🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش یکم :
🔸 عنوانهای پوچ یا مایه‌ی ننگ (تکه‌ی دو از سه)
دومین گام در شماره‌ی چهارم سال نخست برداشته شد. بدینسان که در صفحه‌ای از مهنامه نام کسانی که از عنوانهای پوچ وارسته و با سرفرازی بیزاری خود را از آنها آگاهی می‌دادند نوشته می‌شد :
«برای اینکه این کارِ نیک رواج بسیار گرفته بنتیجه‌ی ارجمندی برسد بهتر آن می‌دانیم که در آخر مجله یک صفحه را برای شناسانیدن این مردان وارسته خاص گردانیم و از همین شماره باین کار آغاز خواهیم کرد».
عنوان آن صفحه شنیدنی بود : «من از خان و میرزا بیزارم». نخست دو نام بیشتر در آن صفحه نمایان نشد که یکی خود کسروی بود. ولی سپس کسان دیگری از این کار استقبال کرده نامه نوشته خواستند نام ایشان نیز برده شود. چنانکه پس از چند شماره آن صفحه پر شد. سپس در سال دوم نیز گاهی سخن از القاب و عنوانهای پوچ می‌رفت و برخی شاعران شعرهایی در نکوهش آنها می‌فرستادند و پیمان چاپ می‌کرد. تا اینکه در مرداد ماه 1314 دولت بکار برجسته‌ای برخاست و با بیرون آوردن بخشنامه‌ای عنوانها و القاب بسیاری را «لغو» گردانید. از کارهای نیک زمان رضاشاه که نام برده می‌شود یکی هم باید این را یاد کنند.
پیمان در شماره‌ی نهم سال دوم خود با سخنانی پرشور این مژده را بخوانندگان می‌دهد :
«عنوانهای پوچ از میان رفت و ایران بیکبار از چرک و ننگ آنها پاک گردید. آری «خان» یادگار شوم چنگیز و هلاکو و «میرزا» بازمانده‌ی ننگین تیمور لنگ ایران را بدرود گفتند و «امیر» و «بیک» را نیز همراه خود بردند. زهی خرسندی! زهی شادکامی!
کنون جای آنست که یادی از دوست دیرین خودمان آقای دکتر افشار نماییم و بدستیاری پیمان درود برایشان ارمغان سازیم زیرا نخست ایشان بودند که این موضوع را در «آینده» عنوان نمودند سپس ما در پیمان دنبال کردیم و خدای را سپاس که باین نتیجه‌ی روشن رسیدیم. ...
ولی در اینجا نکته‌های چندی را باید بازنمود :
نخست چنانکه خان و میرزا و امیر و بیک و حضرتعالی و جناب مستطاب و دامت شوکته و زید اجلاله و مانند اینها از میان رفت باید «عرض می‌کنم» و «قربانت شوم» و «روحی فداک» و «معزی الیه» و «معظمٌ له» و «مخلص» و «بنده» و «ارادتمند» و «مشارٌ الیه» و «ضعیفه» و «چاکر» و «کمینه» و «دعاگو» و بسیار مانند اینها که همگی یادگار دوره‌های زبونی و بدبختی ایرانیان است نیز از میان برداشته شود و دامن زبان فارسی از این چرکها و ننگها پاک گردد.
بلکه باید «استاد معظم» و «فیلسوف شهیر» و «مدیر بی‌نظیر» و مانند اینها همگی از پشت سر «حضرت مستطاب اجل» راه برگیرند و زبان فارسی را از آسیب خود آسوده گردانند.
باید پس از این ایرانیان هرچه بتوانند بپاکی دل بکوشند و به هر اندازه که از این ننگین‌کاریها و نمایشهای چرکین می‌کاهند بر سادگی و پاکیزگی دل بیفزایند. هزار نفرین بر قرنهای شوم گذشته که این سرزمین را بدینسان آلوده گردانیده.
دوم : سرچشمه‌ی همه‌ی این چرکین‌کاریها خوی چاپلوسی بوده که بایستی هر کس در برابر زبردست‌تر از خود «چاکر خانه‌زاد» و «غلام حلقه‌بگوش» و «بنده‌ی بندگان آقا» باشد و جز «با آستان بلند بندگان او» گفتگو نتواند کرد. کنون هم ما اگر چاره‌ی چاپلوسی و فرومایگی را نکنیم باز یک رشته عنوانهای نوین دیگری پدید خواهد آمد. اگر در زمانهای گذشته عبارتهای غلام و چاکر و حضرت و مانند اینها را ابزار کار خود می‌گرفتند این زمان ابزارهای نوینی دیگر پیدا خواهند کرد و ننگهای دیگری پیش خواهند آورد.
باید بکوشیم بایرانیان درس آزادگی بدهیم. باید تلاش کنیم ریشه‌ی چاپلوسی را از ایران براندازیم. باید باینان بفهمانیم که دوستاری و هواخواهی و نیکخواهی باید در دل جای گزیند نه تنها بر سر زبان باشد. اگر کسی را دوست می‌دارید مهر او را در دل جا داده مهربانی ازو دریغ نگویید و در سختیها و افتادگیها دستگیری نمایید و هرگز بدی بَرو روا ندارید. اگر کارهای تاریخی پادشاهی شما را شیفته گردانیده از درون جان هواخواه او باشید و همیشه از خدا فیروزی و برتری او را خواستار شوید. به هر حال بستایش زبانی برنخیزید که مقصودتان رسیدن بگوش او و کسانش باشد زیرا این کار چاپلوسی است و یقین بدانید که مردان فیروزمند (1) هرگز فریب زبانبازی شما را نمی‌خورند وانگاه چون شما کسی را با زبان می‌ستایید و در دل خود پیشرفت کار خود را می‌خواهید ، بیگمان آن کس از شما دل آزرده خواهد بود و شما از چاپلوسی خود جز زیان سودی نخواهید برد. در این باره سخن بسیار است و ما مجال گفتگو بیش از این را نداریم.
👇
🔸 عنوانهای پوچ یا مایه‌ی ننگ (تکه‌ی دو از سه)
دومین گام در شماره‌ی چهارم سال نخست برداشته شد. بدینسان که در صفحه‌ای از مهنامه نام کسانی که از عنوانهای پوچ وارسته و با سرفرازی بیزاری خود را از آنها آگاهی می‌دادند نوشته می‌شد :
«برای اینکه این کارِ نیک رواج بسیار گرفته بنتیجه‌ی ارجمندی برسد بهتر آن می‌دانیم که در آخر مجله یک صفحه را برای شناسانیدن این مردان وارسته خاص گردانیم و از همین شماره باین کار آغاز خواهیم کرد».
عنوان آن صفحه شنیدنی بود : «من از خان و میرزا بیزارم». نخست دو نام بیشتر در آن صفحه نمایان نشد که یکی خود کسروی بود. ولی سپس کسان دیگری از این کار استقبال کرده نامه نوشته خواستند نام ایشان نیز برده شود. چنانکه پس از چند شماره آن صفحه پر شد. سپس در سال دوم نیز گاهی سخن از القاب و عنوانهای پوچ می‌رفت و برخی شاعران شعرهایی در نکوهش آنها می‌فرستادند و پیمان چاپ می‌کرد. تا اینکه در مرداد ماه 1314 دولت بکار برجسته‌ای برخاست و با بیرون آوردن بخشنامه‌ای عنوانها و القاب بسیاری را «لغو» گردانید. از کارهای نیک زمان رضاشاه که نام برده می‌شود یکی هم باید این را یاد کنند.
پیمان در شماره‌ی نهم سال دوم خود با سخنانی پرشور این مژده را بخوانندگان می‌دهد :
«عنوانهای پوچ از میان رفت و ایران بیکبار از چرک و ننگ آنها پاک گردید. آری «خان» یادگار شوم چنگیز و هلاکو و «میرزا» بازمانده‌ی ننگین تیمور لنگ ایران را بدرود گفتند و «امیر» و «بیک» را نیز همراه خود بردند. زهی خرسندی! زهی شادکامی!
کنون جای آنست که یادی از دوست دیرین خودمان آقای دکتر افشار نماییم و بدستیاری پیمان درود برایشان ارمغان سازیم زیرا نخست ایشان بودند که این موضوع را در «آینده» عنوان نمودند سپس ما در پیمان دنبال کردیم و خدای را سپاس که باین نتیجه‌ی روشن رسیدیم. ...
ولی در اینجا نکته‌های چندی را باید بازنمود :
نخست چنانکه خان و میرزا و امیر و بیک و حضرتعالی و جناب مستطاب و دامت شوکته و زید اجلاله و مانند اینها از میان رفت باید «عرض می‌کنم» و «قربانت شوم» و «روحی فداک» و «معزی الیه» و «معظمٌ له» و «مخلص» و «بنده» و «ارادتمند» و «مشارٌ الیه» و «ضعیفه» و «چاکر» و «کمینه» و «دعاگو» و بسیار مانند اینها که همگی یادگار دوره‌های زبونی و بدبختی ایرانیان است نیز از میان برداشته شود و دامن زبان فارسی از این چرکها و ننگها پاک گردد.
بلکه باید «استاد معظم» و «فیلسوف شهیر» و «مدیر بی‌نظیر» و مانند اینها همگی از پشت سر «حضرت مستطاب اجل» راه برگیرند و زبان فارسی را از آسیب خود آسوده گردانند.
باید پس از این ایرانیان هرچه بتوانند بپاکی دل بکوشند و به هر اندازه که از این ننگین‌کاریها و نمایشهای چرکین می‌کاهند بر سادگی و پاکیزگی دل بیفزایند. هزار نفرین بر قرنهای شوم گذشته که این سرزمین را بدینسان آلوده گردانیده.
دوم : سرچشمه‌ی همه‌ی این چرکین‌کاریها خوی چاپلوسی بوده که بایستی هر کس در برابر زبردست‌تر از خود «چاکر خانه‌زاد» و «غلام حلقه‌بگوش» و «بنده‌ی بندگان آقا» باشد و جز «با آستان بلند بندگان او» گفتگو نتواند کرد. کنون هم ما اگر چاره‌ی چاپلوسی و فرومایگی را نکنیم باز یک رشته عنوانهای نوین دیگری پدید خواهد آمد. اگر در زمانهای گذشته عبارتهای غلام و چاکر و حضرت و مانند اینها را ابزار کار خود می‌گرفتند این زمان ابزارهای نوینی دیگر پیدا خواهند کرد و ننگهای دیگری پیش خواهند آورد.
باید بکوشیم بایرانیان درس آزادگی بدهیم. باید تلاش کنیم ریشه‌ی چاپلوسی را از ایران براندازیم. باید باینان بفهمانیم که دوستاری و هواخواهی و نیکخواهی باید در دل جای گزیند نه تنها بر سر زبان باشد. اگر کسی را دوست می‌دارید مهر او را در دل جا داده مهربانی ازو دریغ نگویید و در سختیها و افتادگیها دستگیری نمایید و هرگز بدی بَرو روا ندارید. اگر کارهای تاریخی پادشاهی شما را شیفته گردانیده از درون جان هواخواه او باشید و همیشه از خدا فیروزی و برتری او را خواستار شوید. به هر حال بستایش زبانی برنخیزید که مقصودتان رسیدن بگوش او و کسانش باشد زیرا این کار چاپلوسی است و یقین بدانید که مردان فیروزمند (1) هرگز فریب زبانبازی شما را نمی‌خورند وانگاه چون شما کسی را با زبان می‌ستایید و در دل خود پیشرفت کار خود را می‌خواهید ، بیگمان آن کس از شما دل آزرده خواهد بود و شما از چاپلوسی خود جز زیان سودی نخواهید برد. در این باره سخن بسیار است و ما مجال گفتگو بیش از این را نداریم.
👇
نکته‌ی سوم آنکه برداشتن خان و میرزا یا دیگر لقبها و عنوانها اثرش برای امروز و آینده می‌باشد و برای گذشته اثری نخواهد داشت. بدینسان که اگر ما تاریخ ایران را می‌نویسیم دیگر نباید از نامهای گذشتگان هم این کلمه‌ها براندازیم بلکه باید آنها بجای خود بماند. این سخن را برای آن می‌نویسیم که کسی نامهای نوشته بما ایراد می‌گیرد که با همه‌ی بدگویی از لقب و عنوان باز خودتان در تاریخ آذربایجان همه را با لقب یاد می‌کنید می‌گوید : چرا بجای آقای محتشم‌السلطنه «آقای اسفندیاری» نمی‌نویسید؟
می‌گوییم ما از هر زمانی که سخن می‌رانیم باید از هر باره عبارتهای آن زمان را بکار ببریم و نامها را جز بدانسان که بوده یاد نکنیم. ما هرگز نخواهیم توانست خواجه نظام‌الملک وزیر ملکشاه را آقای نظام‌الملک بگوییم یا لقبش را انداخته نامش را یاد نماییم. همچنان شاه عباس را عباس شاه نمی‌توانیم خواند و ستارخان را «آقا ستار» نمی‌توانیم گفت.
در تاریخ آذربایجان هم ناگزیریم نامها را بدانسان که آن روز بوده بیاوریم و اگر این نکنیم درخور ایراد خواهد بود.
این لقبها و عنوانها که در تاریخ بازمی‌ماند بهترین نشانه خواهد بود که در سایه‌ی پراکندگی کار ایران در قرنهای گذشته ، خردها چندان پست گردیده و نادانی چندان چیره شده بوده که کسانی پایبند عنوانهای پوچ می‌شده‌اند و بر آنها اثر بار می‌کرده‌اند. بلکه آن را کار مهمی شمرده برایش قاعده یا آیینی پدید آورده بودند که اگر کسی بجای «حضرتعالی» به یکی «جنابعالی» می‌گفت آن کس برمی‌آشفت و آن را اهانتی بر خود می‌پنداشت. اگر در عنوان نامه به یکی بجای «قربانت شوم» «فدایت شوم» می‌نوشتند صد گله از آن برمی‌خاست. این بود اندازه‌ی پستی خردها».
