✴️ خیام شاعر و خیام دانشمند

(بخش 1 از 6)

ما در این کانال بارها از خراباتیگری یاد کرده و آن را از زیانمندترین بدآموزیها برای یک توده شمارده‌ایم. همچنین از دو تن از پیشگامان آن ، خیام و حافظ ، شعرها آورده‌ایم تا خوانندگان به معنی آنها نیک بیندیشند و به زیانهاشان پروا کنند.

گاهی برخی از خوانندگان بما یادآوری کرده‌اند که خیام دانشمند بزرگی بوده و به این مردم و کشور از راه دانش پیشرفته‌ی ریاضی و ستاره‌شناسی‌اش خدمتها کرده و اینست نمي‌سزد ما نامش بنکوهش ببریم. برخی از آنها سخن از این رانده‌اند که خیامِ دانشمند و شاعر یک تن نمی‌باشند و احتمال بسیار آنست که خیام ریاضی‌دان کس دیگری بوده و این شعرها ازو نیست.

خوانندگان پروا کنند که زمینه‌ی یادشده یک پژوهش تاریخیست و پژوهندگان تاریخ باید به آن پردازند. سخن ما از شخص نیست. پروای ما به شیوایی یا وزن شعری و اینگونه چیزها نیز نیست. بارها گفته‌ایم که پروای ما تنها به زیان چنان شعرهاییست. سخن ما تنها از تأثیر آن شعرها بر رفتار کسانیست که آنها را می‌خوانند و می‌شنوند. هیچگاه نخواسته‌ایم (و نمی‌بایست) به شخص شاعر بپردازیم و بررسیها از حال و زندگانی او بداریم.

درباره‌ی شعرهای خیام و بدآموزیهای خراباتیگری در سال دوم مهنامه‌ی پیمان گفتارها و پرسش و پاسخهای چندی آمده و خوانندگانی به آن گفتگو پیوسته آنها نیز سخنانی به شعر یا به نثر به مهنامه فرستاده‌اند. در آنجا کسروی درباره‌ی خیامِ دانشمند و اینکه آیا چنان کسی می‌توانسته این شعرها را بسراید اشاره‌وار سخنانی رانده که آنها را برای روشنتر شدن گفتارِ خود در زیر می‌آوریم :

«پیمان : مقصود از خیام در این گفتار و دیگر نگارشهای پیمان خیام رباعی‌گوست كه امروز صدها رباعی بنام او شهرت یافته نه خیام ریاضی‌دان نیشابوری و این سخن برای آن می‌گوییم كه ما یقین نداریم این رباعیها از خیام نیشابوری باشد بلكه سخت دشوار می‌شماریم كه ازو باشد.

خیام نیشابوری در زمان ملكشاه سلجوقی می‌زیست و در آن زمان در ایران هنوز خردها تا این اندازه پست نبوده كه كسی لب بچنین سرسامهایی باز كند. اگر هم یك تن چنین كاری می‌كرد ناگزیر می‌شد كه گفته‌های خود را پنهان دارد وگرنه مردم خون او را هدر می‌شماردند.
آنچه ما می‌پنداریم این رباعیها یادگار زمان مغول است كه خردها بی‌اندازه پست گردیده و كسان بی‌عار و بی‌رگ فراوان پدید آمده بود. سراینده‌ی آنها نیز كسی یا كسانی از خراباتیان آسمان جل بی‌سر و پا بوده كه با دریوزه گردی یا از راههای پست دیگر روزانه یك درهمی بدست آورده و در میخانه‌ها والمیده مست و بیخود «ادبیات» می‌بافتند. بهرحال این رباعیها از هر كه هست اوست كه ما خیام می‌نامیم و نكوهش ازو دریغ نمی‌داریم و این گفتار كه در این شماره چاپ كردیم گفتارهای دیگری را درپی خواهد داشت».[1]

«درباره‌ی خیام كه در شماره‌ی پیش نوشتیم نباید رباعیها از او باشد دوباره این نكته را یادآوری می‌كنم كه ما هرچه بیشتر جستیم بیشتر دریافتیم كه رباعیات كه بنام خیام شهرت یافته بیشتر آنها یادگار زمان مغول می‌باشد. در آن زمان اینگونه اندیشه‌ها رواج بسیار داشت كسانی هم برباعی‌سرایی برخاسته‌اند. و گرنه از خیام نیشابوری كه در زمان ملكشاه سلجوقی می‌زیسته و در فن ریاضی و علم نجوم از استادان بشمار می‌رفته هرگز باور كردنی نیست كه این شعرها سر بزند. نیز زمان او چنین سخنانی را برنمی‌تافته. ولی در زمان مغول چون هر گونه دشمنی با اسلام آزاد بوده هر كس هرچه می‌خواست می‌گفت اینست كه این شعرها پدید آمده تا آنجا كه گفته شود :
ای سید هاشمی چرا دوغِ ترش در شرع حلالست و می ناب حرام

