ایراد گیرد. اینست معنایی که از «تربیت» فهمیده شده. ولی این معنی بیکبار غلط است. باید گفت : این خود از «تربیت» بی‌بهره بودنست.
این در ایران باندازه‌ی رسوایی رسیده و بیکبار زشتیش از میان رفته. گاهی داستانهایی رخ می‌دهد که مایه‌ی سرافکندگی هر بافهم و باخردی باشد. کسانی آشکاره بدیهای میکنند و سپس بیباک و بی‌پروا همان را بدیگران ایراد می‌گیرند. دو تن با همدیگر ، هر کدام سعیش بآنست که عیبهای آن یکی را شمارد و آنچه را که خود کرده و دارد عیب نداند.
در اینجا هم یک داستانی یاد خواهم کرد : خوانندگان فراموش نکرده‌اند که چون در شهریورماه ، شاه گذشته از ایران رفت آقای دشتی در مجلس به یک رشته بدگوییهایی از آن شاه برخاست ، و بآقای اورنگ و دیگران ایراد گرفت که چاپلوسیها می‌کردند و ستایشگری می‌نمودند.
اورنگ پاسخ داد که خود دشتی از ستایشگران بود. سپس دربارهی خود گفت ، چاپلوسیهایش را شمرده و رویهم‌رفته دویست و سی و شش سطر بوده و آن را هم در راه «تهذیب اخلاق!» کرده.
این داستان مجلس بود. در همان روزها من به تبریز رفتم ، و در آنجا یک داستان شگفتتر دیگری شنیدم. یکی از کارکنان دولتی چنین گفت : «آقازاده مدیرِ شاهین (1) نزد من آمده بود و از تهرانیان بدگویی کرده می‌گفت : آنها بی‌حقیقتند. می‌گفت : آقای دشتی دیروز آن ستایشها را می‌نوشت و امروز این پرده‌دریها را میکند. گفتم : خود شما نیز همین کار را کردید. شما نیز دیروز ستایشگری می‌نمودید. گفت : «من مجبور بودم». این داستانیست که آن کارکن دولتی گفت.
کنون شما نیک بسنجید که چگونه سه تن ، که هر سه یک کار بدی را کرده‌اند ، هر یکی کرده‌ی خود را فراموش میکند و یا یک عذر بیجایی برای آن می‌آورد ، و تنها کرده‌ی دیگری را به رخ او می‌کشد و ایراد می‌گیرد. اینان از پیشروان و بزرگان توده‌اند .... ببینید دیگران در چه حالند.
این به هر سه ایراد است که در زمان شاه گذشته آن ستایشگریهای گزافه‌آمیز را می‌کردند ، باز ایراد است که همینکه او رفت بیکبار عقیده و سخن دیگر ساختند ، باز ایراد است که اکنون هر کدام خود را فراموش ساخته و با این بی‌پروایی بدیگران ایراد می‌گیرند. من نمی‌دانم نام این را چه بگزارم؟!. هرچه هست یک خوی بسیار زشتیست.
بهانه‌هایی که می‌آورند عذر بدتر از گناه است. چه اجباری درمیان بود؟ کی در زمان شاه گذشته کسی را ناگزیر از ستایشگری می‌کردند؟!.. مگر ما نبودیم یا باین زودی آن روزها را فراموش کرده‌ایم؟!. آری در آن روزها بروزنامه‌ها یا بسخنرانان این دستور داده می‌شد که از کارهای آن شاه و از آبادی کشور و مانند اینها سخن رانند. ولی این جز از چاپلوسی و ستایشگری بود. از این گذشته مگر کسی ناگزیر بود روزنامه نویسد و یا از «سخنرانان پرورش افکار» (2) باشد؟!.. شما اگر نمی‌خواستید ستایشگری کنید باری می‌توانستید از اینها دست بردارید.
این یکی از بهانه‌هاییست که بزبانها افتاده و هرگز نباید پذیرفت.
از زمینه‌ی خود دور نیفتیم : دیروز از پیمان ایران با انگلیس و روس گفتگو آغاز کرده گفتیم : این پیمان بسته شد و گذشت و شما اگر می‌خواهید دیگر دچار چنین پیمانی نگردید باید یک توده‌ی نیکی باشید.
امروز نیز از نیکی بگفتگو پرداخته گفتیم : باید هر کسی نخست بخود پردازد ، و راه نیکی جز از این نیست. گفتیم ولی این یک کار دشواریست و مردم بآسانی نخواهند پذیرفت. اینست باید کوششهایی کنیم و این دشواری را از میان برداریم. در شماره‌های آینده باز این زمینه را دنبال خواهیم کرد. ما تا این سد را نشکنیم به نتیجه‌ای از کوششهای خود نخواهیم رسید.
(پرچم روزانه شماره‌ی 5)
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ شاهین ، یکی از روزنامه‌های آن زمان بوده.
2ـ پرورش افکار سازمانی بود در حکومت رضاشاه که خواستهای دولت (مثلاً برداشتن چادر) را در باشگاههایی بهمین نام در سایه‌ی جشن و شعرخوانی و سخنرانی به دلهای مردم سراسر کشور می‌رساند.
.
🔸 چگونه نیک باشیم؟. (تکه‌ی دو از دو)
امروز این یکی از بدترین گرفتاریهاست. آن «تربیت» که نامش بزبانها افتاده ، معنای درست آن اینست که هر کس خود را از بدیها بپیراید ، و کمیهایی که دارد از خود دور گرداند ، و نادانسته‌ها را بداند و بحقایق آشنا گردد ، و معنی جهان و زندگی را بفهمد. ولی امروز «تربیت» آن شده که هر کس بدیگران برتری فروشد و زبان به پند و اندرز گشاید. هر کس در هر حالی که هست خود را دانا و درست شمارد و تنها بدیگران ایراد گیرد. اینست معنایی که از «تربیت» فهمیده شده. ولی این معنی بیکبار غلط است. باید گفت : این خود از «تربیت» بی‌بهره بودنست.
این در ایران باندازه‌ی رسوایی رسیده و بیکبار زشتیش از میان رفته. گاهی داستانهایی رخ می‌دهد که مایه‌ی سرافکندگی هر بافهم و باخردی باشد. کسانی آشکاره بدیهای میکنند و سپس بیباک و بی‌پروا همان را بدیگران ایراد می‌گیرند. دو تن با همدیگر ، هر کدام سعیش بآنست که عیبهای آن یکی را شمارد و آنچه را که خود کرده و دارد عیب نداند.
در اینجا هم یک داستانی یاد خواهم کرد : خوانندگان فراموش نکرده‌اند که چون در شهریورماه ، شاه گذشته از ایران رفت آقای دشتی در مجلس به یک رشته بدگوییهایی از آن شاه برخاست ، و بآقای اورنگ و دیگران ایراد گرفت که چاپلوسیها می‌کردند و ستایشگری می‌نمودند.
اورنگ پاسخ داد که خود دشتی از ستایشگران بود. سپس دربارهی خود گفت ، چاپلوسیهایش را شمرده و رویهم‌رفته دویست و سی و شش سطر بوده و آن را هم در راه «تهذیب اخلاق!» کرده.
این داستان مجلس بود. در همان روزها من به تبریز رفتم ، و در آنجا یک داستان شگفتتر دیگری شنیدم. یکی از کارکنان دولتی چنین گفت : «آقازاده مدیرِ شاهین (1) نزد من آمده بود و از تهرانیان بدگویی کرده می‌گفت : آنها بی‌حقیقتند. می‌گفت : آقای دشتی دیروز آن ستایشها را می‌نوشت و امروز این پرده‌دریها را میکند. گفتم : خود شما نیز همین کار را کردید. شما نیز دیروز ستایشگری می‌نمودید. گفت : «من مجبور بودم». این داستانیست که آن کارکن دولتی گفت.
کنون شما نیک بسنجید که چگونه سه تن ، که هر سه یک کار بدی را کرده‌اند ، هر یکی کرده‌ی خود را فراموش میکند و یا یک عذر بیجایی برای آن می‌آورد ، و تنها کرده‌ی دیگری را به رخ او می‌کشد و ایراد می‌گیرد. اینان از پیشروان و بزرگان توده‌اند .... ببینید دیگران در چه حالند.
این به هر سه ایراد است که در زمان شاه گذشته آن ستایشگریهای گزافه‌آمیز را می‌کردند ، باز ایراد است که همینکه او رفت بیکبار عقیده و سخن دیگر ساختند ، باز ایراد است که اکنون هر کدام خود را فراموش ساخته و با این بی‌پروایی بدیگران ایراد می‌گیرند. من نمی‌دانم نام این را چه بگزارم؟!. هرچه هست یک خوی بسیار زشتیست.
بهانه‌هایی که می‌آورند عذر بدتر از گناه است. چه اجباری درمیان بود؟ کی در زمان شاه گذشته کسی را ناگزیر از ستایشگری می‌کردند؟!.. مگر ما نبودیم یا باین زودی آن روزها را فراموش کرده‌ایم؟!. آری در آن روزها بروزنامه‌ها یا بسخنرانان این دستور داده می‌شد که از کارهای آن شاه و از آبادی کشور و مانند اینها سخن رانند. ولی این جز از چاپلوسی و ستایشگری بود. از این گذشته مگر کسی ناگزیر بود روزنامه نویسد و یا از «سخنرانان پرورش افکار» (2) باشد؟!.. شما اگر نمی‌خواستید ستایشگری کنید باری می‌توانستید از اینها دست بردارید.
این یکی از بهانه‌هاییست که بزبانها افتاده و هرگز نباید پذیرفت.
از زمینه‌ی خود دور نیفتیم : دیروز از پیمان ایران با انگلیس و روس گفتگو آغاز کرده گفتیم : این پیمان بسته شد و گذشت و شما اگر می‌خواهید دیگر دچار چنین پیمانی نگردید باید یک توده‌ی نیکی باشید.
امروز نیز از نیکی بگفتگو پرداخته گفتیم : باید هر کسی نخست بخود پردازد ، و راه نیکی جز از این نیست. گفتیم ولی این یک کار دشواریست و مردم بآسانی نخواهند پذیرفت. اینست باید کوششهایی کنیم و این دشواری را از میان برداریم. در شماره‌های آینده باز این زمینه را دنبال خواهیم کرد. ما تا این سد را نشکنیم به نتیجه‌ای از کوششهای خود نخواهیم رسید.