ما کوتاه‌شده‌ی گفتارهای بالا را آوردیم زیرا نخست ، یک تکه از آن بخشنامه‌ی دولت بود و دوم ، خشنودانه امروز بخش بزرگی از آن نادانیها که درمیان توده رواج داشت از میان برخاسته و پابندی مردم به این عنوانهای پوچ کمتر گردیده. کسانی اگر بخواهند بدانند پابندی مردم به آنها تا به چه پایه بوده می‌توانند آن گفتارها را که از دیده‌ی تاریخی نیز ارجدارست از خود مهنامه یافته بخوانند.
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ درست این واژه از روی قاعده‌ی زبان «فیروزیمند» است. کسروی نیز سپس بجای آن «فیروز» و بجای «فیروزمندانه» واژه‌ی «فیروزانه» بکار برده است.
.
می‌گوییم ما از هر زمانی که سخن می‌رانیم باید از هر باره عبارتهای آن زمان را بکار ببریم و نامها را جز بدانسان که بوده یاد نکنیم. ما هرگز نخواهیم توانست خواجه نظام‌الملک وزیر ملکشاه را آقای نظام‌الملک بگوییم یا لقبش را انداخته نامش را یاد نماییم. همچنان شاه عباس را عباس شاه نمی‌توانیم خواند و ستارخان را «آقا ستار» نمی‌توانیم گفت.
در تاریخ آذربایجان هم ناگزیریم نامها را بدانسان که آن روز بوده بیاوریم و اگر این نکنیم درخور ایراد خواهد بود.
این لقبها و عنوانها که در تاریخ بازمی‌ماند بهترین نشانه خواهد بود که در سایه‌ی پراکندگی کار ایران در قرنهای گذشته ، خردها چندان پست گردیده و نادانی چندان چیره شده بوده که کسانی پایبند عنوانهای پوچ می‌شده‌اند و بر آنها اثر بار می‌کرده‌اند. بلکه آن را کار مهمی شمرده برایش قاعده یا آیینی پدید آورده بودند که اگر کسی بجای «حضرتعالی» به یکی «جنابعالی» می‌گفت آن کس برمی‌آشفت و آن را اهانتی بر خود می‌پنداشت. اگر در عنوان نامه به یکی بجای «قربانت شوم» «فدایت شوم» می‌نوشتند صد گله از آن برمی‌خاست. این بود اندازه‌ی پستی خردها».
ما کوتاه‌شده‌ی گفتارهای بالا را آوردیم زیرا نخست ، یک تکه از آن بخشنامه‌ی دولت بود و دوم ، خشنودانه امروز بخش بزرگی از آن نادانیها که درمیان توده رواج داشت از میان برخاسته و پابندی مردم به این عنوانهای پوچ کمتر گردیده. کسانی اگر بخواهند بدانند پابندی مردم به آنها تا به چه پایه بوده می‌توانند آن گفتارها را که از دیده‌ی تاریخی نیز ارجدارست از خود مهنامه یافته بخوانند.
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ درست این واژه از روی قاعده‌ی زبان «فیروزیمند» است. کسروی نیز سپس بجای آن «فیروز» و بجای «فیروزمندانه» واژه‌ی «فیروزانه» بکار برده است.
.
🔶 یک نبرد دیگری که باید کنیم
🔸 تکه‌ی یک از پنج
از چندیست که یک زمینه‌ای را بدیده گرفته می‌خواستم گفتاری در آن باره نویسم از این شماره بشماره‌ی دیگر می‌انداختم. ولی بتازگی خیره‌رویی یک روزنامه وادارم می‌کند که بآن زمینه پردازم و آنچه نوشتنی است بنویسم. لیکن نخست بآن روزنامه پرداخته و پاسخش داده سپس بخود زمینه بازخواهم گشت.
1ـ خشکه‌فیلسوفی
خشکه‌فیلسوفی چیست؟.. «خشکه‌فیلسوفی» نامیست که ما به یکی از نادانیهای توده‌ی ایران داده‌ایم. در این توده‌ی بدبخت از بس بیماریها فراوانست به بیشتر آنها نامی گزارده نشده است و ما ناچاریم خود نامی بآنها گزاریم.
خشکه‌فیلسوفی آنست که مثلاً شما اگر در نشستی سخن از زیانهای صوفیگری و از بدیهای آن می‌رانید و یکی از صوفیان یا از هواداران ایشان بشما پاسخ می‌دهد ، در آن میان می‌بینید ناگهان کسی بی‌آنکه بداند صوفیگری چیست و صوفیان چه میگویند ، و بی‌آنکه بایرادهای شما و بپاسخهای آن صوفی گوش داده و فهمیده باشد ، تنها بنام خودنمایی از گوشه‌ای بسخن پرداخت و با یک لحن فیلسوفانه چنین گفت : «آقای فلان ، حقیقت اینست که شما افراط می‌کنید و آن آقا هم تفریط می‌کند. در اینکه صوفیگری عیبهایی دارد حرف نیست ، ولی نه بآن اندازه که شما می‌گویید» ، می‌بینید این را گفت و به هر دوی شما برتری فروخت و بخود بالید. اینست معنی خشکه‌فیلسوفی. خشکه فیلسوفی آنست که کسی تنها با یاد گرفتن دو کلمه‌ی «افراط و تفریط» یا ازبر داشتن یک مصرع «نه بآن شوری شوری نه باین بی‌نمکی» در هر گفتگویی داوری فیلسوفانه کند و بهمگی مردم برتری فروشد.
این یک شیوه‌ایست که بیشتر ایرانیان درسخوانده می‌دارند و هر گفتگویی که میانه‌ی دو تن یا دو دسته پیش آید همین رفتار را کنند. باشد در زمانهای آینده که روانها درست و خردها نیرومند خواهد بود کسانی این را بآسانی باور نکنند ـ بآسانی باور نکنند که کسی در زمینه‌ای که هیچ آگاهی نداشته بداوری می‌پرداخته. بآسانی باور نکنند که در هر گفتگویی میانه را می‌گرفته! این نادانی شگفتیست و باور کردنش دشوار است ، ولی چه باید کرد که ما امروز آن را با دیده می‌بینیم و یکی از رنجهای ما از این راه می‌باشد.
از روزی که ما پیمان را بنیاد گزاردیم در هر سخنی که می‌نوشتیم یک دسته بهایهوی می‌پرداختند ، و یک دسته‌ی دیگری از این راه پیش می‌آمدند. هنوز شماره‌ی دوم یا سوم مهنامه تازه بیرون آمده بود که دیدیم روزنامه‌ای در اسپهان به همان رفتار برخاسته ، باینمعنی که ما را دشمن «تمدن» پنداشته و جوانان را نیز در هواداری از تمدن تندرو شناخته و اینست فیلسوفانه پند داده که نه باید همچون جوانان درباره‌ی «تمدن» به «افراط» گرایید و نه همچون پیمان به «تفریط» پرداخت. در حالی که او نه معنی «تمدن» را می‌دانست و نه گفته‌های ما را نیک خوانده و فهمیده بود. اینبود ما ناچار شده پرسیدیم : «تمدن چیست؟.» که دیگر پاسخی نشنیدیم.
سپس که از بیهودگی شعر بسخن پرداختیم کسانی به نزد من می‌آمدند و چنین می‌گفتند : «این مطلب شما بی‌اساس که نیست لیکن باید دید ما از این شعرها چه قسمتهایی را لازم داریم. همه را که دور نباید ریخت». می‌دیدم بدبختان گفته‌های مرا نخوانده‌اند و تنها از اینکه شنیده‌اند که ما از شاعران بد می‌نویسیم فرصت یافته‌اند که بیایند و خشکه‌فیلسوفی کنند.
فراموش نکرده‌ام یکی از آنان یک ملای جوان قمی بود که شبی ، یکه‌کاره بخانه‌ی من آمده بود که پندهایی دهد ، یا بهتر گویم : به خشکه‌فیلسوفی پردازد و چون درمیان سخنانش می‌گفت : «شما تند می‌روید ، همه‌ی شعرها را دور نباید ریخت ، نیکها را از بدها جدا باید کرد» ، من ناچار شده پرسیدم : «نیک و بد را از چه خواهید شناخت؟.. چه قاعده‌ای برای آن اندیشیده‌اید؟!..». دیدم درمانده پاسخی نتوانست ، و برای آنکه سخن دیگری بمیان آورد چنین گفت : «آخر شما می‌توانستید شعرا را طوری انتقاد کنید که نرنجند» ، گفتم : خواهشمندم شما آن را کنید. شما یک گفتاری بنویسید که بدیهای شعر و زیانهای آن را بگویید و کاری کنید که رنجش‌آور نیز نباشد ، چنین گفتاری نوشته بیاورید ما بچاپ رسانیم. گفت : «من قلم ندارم ، نمی‌توانم مقاله نوشت».
دیگری از ایشان یک ملای تبریزی بود که چون ما در پیمان نام دین می‌بردیم می‌پنداشت که خواستمان کیش اوست از اینرو خود را بما می‌بست ، و این مرد که بارها به نزد من آمدی همیشه این جمله را گفتی : «ولی شما تند می‌روید». یک روزی گفتم : چه کار کنم که تندروی نباشد؟.. چه سخنانی را بنویسم؟. از پاسخ درماند و چنین گفت : «شما خودتان بهتر می‌دانید ، کاری کنید که تندروی نباشد». گفتم : اگر من خودم بهتر می‌دانم دیگر چه جای پند دادن شماست؟!.
👇
🔸 تکه‌ی یک از پنج
از چندیست که یک زمینه‌ای را بدیده گرفته می‌خواستم گفتاری در آن باره نویسم از این شماره بشماره‌ی دیگر می‌انداختم. ولی بتازگی خیره‌رویی یک روزنامه وادارم می‌کند که بآن زمینه پردازم و آنچه نوشتنی است بنویسم. لیکن نخست بآن روزنامه پرداخته و پاسخش داده سپس بخود زمینه بازخواهم گشت.
1ـ خشکه‌فیلسوفی
خشکه‌فیلسوفی چیست؟.. «خشکه‌فیلسوفی» نامیست که ما به یکی از نادانیهای توده‌ی ایران داده‌ایم. در این توده‌ی بدبخت از بس بیماریها فراوانست به بیشتر آنها نامی گزارده نشده است و ما ناچاریم خود نامی بآنها گزاریم.
خشکه‌فیلسوفی آنست که مثلاً شما اگر در نشستی سخن از زیانهای صوفیگری و از بدیهای آن می‌رانید و یکی از صوفیان یا از هواداران ایشان بشما پاسخ می‌دهد ، در آن میان می‌بینید ناگهان کسی بی‌آنکه بداند صوفیگری چیست و صوفیان چه میگویند ، و بی‌آنکه بایرادهای شما و بپاسخهای آن صوفی گوش داده و فهمیده باشد ، تنها بنام خودنمایی از گوشه‌ای بسخن پرداخت و با یک لحن فیلسوفانه چنین گفت : «آقای فلان ، حقیقت اینست که شما افراط می‌کنید و آن آقا هم تفریط می‌کند. در اینکه صوفیگری عیبهایی دارد حرف نیست ، ولی نه بآن اندازه که شما می‌گویید» ، می‌بینید این را گفت و به هر دوی شما برتری فروخت و بخود بالید. اینست معنی خشکه‌فیلسوفی. خشکه فیلسوفی آنست که کسی تنها با یاد گرفتن دو کلمه‌ی «افراط و تفریط» یا ازبر داشتن یک مصرع «نه بآن شوری شوری نه باین بی‌نمکی» در هر گفتگویی داوری فیلسوفانه کند و بهمگی مردم برتری فروشد.
این یک شیوه‌ایست که بیشتر ایرانیان درسخوانده می‌دارند و هر گفتگویی که میانه‌ی دو تن یا دو دسته پیش آید همین رفتار را کنند. باشد در زمانهای آینده که روانها درست و خردها نیرومند خواهد بود کسانی این را بآسانی باور نکنند ـ بآسانی باور نکنند که کسی در زمینه‌ای که هیچ آگاهی نداشته بداوری می‌پرداخته. بآسانی باور نکنند که در هر گفتگویی میانه را می‌گرفته! این نادانی شگفتیست و باور کردنش دشوار است ، ولی چه باید کرد که ما امروز آن را با دیده می‌بینیم و یکی از رنجهای ما از این راه می‌باشد.
از روزی که ما پیمان را بنیاد گزاردیم در هر سخنی که می‌نوشتیم یک دسته بهایهوی می‌پرداختند ، و یک دسته‌ی دیگری از این راه پیش می‌آمدند. هنوز شماره‌ی دوم یا سوم مهنامه تازه بیرون آمده بود که دیدیم روزنامه‌ای در اسپهان به همان رفتار برخاسته ، باینمعنی که ما را دشمن «تمدن» پنداشته و جوانان را نیز در هواداری از تمدن تندرو شناخته و اینست فیلسوفانه پند داده که نه باید همچون جوانان درباره‌ی «تمدن» به «افراط» گرایید و نه همچون پیمان به «تفریط» پرداخت. در حالی که او نه معنی «تمدن» را می‌دانست و نه گفته‌های ما را نیک خوانده و فهمیده بود. اینبود ما ناچار شده پرسیدیم : «تمدن چیست؟.» که دیگر پاسخی نشنیدیم.
سپس که از بیهودگی شعر بسخن پرداختیم کسانی به نزد من می‌آمدند و چنین می‌گفتند : «این مطلب شما بی‌اساس که نیست لیکن باید دید ما از این شعرها چه قسمتهایی را لازم داریم. همه را که دور نباید ریخت». می‌دیدم بدبختان گفته‌های مرا نخوانده‌اند و تنها از اینکه شنیده‌اند که ما از شاعران بد می‌نویسیم فرصت یافته‌اند که بیایند و خشکه‌فیلسوفی کنند.
فراموش نکرده‌ام یکی از آنان یک ملای جوان قمی بود که شبی ، یکه‌کاره بخانه‌ی من آمده بود که پندهایی دهد ، یا بهتر گویم : به خشکه‌فیلسوفی پردازد و چون درمیان سخنانش می‌گفت : «شما تند می‌روید ، همه‌ی شعرها را دور نباید ریخت ، نیکها را از بدها جدا باید کرد» ، من ناچار شده پرسیدم : «نیک و بد را از چه خواهید شناخت؟.. چه قاعده‌ای برای آن اندیشیده‌اید؟!..». دیدم درمانده پاسخی نتوانست ، و برای آنکه سخن دیگری بمیان آورد چنین گفت : «آخر شما می‌توانستید شعرا را طوری انتقاد کنید که نرنجند» ، گفتم : خواهشمندم شما آن را کنید. شما یک گفتاری بنویسید که بدیهای شعر و زیانهای آن را بگویید و کاری کنید که رنجش‌آور نیز نباشد ، چنین گفتاری نوشته بیاورید ما بچاپ رسانیم. گفت : «من قلم ندارم ، نمی‌توانم مقاله نوشت».