كسانی كه جستجو از تاریخچه‌ی خیام دانشمند نیشابوری می‌كنند بر ایشانست كه این نكته را فراموش نكرده بكوشند و دامن آن دانشمند اسلامی را از لكه‌ی این نسبت ننگین پاك سازند».[2]
* * *
«درباره‌ی خیام کسی از دانشمند مزبور بد نگفته بلکه گفته شده بسیاری از رباعیها که به نام او شهرت یافته از او نیست و چون این رباعیها مردم را به تنبلی و بیکارگی و مِی‌خوارگی تحریص می‌کند انتشار آن درمیان توده جز زیان سود دیگری ندارد. آیا آقایان خلاف این عقیده را دارند؟!».[3]

[1] ـ (206376)
[2] ـ (207420) دانستنیست محیط طباطبایی در این زمینه بررسی کرده و به این نتیجه رسیده که این دو ، خیام دانشمند و شاعر ، دو کس جدایی بوده‌اند. (نک. خیامی یا خیام ، محمد محیط طباطبایی ، ققنوس ، ‌تهران 1370)
[3] ـ سخنرانی کسروی در انجمن ادبی (سات 2)

(بخش دوم این گفتار فردا خواهد آمد)
.

🔶 در پیرامون نظام آموزشی ما (تکه‌ی 6)

🔸 کوشش پلیدانه به رواج صوفیگری ـ 2

«[مولوی] می‌گفت : اگر کسی درویش شود و به کمال درویشی نرسد ، اینقدر هست که از زمره‌ی خلق و اهل بازار ممتاز باشد».

این نمودِ همان خیره‌رویی صوفیان است که با همه‌ی تنبلی و بیکاری و وبال گردن دیگران بودن ، باز زبان به «اهل بازار» دراز می‌داشتند و بازار را «جایگاه شیطان» می‌شماردند. جای شگفت است بازاریان و دیگران همه‌ی روز می‌کوشیدند و از آنسو صوفیان بیکاره که روزیشان را از دست آنان درمی‌یافتند ، با اینحال زبانشان به همانها دراز می‌بود.

از یکسو می‌گوید : «درویشی واقعی را عبارت از بی‌تعلقی می‌دانست» و از سوی دیگر «مال و مکنت را مانع درویشی نمی‌دید». دانسته نیست این ناسازگاری را مولوی درنیافته بوده یا زرینکوب. چگونه با بی‌تعلقی می‌توان مال و مکنت داشت؟!

جای شگفت است ، اسلام راه کار و کوشش را بروی همه کس گشاده می‌خواست و آموزاکهایش مسلمانان را بکار وامی‌داشت که از آن راه ، زندگی بسر برند و گردن افرازند و بی‌نیازی کنند ، اینان راه را کج رفته تن بکار نمی‌دادند و اینست چون نیازمند این و آن می‌شدند بیشرمی کرده دست گدایی به این و آن دراز می‌نمودند. ولی بدتر آنکه با دروغهای شرم‌آوری پرده بروی کار خود می‌کشیدند. مثلاً چنانکه زرینکوب آورده :

«در حقیقت اکثر یاران مولانا در این سالها فتیان[جوانمرد] شهر و همگی اهل کسب و کار بودند. سایرین را هم مولانا الزام و دلالت به کسب و کار می‌کرد. از اینکه تکیه بر فتوح و نذور اهل خیر نمایند ، تخدیرشان می‌نمود و به آنها خاطرنشان می‌ساخت که هر کس این طریقت نورزد به پولی نیرزد». جای پرسش است : اگر چنین است که می‌گوید چه نیاز بوده به دریافت «فتوح» و نذور اهل خیر؟! اهل کسب و کار چه نیاز به «وجه ادرار» از دیگران می‌داشته‌اند که به خانقاهشان «جهت اصحاب» کمک شود؟!