(پرچم روزانه شماره‌ی 5)
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ شاهین ، یکی از روزنامه‌های آن زمان بوده.
2ـ پرورش افکار سازمانی بود در حکومت رضاشاه که خواستهای دولت (مثلاً برداشتن چادر) را در باشگاههایی بهمین نام در سایه‌ی جشن و شعرخوانی و سخنرانی به دلهای مردم سراسر کشور می‌رساند.
.
🔶 شما خودتان دشمن خودتان می‌باشید
🔸 تکه‌ی یک از یک
بارها دیده می‌شود کسانی از ایرانیان سخن از جنگ دولتهای بزرگ می‌رانند و بفیروزی اینسو یا آنسو دلبستگی می‌نمایند. گاهی نیز چنین میگویند : ببینیم پایان این جنگ چه خواهد بود؟.
می‌گویم : شما در این جنگ چه دستی داشته‌اید که بپایان آن امیدی می‌بندید؟!.. آری در پایان این جنگ دگرگونیهایی در جهان خواهد بود ، ولی دربارهی توده‌هایی که در آن دست داشته‌اند.
شما خودتان دشمن خودتان می‌باشید. آنچه شما را زبون گردانیده و بزیر دست بیگانگان داده آلودگیهای خودتانست. جهان به هر حالی می‌افتد بیفتد ، شما تا چنینید که هستید چنین خواهید بود که هستید.
یک مردم تا خود نیک نباشند از نیکیهای جهان بهره نخواهند یافت.
یک توده‌ی آلوده اگرهم از پیشامدها سودی برند جز چندگاهه [=موقت] نتواند بود و سرانجام هوده‌ای [=نتیجه‌ای] از آن در دست نتوانند داشت.
پرچم نیمهماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی هشتم ـ نیمه‌ی دوم تیر ماه 1322
.
🔸 تکه‌ی یک از یک
بارها دیده می‌شود کسانی از ایرانیان سخن از جنگ دولتهای بزرگ می‌رانند و بفیروزی اینسو یا آنسو دلبستگی می‌نمایند. گاهی نیز چنین میگویند : ببینیم پایان این جنگ چه خواهد بود؟.
می‌گویم : شما در این جنگ چه دستی داشته‌اید که بپایان آن امیدی می‌بندید؟!.. آری در پایان این جنگ دگرگونیهایی در جهان خواهد بود ، ولی دربارهی توده‌هایی که در آن دست داشته‌اند.
شما خودتان دشمن خودتان می‌باشید. آنچه شما را زبون گردانیده و بزیر دست بیگانگان داده آلودگیهای خودتانست. جهان به هر حالی می‌افتد بیفتد ، شما تا چنینید که هستید چنین خواهید بود که هستید.
یک مردم تا خود نیک نباشند از نیکیهای جهان بهره نخواهند یافت.
یک توده‌ی آلوده اگرهم از پیشامدها سودی برند جز چندگاهه [=موقت] نتواند بود و سرانجام هوده‌ای [=نتیجه‌ای] از آن در دست نتوانند داشت.
پرچم نیمهماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی هشتم ـ نیمه‌ی دوم تیر ماه 1322
.
🔶 آذربایجان و زبان ترکی (احمد کسروی)
🔸 دربارهی آذربایجان (تکه‌ی یک از سه)
چون دارنده‌ی این نامه ، برخاسته‌ی آذربایجانست بی‌مناسبت نخواهد بود اگر نخستین گفتار ، در نخستین شماره‌ی آن ، دربارهی آذربایجان باشد.
از شهریور ماه گذشته که تبدلاتی در ایران رخ داده ، یک رشته گفتگوهایی دربارهی آذربایجان ، در تهران پیدا شده. بتازگی هم گفتاری در یکی از روزنامه‌ها زیر عنوان «غائله‌ی آذربایجان» انتشار یافت.
آنچه ما می‌دانیم در آذربایجان ، حادثه یا حالی که شایسته‌ی نام «غائله» باشد نیست. آری در شهریور ماه[1320] که آن تبدلات رو داد در آذربایجان ناامنی‌هایی آغاز شد. کردان به تاراجگری برخاستند ، در قره‌داغ و آن پیرامونها نابسامانیهایی پدید آمد. ولی اینها تازگی نداشت و آنگاه مخصوص آذربایجان نبود. من در آن هنگام در جنوب بودم. میانه‌ی شیراز و بوشهر آمد و رفت سختی داشت و در کتل دختر روز روشن جلو اتومبیلها را می‌گرفتند.
دربارهی حال کنونی آذربایجان ما آگهیهای درستی را در شماره‌های آینده‌ی پرچم خواهیم نوشت.
یک چیز شگفتی که در آذربایجان ، برخلاف انتظار ، رو داده روزنامه‌ایست که چند تن می‌نویسند و هواداری جدی از زبان ترکی می‌نمایند. این روزنامه چون تازه بیرون می‌آمد من در تبریز بودم. چون نیمی بفارسی و نیمی بترکی می‌نوشت پرسیده شد : «ترکی چرا؟..» گفتند : این روزنامه همان «آذربایجان» است که در سال 1324 [ق ، ۱۲۸۵ خ] (سال نخست مشروطه) نشر می‌شد و نیمی فارسی و نیمی ترکی بود ، ما هم اکنون پیروی از آن می‌نماییم.
ولی این بهانه‌ای بود و سپس دیده شد که گفتارها دربارهی ترکی نوشتند و هواداری جدی از آن نموده چنین گفتند : «باید درسها در دبستانها با ترکی باشد» و نام این کار خود را «نهضت آذربایجانی» نهادند.
نیز روزنامه‌ی شاهین ، آن روزنامه‌ی بیراهی که دیروز در ستایشگری استادِ انوری شده بود و امروز در بدگویی و پرده‌دری شاگردِ یغما گردیده (1) ، آن هم ستونهای خود را بروی شعرهای ترکی باز کرد و در آن نیز گفتارهایی درج یافت.
آن چیزی که در آذربایجان رو داد و گمان نمی‌رفت این سخنان بود. ما بگفته‌های اینان پاسخ خواهیم نوشت. ولی نخست بگویم : ما را با «آذربایجان» یا «شاهین» سر مجادله نیست. نمی‌خواهیم یک چیزی ما نویسیم و یک پاسخی آنان دهند. یک چیزی را که این روزنامه‌ی «نو پدید» ما نخواهد داشت مجادله با این و آن کردنست. ما بسیار چیزها خواهیم نوشت ، و به بسیار کسانی ایراد خواهیم گرفت. ولی [هیچگاه] گرد مجادله نخواهیم گردید و همیشه در نوشته‌های خود روی سخن را با توده خواهیم داشت.
در اینجا هم روی سخن با آذربایجانیانست. اینها را برای آنان مینویسم. روزنامه‌های آذربایجان و شاهین سخنهایی نوشته‌اند و دلیلهایی آورده‌اند و اکنون نوبت ماست که بنویسیم و بدلیلهای آنان پاسخ دهیم. بالاخره داوری با مردم آذربایجان خواهد بود.
من نخست می‌پرسم : پس چرا اکنون؟!... پس چرا اکنون باین کار ـ یا بگفته‌ی خودتان باین نهضت ـ برخاسته‌اید؟!.
اکنون که جهان برآشفته و همگی توده‌ها شب و روز درپی تأمین آزادی و استقلال خود می‌باشند.
اکنون که لشگرهای دو دولت همسایه در خاک ما هستند و باید هر گونه دوسخنی را فراموش کرد و آوازی درنیاورد.
اکنون که در نتیجه‌ی پیشامد شهریور ماه اشرار جری شده و در هر گوشه‌ای آماده نشسته و گوش بزنگ یک چنان صدایی هستند.
شما اگر براستی هوادار ترکی هستید و آن را دستاویزی برای پیشرفت اغراض خود نگرفته‌اید ، پس چرا اکنون در چنین هنگامی بآن برخاسته‌اید؟
داستان زبان تازگی ندارد. از سی و اند سال پیش این گفتگو در آذربایجان درمیان بوده و سخنانی رفته و تصمیماتی گرفته شده. چه شده که شما امروز در چنین هنگامی بآن برخاسته اید.
در سال 1324 [ق] چون مشروطه برخاست و آن شور و جنبش در آذربایجان بویژه در تبریز جریان داشت گاهی در روزنامه‌ها شعرهایی یا خطابه‌ای به ترکی درج می‌کردند. روزنامه‌ی آذربایجان که آقای حاجی‌میرزا آقا بلوری آن را بنیاد گزارده بود ، چون پیروی از روزنامه‌ی ملانصرالدین نموده تکه‌های شوخی‌آمیز (یا فکاهی) می‌نوشت این تکه‌های آن بترکی بود.
کم‌کم کسانی بهوس افتاده‌ند که روزنامه‌هایی بترکی نشر کنند. سید حسین‌خان مدیر روزنامه‌ی عدالت ، روزنامه‌ی کوچکی بنامی «آنادیلی» بنیاد نهاد. سپس دیگری بنام «صحبت» بیرون داد. مناف‌زاده نامی روزنامه‌ای بنام «شکر» نشر کرد. ولی اینها پیش نرفت و هر یکی بیش از چند شماره بیرون نیامد. از آنسوی کسان هوشیاری بزیان آنها پی بردند و بجلوگیری کوشیدند.
👇
🔸 دربارهی آذربایجان (تکه‌ی یک از سه)
چون دارنده‌ی این نامه ، برخاسته‌ی آذربایجانست بی‌مناسبت نخواهد بود اگر نخستین گفتار ، در نخستین شماره‌ی آن ، دربارهی آذربایجان باشد.
از شهریور ماه گذشته که تبدلاتی در ایران رخ داده ، یک رشته گفتگوهایی دربارهی آذربایجان ، در تهران پیدا شده. بتازگی هم گفتاری در یکی از روزنامه‌ها زیر عنوان «غائله‌ی آذربایجان» انتشار یافت.