دیگری از ایشان یک ملای تبریزی بود که چون ما در پیمان نام دین می‌بردیم می‌پنداشت که خواستمان کیش اوست از اینرو خود را بما می‌بست ، و این مرد که بارها به نزد من آمدی همیشه این جمله را گفتی : «ولی شما تند می‌روید». یک روزی گفتم : چه کار کنم که تندروی نباشد؟.. چه سخنانی را بنویسم؟. از پاسخ درماند و چنین گفت : «شما خودتان بهتر می‌دانید ، کاری کنید که تندروی نباشد». گفتم : اگر من خودم بهتر می‌دانم دیگر چه جای پند دادن شماست؟!.
👇
از اینگونه چندانست که بشمار نیاید. بتازگی هم یک روزنامه‌ای در تهران ـ روزنامه‌ای که نویسنده‌ی آن باروپا رفته و سالها درس خوانده و بازگشته ولی بجای آنکه دانشی از خود نشان دهد و سودی به هم‌میهنانش برساند یک دستگاه دلخکی پهناوری راه انداخته و همچون زنبور به هر که می‌رسد نیشی می‌زند و آن را هنری از خود می‌پندارد ، و گاهی نیز به پرچم می‌پردازد و نیش فرومی‌برد ـ در یکی از شماره‌هایش بدگوییها از شعر و شاعری کرده ، و آنگاه نام «کتابسوزان» برده و باز بهوس نیش زدن افتاده و چنین گفته : «نه به آن شوری شوری نه باین بی‌نمکی».
این بدبخت می‌پندارد که کار ما با شاعران از روی کینه و دشمنیست و اینست تند می‌رویم ، و نمی‌داند که آنچه ما درباره‌ی شاعران یا دیگران نوشته‌ایم و می‌نویسیم یک رشته آمیغهاییست همسنگ دانشها ، که نه چیزی بآنها توان افزود و نه چیزی از آن توان کاست. این بیچارگان نمی‌دانند که زندگانی بازیچه نیست ، نمی‌دانند جهان بدلخواه این و آن نمی‌گردد ، نمی‌دانند یک توده و پیشرفت و پسرفت آنها از روی یک آیین استواریست که بدلخواه کسی دیگر نشود.
ببینید نادانی تا چه اندازه است که هیچ نمی‌دانند ما چه می‌گوییم ، و سخنمان چیست ، و دلیلمان کدامست ، درباره‌ی شاعران چه نوشته‌ایم ... و با اینحال در برابر ما می‌ایستند و گفتگو بمیان می‌آورند. این خود نمونه‌ای از دُژآگاهی ایشانست.
این همان رفتاریست که ملایان و کشیشان در برابر دانشمندان کرده‌اند که بی‌آنکه بدانند آنان چه میگویند و دلیلهاشان چیست آغاز کرده‌اند به بد گفتن و ریشخند کردن. اینرا نوشته‌ام که بیست و چند سال پیش که در تبریز می‌بودم یک ملایی روزی مرا دیده چنین گفت : «طبیعیها[=مادّی‌ها]ی فرنگستان چه میگویند؟. من می‌خواهم بآنها رد نویسم». گفتم : شما که نمی‌دانید آنها چه میگویند چگونه آماده شده‌اید که ردی بنویسید؟!. یک پاسخی داد که بی‌معنی‌تر از سخن نخستش بود. گفت : «مگر شما شک دارید که طبیعیها باطلند؟!..».
این «متجددین» نیز با نوشته‌های ما همان رفتار را می‌کنند. از دور چیزهایی شنیده‌اند که باید یا به نزدیک آیند و کتابهای ما را بگیرند و بخوانند و بیندیشند و پس از آن اگر سخنی داشتند بگویند ، و یا بخاموشی گراییده بسخنی نپردازند. اینست رفتاری که از یک مرد باخردی چشم توان داشت. ولی شما می‌بینید که اینان نه آن می‌کنند و نه این. بلکه همان رفتار دژآگاهانه‌ی ملایان را دنبال می‌کنند.
یکی از آن روزنامه‌نویس بپرسد : کتابسوزان چیست؟.. چرا کتابها را می‌سوزانند؟.. چه دلیلی می‌دارند؟.. چه عنوانی می‌آورند؟.. شما که آنها را تندرو می‌شماری خودت چه می‌گویی؟!. بگفته‌ی خودت که شاعران بد بوده‌اند ، پس با کتابهای آنها چه باید کرد؟.. اینها را که پرسید خواهید دید بهیچ یکی پاسخ درستی نمی‌دارد ، بلکه راستی آنست که هیچ در این باره‌ها نیندیشیده ، هیچی نمی‌داند و تنها آن می‌خواهد که ، با یک مصرع که از بس نابجا گفته شده بسیار بی‌معنی گردیده ، خشکه‌فیلسوفی نماید و یک نیشی به پاکدینان زده بگذرد. اینست خواست او.
(پرچم نیمه‌ماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی دهم ـ نیمه‌ی دوم مرداد ماه 1322)
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش یکم :
🔸 عنوانهای پوچ یا مایه‌ی ننگ (تکه‌ی سه از سه)
در شماره‌ی دوم سال دوم فراهانی نام خواننده‌ای در این زمینه چنین می‌نویسد :
«در قسمت القاب خارجی (خان و میرزا و غیرها) و الغای آن لزوماً می‌نگارد : این پیشنهادی که فرموده‌اید عملی نیست. جز آنکه القابی بلغت پارسی پیدا نموده بجای آنها بگذاریم و درین صورت می‌توان امیدوار بعملی شدن پیشنهاد مزبور گردید و الا خیر. مثلاً کلمه‌ی (شت ـ اشو ـ تیمسار ـ راد) بد نیست و البته آن وجود محترم بیشتر و بهتر لغاتی سراغ داشته در صورت مقتضی بنگارش و تعیین موارد استعمال هر یک (که کدام بجای آقا و کدام بجای خان و کدام بجای شیخ یا حضرت یا جناب است) اقدام خواهند فرمود».
پیمان بدینسان پاسخ می‌دهد :
«در زمینه‌ی لقب ما با شما هم‌اندیشه و همداستان نیستیم. زیرا اینگونه لقبها چه بفارسی و چه بعربی یا زبان دیگر جز همدیگر را دست انداختن و بریش یکدیگر خندیدن نیست. آن دو مردی که بهمدیگر می‌رسند و پیاپی لقبهای حضرت عالی و جناب مستطاب عالی و مانند اینها را بر زبان می‌رانند کاش بجای همه‌ی آنها یک جو مهر داشتند و دلشان با یکدیگر پاک بود. اگر مردم ساده‌وار یکدیگر را آقای فلان بخوانند چه عیبی در کار خواهد بود؟! مگر بزرگی و ارجمندی و یا والاتباری با این کلمه‌های پوچ است؟! کار این لقبها درست مانند آنست که در زمانهای پیشین کسانی از طلبه بجای دانش بیشتر عمامه‌ی خود را بزرگتر می‌ساختند و با اینحال همیشه رسوا بودند و همه کس ایشان را به بیسوادی می‌شناخت. کنون این عنوانهای پوچ هم یک خروارش ارزش یک جو شرافت و سرفرازی را ندارد».
در شماره‌ی چهارم سال دوم نیز پیمان به خرده‌گیری دیگری پاسخی می‌دهد که چون به زمینه‌ی این گفتار بستگی دارد در زیر می‌آید :
«خرده‌گیری پایین از قم رسیده که نخست آن را آورده سپس بپاسخ می‌پردازیم :
درباره‌ی القاب و عنوانها که پاسخ فراهانی را داده بودید و همچنین در شماره‌های سال اول نوشته بودید که ما از حضرت و جناب پرهیز داریم و بیزاریم اگر مردم یکدیگر را آقا بخوانند چه عیب دارد؟ ما بشما می‌گوییم استعمال القاب و عنوان اگر بد است باید بهیچ کس و هیچ گونه از او استعمال نشود مگر آقا عنوان نیست؟ جناب و حضرت با آقا چه تفاوتی دارند؟ هر سه عنوانند. دیگر اینکه بسیاری از این لقبها دلالت بر معانی دارند چون شیخ و سید و ملا (در استعمال ایرانیها) مثلاً اگر بکسی بگویند شیخ حسن و ملاحسین دانسته می‌شود که اینها دانشمند و اهل علمند و همچنین اگر بگویند سید جعفر دانسته می‌شود که او را با پیغمبر خویشاوندی است. ما چون شما را سید احمد می‌خوانند دانستیم که با پیغمبر خویشی دارید گذشته از اینها اگر خود شما در خیابان درمیان انبوه مردم ایستاده باشید و کسی از دور بآواز بلند شما را احمد بخواند آیا شما دغدغه بر خود راه نمی‌دهید خجل نمی‌شوید؟ باکتان نمی‌شود؟
دستور پیغمبر ماست که نام مردم را نیک ببرید تا دوستی شما در دل آنها جایگزین شود. ...
قم ـ علی‌رضا خداپرست
می‌گوییم در لقب و عنوان ما به «آقا» هم پایبندی نداریم : زیرا برای آن نیز جهت خردپسندی پیدا نمی‌کنیم. «آقا» در ترکی بمعنی برادر بزرگتر بوده چنانکه «اَینی» برادر کوچکتر را می‌گفته‌اند. امروز هم اگر کسی کلمه را بآن معنی بکار برد چون مهربانی و نوازش را نشان می‌دهد می‌توان عذری برای او اندیشید. ولی کنون در فارسی آن را بجای کلمه‌ی «خواجه» بکار می‌برند و مقصود بندگی نمودن و فروتنی نشان دادن می‌باشد و اینست که جهت خردپسندی ندارد.
اگر نام برای نشان دادن «نامدار» می‌باشد دیگر این پیرایه‌های بیجا برای چیست؟!
این مثل را در جای دیگری یاد کرده‌ایم و در اینجا تکرار می‌کنیم : در تبریز سیاهی بلال نام تن ستبر و بالای بلندی داشت و کارش ویلگردی و بیکاری بود و چون هرچه کهنه‌پاره از مزبله‌ها پیدا می‌کرد بدور پاهای خود می‌پیچید و بدینسان هر پایش چندان بزرگ و سنگین می‌شد که ناگزیر بود آنها را بر زمین بکشد و راه را بسیار آهسته بپیماید بهمین جهت مردم او را دیوانه‌اش می‌شمردند.
ولی من می‌پرسم : آیا چه فرقی میانه‌ی او و کسانی هست که هرچه کلمه‌ی پوچ و بی‌مغز پیدا می‌کنند بر پس و پیش نامهای خود می‌افزایند؟ اگر کار بیهوده کردن نشان دیوانگی است پس چرا ما آن کسانی را که دربند عنوانهای پوچ می‌باشند و ارج و بهایی بآنها می‌دهند سبکمغز کوتاه‌خرد نپنداریم؟!
آدمیان همه از خاکند و همه بخاک بازمی‌گردند. نادان آن کس که بر دیگری فزونی جوید!
👇
🔸 عنوانهای پوچ یا مایه‌ی ننگ (تکه‌ی سه از سه)
در شماره‌ی دوم سال دوم فراهانی نام خواننده‌ای در این زمینه چنین می‌نویسد :
«در قسمت القاب خارجی (خان و میرزا و غیرها) و الغای آن لزوماً می‌نگارد : این پیشنهادی که فرموده‌اید عملی نیست. جز آنکه القابی بلغت پارسی پیدا نموده بجای آنها بگذاریم و درین صورت می‌توان امیدوار بعملی شدن پیشنهاد مزبور گردید و الا خیر. مثلاً کلمه‌ی (شت ـ اشو ـ تیمسار ـ راد) بد نیست و البته آن وجود محترم بیشتر و بهتر لغاتی سراغ داشته در صورت مقتضی بنگارش و تعیین موارد استعمال هر یک (که کدام بجای آقا و کدام بجای خان و کدام بجای شیخ یا حضرت یا جناب است) اقدام خواهند فرمود».
پیمان بدینسان پاسخ می‌دهد :
«در زمینه‌ی لقب ما با شما هم‌اندیشه و همداستان نیستیم. زیرا اینگونه لقبها چه بفارسی و چه بعربی یا زبان دیگر جز همدیگر را دست انداختن و بریش یکدیگر خندیدن نیست. آن دو مردی که بهمدیگر می‌رسند و پیاپی لقبهای حضرت عالی و جناب مستطاب عالی و مانند اینها را بر زبان می‌رانند کاش بجای همه‌ی آنها یک جو مهر داشتند و دلشان با یکدیگر پاک بود. اگر مردم ساده‌وار یکدیگر را آقای فلان بخوانند چه عیبی در کار خواهد بود؟! مگر بزرگی و ارجمندی و یا والاتباری با این کلمه‌های پوچ است؟! کار این لقبها درست مانند آنست که در زمانهای پیشین کسانی از طلبه بجای دانش بیشتر عمامه‌ی خود را بزرگتر می‌ساختند و با اینحال همیشه رسوا بودند و همه کس ایشان را به بیسوادی می‌شناخت. کنون این عنوانهای پوچ هم یک خروارش ارزش یک جو شرافت و سرفرازی را ندارد».
