✴️ خیام شاعر و خیام دانشمند

(بخش 1 از 6)

ما در این کانال بارها از خراباتیگری یاد کرده و آن را از زیانمندترین بدآموزیها برای یک توده شمارده‌ایم. همچنین از دو تن از پیشگامان آن ، خیام و حافظ ، شعرها آورده‌ایم تا خوانندگان به معنی آنها نیک بیندیشند و به زیانهاشان پروا کنند.

گاهی برخی از خوانندگان بما یادآوری کرده‌اند که خیام دانشمند بزرگی بوده و به این مردم و کشور از راه دانش پیشرفته‌ی ریاضی و ستاره‌شناسی‌اش خدمتها کرده و اینست نمي‌سزد ما نامش بنکوهش ببریم. برخی از آنها سخن از این رانده‌اند که خیامِ دانشمند و شاعر یک تن نمی‌باشند و احتمال بسیار آنست که خیام ریاضی‌دان کس دیگری بوده و این شعرها ازو نیست.

خوانندگان پروا کنند که زمینه‌ی یادشده یک پژوهش تاریخیست و پژوهندگان تاریخ باید به آن پردازند. سخن ما از شخص نیست. پروای ما به شیوایی یا وزن شعری و اینگونه چیزها نیز نیست. بارها گفته‌ایم که پروای ما تنها به زیان چنان شعرهاییست. سخن ما تنها از تأثیر آن شعرها بر رفتار کسانیست که آنها را می‌خوانند و می‌شنوند. هیچگاه نخواسته‌ایم (و نمی‌بایست) به شخص شاعر بپردازیم و بررسیها از حال و زندگانی او بداریم.

درباره‌ی شعرهای خیام و بدآموزیهای خراباتیگری در سال دوم مهنامه‌ی پیمان گفتارها و پرسش و پاسخهای چندی آمده و خوانندگانی به آن گفتگو پیوسته آنها نیز سخنانی به شعر یا به نثر به مهنامه فرستاده‌اند. در آنجا کسروی درباره‌ی خیامِ دانشمند و اینکه آیا چنان کسی می‌توانسته این شعرها را بسراید اشاره‌وار سخنانی رانده که آنها را برای روشنتر شدن گفتارِ خود در زیر می‌آوریم :

«پیمان : مقصود از خیام در این گفتار و دیگر نگارشهای پیمان خیام رباعی‌گوست كه امروز صدها رباعی بنام او شهرت یافته نه خیام ریاضی‌دان نیشابوری و این سخن برای آن می‌گوییم كه ما یقین نداریم این رباعیها از خیام نیشابوری باشد بلكه سخت دشوار می‌شماریم كه ازو باشد.

خیام نیشابوری در زمان ملكشاه سلجوقی می‌زیست و در آن زمان در ایران هنوز خردها تا این اندازه پست نبوده كه كسی لب بچنین سرسامهایی باز كند. اگر هم یك تن چنین كاری می‌كرد ناگزیر می‌شد كه گفته‌های خود را پنهان دارد وگرنه مردم خون او را هدر می‌شماردند.
آنچه ما می‌پنداریم این رباعیها یادگار زمان مغول است كه خردها بی‌اندازه پست گردیده و كسان بی‌عار و بی‌رگ فراوان پدید آمده بود. سراینده‌ی آنها نیز كسی یا كسانی از خراباتیان آسمان جل بی‌سر و پا بوده كه با دریوزه گردی یا از راههای پست دیگر روزانه یك درهمی بدست آورده و در میخانه‌ها والمیده مست و بیخود «ادبیات» می‌بافتند. بهرحال این رباعیها از هر كه هست اوست كه ما خیام می‌نامیم و نكوهش ازو دریغ نمی‌داریم و این گفتار كه در این شماره چاپ كردیم گفتارهای دیگری را درپی خواهد داشت».[1]