آنچه ما می‌دانیم در آذربایجان ، حادثه یا حالی که شایسته‌ی نام «غائله» باشد نیست. آری در شهریور ماه[1320] که آن تبدلات رو داد در آذربایجان ناامنی‌هایی آغاز شد. کردان به تاراجگری برخاستند ، در قره‌داغ و آن پیرامونها نابسامانیهایی پدید آمد. ولی اینها تازگی نداشت و آنگاه مخصوص آذربایجان نبود. من در آن هنگام در جنوب بودم. میانه‌ی شیراز و بوشهر آمد و رفت سختی داشت و در کتل دختر روز روشن جلو اتومبیلها را می‌گرفتند.
دربارهی حال کنونی آذربایجان ما آگهیهای درستی را در شماره‌های آینده‌ی پرچم خواهیم نوشت.
یک چیز شگفتی که در آذربایجان ، برخلاف انتظار ، رو داده روزنامه‌ایست که چند تن می‌نویسند و هواداری جدی از زبان ترکی می‌نمایند. این روزنامه چون تازه بیرون می‌آمد من در تبریز بودم. چون نیمی بفارسی و نیمی بترکی می‌نوشت پرسیده شد : «ترکی چرا؟..» گفتند : این روزنامه همان «آذربایجان» است که در سال 1324 [ق ، ۱۲۸۵ خ] (سال نخست مشروطه) نشر می‌شد و نیمی فارسی و نیمی ترکی بود ، ما هم اکنون پیروی از آن می‌نماییم.
ولی این بهانه‌ای بود و سپس دیده شد که گفتارها دربارهی ترکی نوشتند و هواداری جدی از آن نموده چنین گفتند : «باید درسها در دبستانها با ترکی باشد» و نام این کار خود را «نهضت آذربایجانی» نهادند.
نیز روزنامه‌ی شاهین ، آن روزنامه‌ی بیراهی که دیروز در ستایشگری استادِ انوری شده بود و امروز در بدگویی و پرده‌دری شاگردِ یغما گردیده (1) ، آن هم ستونهای خود را بروی شعرهای ترکی باز کرد و در آن نیز گفتارهایی درج یافت.
آن چیزی که در آذربایجان رو داد و گمان نمی‌رفت این سخنان بود. ما بگفته‌های اینان پاسخ خواهیم نوشت. ولی نخست بگویم : ما را با «آذربایجان» یا «شاهین» سر مجادله نیست. نمی‌خواهیم یک چیزی ما نویسیم و یک پاسخی آنان دهند. یک چیزی را که این روزنامه‌ی «نو پدید» ما نخواهد داشت مجادله با این و آن کردنست. ما بسیار چیزها خواهیم نوشت ، و به بسیار کسانی ایراد خواهیم گرفت. ولی [هیچگاه] گرد مجادله نخواهیم گردید و همیشه در نوشته‌های خود روی سخن را با توده خواهیم داشت.
در اینجا هم روی سخن با آذربایجانیانست. اینها را برای آنان مینویسم. روزنامه‌های آذربایجان و شاهین سخنهایی نوشته‌اند و دلیلهایی آورده‌اند و اکنون نوبت ماست که بنویسیم و بدلیلهای آنان پاسخ دهیم. بالاخره داوری با مردم آذربایجان خواهد بود.
من نخست می‌پرسم : پس چرا اکنون؟!... پس چرا اکنون باین کار ـ یا بگفته‌ی خودتان باین نهضت ـ برخاسته‌اید؟!.
اکنون که جهان برآشفته و همگی توده‌ها شب و روز درپی تأمین آزادی و استقلال خود می‌باشند.
اکنون که لشگرهای دو دولت همسایه در خاک ما هستند و باید هر گونه دوسخنی را فراموش کرد و آوازی درنیاورد.
اکنون که در نتیجه‌ی پیشامد شهریور ماه اشرار جری شده و در هر گوشه‌ای آماده نشسته و گوش بزنگ یک چنان صدایی هستند.
شما اگر براستی هوادار ترکی هستید و آن را دستاویزی برای پیشرفت اغراض خود نگرفته‌اید ، پس چرا اکنون در چنین هنگامی بآن برخاسته‌اید؟
داستان زبان تازگی ندارد. از سی و اند سال پیش این گفتگو در آذربایجان درمیان بوده و سخنانی رفته و تصمیماتی گرفته شده. چه شده که شما امروز در چنین هنگامی بآن برخاسته اید.
در سال 1324 [ق] چون مشروطه برخاست و آن شور و جنبش در آذربایجان بویژه در تبریز جریان داشت گاهی در روزنامه‌ها شعرهایی یا خطابه‌ای به ترکی درج می‌کردند. روزنامه‌ی آذربایجان که آقای حاجی‌میرزا آقا بلوری آن را بنیاد گزارده بود ، چون پیروی از روزنامه‌ی ملانصرالدین نموده تکه‌های شوخی‌آمیز (یا فکاهی) می‌نوشت این تکه‌های آن بترکی بود.
کم‌کم کسانی بهوس افتاده‌ند که روزنامه‌هایی بترکی نشر کنند. سید حسین‌خان مدیر روزنامه‌ی عدالت ، روزنامه‌ی کوچکی بنامی «آنادیلی» بنیاد نهاد. سپس دیگری بنام «صحبت» بیرون داد. مناف‌زاده نامی روزنامه‌ای بنام «شکر» نشر کرد. ولی اینها پیش نرفت و هر یکی بیش از چند شماره بیرون نیامد. از آنسوی کسان هوشیاری بزیان آنها پی بردند و بجلوگیری کوشیدند.
👇
این در آغاز مشروطه بود. سپس چون جنگ جهانگیر سال 1914 برخاست و کم کم دامنه‌ی آن تا به ایران و آذربایجان رسید و در سال 1336 [ق] سپاه عثمانی بآذربایجان آمده مجدالسلطنه‌ی افشار را که با خود آورده بودند از سوی خود والی گردانیدند ، این مجدالسلطنه هوادار زبان ترکی بود و یک روزنامه‌ای بترکی بنام «آذرآبادگان» بنیاد نهاد که گفتارهای آن را میرزا تقیخان رفعت می‌نوشت ، و نیک بیاد دارم که نخستین گفتار آن ، زیر عنوان «آذربایجان نه دیمکدر؟.» در پیرامون معنی نام آذربایجان بود و نویسنده‌ی مغرض گفته‌های پوچ و بی‌مغز برهان قاطع و دیگر فرهنگها را بگواهی آورده بود.
ولی این روزنامه نیز پیش نرفت و پس از چند شماره‌ای از میان رفت. لیکن در نتیجه‌ی آن در همان روزها دمکراتها یک جلسه‌ی عمومی برپا کردند و از رفتار میرزا تقیخان گفتگو بمیان آورده و او را یک مرد نادرست و بدخواه کشور شناخته و از میان فرقه بیرون کردند ، و در همان نشست تصمیم گرفته شد که پس از آن گفتگو در مجالسِ حزبی با فارسی باشد.
آن روز بیش از هزار تن حاضر بودند ، و نیک بیاد دارم که چون پیشنهاد دربارهی گفتگو با فارسی بمیان آمد و تصمیم گرفته شد ، گفتارها از همانجا بفارسی تبدیل یافت.
این نیز گذشت ، و در زمان سرلشگری آیرُم در آذربایجان باز گفتگو از زبان رواجی یافت و با کوشش آیرُم کنفرانس برپا گردیده تصمیم دربارهی اینکه در دبستانها و اداره‌ها و انجمنها تا حد امکان گفتگو با فارسی باشد مؤکد گردید. من در این هنگام در تبریز نبودم. از دور داستانش را شنیدم.
این تفصیل را مینویسم برای آنکه نخست تاریخچه‌ی داستان دانسته گردد و این روشن باشد که در این باره تصمیمهای پیاپی از سوی پیشروان و هوشیاران آذربایجان گرفته شده. دوم از نویسندگان «آذربایجان» و «شاهین» پرسیده شود : پس در آن گفتگوها شما کجا بودید و چرا در آن هنگام عقیده‌ی خود را نمی‌گفتید؟!..
شاید خواهند گفت : ما در آن زمان نبودیم و در اینگونه مسائل پا درمیان نداشتیم. این پاسخ از همه‌شان مسموع نیست. آنگاه ما می‌پرسیم : پارسال و پیرارسال در کجا بودید؟!...
گذشته از آن جریان که شرح دادیم از هشت سال پیش که مهنامه‌ی پیمان برپا گردیده بارها در زمینه‌ی زبان آذربایجان گفتگو رفته و بارها گفتارها نوشته شده. از این گذشته دو یا سه سال پیش در خود تبریز بار دیگر تکانی بنام «کوشش برواج فارسی» پدید آمده بود و در اداره‌ها و دبستانها و دبیرستانها شعرهایی سروده و بدیوارها میخکوب کرده بودند. اینها که چندان دور نیست و شما بیگمان بودید. پس چرا عقیده خود را نگفتید؟!..
می‌دانم خواهید گفت : آزاد نبودیم. سانسور نمی‌گزاشت. ولی این پاسخ راست نیست. زیرا سانسور با اینگونه مطالب که جنبه‌ی علمی نیز دارد کاری نداشت.
در این شماره باین اندازه بس میکنم. در شماره‌های دیگر بدلیلهایی که در این باره آورده شده خواهم پرداخت و به هر یکی پاسخ خواهم داد. این داستان بآن آسانی که کسانی پنداشته‌اند نیست.
در پایان گفتار این را بگویم که قصد ما از این سخنان توهین بزبان ترکی یا کاستن از ارج آن نیست. ترکی یکی از زبانهای بزرگ جهان و خود در شمار عربی و فارسی و اینگونه می‌باشد. این کمی آذربایجانیان نیست که زبانشان ترکی گردیده. کسانی که از کارکنان دولت یا از دیگران ، در تهران یا در تبریز یا در دیگر جاها ، زباندرازی بآذربایجان میکنند ، و به نام ترک و فارس احساسات کینه‌آمیز از خود نشان می‌دهند ، همین دلیل پستنهادی ایشانست و ما در همین روزنامه آنان را رسوا خواهیم گردانید.