در شماره‌ی چهارم سال دوم نیز پیمان به خرده‌گیری دیگری پاسخی می‌دهد که چون به زمینه‌ی این گفتار بستگی دارد در زیر می‌آید :
«خرده‌گیری پایین از قم رسیده که نخست آن را آورده سپس بپاسخ می‌پردازیم :
درباره‌ی القاب و عنوانها که پاسخ فراهانی را داده بودید و همچنین در شماره‌های سال اول نوشته بودید که ما از حضرت و جناب پرهیز داریم و بیزاریم اگر مردم یکدیگر را آقا بخوانند چه عیب دارد؟ ما بشما می‌گوییم استعمال القاب و عنوان اگر بد است باید بهیچ کس و هیچ گونه از او استعمال نشود مگر آقا عنوان نیست؟ جناب و حضرت با آقا چه تفاوتی دارند؟ هر سه عنوانند. دیگر اینکه بسیاری از این لقبها دلالت بر معانی دارند چون شیخ و سید و ملا (در استعمال ایرانیها) مثلاً اگر بکسی بگویند شیخ حسن و ملاحسین دانسته می‌شود که اینها دانشمند و اهل علمند و همچنین اگر بگویند سید جعفر دانسته می‌شود که او را با پیغمبر خویشاوندی است. ما چون شما را سید احمد می‌خوانند دانستیم که با پیغمبر خویشی دارید گذشته از اینها اگر خود شما در خیابان درمیان انبوه مردم ایستاده باشید و کسی از دور بآواز بلند شما را احمد بخواند آیا شما دغدغه بر خود راه نمی‌دهید خجل نمی‌شوید؟ باکتان نمی‌شود؟
دستور پیغمبر ماست که نام مردم را نیک ببرید تا دوستی شما در دل آنها جایگزین شود. ...
قم ـ علی‌رضا خداپرست
می‌گوییم در لقب و عنوان ما به «آقا» هم پایبندی نداریم : زیرا برای آن نیز جهت خردپسندی پیدا نمی‌کنیم. «آقا» در ترکی بمعنی برادر بزرگتر بوده چنانکه «اَینی» برادر کوچکتر را می‌گفته‌اند. امروز هم اگر کسی کلمه را بآن معنی بکار برد چون مهربانی و نوازش را نشان می‌دهد می‌توان عذری برای او اندیشید. ولی کنون در فارسی آن را بجای کلمه‌ی «خواجه» بکار می‌برند و مقصود بندگی نمودن و فروتنی نشان دادن می‌باشد و اینست که جهت خردپسندی ندارد.
اگر نام برای نشان دادن «نامدار» می‌باشد دیگر این پیرایه‌های بیجا برای چیست؟!
این مثل را در جای دیگری یاد کرده‌ایم و در اینجا تکرار می‌کنیم : در تبریز سیاهی بلال نام تن ستبر و بالای بلندی داشت و کارش ویلگردی و بیکاری بود و چون هرچه کهنه‌پاره از مزبله‌ها پیدا می‌کرد بدور پاهای خود می‌پیچید و بدینسان هر پایش چندان بزرگ و سنگین می‌شد که ناگزیر بود آنها را بر زمین بکشد و راه را بسیار آهسته بپیماید بهمین جهت مردم او را دیوانه‌اش می‌شمردند.
ولی من می‌پرسم : آیا چه فرقی میانه‌ی او و کسانی هست که هرچه کلمه‌ی پوچ و بی‌مغز پیدا می‌کنند بر پس و پیش نامهای خود می‌افزایند؟ اگر کار بیهوده کردن نشان دیوانگی است پس چرا ما آن کسانی را که دربند عنوانهای پوچ می‌باشند و ارج و بهایی بآنها می‌دهند سبکمغز کوتاه‌خرد نپنداریم؟!
آدمیان همه از خاکند و همه بخاک بازمی‌گردند. نادان آن کس که بر دیگری فزونی جوید!
👇
کسانی خواهند پنداشت ما بدعت نوینی می‌گزاریم ولی نه اینچنین است مردمان تا چند قرن پیش همگی یکدیگر را جز با نام نمی‌خواندند و هرگز دربند اینگونه رویه‌کاریها[ظاهرسازی] نبودند. این کتابهای رومیان و یونانیان و عرب و ایرانیان و ترکان که ما همه را در دسترس داریم و هرچه می‌جوییم نشانی از این بیهوده‌کاریها پیدا نمی‌کنیم.
در ایران در شهرهای کوچک و در دیه‌ها هنوز هم مردم یکدیگر [را] تنها با نام می‌خوانند. در تبریز در محله‌های دوردست هر کس تنها با نام خود خوانده می‌شود ولی در محله‌های میان شهر که بگمان خود تربیت شده می‌باشند باید یکدیگر را «آقا» یا «جناب آقا» بخوانند!
پس بدعت این رسم ناستوده است که در سایه‌ی رویه‌کاریهای این و آن رواج گرفته و ما آنچه می‌گوییم جز رسم کهن جهانیان نمی‌باشد.
این شگفتتر که هرچه این ساخته‌کاریها بیشتر رواج می‌گیرد به همان اندازه پاکدلی و سادگی مردم کمتر می‌شود. ...
پیش ما «آقا» با عنوانهای دیگر فرقی ندارد. و اینکه در آن نگارشها این یک عنوان را بکنار نهاده‌ایم ، برای آنست که نه تنها ایرانیان بلکه همگی مردمان معروف امروزی آلوده‌ی آن می‌باشند. ولی «جناب» و «حضرت» و مانندهای اینها چون خاص ایرانیان است و از اینجا زبان ریشخند و سرکوفت دیگران باز می‌باشد از این جهت آنها را در گفتگو جلوتر گرفتیم.
اینکه آقای خرده‌گیر می‌نویسد : «بسیاری از این لقبها دلالت بر معانی دارد چون شیخ و ملا و سید ...» می‌گوییم این عنوانها از موضوع آن گفتگوهای ما بیرون است و ما نکوهشی در این باره ننوشته‌ایم. ولی اکنون که پایش افتاده می‌گوییم که این دلالتها نیز چندان مهم نیست. مثلاً اگر کسی دانشمند است همان دانشمندی او را بس. دیگر چه نیاز که بر سر نام خود نیز نشانه‌ای برگمارد!؟ همچنین است خویشی با پیغمبر که هر کس آن را داراست همان دارا بودن بس است و نیازی بکلمه‌ی سید در سر نام نیست. بهمین دلیل که خود پیغمبر و خویشان بسیار نزدیک او هرگز دربند چنین نمودها نبودند. نیز دانشمندان دیرین نه رختشان جدا از دیگران بود و نه نشانی بر سر نام خود می‌آوردند.
نمیدانم این شرح را درباره‌ی علی‌بن‌حسین (امام زین‌العابدین) در کجا خوانده‌ام که چون سفری می‌کرد خود را گمنام می‌گرفت و می‌گفت : اگر مردم مرا بشناسند کیستم در داد و ستد و رفتارهای خود تفاوت میانه‌ی من و دیگران خواهند گزاشت و من بچنین کاری خرسندی ندارم.
آری شرط آزادگی همین است و بس.
این عنوانها از ردیف «حضرت» و «جناب» و مانندهای آنها نمی‌باشد و بر دارندگان آنها نکوهشی روا نیست ولی اگر کسی از آنها نیز چشم پوشد آزادگی نموده و گردنفرازی نشان داده.
این نکته را فراموش نباید کرد که بیشترْ کسانی باین عنوانها پایبندی می‌نمایند که از حقیقت آنها بهره کمتر دارند. مثلاً کسی که دانش کمتر دارد جبران آن کمی را با بزرگی عمامه و پایبندی بلقب «شیخ» و «ملا» می‌نماید و چه‌بسا که لقبهایی از ردیف «علامه» و «بحرالعلوم» و مانندهای آن برای خود تهیه می‌کند.
کسی که از خویشاوندی پیغمبر حقیقت آن را که بی‌شک با بی‌نیازی و گردنفرازی توأم است ندارد یا سیادت او در نزد مردم بیگفتگو نیست بیشتر از دیگران بلقب «سید» پایبندی می‌نماید.
اینکه خود دارنده‌ی پیمان را مثل آورده‌اید اگر کسانی او را تنها بنام «احمد» بخوانند نه تنها خجل نمی‌شود و دغدغه به دل خود راه نمی‌دهد بلکه بر سرافرازی خود می‌افزاید. زیرا او همیشه براستی هر چیزی بیشتر پایبندی می‌نماید تا بنمایش آن. فرزند پیغمبر باید در خوی و رفتار مانندگی بپیغمبر داشته باشد. اگر نام «سید» نبود گو مباش!
اما فرموده‌ی پیغمبر بزرگوار اسلام. «نام مردم را بنیکی ببرید» مقصود ایشان اینست که مردم را بنیکی یاد کنید و بدگویی یا ریشخند ننمایید و نامهای ایشان را با دشنام و لقبهای زشت توأم نسازید و هرگز مقصودْ آن معنی که آقای خداپرست فهمیده نیست زیرا ما تاریخ زندگانی آن بزرگوار و یاران او را می‌شناسیم و می‌دانیم که خود او و یارانش کسی را جز با نام تنها نمی‌خواندند. مگر خود پیغمبر کسی را با لقب و عنوان می‌خواند که بدیگران هم چنین دستوری فرماید؟!
در این باره سخن فراوان است ولی در اینجا بیش از این نمی‌توان دنبال کرد».
.
🔶 یک نبرد دیگری که باید کنیم
🔸 تکه‌ی دو از پنج
2ـ سنگر عوض می‌کنند
چنانکه بارها گفته‌ایم ما نباید باینگونه نوشته‌ها پاسخی نویسیم ، و من نیز درپی پاسخ نوشتن بآن روزنامه نبودم و نیستم. چنانکه گفتم از چندی پیش می‌خواستم در این زمینه بگفتاری پردازم. در همین زمینه یک گرفتاری در پیش‌روی ماست که باید با آن نیز نبرد کنیم و از میان برداریم :
کسانی که امروز در برابر ما ایستاده هایهوی و دشمنی می‌کنند ، چون خود را در برابر گفته‌های ما درمانده می‌بینند کم‌کم رنگ دیگری بایستادگی خود داده ، همان عنوان میانه‌روی را پیش خواهند آورد.
مثلاً درباره‌ی همان شاعری کسانی که امروز بنام هواداری از خیام و حافظ و سعدی و مولوی گریبان پاره کنند و از بیشرمی و پستنهادی نیز بازنمی‌ایستند چون دیگر درمانده‌اند و گفته‌های ما پرده از روی کار برداشته است ، این بار راه دیگری پیش گرفته چنین خواهند گفت : «ما هم می‌دانستیم که شعرهای اینها زیان‌آور است ولی پیمانیان تند می‌روند» ، یا نشستها برپا خواهند کرد که بیایید «ادبیات را اصلاح کنیم». چون خواستشان جداسری و دشمنی و هوسبازیست تا دم بازپسین دست‌بردار نخواهند بود. پس از آنهمه بیشرمیها تازه یک چیزی هم طلبکار خواهند درآمد ، و این بار هم از این راه زباندرازی خواهند کرد.
درباره‌ی کیشها نیز همین رفتار را خواهند کرد. بسیاری از گفته‌های ما را گرفته و برنگ دیگری انداخته چنین خواهند گفت : اینها راستست ولی شما تند می‌رفتید. یا خواهند گفت : اینها در مذهب ما نیز بوده است. همین اکنون چند آخوند دکاندار در تهران بهمین کار می‌کوشند. (1)
من بارها می‌بینم کسانی به نزد من آمده میگویند : «این مشاهد متبرکه را که شما می‌گویید ما می‌پرستیم و از آنها حاجت می‌خواهیم درست نیست. آنها بزرگان ما بودند ، پیشوایان ما بودند ، درگذشته‌اند و ما به قبور آنها احترام می‌گزاریم وگرنه کی آنها را می‌پرستیم».
یا درباره‌ی روضه‌خوانی چنین میگویند : «یک عزیزی از خانواده‌ی کسی بمیرد برای او گریه می‌کنند. اینکه ایراد ندارد». بدینسان هر یکی از گمراهیهای خود را بگزارش می‌کشند و چنین می‌پندارند که ما از کتابهای ایشان آگاه نیستیم و از باورهای گزافه‌آمیزی که درباره‌ی امامان مرده‌ی خود می‌دارند ناآگاه می‌باشیم.
ما این رفتار را درباره‌ی پیراستن زبان دیدیم. هنگامی که ما درباره‌ی آلودگی زبان گفتارها نوشته راه پیراستن آن را نشان می‌دادیم یک دسته که از جمله برادران فروغی و آقای حکمت وزیر فرهنگ می‌بودند سخت دشمنی نشان می‌دادند و کارشکنی می‌کردند. سپس که دیدند جنبش پیش رفت و رضاشاه هوادار آن گردید این زمان پیش افتاده فرهنگستان را بنیاد نهادند ، و زبان بریشخند باز کرده چنین گفتند : «بیذوقی نشان می‌دادند ..» (2) و خوانندگان می‌دانند که دو سه سال چه خودفروشیها کرده و چه کلمه‌های غلطی را رواج دادند.
به هر حال این شیوه‌ی کهن تیره‌درونانست که در برابر آمیغها سنگر عوض کنند. در قرآن می‌بینیم که بت‌پرستان آن بتهایی را که می‌داشتند خدا نامیده در برابرش ستایش و فروتنی می‌کردند. ولی سپس که پاکمرد عرب برخاست و ایراد گرفت که اینها چه خدایی می‌باشند این زمان سنگر عوض کرده چنین گفتند : «اینان میانجیان ما هستند. ما اینها را میانجی می‌دانیم نه خدا».
👇
🔸 تکه‌ی دو از پنج
2ـ سنگر عوض می‌کنند
چنانکه بارها گفته‌ایم ما نباید باینگونه نوشته‌ها پاسخی نویسیم ، و من نیز درپی پاسخ نوشتن بآن روزنامه نبودم و نیستم. چنانکه گفتم از چندی پیش می‌خواستم در این زمینه بگفتاری پردازم. در همین زمینه یک گرفتاری در پیش‌روی ماست که باید با آن نیز نبرد کنیم و از میان برداریم :
کسانی که امروز در برابر ما ایستاده هایهوی و دشمنی می‌کنند ، چون خود را در برابر گفته‌های ما درمانده می‌بینند کم‌کم رنگ دیگری بایستادگی خود داده ، همان عنوان میانه‌روی را پیش خواهند آورد.