نویسنده‌ی سیرت مولانا دست برندار نیست. بی‌آبروترین چیزها را با ستایشهایی توأم می‌گرداند تو گویی اینها خویهای بس ستوده‌ایست که پیشوای بنام صوفیگری بدانها آراسته بوده. مثلاً از «تنگ‌عیشی» خانواده‌ی مولوی می‌نویسد که بر ایشان تحمیل شده بود و چون شکایت به او می‌کردند «به جِدّ یا مزاح به ایشان این تسلی را می‌داد که «وی دنیا را از ایشان دریغ نمی‌دارد بلکه ایشان را از دنیا دریغ می‌دارد»». «اگر وقتی [لابد بیشتر هنگامها] در خانه‌اش اسباب اغذیه و تکلف کمتر بود «بشاشت عظیم» می‌کرد. این بشاشت وی بخاطر فقر اختیاری‌اش بود که وی را از برتری‌جویی و زیاده‌طلبی بازمی‌داشت ..».

خوب شد فهمیدیم که کوشش به بهتری زندگانی «برتری‌جویی» است. نمی‌دانیم نویسنده‌ی این نوشتار خود چه اندازه دارایی اندوخته و چه اندازه به این سخنانی که نوشته باور می‌داشته. آنچه می‌دانیم آدمی همیشه خواهان آنست که زندگانیش بهتر گردد. این به آن معنی نیست که ستودگیها را زیر پا نهد و به بهای بی‌آبرویی چیزی را بدست آورد. ولی آیا این کوشش برای بهبود زندگانی ، برتری‌جویی است؟! آیا کسی نمی‌تواند بی‌آنکه با دیگران همچشمی و به ایشان برتری‌جویی کند به بهتر گردانیدن زندگی خود کوشد؟!

چه خوب بود می‌شنیدیم کاسبان بازار ،‌ کارمندان اداره‌ها ، بازرگانان و کارخانه‌داران به این سخنان به چه دیده‌ای می‌نگرند؟!. از چنین پیشوایی ، اگر مریدان دست دریوزه به این در و آن در دراز کرده‌اند جای شگفتی نیست. این چه باورهای پستی بوده که اینان داشته و این نویسنده برشته‌ی نوشتن کشیده و فراهم کنندگان کتاب درسی نیز شرم نکرده برای شاگردان دبیرستانی ارمغان کرده‌اند؟!

اساساً آدمی که از غارنشینی به این پایه از زندگانی رسیده مگر نه از آن بوده که تنها به سیر کردن شکم بس نکرده؟! بیش از آنچه نیاز داشته تولید کرده و بخشی را برای نیازهای خود نگاه داشته و بخشی را برای افزایش امنیت و نگاهداری خود و از آنسو برای هنر و دانش و سرگرمیها بکار برده؟!

اینکه صوفیان و نیز پیشوایانشان این را نفهمیده‌اند بجای خود ، اینکه کسانی امروز راه ایشان را یک چیز والایی نشان دهند و با گفتن یک عنوان دهان پر کن «عرفان» بخواهند زبان نکوهش دیگران را ببندند و در همانحال زهر بکام جوانان بریزند خود چیز دیگرست.


.

✴️ خیام شاعر و خیام دانشمند

(بخش 2 از 6)

بدینسان راه و کار ما روشنست. زیرا از دیده‌ی خرد هیچ فرقی نیست که این شعرها از یک دانشمند یا یک لات بی‌سر و پا باشد. کوشش ما نشان دادن بدآموزیهای خراباتیگریست ـ خواه آن بدآموزی از خیام دانشمند باشد خواه دیگری.

تا جایی که روی سخن با خردمندان داریم همین اندازه شرح بس است و به بیش از آن نیازی نیست. لیکن چه باید کرد که بدخواهان ایران و شرق سخت در تکاپویند که با مغالطه کوششهای ما را بی‌اثر گردانند؟!. می‌کوشند با بکار بستن نیرنگهایی آب را گل‌آلود گردانیده ماهیهای خود را بگیرند؟!. چه باید کرد که بی‌بی‌سی آن بنگاه دسیسه‌ساز ، آن دشمن ایران و شرق ، با نیرنگهایی از جمله وانمودن آنکه خیام «شاعری ریاضی‌دان» بوده‌ است می‌کوشد خراباتیان را پاک و ما را به خیام‌بازی سرگرم گرداند؟!.

ما در گذشته مستندها و گزارشهایی از بی‌بی‌سی نشان دادیم که آشکاره به رواج صوفیگری و شیعیگری پرداخته بود. اکنون هم در مستندی که ساخته کوشش او را به رواج خراباتیگری می‌بینیم. اگر کارهای بی‌بی‌سی از سر دلسوزیست چرا دامن صوفیگری و خراباتیگری را رها نمی‌کند؟! مگر می‌توان باور کرد که او زیان آشکار این اندیشه‌ها را نداند؟! اگر اینها بی‌زیانست و او دلسوز ، چرا صوفیگری و خراباتیگری را درمیان مردم خود رواج نمی‌دهد؟!