ما بنام صلاح توده‌ی ایران می‌گوییم باید زبان یکی باشد. این دلیل جوانمردی آذربایجانیان است که از احساسات خودخواهانه جلو گرفته و تعصب جاهلانه را کنار گزارده ، و در راه سعادت توده و کشور پیشگام گردیده میگویند : باید از ترکی چشم پوشید و تا می‌توان رواج فارسی را درمیان آذربایجانیان بیشتر گردانید. این اندیشه‌ایست که خود آذربایجانیان در نتیجه‌ی خردمندی و پاکدلی پیدا کرده‌اند و خود پیش افتاده آن را بجریان گزارده‌اند ، و کسانی که بیست یا سی سال پیش را دیده بودند و فراموش نکرده‌اند نیک می‌دانند که این اندیشه‌ی جوانمردانه‌ی آذربایجانیان اثر بسیار کرده و در این سی سال پیشرفت فارسی در تبریز و دیگر جاها تند و محسوس بوده.
پابرگی (از ویراینده) :
1ـ انوری شاعر ستایشگر دوره‌ی سلجوقی و یغما شاعر هجوسرای دوره‌ی قاجاری. نه تنها روزنامه‌ی شاهین بلکه بسیاری از روزنامه‌نویسانی که دیری ستایشگر رضاشاه بودند پس از شهریور 1320به بدگوی او بدل شده بدینسان این «ستایشگران دیروزی و بدگویان و پرده‌دران امروزی» آن خوی دورویانه و سودپرستانه‌ی خود را به آشکار آوردند.
.
ولی این روزنامه نیز پیش نرفت و پس از چند شماره‌ای از میان رفت. لیکن در نتیجه‌ی آن در همان روزها دمکراتها یک جلسه‌ی عمومی برپا کردند و از رفتار میرزا تقیخان گفتگو بمیان آورده و او را یک مرد نادرست و بدخواه کشور شناخته و از میان فرقه بیرون کردند ، و در همان نشست تصمیم گرفته شد که پس از آن گفتگو در مجالسِ حزبی با فارسی باشد.
آن روز بیش از هزار تن حاضر بودند ، و نیک بیاد دارم که چون پیشنهاد دربارهی گفتگو با فارسی بمیان آمد و تصمیم گرفته شد ، گفتارها از همانجا بفارسی تبدیل یافت.
این نیز گذشت ، و در زمان سرلشگری آیرُم در آذربایجان باز گفتگو از زبان رواجی یافت و با کوشش آیرُم کنفرانس برپا گردیده تصمیم دربارهی اینکه در دبستانها و اداره‌ها و انجمنها تا حد امکان گفتگو با فارسی باشد مؤکد گردید. من در این هنگام در تبریز نبودم. از دور داستانش را شنیدم.
این تفصیل را مینویسم برای آنکه نخست تاریخچه‌ی داستان دانسته گردد و این روشن باشد که در این باره تصمیمهای پیاپی از سوی پیشروان و هوشیاران آذربایجان گرفته شده. دوم از نویسندگان «آذربایجان» و «شاهین» پرسیده شود : پس در آن گفتگوها شما کجا بودید و چرا در آن هنگام عقیده‌ی خود را نمی‌گفتید؟!..
شاید خواهند گفت : ما در آن زمان نبودیم و در اینگونه مسائل پا درمیان نداشتیم. این پاسخ از همه‌شان مسموع نیست. آنگاه ما می‌پرسیم : پارسال و پیرارسال در کجا بودید؟!...
گذشته از آن جریان که شرح دادیم از هشت سال پیش که مهنامه‌ی پیمان برپا گردیده بارها در زمینه‌ی زبان آذربایجان گفتگو رفته و بارها گفتارها نوشته شده. از این گذشته دو یا سه سال پیش در خود تبریز بار دیگر تکانی بنام «کوشش برواج فارسی» پدید آمده بود و در اداره‌ها و دبستانها و دبیرستانها شعرهایی سروده و بدیوارها میخکوب کرده بودند. اینها که چندان دور نیست و شما بیگمان بودید. پس چرا عقیده خود را نگفتید؟!..
می‌دانم خواهید گفت : آزاد نبودیم. سانسور نمی‌گزاشت. ولی این پاسخ راست نیست. زیرا سانسور با اینگونه مطالب که جنبه‌ی علمی نیز دارد کاری نداشت.
در این شماره باین اندازه بس میکنم. در شماره‌های دیگر بدلیلهایی که در این باره آورده شده خواهم پرداخت و به هر یکی پاسخ خواهم داد. این داستان بآن آسانی که کسانی پنداشته‌اند نیست.
در پایان گفتار این را بگویم که قصد ما از این سخنان توهین بزبان ترکی یا کاستن از ارج آن نیست. ترکی یکی از زبانهای بزرگ جهان و خود در شمار عربی و فارسی و اینگونه می‌باشد. این کمی آذربایجانیان نیست که زبانشان ترکی گردیده. کسانی که از کارکنان دولت یا از دیگران ، در تهران یا در تبریز یا در دیگر جاها ، زباندرازی بآذربایجان میکنند ، و به نام ترک و فارس احساسات کینه‌آمیز از خود نشان می‌دهند ، همین دلیل پستنهادی ایشانست و ما در همین روزنامه آنان را رسوا خواهیم گردانید.
ما بنام صلاح توده‌ی ایران می‌گوییم باید زبان یکی باشد. این دلیل جوانمردی آذربایجانیان است که از احساسات خودخواهانه جلو گرفته و تعصب جاهلانه را کنار گزارده ، و در راه سعادت توده و کشور پیشگام گردیده میگویند : باید از ترکی چشم پوشید و تا می‌توان رواج فارسی را درمیان آذربایجانیان بیشتر گردانید. این اندیشه‌ایست که خود آذربایجانیان در نتیجه‌ی خردمندی و پاکدلی پیدا کرده‌اند و خود پیش افتاده آن را بجریان گزارده‌اند ، و کسانی که بیست یا سی سال پیش را دیده بودند و فراموش نکرده‌اند نیک می‌دانند که این اندیشه‌ی جوانمردانه‌ی آذربایجانیان اثر بسیار کرده و در این سی سال پیشرفت فارسی در تبریز و دیگر جاها تند و محسوس بوده.
پابرگی (از ویراینده) :
1ـ انوری شاعر ستایشگر دوره‌ی سلجوقی و یغما شاعر هجوسرای دوره‌ی قاجاری. نه تنها روزنامه‌ی شاهین بلکه بسیاری از روزنامه‌نویسانی که دیری ستایشگر رضاشاه بودند پس از شهریور 1320به بدگوی او بدل شده بدینسان این «ستایشگران دیروزی و بدگویان و پرده‌دران امروزی» آن خوی دورویانه و سودپرستانه‌ی خود را به آشکار آوردند.
.
🔶 نادانی مردم بیش از آنست که پنداشته می‌شد
🔸 تکه‌ی یک از یک
در این مدت که من در اینجا هستم چند نفر را با راستیها آشنا نموده‌ام. این مردان با وجودی که همه باسواد و کارهای خوبی هم عهده‌دار هستند مثلاً یکی بخشدار و دیگری فرمانده گروهان و دیگری فرمانده پادگان و مانند اینها می‌باشند نه تنها نام راستیها را نشنیده بودند نام آقای کسروی را هم نمی‌دانستند. نمی‌دانم چه انگیزه دارد که این دانشمند بزرگ مدت ده سال است که باین کار برخاسته و در این مدت پرده از روی راستیها برداشته و با تمام نادانیها نبرد میکند هنوز بسیاری این دانشمند را نمی‌شناسند.
میگویند موقعی که داروین نتیجه‌ی افکار خود را منتشر نمود (با اینکه در چند جا لغزش داشت) در یک روز تمام نوشته‌های او بفروش رسید و در مدت کمی تمام انگلستان یا تمام اروپا آن دانشمند را بشناختند با اینکه این دانشمند شرقی لغزشهای آن دانشمند غربی را با دلیل روشن نموده و راه زندگانی را بروی جهانیان باز نموده چه انگیزه دارد که بسیاری از مردان این کشور او را نشناخته‌اند؟.
تفاوت این مردم با آن مردم چیست؟!.
برخی از اشخاص باسواد این کشور هم که نام آقای کسروی را شنیده‌اند بدون اینکه نوشته‌های آن دانشمند را بخوانند و بدانند که چه می‌گوید ، تا با ما روبرو می‌شوند از بدزبانی بازنمی‌ایستند. بیش از این درماندگی نباشد. بیش از این گمراهی نیست.
بوستان ، مدیر گمرک ـ بوستانی
پرچم : این نوشته تکه‌ایست از نامه‌ای که آقای بوستانی مدیر گمرک بستان بآقای برهانی (در بوشهر) نوشته است. باید گفت : توده‌ی ایرانی با حال امروزی با توده‌های اروپایی درخور سنجش نیست. این بدیها که ما از ایرانیها می‌بینیم تنها یک معنی می‌دارد ، و آن اینکه آلودگی این توده بیش از آنست که پنداشته می‌شد ، و ما نیز باید کوشش را بیشتر گردانیم.
آری توده‌ی بدبخت ایران بسیار آلوده است ولی خدا را سپاس که راه چاره بسته نشده ، خدا را سپاس که درمیان همان توده یافته می‌شوند کسانی که در راه رهایی مردم پاکدلانه بکوشند و بدینسان از دور و نزدیک دست بهم دهند. اگر آلودگی ایرانیها بسیار است نیروی این کوششهای پاکدلانه ، و این همدستیهای آزادمردانه نیز بسیار می‌باشد.
پرچم نیمهماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی هشتم ـ نیمه‌ی دوم تیر ماه 1322
.
🔸 تکه‌ی یک از یک
در این مدت که من در اینجا هستم چند نفر را با راستیها آشنا نموده‌ام. این مردان با وجودی که همه باسواد و کارهای خوبی هم عهده‌دار هستند مثلاً یکی بخشدار و دیگری فرمانده گروهان و دیگری فرمانده پادگان و مانند اینها می‌باشند نه تنها نام راستیها را نشنیده بودند نام آقای کسروی را هم نمی‌دانستند. نمی‌دانم چه انگیزه دارد که این دانشمند بزرگ مدت ده سال است که باین کار برخاسته و در این مدت پرده از روی راستیها برداشته و با تمام نادانیها نبرد میکند هنوز بسیاری این دانشمند را نمی‌شناسند.