مثلاً درباره‌ی همان شاعری کسانی که امروز بنام هواداری از خیام و حافظ و سعدی و مولوی گریبان پاره کنند و از بیشرمی و پستنهادی نیز بازنمی‌ایستند چون دیگر درمانده‌اند و گفته‌های ما پرده از روی کار برداشته است ، این بار راه دیگری پیش گرفته چنین خواهند گفت : «ما هم می‌دانستیم که شعرهای اینها زیان‌آور است ولی پیمانیان تند می‌روند» ، یا نشستها برپا خواهند کرد که بیایید «ادبیات را اصلاح کنیم». چون خواستشان جداسری و دشمنی و هوسبازیست تا دم بازپسین دست‌بردار نخواهند بود. پس از آنهمه بیشرمیها تازه یک چیزی هم طلبکار خواهند درآمد ، و این بار هم از این راه زباندرازی خواهند کرد.
درباره‌ی کیشها نیز همین رفتار را خواهند کرد. بسیاری از گفته‌های ما را گرفته و برنگ دیگری انداخته چنین خواهند گفت : اینها راستست ولی شما تند می‌رفتید. یا خواهند گفت : اینها در مذهب ما نیز بوده است. همین اکنون چند آخوند دکاندار در تهران بهمین کار می‌کوشند. (1)
من بارها می‌بینم کسانی به نزد من آمده میگویند : «این مشاهد متبرکه را که شما می‌گویید ما می‌پرستیم و از آنها حاجت می‌خواهیم درست نیست. آنها بزرگان ما بودند ، پیشوایان ما بودند ، درگذشته‌اند و ما به قبور آنها احترام می‌گزاریم وگرنه کی آنها را می‌پرستیم».
یا درباره‌ی روضه‌خوانی چنین میگویند : «یک عزیزی از خانواده‌ی کسی بمیرد برای او گریه می‌کنند. اینکه ایراد ندارد». بدینسان هر یکی از گمراهیهای خود را بگزارش می‌کشند و چنین می‌پندارند که ما از کتابهای ایشان آگاه نیستیم و از باورهای گزافه‌آمیزی که درباره‌ی امامان مرده‌ی خود می‌دارند ناآگاه می‌باشیم.
ما این رفتار را درباره‌ی پیراستن زبان دیدیم. هنگامی که ما درباره‌ی آلودگی زبان گفتارها نوشته راه پیراستن آن را نشان می‌دادیم یک دسته که از جمله برادران فروغی و آقای حکمت وزیر فرهنگ می‌بودند سخت دشمنی نشان می‌دادند و کارشکنی می‌کردند. سپس که دیدند جنبش پیش رفت و رضاشاه هوادار آن گردید این زمان پیش افتاده فرهنگستان را بنیاد نهادند ، و زبان بریشخند باز کرده چنین گفتند : «بیذوقی نشان می‌دادند ..» (2) و خوانندگان می‌دانند که دو سه سال چه خودفروشیها کرده و چه کلمه‌های غلطی را رواج دادند.
به هر حال این شیوه‌ی کهن تیره‌درونانست که در برابر آمیغها سنگر عوض کنند. در قرآن می‌بینیم که بت‌پرستان آن بتهایی را که می‌داشتند خدا نامیده در برابرش ستایش و فروتنی می‌کردند. ولی سپس که پاکمرد عرب برخاست و ایراد گرفت که اینها چه خدایی می‌باشند این زمان سنگر عوض کرده چنین گفتند : «اینان میانجیان ما هستند. ما اینها را میانجی می‌دانیم نه خدا».
👇
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ بیگمان خواننده‌ی آگاه چند نمونه‌ای از اینگونه «جعل»ها را در دهه‌های اخیر سراغ دارد. پس از نشر اندیشه‌های پاکدینی کسان بسیاری بایرادهای کیشهای شرقی بویژه شیعیگری آگاه شدند ولی همچنانکه نویسنده در پاراگرافهای پسین روشن می‌گرداند ، برخی از اینان که به بیماری خودنمایی و جداسری دچار بودند بجای آنکه از گشوده شدن راه پاکدینی که می‌کوشد کیشهای سراسر گمراهی را بر‌انداخته جهانیان را به یک شاهراه در‌آورد ، خشنود شوند با دیگر گردانیدن رویه‌ی حقایقی که او گفته بود و با درهم گردانیدن آنها با پندارهای کیشی زیانمند ، کوره‌راههای نوی در برابر مردم بویژه جوانان گشودند.
جای پرسش است که اینان چه چیز ارمغان مردمان کردند؟ آیا با کنار گزاردن بخشی از گمراهیها و نگاهداشتن بخشی دیگر و رنگ و رویی تازه بآنها دادن ، مردم چه چیز سودمندی آموختند؟! آیا به دمکراسی شایسته گردیدند؟! آیا از پندارپرستی رها گردیدند؟ آیا از مرده‌پرستی و گنبدپرستی دست برداشتند؟! آیا قسمت و تقدیر را بیپا شمرده از نذر و استخاره دست شسته بکوشش و استواری گراییدند؟! پیران بکنار ، کدام یک از اینها را یاد جوانان دادند؟!
2ـ محمدعلی فروغی یکی از کسانی بوده که دلیل آورده می‌گفتند : «سعدی و حافظ با همین زبان همه‌ی مقاصد خود را فهمانیده‌اند». گاهی نیز می‌گفتند : مگر می‌شود کلمات عربی را بکار نبرد و تفهیم مطلب کرد؟ سپس که ماهنامه‌ی پیمان آلودگیهای زبان و راه پیراستن آن را نشان داد و چند گامی خود برداشته بشیوه‌ی زبان پاک نوشتن آغاز کرد و دیگران از آن شیوه «خواه ناخواه» پیرویها کردند اینها فیروزیهایی را بهره‌ی هواداران پیراستن زبان کرد و رضاشاه نیز هوادار آن گردید. این زمان فروغی و برادر و همدستانش همچون علی‌اصغر حکمت و عیسا صدیق با آنکه از دل خواهان پیراستن زبان نبودند ولی دستور پادشاه از یکسو و اینکه می‌دیدند اگر میدان را خود بدست نگیرند این شکستی بر آنان خواهد بود از سوی دیگر ایشان را واداشت ، از راه کارشکنی با جنبش زبان پیمان ، «فرهنگستان» را راه انداختند.
ایشان کار بزرگ پیراستن زبان از عیبهایی که دارد و راه توانا و رسا گردانیدن آن که آرمان پیمان بود را به یک زمینه‌ی کوچک «پیراستن زبان از الفاظ نامتناسب خارجی» کاهش داده جز بواژه‌‌سازیهایی که بسیاری نیز غلط بود نپرداخته و کار اصلاح عیوب یا پیراستن آکهای زبان را بیکباره بفراموشی سپردند.
فروغی پس از آنکه ناچار به برپا کردن فرهنگستان شد برای آنکه خود را از تک و تا نینداخته در همان حال بدیگران برتری فروشد چنین گفت : «کارهایی که در این باب می‌کنند بی‌رویه و از روی مبنای صحیح و ذوق سلیم نیست». عیسا صدیق یار و همدم او و از اندامان فرهنگستان نیز از اینکه در زمینه‌ای که «متکی بر انس و عادت و ذوق سلیم و قبول اکثریت افراد ملت است» برخی کسان «افراط» می‌کردند سخن رانده. اینها همان سنگر عوض کردن است که نویسنده بآن اشاره کرده.
(پرچم نیمه‌ماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی دهم ـ نیمه‌ی دوم مرداد ماه 1322)
.
1ـ بیگمان خواننده‌ی آگاه چند نمونه‌ای از اینگونه «جعل»ها را در دهه‌های اخیر سراغ دارد. پس از نشر اندیشه‌های پاکدینی کسان بسیاری بایرادهای کیشهای شرقی بویژه شیعیگری آگاه شدند ولی همچنانکه نویسنده در پاراگرافهای پسین روشن می‌گرداند ، برخی از اینان که به بیماری خودنمایی و جداسری دچار بودند بجای آنکه از گشوده شدن راه پاکدینی که می‌کوشد کیشهای سراسر گمراهی را بر‌انداخته جهانیان را به یک شاهراه در‌آورد ، خشنود شوند با دیگر گردانیدن رویه‌ی حقایقی که او گفته بود و با درهم گردانیدن آنها با پندارهای کیشی زیانمند ، کوره‌راههای نوی در برابر مردم بویژه جوانان گشودند.
جای پرسش است که اینان چه چیز ارمغان مردمان کردند؟ آیا با کنار گزاردن بخشی از گمراهیها و نگاهداشتن بخشی دیگر و رنگ و رویی تازه بآنها دادن ، مردم چه چیز سودمندی آموختند؟! آیا به دمکراسی شایسته گردیدند؟! آیا از پندارپرستی رها گردیدند؟ آیا از مرده‌پرستی و گنبدپرستی دست برداشتند؟! آیا قسمت و تقدیر را بیپا شمرده از نذر و استخاره دست شسته بکوشش و استواری گراییدند؟! پیران بکنار ، کدام یک از اینها را یاد جوانان دادند؟!
2ـ محمدعلی فروغی یکی از کسانی بوده که دلیل آورده می‌گفتند : «سعدی و حافظ با همین زبان همه‌ی مقاصد خود را فهمانیده‌اند». گاهی نیز می‌گفتند : مگر می‌شود کلمات عربی را بکار نبرد و تفهیم مطلب کرد؟ سپس که ماهنامه‌ی پیمان آلودگیهای زبان و راه پیراستن آن را نشان داد و چند گامی خود برداشته بشیوه‌ی زبان پاک نوشتن آغاز کرد و دیگران از آن شیوه «خواه ناخواه» پیرویها کردند اینها فیروزیهایی را بهره‌ی هواداران پیراستن زبان کرد و رضاشاه نیز هوادار آن گردید. این زمان فروغی و برادر و همدستانش همچون علی‌اصغر حکمت و عیسا صدیق با آنکه از دل خواهان پیراستن زبان نبودند ولی دستور پادشاه از یکسو و اینکه می‌دیدند اگر میدان را خود بدست نگیرند این شکستی بر آنان خواهد بود از سوی دیگر ایشان را واداشت ، از راه کارشکنی با جنبش زبان پیمان ، «فرهنگستان» را راه انداختند.
ایشان کار بزرگ پیراستن زبان از عیبهایی که دارد و راه توانا و رسا گردانیدن آن که آرمان پیمان بود را به یک زمینه‌ی کوچک «پیراستن زبان از الفاظ نامتناسب خارجی» کاهش داده جز بواژه‌‌سازیهایی که بسیاری نیز غلط بود نپرداخته و کار اصلاح عیوب یا پیراستن آکهای زبان را بیکباره بفراموشی سپردند.
فروغی پس از آنکه ناچار به برپا کردن فرهنگستان شد برای آنکه خود را از تک و تا نینداخته در همان حال بدیگران برتری فروشد چنین گفت : «کارهایی که در این باب می‌کنند بی‌رویه و از روی مبنای صحیح و ذوق سلیم نیست». عیسا صدیق یار و همدم او و از اندامان فرهنگستان نیز از اینکه در زمینه‌ای که «متکی بر انس و عادت و ذوق سلیم و قبول اکثریت افراد ملت است» برخی کسان «افراط» می‌کردند سخن رانده. اینها همان سنگر عوض کردن است که نویسنده بآن اشاره کرده.
(پرچم نیمه‌ماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی دهم ـ نیمه‌ی دوم مرداد ماه 1322)
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش یکم :
🔸 نادانیها ـ 1 : «من» چرا «بنده» باشد؟! (تکه‌ی یک از یک)
پارسال درباره‌ی عنوانهای پوچ مقاله‌هایی نوشتیم و آن گفته‌های خود را در اینجا دوباره نمی‌گوییم. تنها این نکته را بار دیگر می‌نویسیم که دلبستگی بآن عنوانها جز نشان سبکمغزی و کوتاه‌خردی نمی‌تواند بود.
کسانی میگویند : این کار چه زیانی دارد یا دارای چه ارجی است که اینهمه بدان پرداخته شود؟.. می‌گوییم : گذشته از آنکه بیهوده‌کاری نشانه‌ی سبکمغزی است اینگونه نمودها از هر کسی دلیل آلودگی درونی او می‌باشد. مثلاً کسی که از یکسوی خود را «چاکر خانه‌زاد» می‌خواند و از آنسوی دیگران باید او را «سرکار» یا «خداوندگار» بخوانند این دوُرنگی دلیل آنست که او در کردار و رفتار نیز بر زیردستان چیره و ستمکار و بر زبردستان زبون و ستمکش می‌باشد.
مرد آزاده چنانکه بر کسی ستم نکرده و از کسی ستم برنمی‌تابد بدانسان هم نه «خداوندگار» می‌شود و نه «چاکر خانه‌زاد».
یکی دیگر از اینگونه زشتیها که تاکنون یاد آن نکرده‌ایم کلمه‌ی «بنده» است که همیشه بجای «من» بکار می‌رود. ما نمی‌دانیم این رسم از کی پیدا شده و چگونه پیدا شده. لیکن می‌دانیم که رسم بسیار ننگین و یادگار دوره‌های زبونی است.
این کلمه در نامه‌نویسیها (ترسلات) مانندهایی نیز دارد. مشارٌالیه ، معزی‌الیه ، اینجانب ، فدوی ، داعی ، احقر ، سرکار که همگی چرکین و همگی ننگین است. ولی هیچ یک به چرکینی و ننگینی «بنده» نمی‌باشد. زیرا این کلمه گذشته از همه چیز دلیل پستنهادی گوینده‌اش هست.
آفریدگار همه را آزاد آفریده و کسی بنده‌ی دیگری نیست. ولی کسانی که بخیره[=بی‌جهت] خود را بنده می‌خوانند چه شگفت که همیشه بنده و زیردست باشند!
باین چند جمله بسنده کرده امیدواریم که اثر این یادآوری دلسوزانه‌ی خود را بزودی نمودار یابیم. امیدواریم که غیرت ایرانیگری بیش از این میدان بچنین ننگ زشت ندهد و از این پس هیچ غیرتمندی زیر بار چنین ننگین‌کاری نرود.
.
🔸 نادانیها ـ 1 : «من» چرا «بنده» باشد؟! (تکه‌ی یک از یک)
پارسال درباره‌ی عنوانهای پوچ مقاله‌هایی نوشتیم و آن گفته‌های خود را در اینجا دوباره نمی‌گوییم. تنها این نکته را بار دیگر می‌نویسیم که دلبستگی بآن عنوانها جز نشان سبکمغزی و کوتاه‌خردی نمی‌تواند بود.