«درباره‌ی خیام كه در شماره‌ی پیش نوشتیم نباید رباعیها از او باشد دوباره این نكته را یادآوری می‌كنم كه ما هرچه بیشتر جستیم بیشتر دریافتیم كه رباعیات كه بنام خیام شهرت یافته بیشتر آنها یادگار زمان مغول می‌باشد. در آن زمان اینگونه اندیشه‌ها رواج بسیار داشت كسانی هم برباعی‌سرایی برخاسته‌اند. و گرنه از خیام نیشابوری كه در زمان ملكشاه سلجوقی می‌زیسته و در فن ریاضی و علم نجوم از استادان بشمار می‌رفته هرگز باور كردنی نیست كه این شعرها سر بزند. نیز زمان او چنین سخنانی را برنمی‌تافته. ولی در زمان مغول چون هر گونه دشمنی با اسلام آزاد بوده هر كس هرچه می‌خواست می‌گفت اینست كه این شعرها پدید آمده تا آنجا كه گفته شود :
ای سید هاشمی چرا دوغِ ترش در شرع حلالست و می ناب حرام

كسانی كه جستجو از تاریخچه‌ی خیام دانشمند نیشابوری می‌كنند بر ایشانست كه این نكته را فراموش نكرده بكوشند و دامن آن دانشمند اسلامی را از لكه‌ی این نسبت ننگین پاك سازند».[2]
* * *
«درباره‌ی خیام کسی از دانشمند مزبور بد نگفته بلکه گفته شده بسیاری از رباعیها که به نام او شهرت یافته از او نیست و چون این رباعیها مردم را به تنبلی و بیکارگی و مِی‌خوارگی تحریص می‌کند انتشار آن درمیان توده جز زیان سود دیگری ندارد. آیا آقایان خلاف این عقیده را دارند؟!».[3]

[1] ـ (206376)
[2] ـ (207420) دانستنیست محیط طباطبایی در این زمینه بررسی کرده و به این نتیجه رسیده که این دو ، خیام دانشمند و شاعر ، دو کس جدایی بوده‌اند. (نک. خیامی یا خیام ، محمد محیط طباطبایی ، ققنوس ، ‌تهران 1370)
[3] ـ سخنرانی کسروی در انجمن ادبی (سات 2)

(بخش دوم این گفتار فردا خواهد آمد)
.

🔶 در پیرامون نظام آموزشی ما (تکه‌ی 6)

🔸 کوشش پلیدانه به رواج صوفیگری ـ 2

«[مولوی] می‌گفت : اگر کسی درویش شود و به کمال درویشی نرسد ، اینقدر هست که از زمره‌ی خلق و اهل بازار ممتاز باشد».

این نمودِ همان خیره‌رویی صوفیان است که با همه‌ی تنبلی و بیکاری و وبال گردن دیگران بودن ، باز زبان به «اهل بازار» دراز می‌داشتند و بازار را «جایگاه شیطان» می‌شماردند. جای شگفت است بازاریان و دیگران همه‌ی روز می‌کوشیدند و از آنسو صوفیان بیکاره که روزیشان را از دست آنان درمی‌یافتند ، با اینحال زبانشان به همانها دراز می‌بود.

از یکسو می‌گوید : «درویشی واقعی را عبارت از بی‌تعلقی می‌دانست» و از سوی دیگر «مال و مکنت را مانع درویشی نمی‌دید». دانسته نیست این ناسازگاری را مولوی درنیافته بوده یا زرینکوب. چگونه با بی‌تعلقی می‌توان مال و مکنت داشت؟!