میگویند موقعی که داروین نتیجه‌ی افکار خود را منتشر نمود (با اینکه در چند جا لغزش داشت) در یک روز تمام نوشته‌های او بفروش رسید و در مدت کمی تمام انگلستان یا تمام اروپا آن دانشمند را بشناختند با اینکه این دانشمند شرقی لغزشهای آن دانشمند غربی را با دلیل روشن نموده و راه زندگانی را بروی جهانیان باز نموده چه انگیزه دارد که بسیاری از مردان این کشور او را نشناخته‌اند؟.
تفاوت این مردم با آن مردم چیست؟!.
برخی از اشخاص باسواد این کشور هم که نام آقای کسروی را شنیده‌اند بدون اینکه نوشته‌های آن دانشمند را بخوانند و بدانند که چه می‌گوید ، تا با ما روبرو می‌شوند از بدزبانی بازنمی‌ایستند. بیش از این درماندگی نباشد. بیش از این گمراهی نیست.
بوستان ، مدیر گمرک ـ بوستانی
پرچم : این نوشته تکه‌ایست از نامه‌ای که آقای بوستانی مدیر گمرک بستان بآقای برهانی (در بوشهر) نوشته است. باید گفت : توده‌ی ایرانی با حال امروزی با توده‌های اروپایی درخور سنجش نیست. این بدیها که ما از ایرانیها می‌بینیم تنها یک معنی می‌دارد ، و آن اینکه آلودگی این توده بیش از آنست که پنداشته می‌شد ، و ما نیز باید کوشش را بیشتر گردانیم.
آری توده‌ی بدبخت ایران بسیار آلوده است ولی خدا را سپاس که راه چاره بسته نشده ، خدا را سپاس که درمیان همان توده یافته می‌شوند کسانی که در راه رهایی مردم پاکدلانه بکوشند و بدینسان از دور و نزدیک دست بهم دهند. اگر آلودگی ایرانیها بسیار است نیروی این کوششهای پاکدلانه ، و این همدستیهای آزادمردانه نیز بسیار می‌باشد.
پرچم نیمهماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی هشتم ـ نیمه‌ی دوم تیر ماه 1322
.
🔶 آذربایجان و زبان ترکی (احمد کسروی)
🔸 دربارهی آذربایجان (تکه‌ی دو از سه)
کنون بدلیلهایی که دربارهی زبان ترکی آورده می‌پردازیم :
در روزنامه‌ی شاهین در شماره‌های 7 و 8 آن دیده شد ، از تهران از دانشکده‌ی حقوق جوانی شعرهایی بترکی فرستاده و بچاپ رسیده. این کاریست که بیشتر روزنامه‌ها میکنند و هر کسی هرچه فرستاد بچاپ می‌رسانند. ولی ما را بآن ایرادهایی هست.
ما می‌گوییم : جوانی بیکار بوده و دلش خواست شعرهایی بترکی یا بفارسی ، بنام اظهار اشتیاق بشهر خود سروده. یک کاریست ، چه نیک و چه بد ، برای خود کرده. چه ربط دارد که روزنامه آن را بچاپ رساند؟!. چه سودی بمردم دارد که روزنامه آن را درج کند؟!.
این خود بحثی است که روزنامه برای چیست؟. آیا برای سرگرم کردن مردم است که هر کسی هرچه فرستاد در آن چاپ شود؟!.. آیا برای پر کردن ستونهاست که هرچه بدست افتاد در آن درج گردد؟!.
میگویند : روزنامه برای راهنمایی بتوده است. می‌گویم : در آن صورت شما باید تنها آن چیزهایی را بچاپ رسانید که برای مردم سودمند باشد. شعرهایی که فلان جوان یا بهمان پیر بهنگام بیکاری خود سروده بمردم چه سودی دارد؟!.
فراموش نکرده‌ام روزی یکی از روزنامه‌های تهران شعرهای مفصلی را در صفحه‌ی یکم خود بچاپ رسانیده و بالای آن نوشته بود : «مناجات».
من در شگفت شدم. زیرا «مناجات» با خدا راز دل گفتن و نیایش کردنست ، و این کار چه تناسب دارد که شعر باشد؟!. چه تناسب دارد که در روزنامه چاپ شود؟! کسی اگر «مناجات» می‌خواهد باید در یک اتاق تنهایی ، یا در یک بیابانی ، یا در تاریکی شبی ، دل بسوی خدا گرداند ، با یک زبان ساده و بی‌تکلف ، دردهای خود بگوید و خواستهای خود بخواهد. این با تکلف قافیه هیچ سازش ندارد. مگر کسی بنام مناجات بقافیه‌بازی پردازد و خواستش جز بازیچه نباشد. به هر حال چنین کاری چه ربط بصفحه‌های روزنامه دارد؟! مگر مناجات را با مردم می‌کرده؟!.
«مناجات» یک کلمه‌ی عربیست و معنای زیر لفظی آن «نهانی سخن گفتن» است. این معنی چه تناسب با آن دارد که کسی شعرهایی سراید و در صفحه‌ی روزنامه بجهانیان آگهی دهد؟!.
از اینگونه کارها در صفحه‌های روزنامه‌ها فراوانست. آن شعرهای ترکی روزنامه‌ی شاهین نیز از اینگونه بود و بایستی ایراد گرفت. ولی سپس دیده شد که در شماره‌های دیگری گفتاری نیز از گوینده‌ی آن شهرها دربارهی زبان ترکی درج گردید ـ گفتاری که بضد دلخواه هر آذربایجانی بافهم و خرد است. گفتاری که از یک نفر جوان ناآگاه بسیار «فزونجویی» بوده.
من نام آن نویسنده را نبردم و نمی‌خواهم ببرم. ولی برای آنکه خوانندگان آشنایی دربارهی آن داشته باشند یک داستانی را در اینجا مینویسم. این داستان بیرون از موضوع است ، ولی باید آن را نوشت :
دو سال پیش از این یک روز می‌بینم در روزنامه‌ی شاهین گفتاری با دستینه‌ی آن نویسنده درج گردیده نزدیک باین مضمون : «یکی از کسانی که عاشق فارسی سره نوشتن است می‌خواست کلمه‌های فارسی را پیدا کند و در نوشته‌های خود بکار برد. دست برد و کتاب فرهنگ را برداشت و باز کرد و دید چنین نوشته : «آبخوست بمعنی خربزه است» او باشتباه «خربزه» را «جزیره» خواند و آن کلمه را بیاد خود سپرد و برداشت در نوشته‌ی خود «آبخوست» را بغلط بمعنی «جزیره» بکار برد.
سپس بمدیر روزنامه پیشنهاد کرده که بهتر است بجای «مقالات فکاهی» در روزنامه اینگونه غلطهای فارسی‌نویسان دنبال کرده شود.
پس از خواندن این گفتار من نامه‌ای بدارنده‌ی شاهین نوشتم نزدیک باین مضمون : «دربارهی فلان گفتار اشتباه را نویسنده‌ی شما کرده و غلط را خود او مرتکب شده. زیرا «آبخوست» جز بمعنی
«جزیره» نیست. در فرهنگها آن را «خشکی میان دریا» معنی کرده‌اند. نویسنده‌ی شما اشتباه کرده که آن را بمعنی «خربزه» گرفته.
نوشتم : «این نامه‌ی مرا در روزنامه‌تان درج کنید. وادارید خود نویسنده شرح دیگری بنام عذرخواهی بنویسد و آن را درج کنید».
این را نوشتم و مدتها از این گذشت ، و یک روز می‌بینم باز در نامه‌ی شاهین گفتار ریشخندآمیز دیگری با دستینه‌ی همان نویسنده نوشته شده ، نزدیک باین مضمون : «شما اگر می‌خواهید بدانید این فرهنگها که نوشته شده چقدر غلط دارد فرهنگی را که آقای محمدعلی خیابانی نوشته بردارید فلان صفحه را باز کنید تا ببینید آبخوست را بمعنی خربزه آورده ، و فلان را باز کنید تا ببینید همان کلمه را بمعنی جزیره نوشته».
از این داستان آن نویسنده را بشناسید و اوصافش را دریابید :
1) سالهاست گفتگوی پیراستن زبان فارسی از کلمه‌های بیگانه درمیانست و این خود یک موضوع علمی است و دلیلهای علمی برای خود دارد. این بیفرهنگانه آن را ریشخند میکند.
👇
🔸 دربارهی آذربایجان (تکه‌ی دو از سه)
کنون بدلیلهایی که دربارهی زبان ترکی آورده می‌پردازیم :
در روزنامه‌ی شاهین در شماره‌های 7 و 8 آن دیده شد ، از تهران از دانشکده‌ی حقوق جوانی شعرهایی بترکی فرستاده و بچاپ رسیده. این کاریست که بیشتر روزنامه‌ها میکنند و هر کسی هرچه فرستاد بچاپ می‌رسانند. ولی ما را بآن ایرادهایی هست.
ما می‌گوییم : جوانی بیکار بوده و دلش خواست شعرهایی بترکی یا بفارسی ، بنام اظهار اشتیاق بشهر خود سروده. یک کاریست ، چه نیک و چه بد ، برای خود کرده. چه ربط دارد که روزنامه آن را بچاپ رساند؟!. چه سودی بمردم دارد که روزنامه آن را درج کند؟!.
این خود بحثی است که روزنامه برای چیست؟. آیا برای سرگرم کردن مردم است که هر کسی هرچه فرستاد در آن چاپ شود؟!.. آیا برای پر کردن ستونهاست که هرچه بدست افتاد در آن درج گردد؟!.
میگویند : روزنامه برای راهنمایی بتوده است. می‌گویم : در آن صورت شما باید تنها آن چیزهایی را بچاپ رسانید که برای مردم سودمند باشد. شعرهایی که فلان جوان یا بهمان پیر بهنگام بیکاری خود سروده بمردم چه سودی دارد؟!.
فراموش نکرده‌ام روزی یکی از روزنامه‌های تهران شعرهای مفصلی را در صفحه‌ی یکم خود بچاپ رسانیده و بالای آن نوشته بود : «مناجات».