کسانی میگویند : این کار چه زیانی دارد یا دارای چه ارجی است که اینهمه بدان پرداخته شود؟.. می‌گوییم : گذشته از آنکه بیهوده‌کاری نشانه‌ی سبکمغزی است اینگونه نمودها از هر کسی دلیل آلودگی درونی او می‌باشد. مثلاً کسی که از یکسوی خود را «چاکر خانه‌زاد» می‌خواند و از آنسوی دیگران باید او را «سرکار» یا «خداوندگار» بخوانند این دوُرنگی دلیل آنست که او در کردار و رفتار نیز بر زیردستان چیره و ستمکار و بر زبردستان زبون و ستمکش می‌باشد.
مرد آزاده چنانکه بر کسی ستم نکرده و از کسی ستم برنمی‌تابد بدانسان هم نه «خداوندگار» می‌شود و نه «چاکر خانه‌زاد».
یکی دیگر از اینگونه زشتیها که تاکنون یاد آن نکرده‌ایم کلمه‌ی «بنده» است که همیشه بجای «من» بکار می‌رود. ما نمی‌دانیم این رسم از کی پیدا شده و چگونه پیدا شده. لیکن می‌دانیم که رسم بسیار ننگین و یادگار دوره‌های زبونی است.
این کلمه در نامه‌نویسیها (ترسلات) مانندهایی نیز دارد. مشارٌالیه ، معزی‌الیه ، اینجانب ، فدوی ، داعی ، احقر ، سرکار که همگی چرکین و همگی ننگین است. ولی هیچ یک به چرکینی و ننگینی «بنده» نمی‌باشد. زیرا این کلمه گذشته از همه چیز دلیل پستنهادی گوینده‌اش هست.
آفریدگار همه را آزاد آفریده و کسی بنده‌ی دیگری نیست. ولی کسانی که بخیره[=بی‌جهت] خود را بنده می‌خوانند چه شگفت که همیشه بنده و زیردست باشند!
باین چند جمله بسنده کرده امیدواریم که اثر این یادآوری دلسوزانه‌ی خود را بزودی نمودار یابیم. امیدواریم که غیرت ایرانیگری بیش از این میدان بچنین ننگ زشت ندهد و از این پس هیچ غیرتمندی زیر بار چنین ننگین‌کاری نرود.
.
🔶 یک نبرد دیگری که باید کنیم
🔸 تکه‌ی سه از پنج
3ـ این مردم توانند همه چیز را بهم درآمیزند
از آنسوی چنانکه ما آزموده‌ایم و نیک می‌دانیم این شیوه‌ی کهن ایرانیانست که هر سخن تازه‌ای را که شنیدند و هر کار نوی را که دیدند با آن دشمنی نمایند و هایهوی کنند. ولی سپس کم‌کم بآن گراییده همه را پذیرند و آن را نیز درمیان باورها یا عادتهای خود جا دهند و با چیزهای دیگر درهم آمیزند. بهترین مثل این ، داستان مشروطه است. چنانکه می‌دانیم در آن جنبش ملایان و پیروان آنان و دسته‌های دیگر سخت ایستادگی نمودند و کار را بجنگ و خونریزی کشانیدند ، سپس تا سالیان درازی هر گامی که در آن راه برداشته می‌شد با آن دشمنی نشان می‌دادند. سالیان دراز شاگردان دبستان را تکفیر می‌کردند ، از رخت اروپایی سخت می‌پرهیزیدند ، از عدلیه دوری می‌گزیدند ، از اداره‌ی ثبت کناره می‌جستند ، نامهای ماهها که فروردین و اردی‌بهشت گردید تا دیرگاهی با اینها دشمنی نشان می‌دادند ، در کلاه پهلوی این نادانیها را نشان دادند ، در رو باز کردن زنان آن سختیها بمیان آمد ... لیکن پس از همه‌ی آنها اکنون می‌بینیم همه چیز را پذیرفته‌اند و با چیزهای دیگر خود درهم آمیخته‌اند.
مثلاً درباره‌ی مشروطه می‌گفتند : «این با عقاید شیعه نمی‌سازد» ، و راست هم می‌گفتند. زیرا از روی باروهای شیعیگری حکومت باید در دست ملایان باشد و مردم پیروی از گفتارهای ایشان کنند و درباره‌ی «اصلاحات» چشم براه امام زمان دوزند. این کجا و حکومت دمکراسی کجا؟!.. این کجا و میهن‌پرستی کجا؟!. بسیار راست بود که می‌گفتند : «مشروطه با اسلام مخالفست» لیکن اکنون می‌بینید دیگر چنان سخنی درمیان نیست و ایرانیان بمشروطه رام گردیده آن را پذیرفته‌اند. روشنتر گویم : هم مشروطه را گرفته و پذیرفته‌اند و هم باورهای شیعیگری را نگه داشته‌اند. چیزی که هست این مشروطه که ایرانیان می‌دارند ننگ مشروطه‌هاست. مشروطه‌ایست که اگر نبودی بهتر بودی.
به گفته‌ی یکی از آشنایان دلهای ایرانیان یک لجنزاریست ، یک باتلاقیست که همه‌ی چیزها را توانند گرفت و در آن لجنزار ناپاک فروبرد. چنانکه بارها گفته‌ایم پس از اسلام در ایران راهها و کیشهای گوناگون بسیاری ـ از شیعیگری ، باطنیگری ، صوفیگری ، خراباتیگری ، جبریگری ، فلسفه‌ی یونان و مانند اینها ـ پدید آمده و سپس چون قرنها گذشته و تکانها برخاسته کم‌کم همه‌ی اینها بهم درآمیخته ، و اینست شما اگر دلهای ایرانیان را بشکافید خواهید دید از همه‌ی آن بدآموزیها در این دلها یادگاری هست. باورهای امروزی ایرانیان درهم‌آمیخته‌ی آن بدآموزیهای کهن آسیایی با بدآموزیهای نوین اروپاییست. بی‌شُوَند [=بی‌سبب] نیست که آنها را لجنزار ناپاک می‌خوانیم.
اکنون سخن در آنست که با این حالِ ایرانیان ، یک آسیب بزرگی که برای ما پیش تواند آمد همینست که مردم با آموزاکهای ما نیز همان رفتار را کنند. باینمعنی اینها را نیز بگیرند و در دلهای خود با دیگر پندارها و باورها درهم گردانند ، اینها را نیز گیرند و در آن لجنزار ناپاک فروبرند. این آسیب بزرگی برای ماست و اگر بجلوگیری نپردازیم همه‌ی کوششهای ما را هدر تواند گردانید. اینست می‌گوییم : یک نبرد دیگری باید کنیم.
با اینهمه کوششهایی که بکار برده‌ایم و رنجهایی که کشیده‌ایم به یک رشته کوششهایی نیز نیازمندیم که جلو این آسیب را گیریم.
(پرچم نیمه‌ماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی دهم ـ نیمه‌ی دوم مرداد ماه 1322)
.
🔸 تکه‌ی سه از پنج
3ـ این مردم توانند همه چیز را بهم درآمیزند
از آنسوی چنانکه ما آزموده‌ایم و نیک می‌دانیم این شیوه‌ی کهن ایرانیانست که هر سخن تازه‌ای را که شنیدند و هر کار نوی را که دیدند با آن دشمنی نمایند و هایهوی کنند. ولی سپس کم‌کم بآن گراییده همه را پذیرند و آن را نیز درمیان باورها یا عادتهای خود جا دهند و با چیزهای دیگر درهم آمیزند. بهترین مثل این ، داستان مشروطه است. چنانکه می‌دانیم در آن جنبش ملایان و پیروان آنان و دسته‌های دیگر سخت ایستادگی نمودند و کار را بجنگ و خونریزی کشانیدند ، سپس تا سالیان درازی هر گامی که در آن راه برداشته می‌شد با آن دشمنی نشان می‌دادند. سالیان دراز شاگردان دبستان را تکفیر می‌کردند ، از رخت اروپایی سخت می‌پرهیزیدند ، از عدلیه دوری می‌گزیدند ، از اداره‌ی ثبت کناره می‌جستند ، نامهای ماهها که فروردین و اردی‌بهشت گردید تا دیرگاهی با اینها دشمنی نشان می‌دادند ، در کلاه پهلوی این نادانیها را نشان دادند ، در رو باز کردن زنان آن سختیها بمیان آمد ... لیکن پس از همه‌ی آنها اکنون می‌بینیم همه چیز را پذیرفته‌اند و با چیزهای دیگر خود درهم آمیخته‌اند.
مثلاً درباره‌ی مشروطه می‌گفتند : «این با عقاید شیعه نمی‌سازد» ، و راست هم می‌گفتند. زیرا از روی باروهای شیعیگری حکومت باید در دست ملایان باشد و مردم پیروی از گفتارهای ایشان کنند و درباره‌ی «اصلاحات» چشم براه امام زمان دوزند. این کجا و حکومت دمکراسی کجا؟!.. این کجا و میهن‌پرستی کجا؟!. بسیار راست بود که می‌گفتند : «مشروطه با اسلام مخالفست» لیکن اکنون می‌بینید دیگر چنان سخنی درمیان نیست و ایرانیان بمشروطه رام گردیده آن را پذیرفته‌اند. روشنتر گویم : هم مشروطه را گرفته و پذیرفته‌اند و هم باورهای شیعیگری را نگه داشته‌اند. چیزی که هست این مشروطه که ایرانیان می‌دارند ننگ مشروطه‌هاست. مشروطه‌ایست که اگر نبودی بهتر بودی.
به گفته‌ی یکی از آشنایان دلهای ایرانیان یک لجنزاریست ، یک باتلاقیست که همه‌ی چیزها را توانند گرفت و در آن لجنزار ناپاک فروبرد. چنانکه بارها گفته‌ایم پس از اسلام در ایران راهها و کیشهای گوناگون بسیاری ـ از شیعیگری ، باطنیگری ، صوفیگری ، خراباتیگری ، جبریگری ، فلسفه‌ی یونان و مانند اینها ـ پدید آمده و سپس چون قرنها گذشته و تکانها برخاسته کم‌کم همه‌ی اینها بهم درآمیخته ، و اینست شما اگر دلهای ایرانیان را بشکافید خواهید دید از همه‌ی آن بدآموزیها در این دلها یادگاری هست. باورهای امروزی ایرانیان درهم‌آمیخته‌ی آن بدآموزیهای کهن آسیایی با بدآموزیهای نوین اروپاییست. بی‌شُوَند [=بی‌سبب] نیست که آنها را لجنزار ناپاک می‌خوانیم.
اکنون سخن در آنست که با این حالِ ایرانیان ، یک آسیب بزرگی که برای ما پیش تواند آمد همینست که مردم با آموزاکهای ما نیز همان رفتار را کنند. باینمعنی اینها را نیز بگیرند و در دلهای خود با دیگر پندارها و باورها درهم گردانند ، اینها را نیز گیرند و در آن لجنزار ناپاک فروبرند. این آسیب بزرگی برای ماست و اگر بجلوگیری نپردازیم همه‌ی کوششهای ما را هدر تواند گردانید. اینست می‌گوییم : یک نبرد دیگری باید کنیم.
با اینهمه کوششهایی که بکار برده‌ایم و رنجهایی که کشیده‌ایم به یک رشته کوششهایی نیز نیازمندیم که جلو این آسیب را گیریم.
(پرچم نیمه‌ماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی دهم ـ نیمه‌ی دوم مرداد ماه 1322)
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش یکم :
🔸 نشخوار سخن (تکه‌ی یک از یک)
خردمند سخن بهنگام نیاز گوید و باندازه‌ی نیاز گوید
از فرقهایی که میان آدمیان و چهارپایان است یکی آنکه آدمی تا گرسنه نشود چیزی نمی‌خورد وانگاه همینکه سیر شد دست از خوردن بازمی‌دارد. ولی چهارپا اندازه‌ای برای خوردن و چریدن نشناخته همیشه دهانش کار می‌کند.
یک گاو را اگر در چراگاهی سَر دهند از بام تا شام سر از چریدن برندارد و تا فرسوده و درمانده نشود دمی نیاساید. بلکه برخی چهارپایان بهنگام خوابیدن و آسودن هم دهان خود را بیکار نگزارده به نشخوار می‌پردازند.
بعبارت دیگر آدمی برای زیستن می‌خورد ولی چهارپا برای خوردن می‌زید. خوردن نزد او یک مقصود جداگانه‌ایست.
همین فرق را ما در آدمیان درمیان خردمند و بیخرد در زمینه‌ی سخنرانی می‌یابیم. بدینسان که خردمند سخن جز بهنگام نیاز نگوید و بیش از اندازه‌ی نیاز نگوید. ولی بیخرد هرگز دربند نیاز و بی‌نیازی نبوده و هیچگاه اندازه برای سخنگویی نمی‌شناسد. بعبارت دیگر او خود سخنگویی را یک مقصد جداگانه می‌داند و «سخنوری» یا «نویسندگی» را هنری می‌شمارد.
اینگونه سخنها را چه در شعر و چه در نثر «نشخوار سخن» باید نامید و بدا حال مردمی که این نشخوارکنندگان درمیان ایشان فراوان باشند.
.
🔸 نشخوار سخن (تکه‌ی یک از یک)
خردمند سخن بهنگام نیاز گوید و باندازه‌ی نیاز گوید
از فرقهایی که میان آدمیان و چهارپایان است یکی آنکه آدمی تا گرسنه نشود چیزی نمی‌خورد وانگاه همینکه سیر شد دست از خوردن بازمی‌دارد. ولی چهارپا اندازه‌ای برای خوردن و چریدن نشناخته همیشه دهانش کار می‌کند.
یک گاو را اگر در چراگاهی سَر دهند از بام تا شام سر از چریدن برندارد و تا فرسوده و درمانده نشود دمی نیاساید. بلکه برخی چهارپایان بهنگام خوابیدن و آسودن هم دهان خود را بیکار نگزارده به نشخوار می‌پردازند.