چون بی‌بی‌سی هواداری از صوفیگری می‌کند پس آن را نیک می‌داند وگرنه اینکه هم صوفی نیست و هم هوادار آنست همان مَثَل «مرگ خوبست ولی برای همسایه» می‌باشد. این بسیار دشوارست بپذیریم که بی‌بی‌سی بنگاه «سخن‌پراکنی» رسمی کشوری مانند انگلستان که همه‌ی تاریخش با کوشش و پافشاری و از جان گذشتگی پدید آمده صوفی باشد ، با اینهمه ما می‌انگاریم که چنینست. بی‌بی‌سی صوفیست و اینست به صوفیگری باور استوار دارد و به رواج آن می‌کوشد. جای پرسشست او که صوفیست دم زدنش از خراباتیگری از چه روست؟ اینکه یکی هم صوفی باشد و هم خراباتی ، خود جای شگفتی است و باید بتواند پاسخ خردپذیری بدهد.

همینکه هوادار این دو رشته آموزاک ضد هم می‌باشد خود جای ایرادست. زیرا صوفی و خراباتی با آنکه هر دو اینجهان را بی‌ارج پنداشته‌اند ولی راه این با آن هیچگاه یکی نبوده. این دم از عشق بخدا می‌زند و به «وحدت وجود» باور دارد و درپی «طی مقامات» کردن ، با ریاضت‌کشی و تهذیب نفس به خدا پیوستن ، و او را دیدن است و آن درپی دم را غنیمت شمردن ، بخدا و آفرینش زبان‌درازی کردن ، «شرب مدام» و از خود بیخود شدن. چگونه در یک مغز هر دو‌ی این آموزاکها جا تواند گرفت؟!.

آری «همه‌رنگی و بیرنگی» درمیان مردم نیز کم نیست ولی فرق است میان بی‌بی‌سی و نادانانی که ناسازگاری این دو آموزاک را ندانسته به هر دو دل می‌بازند. این «همه‌رنگی و بیرنگیِ» بی‌بی‌سی از راه دیگریست. بی‌بی‌سی فرصت بدستش بیفتد عَلَم شیعیگری را که با صوفیگری و خراباتیگری ، هر دو ، ناسازگارست برمی‌افرازد و در پرده تبلیغ آن را نیز می‌کند. در همین کانال ما ویدئوهایی از ساخته‌های آنچنانی او گزارده و نکوهش کرده‌ایم.

بی‌بی‌سی به سستی خردهای ایرانیان نیک آگاهست و می‌داند که بیشتر ایرانیان از دریافتهایی که باید دارند تنها گوششان کار می‌کند. هرچه را چند بار شنیدند آن را بیگفتگو دانسته در دل جای بزرگی برایش باز می‌کنند و هیچگاه درپی سنجش و شناختن نیک و بد آن نیستند. اینست راز ساختن بی‌بی‌سی چنان مستندی را.

خدا را سپاس که کسروی ، آن پاکمرد یگانه‌ ، به بهای جانش راه راست را بما نشان داد و این فهمانید که بیگانگان از ستایش ادبیات زمان مغول چه خواست شومی در سر دارند. این فهمانید و ما را از فریب‌خواری از شرقشناسان رهانید. وگرنه ما هم امروز مستند بی‌بی‌سی و مانندهای آن را دلسوزانه و در جهت «اعتلای فرهنگ متعالی ایران» پنداشته با یک لذتی نشسته تماشا می‌کردیم.

فهم اینکه خواست بی‌بی‌سی از ساخت چنین مستندهایی چیست ، کار آسانی نبوده و هوشیار گردانیدن مردم از چنان نیرنگهایی تنها از خردمند و دانشمند دلیری همچون کسروی برمی‌آمده که دست خیانتکار شرقشناسان و سررشته‌داران و بنگاههای غربی را رو کند.

(فردا بخش سوم این گفتار خواهد آمد)

🔶 در پیرامون نظام آموزشی ما (تکه‌ی 7)

🔸 افزودن سربار اروپایی به بار سبک «ادبیات» ـ 1

این و مانند اینهاست که به فرزندان این توده ارمغان می‌دارند. می‌کوشند خردهای جوانان را سست و اندیشه‌هاشان را کوتاه گردانند. می‌خواهند چنانکه خود نوشته‌اند : «ما نیز باید مانند نیاکان خویش قدر این سرمایه‌های گرانبها را بدانیم ؛ ... با تلاش روزافزون خویش بر غنا و عظمت آنها بیفزاییم. این حقیقت را باور داشته باشیم که با وجود این میراث جاوید و سرمایه‌ی باارزش ـ که مایه‌ی سربلندی ما درمیان اقوام و ملل جهانست ـ می‌توانیم با نمایاندن دُرهایی از دریای ادب خویش بیگانگان را نیز از فرهنگ و ادب فارسی بهره‌مند سازیم».[1]