من در شگفت شدم. زیرا «مناجات» با خدا راز دل گفتن و نیایش کردنست ، و این کار چه تناسب دارد که شعر باشد؟!. چه تناسب دارد که در روزنامه چاپ شود؟! کسی اگر «مناجات» می‌خواهد باید در یک اتاق تنهایی ، یا در یک بیابانی ، یا در تاریکی شبی ، دل بسوی خدا گرداند ، با یک زبان ساده و بی‌تکلف ، دردهای خود بگوید و خواستهای خود بخواهد. این با تکلف قافیه هیچ سازش ندارد. مگر کسی بنام مناجات بقافیه‌بازی پردازد و خواستش جز بازیچه نباشد. به هر حال چنین کاری چه ربط بصفحه‌های روزنامه دارد؟! مگر مناجات را با مردم می‌کرده؟!.
«مناجات» یک کلمه‌ی عربیست و معنای زیر لفظی آن «نهانی سخن گفتن» است. این معنی چه تناسب با آن دارد که کسی شعرهایی سراید و در صفحه‌ی روزنامه بجهانیان آگهی دهد؟!.
از اینگونه کارها در صفحه‌های روزنامه‌ها فراوانست. آن شعرهای ترکی روزنامه‌ی شاهین نیز از اینگونه بود و بایستی ایراد گرفت. ولی سپس دیده شد که در شماره‌های دیگری گفتاری نیز از گوینده‌ی آن شهرها دربارهی زبان ترکی درج گردید ـ گفتاری که بضد دلخواه هر آذربایجانی بافهم و خرد است. گفتاری که از یک نفر جوان ناآگاه بسیار «فزونجویی» بوده.
من نام آن نویسنده را نبردم و نمی‌خواهم ببرم. ولی برای آنکه خوانندگان آشنایی دربارهی آن داشته باشند یک داستانی را در اینجا مینویسم. این داستان بیرون از موضوع است ، ولی باید آن را نوشت :
دو سال پیش از این یک روز می‌بینم در روزنامه‌ی شاهین گفتاری با دستینه‌ی آن نویسنده درج گردیده نزدیک باین مضمون : «یکی از کسانی که عاشق فارسی سره نوشتن است می‌خواست کلمه‌های فارسی را پیدا کند و در نوشته‌های خود بکار برد. دست برد و کتاب فرهنگ را برداشت و باز کرد و دید چنین نوشته : «آبخوست بمعنی خربزه است» او باشتباه «خربزه» را «جزیره» خواند و آن کلمه را بیاد خود سپرد و برداشت در نوشته‌ی خود «آبخوست» را بغلط بمعنی «جزیره» بکار برد.
سپس بمدیر روزنامه پیشنهاد کرده که بهتر است بجای «مقالات فکاهی» در روزنامه اینگونه غلطهای فارسی‌نویسان دنبال کرده شود.
پس از خواندن این گفتار من نامه‌ای بدارنده‌ی شاهین نوشتم نزدیک باین مضمون : «دربارهی فلان گفتار اشتباه را نویسنده‌ی شما کرده و غلط را خود او مرتکب شده. زیرا «آبخوست» جز بمعنی
«جزیره» نیست. در فرهنگها آن را «خشکی میان دریا» معنی کرده‌اند. نویسنده‌ی شما اشتباه کرده که آن را بمعنی «خربزه» گرفته.
نوشتم : «این نامه‌ی مرا در روزنامه‌تان درج کنید. وادارید خود نویسنده شرح دیگری بنام عذرخواهی بنویسد و آن را درج کنید».
این را نوشتم و مدتها از این گذشت ، و یک روز می‌بینم باز در نامه‌ی شاهین گفتار ریشخندآمیز دیگری با دستینه‌ی همان نویسنده نوشته شده ، نزدیک باین مضمون : «شما اگر می‌خواهید بدانید این فرهنگها که نوشته شده چقدر غلط دارد فرهنگی را که آقای محمدعلی خیابانی نوشته بردارید فلان صفحه را باز کنید تا ببینید آبخوست را بمعنی خربزه آورده ، و فلان را باز کنید تا ببینید همان کلمه را بمعنی جزیره نوشته».
از این داستان آن نویسنده را بشناسید و اوصافش را دریابید :
1) سالهاست گفتگوی پیراستن زبان فارسی از کلمه‌های بیگانه درمیانست و این خود یک موضوع علمی است و دلیلهای علمی برای خود دارد. این بیفرهنگانه آن را ریشخند میکند.
👇
2) خودْ معنی آبخوست را غلط فهمیده با اینحال بی‌باکانه نسبت غلط را بدیگری می‌دهد و یک داستان دروغی از خود جعل میکند.
3) پس از آنکه من غلط او را نوشته‌ام عارش می‌آید که بگردن گیرد و عذر خواهد ، و خیره‌رویانه این زمان از راه دیگری پیش می‌آید ، و رشته‌ی خودفروشی را از دست نهِشته به یک مؤلف پیره‌مردی زباندرازی میکند.
از سخن خود دور نیفتیم : یک جوان با این بیمایگی ، در زمینه‌ی زبان آذربایجان ـ زمینه‌ای که از سی سال پیش درمیان بوده و تصمیمها دربارهی آن گرفته شده ـ گفتار می‌نویسد و بگمان خود دلیلها برای آن یاد میکند.
چه می‌نویسد و چه دلیلی یاد میکند؟ اینک چند جمله از نوشته‌های او : «در تشکیل دولتها و ملتهای متمدن امروز زبان ، دین ، نژاد ، رنگ و غیره مورد توجه و نظر نیست ...»
یکی بپرسد : تو این را از کجا می‌گویی؟!... چه دلیلی برای آن داری؟! چیزیست بسیار محسوس : دو دسته که در زبان یا در نژاد یا در کیش جدا بودند درمیان آنان دوتیرگی خواهد بود و با یکدیگر همچشمی و کینه‌ورزی خواهند داشت. یک کلمه باید گفت : هر چیزی که دوتایی آورد این نتیجه را دربر دارد.
حقایق «امروز و دیروز» ندارد و همیشه یکیست. گنجانیدن یک کلمه‌ی «تمدن» درمیان جمله نیز کمکی بشما نخواهد داشت. توده‌ها چه با تمدن و چه بی‌تمدن باید تا میتوانند از هر باره یکی باشند ، وگرنه زیان خواهند دید.
سویس و بلژیک را مثل آورده می‌گوید : «در سویس به سه زبان مختلف حرف می‌زنند. در بلژیک دو زبان جداگانه شایع و معمول است ...»
باید گفت ما را با سویس و بلژیک کاری نیست. ما باید در اندیشه‌ی خود باشیم و بدردهای خود چاره کنیم. اگر بلژیک یا سویس گرفتار یک دردی هستند نباید ما نیز خود را گرفتار گردانیم. اینکه در سویس یا در بلژیک دو سه زبان هست ، این از نیکی آن نیست که شما نیز پیروی کنید.
پس چرا شما سویس و بلژیک را که حالشان بر ما چندان روشن نیست می‌بینید. ولی دولت اتریش را که داستانش بیرون افتاده و همه دانستند فراموش میکنید؟ چرا بیاد نمی‌آورید که دولتی بآن بزرگی و نیرومندی ، چون از نژادها و زبانهای گوناگون پدید آمده بود سالها گرفتار کشاکشهای درونی بود و خونریزیها رخ می‌داد و پادشاه و ولیعهد کشته می‌شد ، و در فرجام کار نیز در سایه‌ی همان چندتیرگی از هم پاشید و نابود گردید؟!.. (1)
اصلاً چرا توده‌ی خودتان را در برابر چشمتان نمی‌بینید و بجاهای بسیار دور رفته از سویس و بلژیک مثل می‌آورید؟!.. از همین توده‌ی خودتان بسنجید و بیندیشید و حقیقت را دریابید. بیندیشید که اختلافهایی که بنام زبان یا کیش یا بعنوان دیگری درمیان است چه آسیبهایی را به ایران می‌رساند و چه آتشهایی را می‌افروزد.
دیگر چیزها بماند. همان بدرفتاری را که بسیاری از کارکنان فارسی‌زبان دولت ، بنام همان اختلاف زبان ، در آذربایجان می‌کردند و امروز یکی از شکایتهای آذربایجانیان همانست بدیده گیرید. همان نفرتی را که همیشه میان کردان و دیگران است و همیشه مایه‌ی صد آشوب و آسیب بوده بیاد آورید. چرا باروپا میروید و بدیگران می‌پردازید. بخودتان پردازید و گرفتاریهای خود را باندیشه سپارید.
همین رفتار ناستوده‌ی چند تن ، که در چنین هنگام گرفتاری جهان ، بیاد زبان ترکی افتاده‌اند و آن را عنوانی برای گفتارنویسی و گله و شکایت ساخته‌اند از کجا برخاسته؟!.. آیا جز نتیجه‌ی دو زبانیست؟!
از اینها گذشته ـ آذربایجان را بپای بلژیک و سویس بردن غلط است. در آن کشورها چون دو یا سه نژاد است دو زبانی درمیان می‌باشد و چون هر دسته‌ای بزبان و نژاد خود علاقه‌مند می‌باشند به همان حال اختلاف بازمانده‌اند. این کجا و داستان آذربایجان کجا؟!..
مردم آذربایجان جز ایرانی نیستند و زبانشان جز فارسی نبوده. هنوز نشانه‌های فارسی ، با فراوانی بسیار ، در آن سرزمین پایدار است.
خود همان نام «آذربایجان» فارسی است و ما معنی آن نام و تاریخچه‌اش را در پرچم خواهیم نوشت. آذری که زبان خاص آذربایجان و خود شاخه‌ای از فارسی بوده و هنوز از میان نرفته و در خلخال و قره‌داغ و گلین‌قیه و زنوز و دیگر جاها سخن گفته می‌شود.
آذربایجانیان در همه‌ی مدتی که ترکی در آنجا رواج گرفته نوشتن فارسی را رها نکرده‌اند. یک آذربایجانی فارسی را بهتر از ترکی می‌خواند ، یک روزنامه‌ی فارسی را بیشتر از یک روزنامه‌ی ترکی دوست می‌دارد.