بعبارت دیگر آدمی برای زیستن می‌خورد ولی چهارپا برای خوردن می‌زید. خوردن نزد او یک مقصود جداگانه‌ایست.
همین فرق را ما در آدمیان درمیان خردمند و بیخرد در زمینه‌ی سخنرانی می‌یابیم. بدینسان که خردمند سخن جز بهنگام نیاز نگوید و بیش از اندازه‌ی نیاز نگوید. ولی بیخرد هرگز دربند نیاز و بی‌نیازی نبوده و هیچگاه اندازه برای سخنگویی نمی‌شناسد. بعبارت دیگر او خود سخنگویی را یک مقصد جداگانه می‌داند و «سخنوری» یا «نویسندگی» را هنری می‌شمارد.
اینگونه سخنها را چه در شعر و چه در نثر «نشخوار سخن» باید نامید و بدا حال مردمی که این نشخوارکنندگان درمیان ایشان فراوان باشند.
.
🔶 یک نبرد دیگری که باید کنیم
🔸 تکه‌ی چهار از پنج
4ـ چگونه نبرد باید کرد؟!
خواهند پرسید : چگونه نبرد باید کرد؟.. چگونه از این آسیب جلو باید گرفت؟.. میگویم :
نخست باید آن کسانی را که سنگر عوض می‌کنند و پس از سالها هیاهو و ایستادگی چون شکست خورده‌اند این زمان از راه دیگری پیش می‌آیند بدنهاد و تیره‌درون شناخت و با آنان دشمنی بیشتر نمود. این رفتار ایشان دلیلست که درد آنان تنها نفهمیدن نیست ، و گرفتار خیمهای پست جداسری و خودفروشی نیز می‌باشند و اینست می‌خواهند همیشه گردنکشی کنند و همیشه با آمیغها دشمنی نمایند. این رفتارشان نیک می‌رساند که کمترین دلبستگی بتوده و پیشرفت کارهای آن نمی‌دارند.
شگفتست که برخی از آنان خود را لوس کرده بما چنین پیام می‌فرستند : «ما نیز بشما نزدیک شده‌ایم. شما تند می‌رفتید و ما میانه‌روی می‌کنیم». بدبختان پستنهاد ، می‌پندارند که آمیغها را توان با دلخواه خود بیش یا کم گردانید.
چندی پیش یکی از یاران می‌گوید : «فلان آخوند بما نزدیک شده او نیز از گنبدپرستی بد می‌گوید». گفتم : بما نزدیک نگردیده. بلکه از پافشاری که در گمراهی و بدنهادی دارد سنگر عوض کرده. مردک می‌خواهد دکان خود را از دست ندهد ، و چون می‌بیند ما آبروی کیشها را می‌بریم او نیز به بدگویی می‌پردازد. اگر او کسیست که بآمیغ گراید ، کسیست که زیان گنبدپرستی را بشناسد بایستی با ما هم‌آواز گردد و همدستی نماید.
یک نکته‌ی بزرگتر در این زمینه آنست که ما اینهمه رنج را بخود هموار می‌گردانیم و اینهمه می‌کوشیم برای آنکه دسته‌بندیها را از میان ببریم و همگی را به یک راه آوریم ، و این بدنهادان پافشاری می‌نمایند که جدا باشند و دسته‌بندی خود را نگاه دارند ، پافشاری می‌نمایند که هیچگاه بدیگران نپیوندند. اینست تا می‌توانند در برابر گفته‌های ما می‌ایستند ، و چون شکست می‌خورند و دیگر جای ایستادگی نمی‌بینند این زمان گفته‌های ما را برنگ دیگری انداخته باز بجدایی و ایستادگی می‌کوشند.
اینان آن ستیزه‌کاران و خیره‌رویانند که هیچگاه پروای توده و آسایش آن را ندارند و بیست ملیون مردم را قربانی خودخواهی و گردنکشی خود می‌کنند.
دوباره میگویم : اینان تیره‌درونتر و بدنهادتر از دیگرانند ، و ما نیز باید آنان را بدتر شناسیم و دشمنی بیشتر داریم ، و روزی که هنگامش رسد اینان را زودتر بکیفر رسانیم.
دوم : باید مرزی میانه‌ی پاکدینی و ناپاکدینی شناخت ، بدینسان که کسانی توانند از پاکدینان باشد که از هرچه نه پاکدینیست بیزاری جویند ، کسانی توانند از پاکدینان باشند که بیکبار مغزهای خود را از پندارهای پوچ و بیپای کیشها و دیگر بدآموزیها پاک گردانند.
اگر می‌خواهیم از کوششهای خود نتیجه برداریم راه اینست و جز این نیست. اینجا جای چشم‌پوشی نیست. آن کسانی که می‌خواهند گفته‌های ما را بپذیرند ولی از پندارها و نادانیهای خود دست برنداشته همه را بهم درآمیزند ، نه تنها از ما نتوانند بود ، کسی از ما نیز با آنان دوستی و آمیزش نتواند داشت.
ما پاکدینی آن را می‌دانیم که کسی پندارهای بیپا و آموزاکهای بیهوده و زیانمند را بیکبار رها کند و آمیغها و آموزاکهای سودمند را جانشین آنها گرداند.
بارها گفته‌ایم حوضی که پر از لجن و آبهای بدبو باشد اگر گلاب بروی آنها ریزند نتیجه نخواهد داشت و گلاب را نیز بدبو خواهد گردانید ، و چاره جز آن نیست که حوض را از لجنها پاک گردانید.
ایرانیان نیز باید دلهای خود را که لجنزاریست پاک گردانند و پس از آنست که پاکدین توانند بود.
(پرچم نیمه‌ماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی دهم ـ نیمه‌ی دوم مرداد ماه 1322)
.
🔸 تکه‌ی چهار از پنج
4ـ چگونه نبرد باید کرد؟!
خواهند پرسید : چگونه نبرد باید کرد؟.. چگونه از این آسیب جلو باید گرفت؟.. میگویم :
نخست باید آن کسانی را که سنگر عوض می‌کنند و پس از سالها هیاهو و ایستادگی چون شکست خورده‌اند این زمان از راه دیگری پیش می‌آیند بدنهاد و تیره‌درون شناخت و با آنان دشمنی بیشتر نمود. این رفتار ایشان دلیلست که درد آنان تنها نفهمیدن نیست ، و گرفتار خیمهای پست جداسری و خودفروشی نیز می‌باشند و اینست می‌خواهند همیشه گردنکشی کنند و همیشه با آمیغها دشمنی نمایند. این رفتارشان نیک می‌رساند که کمترین دلبستگی بتوده و پیشرفت کارهای آن نمی‌دارند.
شگفتست که برخی از آنان خود را لوس کرده بما چنین پیام می‌فرستند : «ما نیز بشما نزدیک شده‌ایم. شما تند می‌رفتید و ما میانه‌روی می‌کنیم». بدبختان پستنهاد ، می‌پندارند که آمیغها را توان با دلخواه خود بیش یا کم گردانید.
چندی پیش یکی از یاران می‌گوید : «فلان آخوند بما نزدیک شده او نیز از گنبدپرستی بد می‌گوید». گفتم : بما نزدیک نگردیده. بلکه از پافشاری که در گمراهی و بدنهادی دارد سنگر عوض کرده. مردک می‌خواهد دکان خود را از دست ندهد ، و چون می‌بیند ما آبروی کیشها را می‌بریم او نیز به بدگویی می‌پردازد. اگر او کسیست که بآمیغ گراید ، کسیست که زیان گنبدپرستی را بشناسد بایستی با ما هم‌آواز گردد و همدستی نماید.
یک نکته‌ی بزرگتر در این زمینه آنست که ما اینهمه رنج را بخود هموار می‌گردانیم و اینهمه می‌کوشیم برای آنکه دسته‌بندیها را از میان ببریم و همگی را به یک راه آوریم ، و این بدنهادان پافشاری می‌نمایند که جدا باشند و دسته‌بندی خود را نگاه دارند ، پافشاری می‌نمایند که هیچگاه بدیگران نپیوندند. اینست تا می‌توانند در برابر گفته‌های ما می‌ایستند ، و چون شکست می‌خورند و دیگر جای ایستادگی نمی‌بینند این زمان گفته‌های ما را برنگ دیگری انداخته باز بجدایی و ایستادگی می‌کوشند.
اینان آن ستیزه‌کاران و خیره‌رویانند که هیچگاه پروای توده و آسایش آن را ندارند و بیست ملیون مردم را قربانی خودخواهی و گردنکشی خود می‌کنند.
دوباره میگویم : اینان تیره‌درونتر و بدنهادتر از دیگرانند ، و ما نیز باید آنان را بدتر شناسیم و دشمنی بیشتر داریم ، و روزی که هنگامش رسد اینان را زودتر بکیفر رسانیم.
دوم : باید مرزی میانه‌ی پاکدینی و ناپاکدینی شناخت ، بدینسان که کسانی توانند از پاکدینان باشد که از هرچه نه پاکدینیست بیزاری جویند ، کسانی توانند از پاکدینان باشند که بیکبار مغزهای خود را از پندارهای پوچ و بیپای کیشها و دیگر بدآموزیها پاک گردانند.
اگر می‌خواهیم از کوششهای خود نتیجه برداریم راه اینست و جز این نیست. اینجا جای چشم‌پوشی نیست. آن کسانی که می‌خواهند گفته‌های ما را بپذیرند ولی از پندارها و نادانیهای خود دست برنداشته همه را بهم درآمیزند ، نه تنها از ما نتوانند بود ، کسی از ما نیز با آنان دوستی و آمیزش نتواند داشت.
ما پاکدینی آن را می‌دانیم که کسی پندارهای بیپا و آموزاکهای بیهوده و زیانمند را بیکبار رها کند و آمیغها و آموزاکهای سودمند را جانشین آنها گرداند.
بارها گفته‌ایم حوضی که پر از لجن و آبهای بدبو باشد اگر گلاب بروی آنها ریزند نتیجه نخواهد داشت و گلاب را نیز بدبو خواهد گردانید ، و چاره جز آن نیست که حوض را از لجنها پاک گردانید.
ایرانیان نیز باید دلهای خود را که لجنزاریست پاک گردانند و پس از آنست که پاکدین توانند بود.
(پرچم نیمه‌ماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی دهم ـ نیمه‌ی دوم مرداد ماه 1322)
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش یکم :
🔸 نادانیها ـ 2 (تکه‌ی یک از دو)
در ایران یک رشته عیبهای زشتی هست که با آنکه زشتی آنها آشکار است انبوه مردم دچار آن می‌باشند و چون ما می‌دانیم که هر عیب را چون گفتی باری خردمندان و پاکنهادان بترک آن می‌کوشند اینست که گاهی بگفتگو از این عیبها خواهیم پرداخت :
مرد آزاده دشنام ندهد
نادانی دیگری که در ایران رواج گرفته دشنام دادن است. من نمیدانم این نادانی از کی آغاز شده و از کجا بایران رسیده. این می‌دانم که از زشت‌ترین عیبهاست و باید هرچه زودتر بچاره‌ی آن کوشیده شود.
مرد آزاده دشنام ندهد. کسانی که درپی آزادگی و گردنفرازیند باید از آن پرهیز جویند.
دشنام بخود دشنام‌دهنده بازمی‌گردد و از اینجا می‌توان آن را نشان فرومایگی و بیرگی دانست :
این نادانی در ایران رواج گرفته و باید غیرتمندان در هر کجا بکندن ریشه‌ی آن برخیزند.
باید قانونی گزارده بدشنام‌دهندگان سزاهای سختی بدهند که مایه‌ی عبرت دیگران گردد.
هواداران پیمان که «آزادگان» و «پاکدینان»اند باید یکی از سرفرازیهای ایشان باشد که هرگز زبان بدشنام نیالایند و اگر کسانی تاکنون گرفتار این عیب بوده‌اند از این پس سخت بپرهیزند و در همه جا با این نادانی بدشمنی برخیزند.
.
🔸 نادانیها ـ 2 (تکه‌ی یک از دو)
در ایران یک رشته عیبهای زشتی هست که با آنکه زشتی آنها آشکار است انبوه مردم دچار آن می‌باشند و چون ما می‌دانیم که هر عیب را چون گفتی باری خردمندان و پاکنهادان بترک آن می‌کوشند اینست که گاهی بگفتگو از این عیبها خواهیم پرداخت :
مرد آزاده دشنام ندهد
نادانی دیگری که در ایران رواج گرفته دشنام دادن است. من نمیدانم این نادانی از کی آغاز شده و از کجا بایران رسیده. این می‌دانم که از زشت‌ترین عیبهاست و باید هرچه زودتر بچاره‌ی آن کوشیده شود.
مرد آزاده دشنام ندهد. کسانی که درپی آزادگی و گردنفرازیند باید از آن پرهیز جویند.
دشنام بخود دشنام‌دهنده بازمی‌گردد و از اینجا می‌توان آن را نشان فرومایگی و بیرگی دانست :
این نادانی در ایران رواج گرفته و باید غیرتمندان در هر کجا بکندن ریشه‌ی آن برخیزند.
باید قانونی گزارده بدشنام‌دهندگان سزاهای سختی بدهند که مایه‌ی عبرت دیگران گردد.
هواداران پیمان که «آزادگان» و «پاکدینان»اند باید یکی از سرفرازیهای ایشان باشد که هرگز زبان بدشنام نیالایند و اگر کسانی تاکنون گرفتار این عیب بوده‌اند از این پس سخت بپرهیزند و در همه جا با این نادانی بدشمنی برخیزند.
.
🔶 یک نبرد دیگری که باید کنیم
🔸 تکه‌ی پنج از پنج
5 ـ یکی از رازهای کار ما
این یکی از رازهای کار ماست که تا توانیم ریشه‌ی گمراهیها و نادانیها را براندازیم. این یکی از بایاهاییست که ما بگردن میداریم. آنچه را که در جنبشهای دیگری تاکنون نتوانسته‌اند ما به یاری خدا خواهیم توانست و این وَرجاوَندْ جنبش ما بیش از همه بهر پاکی جهان از گمراهیها و نادانیهاست.