آیا براستی جهانیان ـ فریبکارانشان بکنار ـ این سخنان پست و فرومایه را «سرمایه‌های گرانبها» می‌دانند؟! آیا درپی آنند که از چنین پستیهایی که «فرهنگ و ادب فارسی» نام گرفته «بهره‌مند» گردند؟! آیا ما باید اینها را «میراث جاوید» فرهنگی بدانیم یا مخدرهای نیرومندی که ایرانیان را از هر گونه پیشرفتی بازمی‌دارد؟!

مگر ما خود اندیشه و خرد نداریم که چشم و گوش به اروپاییان داریم که درباره‌ی اینها چه می‌گویند؟! چرا باید گفته‌های فریب‌آمیزشان در نزد ما ارجی بدارد؟!. راستی آنست که آنها در دل خود اینها را نه دُر و گوهر بلکه سفال پاره و افیون توده‌ها می‌شمارند. اگر جز این بود اینها را بتوده‌های خود یاد می‌دادند.

چون سخن از اروپاییان شد این را نیز بگوییم که در این کتابها یک نیرنگی هم بکار بسته‌اند که هر جا توانسته‌اند پای یک «ادیب» یا «شرقشناس» اروپایی را بمیان آورده اندیشه‌ی او را درباره‌ی شاعری یا «عارفی» ایرانی برخ ما کشند.

مثلاً از گوته که در کتاب درسی یاد می‌کنند نه اینست که از خود گوته تکه‌ای درخور خواندن و پند آموختن بیاورند بلکه برای آنست که ستایشهای او از حافظ را بگوش جوانان بکشند. هرچه هست ما که زبان فارسی می‌دانیم در شعرهای حافظ یک معنی بخردانه‌ای نمی‌یابیم.[2] اینست در شگفت می‌شویم که او چگونه از خواندن ترجمه‌ی آنها بچنان ستایشهایی برخاسته. مثلاً ما نیک می‌دانیم که خواست حافظ از سرودن شعر سخنبازی و قافیه جفت گردانیدن بوده و معنی درجه‌ی دوم اهمیت را داشته. از اینجاست که گاهی شعر او در حال آنکه آهنگین می‌نماید از یک معنی خردپذیر تهیست. مثلاً این شعر :
رضا بداده بده وز جبین گره بگشا که بر من و تو در اختیار نگشاده است [3]

و دهها شعر او که معنی بسیار پست جبریگرانه دارد اگر گوته فهمیده و چشم بر آنها پوشیده و با آن حال همچنان حافظ را ستاییده باید گفت نافهم و یا بسیار فریبکار بوده. و اگر در ترجمه‌ی دیوان حافظ اینها نیامده یا دیگرش کرده‌اند باید گفت شعرهای دیگری را خوانده و ستاییده. در هر حال چنانکه گفته شد همه‌ی آوردن نام گوته برای بزرگ گردانیدن شاعر چرندگویی همچون حافظ بوده که بضرب ستایش یک اروپایی برایش آبرو در ایران دست و پا کنند.

شنیدنی است که گوته در یکجا در ستایش ازو می‌نویسد :

«حافظا ، دلم می‌خواهد از شیوه‌ی غزلسرایی تو تقلید کنم. همچون تو قافیه پردازم و غزل خویش را به ریزه‌کاریهای گفته‌ی تو بیارایم. نخست به معنی اندیشم و آنگاه بدان لباس الفاظ زیبا پوشانم». این خود نشان می‌هد که گوته (به فرض که نافهم و فریبکار نبوده) حافظ آشفته‌گو را نمی‌شناخته. این ستایش درباره‌ی هر شاعر دیگری درست آید درباره‌ی حافظ درست نمی‌آید. حافظ در یک غزل در هر بیتی از یک زمینه به زمینه‌ی دیگری می‌پرد و رشته‌ی اندیشه را از دست می‌هلد. رشته‌ی سخن در شعرهای او نه در دست معنی بلکه در دست قافیه می‌باشد ، پس چه جا دارد که گوته بگوید : دلم می‌خواهد از شیوه‌ی غزلسرایی تو تقلید کنم ... نخست به معنی اندیشم و آنگاه لباس الفاظ پوشانم؟!

پابرگیها :
[1] : همان 1/201
[2] : کتاب «حافظ چه می‌گوید؟» یا «در پیرامون ادبیات» دیده شود.
[3] : این شعر از همان کتاب درسی آورده شده.


.