در آذربایجان در این مدت چند صد سال جز برخی کتابهای کوچک و کم‌بهایی ـ از ثعلبیه و دخیل و دیوان راجی و مانند اینها ـ تألیف نگردیده ، و چنانکه شمردیم جز چند روزنامه کم‌عمری بآن زبان انتشار نیافته است.
👇
3) پس از آنکه من غلط او را نوشته‌ام عارش می‌آید که بگردن گیرد و عذر خواهد ، و خیره‌رویانه این زمان از راه دیگری پیش می‌آید ، و رشته‌ی خودفروشی را از دست نهِشته به یک مؤلف پیره‌مردی زباندرازی میکند.
از سخن خود دور نیفتیم : یک جوان با این بیمایگی ، در زمینه‌ی زبان آذربایجان ـ زمینه‌ای که از سی سال پیش درمیان بوده و تصمیمها دربارهی آن گرفته شده ـ گفتار می‌نویسد و بگمان خود دلیلها برای آن یاد میکند.
چه می‌نویسد و چه دلیلی یاد میکند؟ اینک چند جمله از نوشته‌های او : «در تشکیل دولتها و ملتهای متمدن امروز زبان ، دین ، نژاد ، رنگ و غیره مورد توجه و نظر نیست ...»
یکی بپرسد : تو این را از کجا می‌گویی؟!... چه دلیلی برای آن داری؟! چیزیست بسیار محسوس : دو دسته که در زبان یا در نژاد یا در کیش جدا بودند درمیان آنان دوتیرگی خواهد بود و با یکدیگر همچشمی و کینه‌ورزی خواهند داشت. یک کلمه باید گفت : هر چیزی که دوتایی آورد این نتیجه را دربر دارد.
حقایق «امروز و دیروز» ندارد و همیشه یکیست. گنجانیدن یک کلمه‌ی «تمدن» درمیان جمله نیز کمکی بشما نخواهد داشت. توده‌ها چه با تمدن و چه بی‌تمدن باید تا میتوانند از هر باره یکی باشند ، وگرنه زیان خواهند دید.
سویس و بلژیک را مثل آورده می‌گوید : «در سویس به سه زبان مختلف حرف می‌زنند. در بلژیک دو زبان جداگانه شایع و معمول است ...»
باید گفت ما را با سویس و بلژیک کاری نیست. ما باید در اندیشه‌ی خود باشیم و بدردهای خود چاره کنیم. اگر بلژیک یا سویس گرفتار یک دردی هستند نباید ما نیز خود را گرفتار گردانیم. اینکه در سویس یا در بلژیک دو سه زبان هست ، این از نیکی آن نیست که شما نیز پیروی کنید.
پس چرا شما سویس و بلژیک را که حالشان بر ما چندان روشن نیست می‌بینید. ولی دولت اتریش را که داستانش بیرون افتاده و همه دانستند فراموش میکنید؟ چرا بیاد نمی‌آورید که دولتی بآن بزرگی و نیرومندی ، چون از نژادها و زبانهای گوناگون پدید آمده بود سالها گرفتار کشاکشهای درونی بود و خونریزیها رخ می‌داد و پادشاه و ولیعهد کشته می‌شد ، و در فرجام کار نیز در سایه‌ی همان چندتیرگی از هم پاشید و نابود گردید؟!.. (1)
اصلاً چرا توده‌ی خودتان را در برابر چشمتان نمی‌بینید و بجاهای بسیار دور رفته از سویس و بلژیک مثل می‌آورید؟!.. از همین توده‌ی خودتان بسنجید و بیندیشید و حقیقت را دریابید. بیندیشید که اختلافهایی که بنام زبان یا کیش یا بعنوان دیگری درمیان است چه آسیبهایی را به ایران می‌رساند و چه آتشهایی را می‌افروزد.
دیگر چیزها بماند. همان بدرفتاری را که بسیاری از کارکنان فارسی‌زبان دولت ، بنام همان اختلاف زبان ، در آذربایجان می‌کردند و امروز یکی از شکایتهای آذربایجانیان همانست بدیده گیرید. همان نفرتی را که همیشه میان کردان و دیگران است و همیشه مایه‌ی صد آشوب و آسیب بوده بیاد آورید. چرا باروپا میروید و بدیگران می‌پردازید. بخودتان پردازید و گرفتاریهای خود را باندیشه سپارید.
همین رفتار ناستوده‌ی چند تن ، که در چنین هنگام گرفتاری جهان ، بیاد زبان ترکی افتاده‌اند و آن را عنوانی برای گفتارنویسی و گله و شکایت ساخته‌اند از کجا برخاسته؟!.. آیا جز نتیجه‌ی دو زبانیست؟!
از اینها گذشته ـ آذربایجان را بپای بلژیک و سویس بردن غلط است. در آن کشورها چون دو یا سه نژاد است دو زبانی درمیان می‌باشد و چون هر دسته‌ای بزبان و نژاد خود علاقه‌مند می‌باشند به همان حال اختلاف بازمانده‌اند. این کجا و داستان آذربایجان کجا؟!..
مردم آذربایجان جز ایرانی نیستند و زبانشان جز فارسی نبوده. هنوز نشانه‌های فارسی ، با فراوانی بسیار ، در آن سرزمین پایدار است.
خود همان نام «آذربایجان» فارسی است و ما معنی آن نام و تاریخچه‌اش را در پرچم خواهیم نوشت. آذری که زبان خاص آذربایجان و خود شاخه‌ای از فارسی بوده و هنوز از میان نرفته و در خلخال و قره‌داغ و گلین‌قیه و زنوز و دیگر جاها سخن گفته می‌شود.
آذربایجانیان در همه‌ی مدتی که ترکی در آنجا رواج گرفته نوشتن فارسی را رها نکرده‌اند. یک آذربایجانی فارسی را بهتر از ترکی می‌خواند ، یک روزنامه‌ی فارسی را بیشتر از یک روزنامه‌ی ترکی دوست می‌دارد.
در آذربایجان در این مدت چند صد سال جز برخی کتابهای کوچک و کم‌بهایی ـ از ثعلبیه و دخیل و دیوان راجی و مانند اینها ـ تألیف نگردیده ، و چنانکه شمردیم جز چند روزنامه کم‌عمری بآن زبان انتشار نیافته است.
👇
این بر من بسیار دشوار می‌افتد که بچنین سخنانی می‌پردازم و چیزهای روشن و آشکاری را برشته‌ی بیان می‌کشم. جای بسیار افسوس است که ناگزیر گردیده در شماره‌های نخست روزنامه‌ی خود باین موضوع می‌پردازم.
بسیار جای افسوس است که جوانی همینکه بشنود در تبریز گفتگوی ترکی درمیانست بی‌آنکه بداند مقصود چیست و زمینه چه می‌باشد هوسمندانه خامه بدست گیرد و سخنان بیپایی بهم ببافد و بروزنامه بفرستد. بسیار جای افسوس است که جوانان چنین بار آیند و جز هوس و خودنمایی دربند هیچی نباشند.
دوباره می‌گویم : روی سخن من در این گفتارها نه باین نویسندگان بلکه بمردم آذربایجانست. اینان هوس خود را بکار برده و آنچه بایستی کنند کرده‌اند. از آنجا که باینگونه گفته‌ها اگر پاسخی داده نشود در برخی دلهای ساده جا برای خود باز کند این گفتار برای جلوگیری از آنست.
پابرگی (از ویراینده) :
1ـ بیاد داریم که ده‌ها سال کسانی بجز بلژیک و سویس ، شوروی را مثال زده آرزومند بودند ترکی و کردی و مانند آن در ایران همچون فارسی زبان رسمی گردد و چنان وامی‌نمودند که چندزبانی تأثیری بر یگانگی (وحدت) توده‌ها ندارد. ولی به باور ما یکی از رخنه‌هایی که از نخست بر بنیاد شوروی یا یوگسلاوی بود و سرانجام از همانجا این کشورها فروپاشیدند همین چند نژادی و چند زبانی بود. حتا همان بلژیک را که نویسنده‌ی یاد شده مثال زده از این رهگذر در رنج بوده و هست.
این کسان پروا نمی‌کنند که چند زبانی بجز آنکه به یگانگی یک توده آسیب می‌رساند و همیشه بدوش کشور یک بار مخارج بزرگی می‌گزارد ، جز آن همیشه آتش زیر خاکستر بوده و بیگانگان را افزاری برای دخالت و دسیسه است.
اینکه امروز در این دوره‌ی همچشمیهای شانه بشانه‌ی جهانی میان کشورها و دخالتهای مستقیم و بی‌پرده‌ی کشورهای بزرگ و دسیسه‌سازیهای کشورها برای تکه تکه گردانیدن همسایه‌ی خود ، کسانی دم از «فدرالیزم» می‌زنند نه چیزیست که بتوان آن را ساده پنداشت و یا همه‌ی آن کسان را فریبخورده شمارد.
این بیگمانست که بیگانگانی در این جوش و جنبها آرزوها و سودهای بزرگ دارند و امید بسیار بسته‌اند که نقشه‌های صد ساله‌شان روزی به نتیجه رسد.
.
بسیار جای افسوس است که جوانی همینکه بشنود در تبریز گفتگوی ترکی درمیانست بی‌آنکه بداند مقصود چیست و زمینه چه می‌باشد هوسمندانه خامه بدست گیرد و سخنان بیپایی بهم ببافد و بروزنامه بفرستد. بسیار جای افسوس است که جوانان چنین بار آیند و جز هوس و خودنمایی دربند هیچی نباشند.
دوباره می‌گویم : روی سخن من در این گفتارها نه باین نویسندگان بلکه بمردم آذربایجانست. اینان هوس خود را بکار برده و آنچه بایستی کنند کرده‌اند. از آنجا که باینگونه گفته‌ها اگر پاسخی داده نشود در برخی دلهای ساده جا برای خود باز کند این گفتار برای جلوگیری از آنست.