جای شگفت است ، اسلام راه کار و کوشش را بروی همه کس گشاده می‌خواست و آموزاکهایش مسلمانان را بکار وامی‌داشت که از آن راه ، زندگی بسر برند و گردن افرازند و بی‌نیازی کنند ، اینان راه را کج رفته تن بکار نمی‌دادند و اینست چون نیازمند این و آن می‌شدند بیشرمی کرده دست گدایی به این و آن دراز می‌نمودند. ولی بدتر آنکه با دروغهای شرم‌آوری پرده بروی کار خود می‌کشیدند. مثلاً چنانکه زرینکوب آورده :

«در حقیقت اکثر یاران مولانا در این سالها فتیان[جوانمرد] شهر و همگی اهل کسب و کار بودند. سایرین را هم مولانا الزام و دلالت به کسب و کار می‌کرد. از اینکه تکیه بر فتوح و نذور اهل خیر نمایند ، تخدیرشان می‌نمود و به آنها خاطرنشان می‌ساخت که هر کس این طریقت نورزد به پولی نیرزد». جای پرسش است : اگر چنین است که می‌گوید چه نیاز بوده به دریافت «فتوح» و نذور اهل خیر؟! اهل کسب و کار چه نیاز به «وجه ادرار» از دیگران می‌داشته‌اند که به خانقاهشان «جهت اصحاب» کمک شود؟!

نویسنده‌ی سیرت مولانا دست برندار نیست. بی‌آبروترین چیزها را با ستایشهایی توأم می‌گرداند تو گویی اینها خویهای بس ستوده‌ایست که پیشوای بنام صوفیگری بدانها آراسته بوده. مثلاً از «تنگ‌عیشی» خانواده‌ی مولوی می‌نویسد که بر ایشان تحمیل شده بود و چون شکایت به او می‌کردند «به جِدّ یا مزاح به ایشان این تسلی را می‌داد که «وی دنیا را از ایشان دریغ نمی‌دارد بلکه ایشان را از دنیا دریغ می‌دارد»». «اگر وقتی [لابد بیشتر هنگامها] در خانه‌اش اسباب اغذیه و تکلف کمتر بود «بشاشت عظیم» می‌کرد. این بشاشت وی بخاطر فقر اختیاری‌اش بود که وی را از برتری‌جویی و زیاده‌طلبی بازمی‌داشت ..».

خوب شد فهمیدیم که کوشش به بهتری زندگانی «برتری‌جویی» است. نمی‌دانیم نویسنده‌ی این نوشتار خود چه اندازه دارایی اندوخته و چه اندازه به این سخنانی که نوشته باور می‌داشته. آنچه می‌دانیم آدمی همیشه خواهان آنست که زندگانیش بهتر گردد. این به آن معنی نیست که ستودگیها را زیر پا نهد و به بهای بی‌آبرویی چیزی را بدست آورد. ولی آیا این کوشش برای بهبود زندگانی ، برتری‌جویی است؟! آیا کسی نمی‌تواند بی‌آنکه با دیگران همچشمی و به ایشان برتری‌جویی کند به بهتر گردانیدن زندگی خود کوشد؟!

چه خوب بود می‌شنیدیم کاسبان بازار ،‌ کارمندان اداره‌ها ، بازرگانان و کارخانه‌داران به این سخنان به چه دیده‌ای می‌نگرند؟!. از چنین پیشوایی ، اگر مریدان دست دریوزه به این در و آن در دراز کرده‌اند جای شگفتی نیست. این چه باورهای پستی بوده که اینان داشته و این نویسنده برشته‌ی نوشتن کشیده و فراهم کنندگان کتاب درسی نیز شرم نکرده برای شاگردان دبیرستانی ارمغان کرده‌اند؟!

اساساً آدمی که از غارنشینی به این پایه از زندگانی رسیده مگر نه از آن بوده که تنها به سیر کردن شکم بس نکرده؟! بیش از آنچه نیاز داشته تولید کرده و بخشی را برای نیازهای خود نگاه داشته و بخشی را برای افزایش امنیت و نگاهداری خود و از آنسو برای هنر و دانش و سرگرمیها بکار برده؟!

اینکه صوفیان و نیز پیشوایانشان این را نفهمیده‌اند بجای خود ، اینکه کسانی امروز راه ایشان را یک چیز والایی نشان دهند و با گفتن یک عنوان دهان پر کن «عرفان» بخواهند زبان نکوهش دیگران را ببندند و در همانحال زهر بکام جوانان بریزند خود چیز دیگرست.


.