پابرگی (از ویراینده) :
1ـ بیاد داریم که ده‌ها سال کسانی بجز بلژیک و سویس ، شوروی را مثال زده آرزومند بودند ترکی و کردی و مانند آن در ایران همچون فارسی زبان رسمی گردد و چنان وامی‌نمودند که چندزبانی تأثیری بر یگانگی (وحدت) توده‌ها ندارد. ولی به باور ما یکی از رخنه‌هایی که از نخست بر بنیاد شوروی یا یوگسلاوی بود و سرانجام از همانجا این کشورها فروپاشیدند همین چند نژادی و چند زبانی بود. حتا همان بلژیک را که نویسنده‌ی یاد شده مثال زده از این رهگذر در رنج بوده و هست.
این کسان پروا نمی‌کنند که چند زبانی بجز آنکه به یگانگی یک توده آسیب می‌رساند و همیشه بدوش کشور یک بار مخارج بزرگی می‌گزارد ، جز آن همیشه آتش زیر خاکستر بوده و بیگانگان را افزاری برای دخالت و دسیسه است.
اینکه امروز در این دوره‌ی همچشمیهای شانه بشانه‌ی جهانی میان کشورها و دخالتهای مستقیم و بی‌پرده‌ی کشورهای بزرگ و دسیسه‌سازیهای کشورها برای تکه تکه گردانیدن همسایه‌ی خود ، کسانی دم از «فدرالیزم» می‌زنند نه چیزیست که بتوان آن را ساده پنداشت و یا همه‌ی آن کسان را فریبخورده شمارد.
این بیگمانست که بیگانگانی در این جوش و جنبها آرزوها و سودهای بزرگ دارند و امید بسیار بسته‌اند که نقشه‌های صد ساله‌شان روزی به نتیجه رسد.
.
🔶 حاج آقا !
🔸 (تکه‌ی یک از چهار)
در روزهای بازپسین « دهه‌ی فجر» (1393) در شرکتی کاری داشتم. چون دور از شهر بود برای بازگشت از آژانس نزدیکشان تاکسی‌ای خواستم. همینکه سوار شدم راننده‌ی جوان با سخنانی مانند حاج آقا سلام! ، حاج آقا کجا میروید؟ حاج آقا امروز هوا گرم است ... ، پیاپی مرا حاج آقا خطاب میکرد. سپس گفتگوهایی میانمان پیش آمد که با اندک تغییری مینویسم. او را با الف و خود را با ب نشان داده‌ام.
در یک فرصت مناسب به او چنین گفتم :
ب ـ شما از روی محبت و احترام بمن حاج آقا میگویید. ولی من پرسشی دارم و آن اینکه اگر شما پول هنگفت و مفتی نصیبتان شود ، و بر فرض بخواهید جهانگردی کنید ، آیا حاضرید آن را بجیب عربهای پولدار بریزید یا آنکه به کشورهای دیگری سفر میکنید؟!
(راننده متوجه قصد من شد. از اینرو گفت :)
الف ـ معلوم است که نه! ولی هرچه جز این بگویم ، فکر میکنم بی‌احترامی باشد.
ب ـ چرا بی‌احترامی باشد؟! همین آقا و خانم که مردم به همدیگر میگویند مگر چه اشکالی دارد؟!
(سپس سخنان دیگری رفت تا رسید به اینجا :)
الف ـ من همیشه از خدا میخواهم همینکه پولی دستم آمد به دخترهایی که جهیز ندارند کمک بکنم. این خیرش بیشتر است. یکی که میرود حج کمتر از بیست میلیون[1] خرج نمیکند. میدانید با بیست میلیون برای چند تا دختر می شود جهیزیه تهیه کرد؟
ب ـ آفرین بر این فکر خداپسندانه‌ي شما!
الف ـ یک گروهی واقعاً برای زیارت خانه‌ی خدا میروند. ولی خیلیها هم برای اینکه بگویند فلانی حج رفته میروند. ... همین رئیس شرکت ... از دستش آب نمی‌چکد ولی بارها به حج رفته. هر وقت هم چند روز تعطیل پشت هم می‌افتد با زن و بچه‌اش میروند دوبی. شاید بیست بار رفته. آخر این کشورهای عربی جز هوای خشک و کویر چه دارند که اینها میروند آنجا؟! همین دوبی مگر چه دارد؟
ب ـ فروشگاههای بزرگ ، کاباره‌ها و چیزهای دیگر!
الف ـ آره ، پولهاشان را باید آنجا بریزند.
ب ـ ببینید عربستان بیش از دو برابر ما نفت می‌فروشد ولی جمعیتش پنج یک ایرانست. این به آن معنی است که درآمد سرانه‌ی ایشان از نفت ده برابر ماست. با اینهمه ما به این عنوان که حج واجب است میرویم به آن کشور و هر کدام پول بسیاری را خرج میکنیم. شما گفتید هر حاجی پولی که خرج میکند با آن چند دختر میتوانند جهیزیه تهیه کنند. حالا حسابش را بکنید که سالانه چند صد هزار حاجی چه خرج هنگفتی میکنند و یک کشور از رهگذر اینها چه زیانی می‌بیند.
اگر این پول صرف اقتصاد کشور شود و میلیونها بیکار صاحب کار شوند و در نتیجه جلو فجایع بسیاری گرفته شود ، خدا راضی‌تر است یا اینکه دور یک ساختمان سنگی بنام اینکه خانه‌ی خداست بگردیم و یک مشت پولدار را پولدارتر گردانیم؟.. خدا مگر خانه دارد؟!..
.[1] : نه من و نه او از آمار درست حاجیان ایرانی و درآمد عربستان از حج آگاه نبودیم. ولی سپس از سنجش آمارهایی از جمله آن که در نشانی اینترنتی زیر هست ، من خود چیزهای تازه‌تری دانستم.
پیشنهاد میکنیم شما هم این صفحه را ببینید :
http://economy91pgu.blogfa.com/post/86
🔸 (تکه‌ی یک از چهار)
در روزهای بازپسین « دهه‌ی فجر» (1393) در شرکتی کاری داشتم. چون دور از شهر بود برای بازگشت از آژانس نزدیکشان تاکسی‌ای خواستم. همینکه سوار شدم راننده‌ی جوان با سخنانی مانند حاج آقا سلام! ، حاج آقا کجا میروید؟ حاج آقا امروز هوا گرم است ... ، پیاپی مرا حاج آقا خطاب میکرد. سپس گفتگوهایی میانمان پیش آمد که با اندک تغییری مینویسم. او را با الف و خود را با ب نشان داده‌ام.
در یک فرصت مناسب به او چنین گفتم :
ب ـ شما از روی محبت و احترام بمن حاج آقا میگویید. ولی من پرسشی دارم و آن اینکه اگر شما پول هنگفت و مفتی نصیبتان شود ، و بر فرض بخواهید جهانگردی کنید ، آیا حاضرید آن را بجیب عربهای پولدار بریزید یا آنکه به کشورهای دیگری سفر میکنید؟!
(راننده متوجه قصد من شد. از اینرو گفت :)
الف ـ معلوم است که نه! ولی هرچه جز این بگویم ، فکر میکنم بی‌احترامی باشد.
ب ـ چرا بی‌احترامی باشد؟! همین آقا و خانم که مردم به همدیگر میگویند مگر چه اشکالی دارد؟!
(سپس سخنان دیگری رفت تا رسید به اینجا :)
الف ـ من همیشه از خدا میخواهم همینکه پولی دستم آمد به دخترهایی که جهیز ندارند کمک بکنم. این خیرش بیشتر است. یکی که میرود حج کمتر از بیست میلیون[1] خرج نمیکند. میدانید با بیست میلیون برای چند تا دختر می شود جهیزیه تهیه کرد؟
ب ـ آفرین بر این فکر خداپسندانه‌ي شما!
الف ـ یک گروهی واقعاً برای زیارت خانه‌ی خدا میروند. ولی خیلیها هم برای اینکه بگویند فلانی حج رفته میروند. ... همین رئیس شرکت ... از دستش آب نمی‌چکد ولی بارها به حج رفته. هر وقت هم چند روز تعطیل پشت هم می‌افتد با زن و بچه‌اش میروند دوبی. شاید بیست بار رفته. آخر این کشورهای عربی جز هوای خشک و کویر چه دارند که اینها میروند آنجا؟! همین دوبی مگر چه دارد؟
ب ـ فروشگاههای بزرگ ، کاباره‌ها و چیزهای دیگر!
الف ـ آره ، پولهاشان را باید آنجا بریزند.
ب ـ ببینید عربستان بیش از دو برابر ما نفت می‌فروشد ولی جمعیتش پنج یک ایرانست. این به آن معنی است که درآمد سرانه‌ی ایشان از نفت ده برابر ماست. با اینهمه ما به این عنوان که حج واجب است میرویم به آن کشور و هر کدام پول بسیاری را خرج میکنیم. شما گفتید هر حاجی پولی که خرج میکند با آن چند دختر میتوانند جهیزیه تهیه کنند. حالا حسابش را بکنید که سالانه چند صد هزار حاجی چه خرج هنگفتی میکنند و یک کشور از رهگذر اینها چه زیانی می‌بیند.
اگر این پول صرف اقتصاد کشور شود و میلیونها بیکار صاحب کار شوند و در نتیجه جلو فجایع بسیاری گرفته شود ، خدا راضی‌تر است یا اینکه دور یک ساختمان سنگی بنام اینکه خانه‌ی خداست بگردیم و یک مشت پولدار را پولدارتر گردانیم؟.. خدا مگر خانه دارد؟!..
.[1] : نه من و نه او از آمار درست حاجیان ایرانی و درآمد عربستان از حج آگاه نبودیم. ولی سپس از سنجش آمارهایی از جمله آن که در نشانی اینترنتی زیر هست ، من خود چیزهای تازه‌تری دانستم.
پیشنهاد میکنیم شما هم این صفحه را ببینید :
http://economy91pgu.blogfa.com/post/86
اقتصاد 91 دانشگاه خلیج فارس
30 میلیارد دلار در آمد عربستان از حج!سهم ایران 5 میلیارد دلار!!
براساس آمارهای بانک جهانی، عربستان سعودی سالیانه ۳۰ میلیارد دلار از موسم حج درآمد کسب میکند.
به گزارش خبرنگار اعزامی مهر به سرزمین وحی، کشور عربستان
به گزارش خبرنگار اعزامی مهر به سرزمین وحی، کشور عربستان