در این گفتار روی سخنم بیش از همه با یارانست ، با پاکدینانست ، و آنان نیک می‌دانند که ما به چه کار بزرگی برخاسته‌ایم و به چه خواست بزرگی می‌کوشیم. امروز در جهان کاری بزرگتر از این کار ما ، و خواستی ارجمندتر از خواست ما نیست. ما نه تنها باین می‌کوشیم که ایران یا شرق را از گرفتاری رها گردانیم. خواست بزرگ ما آنست که جهان بهتر از این باشد که هست ، و جهانیان چند گامی در راه پیشرفت و بهتری بردارند.
اینست خواست بزرگ ما ، و برای آنکه در این کوششهای خود فیروز درآییم باید در کار خود استوار باشیم و سختگیری نشان دهیم. باید چشم‌پوشی سزا نشماریم . این کار ماست که جهان را از گمراهیها از هر گونه که باشد بپیراییم : این گنبدها را براندازیم ، بتخانه‌ها را ویران گردانیم ، کتابهای بدآموزی را نابود سازیم ، با هر گونه دسته‌بندی دشمن باشیم. اینها بایای ماست و باید در این زمینه پا فشاریم و استوار باشیم.
باید بگفته‌های خیره‌رویانه و بریشخندهای بیفرهنگانه‌ی ناکسان ارجی نگزاریم. باید پاسخ آنان را با مشت و سیلی دهیم. این ناکسان که سرمایه‌شان جز ریشخند و خیره‌رویی نیست به پاسخی جز مشت و سیلی نیاز نمی‌دارند.
آن داستان کتابسوزان که باین بیخردان گران افتاده و در پیش خود آن را تندروی می‌پندارند یکی از کارهای بسیار بایا و بسیار بجای ماست. ما که دانسته‌ایم سرچشمه‌ی درماندگی و بدبختی ایرانیان ـ بلکه سراسر شرقیان ـ این بدآموزیهای گوناگون و درهمیست که در کتابها و مغزها آکنده گردیده و این آمیغ در پیش چشم ما همچون آفتاب روشن گردیده ، و در نتیجه‌ی این دانستن صدها رنج و زیان را بخود هموار گردانیده بآن برخاسته‌ایم که به هر بهایی که بسر آید آن بدآموزیها را از میان بریم ، آیا چاره جز این میداریم که چنانکه مغزها را پاک می‌گردانیم آن کتابها را نیز سوزانیده نابود سازیم؟!. اگر اینکار را نکنیم نه آنست که همه‌ی رنجهای خود را هدر گردانیده‌ایم؟!.
داستان این کتابسوزان ما داستان آن «پلشت‌روبی» است که پزشکان درباره‌ی تیفوس‌گرفتگان و دیگر بیماران می‌کنند. کسی که تیفوس می‌گیرد تنها بآن بس نمی‌کنند که به بیمارستانش برند و یا در همانجا به بهبودش کوشند ، بلکه در خانه‌ای که خوابیده گوگردی می‌سوزانند ، رختهای تنش را بخورد آتش می‌دهند ، و از هر باره می‌کوشند که ریشه‌ی میکروب را بکنند که دیگری نیز گرفتار نگردد ، و شما دیده‌اید که این کاری را که پزشکان از روی فهم و دانش می‌کنند فلان خاله کلثوم و بهمان نه‌نه سکینه نمی‌پسندند و تندروی می‌شمارند ، و اگر این خاله کلثوم و نه‌نه زهرا نیز چندان بیباک بودندی که با همه‌ی نافهمی و ناآگاهی در برابر پزشکان و پزشکی بالا افرازند ، و روزنامه‌ای بنام «نه‌نه شمل» (۱) برپا گردانند آنان نیز زبان به ریشخند باز کرده چنین نوشتندی : «نه بآن شوری شوری نه باین بی‌نمکی».
ریشخند نادانان بدانایان تازگی ندارد. این در جهان همیشه بوده است که دانایانی از روی فهم و دانش بکوششهایی برخیزند و در راه یک نتیجه‌ی بزرگی تلاشها بکار برند ، و نادانان از کنار ایستاده بی‌آنکه خواست ایشان را بدانند و از کارهاشان آگاه باشند زبان بسرکوفت و ریشخند باز کنند. این در جهان همیشه بوده است.
پابرگی (از ویراینده) :
1ـ اشاره بروزنامه‌ی شوخی‌آمیزیست بنام باباشَمَل که آن روزها چاپ می‌شد.
(پرچم نیمه‌ماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی دهم ـ نیمه‌ی دوم مرداد ماه 1322)
.
🔸 تکه‌ی پنج از پنج
5 ـ یکی از رازهای کار ما
این یکی از رازهای کار ماست که تا توانیم ریشه‌ی گمراهیها و نادانیها را براندازیم. این یکی از بایاهاییست که ما بگردن میداریم. آنچه را که در جنبشهای دیگری تاکنون نتوانسته‌اند ما به یاری خدا خواهیم توانست و این وَرجاوَندْ جنبش ما بیش از همه بهر پاکی جهان از گمراهیها و نادانیهاست.
در این گفتار روی سخنم بیش از همه با یارانست ، با پاکدینانست ، و آنان نیک می‌دانند که ما به چه کار بزرگی برخاسته‌ایم و به چه خواست بزرگی می‌کوشیم. امروز در جهان کاری بزرگتر از این کار ما ، و خواستی ارجمندتر از خواست ما نیست. ما نه تنها باین می‌کوشیم که ایران یا شرق را از گرفتاری رها گردانیم. خواست بزرگ ما آنست که جهان بهتر از این باشد که هست ، و جهانیان چند گامی در راه پیشرفت و بهتری بردارند.
اینست خواست بزرگ ما ، و برای آنکه در این کوششهای خود فیروز درآییم باید در کار خود استوار باشیم و سختگیری نشان دهیم. باید چشم‌پوشی سزا نشماریم . این کار ماست که جهان را از گمراهیها از هر گونه که باشد بپیراییم : این گنبدها را براندازیم ، بتخانه‌ها را ویران گردانیم ، کتابهای بدآموزی را نابود سازیم ، با هر گونه دسته‌بندی دشمن باشیم. اینها بایای ماست و باید در این زمینه پا فشاریم و استوار باشیم.
باید بگفته‌های خیره‌رویانه و بریشخندهای بیفرهنگانه‌ی ناکسان ارجی نگزاریم. باید پاسخ آنان را با مشت و سیلی دهیم. این ناکسان که سرمایه‌شان جز ریشخند و خیره‌رویی نیست به پاسخی جز مشت و سیلی نیاز نمی‌دارند.
آن داستان کتابسوزان که باین بیخردان گران افتاده و در پیش خود آن را تندروی می‌پندارند یکی از کارهای بسیار بایا و بسیار بجای ماست. ما که دانسته‌ایم سرچشمه‌ی درماندگی و بدبختی ایرانیان ـ بلکه سراسر شرقیان ـ این بدآموزیهای گوناگون و درهمیست که در کتابها و مغزها آکنده گردیده و این آمیغ در پیش چشم ما همچون آفتاب روشن گردیده ، و در نتیجه‌ی این دانستن صدها رنج و زیان را بخود هموار گردانیده بآن برخاسته‌ایم که به هر بهایی که بسر آید آن بدآموزیها را از میان بریم ، آیا چاره جز این میداریم که چنانکه مغزها را پاک می‌گردانیم آن کتابها را نیز سوزانیده نابود سازیم؟!. اگر اینکار را نکنیم نه آنست که همه‌ی رنجهای خود را هدر گردانیده‌ایم؟!.
داستان این کتابسوزان ما داستان آن «پلشت‌روبی» است که پزشکان درباره‌ی تیفوس‌گرفتگان و دیگر بیماران می‌کنند. کسی که تیفوس می‌گیرد تنها بآن بس نمی‌کنند که به بیمارستانش برند و یا در همانجا به بهبودش کوشند ، بلکه در خانه‌ای که خوابیده گوگردی می‌سوزانند ، رختهای تنش را بخورد آتش می‌دهند ، و از هر باره می‌کوشند که ریشه‌ی میکروب را بکنند که دیگری نیز گرفتار نگردد ، و شما دیده‌اید که این کاری را که پزشکان از روی فهم و دانش می‌کنند فلان خاله کلثوم و بهمان نه‌نه سکینه نمی‌پسندند و تندروی می‌شمارند ، و اگر این خاله کلثوم و نه‌نه زهرا نیز چندان بیباک بودندی که با همه‌ی نافهمی و ناآگاهی در برابر پزشکان و پزشکی بالا افرازند ، و روزنامه‌ای بنام «نه‌نه شمل» (۱) برپا گردانند آنان نیز زبان به ریشخند باز کرده چنین نوشتندی : «نه بآن شوری شوری نه باین بی‌نمکی».
ریشخند نادانان بدانایان تازگی ندارد. این در جهان همیشه بوده است که دانایانی از روی فهم و دانش بکوششهایی برخیزند و در راه یک نتیجه‌ی بزرگی تلاشها بکار برند ، و نادانان از کنار ایستاده بی‌آنکه خواست ایشان را بدانند و از کارهاشان آگاه باشند زبان بسرکوفت و ریشخند باز کنند. این در جهان همیشه بوده است.
پابرگی (از ویراینده) :
1ـ اشاره بروزنامه‌ی شوخی‌آمیزیست بنام باباشَمَل که آن روزها چاپ می‌شد.
(پرچم نیمه‌ماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی دهم ـ نیمه‌ی دوم مرداد ماه 1322)
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش یکم :
🔸 نادانیها ـ 2 (تکه‌ی دو از دو)
دشنام چیست؟
1) در شماره‌ی پنجم «مرد آزاده دشنام نمی‌دهد» براستی یکی از پندهای سودمند آن گرامی‌نامه است ولی شگفت اینکه کسی که توده‌ای را بعادت زشت و ناپسندش بدشمنی برمی‌خیزاند و در مهنامه‌اش جداً بر علیه آن عادات قبیحه می‌جنگد چگونه سزاوار است که راضی شود در پشت همان صفحه در پشت همان اندرزهای نیکو در «گزارش یک شب» کلمات مکرر «فرومایه» و «بیغیرت» را گنجاند ، آیا این قبیل کلمات در ردیف دشنام نبوده و دشنام چیز دیگری است؟!
2) ما که علما و واعظین را پیشوای مذهبی و روحانی و اخلاقی خود دانسته و با کمال میل و رغبت می‌خواهیم از نصایح و بیانات ایشان برخوردار شده و سرمشق خود قرار دهیم پس آن آخوندکها را چه باید بنامیم که برخلاف فرمایشات امیر و مولایشان روی منبر پیغمبر نشسته درمیان جمعی از جوانان و خواهران مذهبی خود با صدای بلند میگویند که «خدا گفته است ... بکنید. خانواده‌ها را بدبخت نمایید روز بروز دوشیزگان پاکدامن وطن عزیرتان را بگودال هولناک بدبختی داخل نمایید ولی نمازتان ترک نشود» آیا مزخرفات بیشرمانه‌ی اینها را گوش کنیم یا پندها و نصایح ناموس‌پرستانه‌ی آن گرامی‌نامه‌ی ارجمند را و آیا بعدها در آن نامه از این قسمتها گفتگو خواهد شد؟
امید است که پرسشم بی‌پاسخ نخواهد ماند.
عباس. وهمن
پیمان : سپاسگزاریم که آقای وهمن این یادآوریها را کرده‌اند. دشنام درجه‌هایی دارد و «بیغیرت» و «فرومایه» را نیز در درجه‌ی خود دشنام باید شمرد. چیزی که هست عبارت دو گونه است. مثلاً شک نیست که «دزد» دشنام است و اگر به یکی بگوییم «ای دزد» ای فلان ، دشنام باو داده‌ایم. ولی اگر بگوییم : «هر کس در داد و ستد دروغ بگوید و خریدار را فریفته پول بیشتر ازو دریابد دزد است ، در این عبارت دشنام مقصود نیست بلکه نکوهش مقصود است. همچنین اگر کسی بگوید : «بیغیرت آن مردی که زن و فرزند خود را گرسنه گزارده پول خود را در کافه‌ها خرج کند» یا بگوید : «فرومایه آن کسی که همیشه زبان بستایش بیگانگان باز داشته باشد» در این تعبیرها مقصود دشنام نیست. اگر ما اینها را دشنام بشماریم راه نکوهش را بیکبار بسته‌ایم و هرگز نخواهیم توانست بر بدکاران زبان نکوهش باز کنیم وانگاه در این عبارتها نام کسی برده نمی‌شود و بیشتر توجه بکار و کردار است.
کتاب آسمانی درباره‌ی گروهی می‌فرماید : «أُولَئِک کالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ» (آنان ماننده‌ی چهارپایانند بلکه گمراهتر می‌باشند) و پیداست که مقصود نکوهش است. با آنکه ما اگر جمله را تغییر داده بکسی بگوییم : «ای چهارپای نادان» بی‌شک این جمله دشنام شمرده خواهد شد. خود شما در این نگارشتان کلمه‌ی «آخوندک» بکار برده‌اید و پیداست که مقصودتان نکوهش و بیزاری است. در حالی که اگر بکسی «آخوندک» بگویید دشنام شمرده خواهد شد.
در زمینه‌ی عالِم‌نمایان شکایت شما بجاست. پاره‌ای از ایشان نه خدا را می‌شناسند و نه پروای کسی را دارند و چون پایشان بمنبر می‌رسد میگویند آنچه به دهانشان می‌رسد. چیزی که هست اینگونه کسان نادان روز بروز کمتر می‌شوند و ما امیدواریم از این پس دیگر اینگونه زشتکاریها از میان برخیزد و شماره‌ی واعظان پاکدل و خداشناس روبفزونی باشد.
.
🔸 نادانیها ـ 2 (تکه‌ی دو از دو)
دشنام چیست؟
1) در شماره‌ی پنجم «مرد آزاده دشنام نمی‌دهد» براستی یکی از پندهای سودمند آن گرامی‌نامه است ولی شگفت اینکه کسی که توده‌ای را بعادت زشت و ناپسندش بدشمنی برمی‌خیزاند و در مهنامه‌اش جداً بر علیه آن عادات قبیحه می‌جنگد چگونه سزاوار است که راضی شود در پشت همان صفحه در پشت همان اندرزهای نیکو در «گزارش یک شب» کلمات مکرر «فرومایه» و «بیغیرت» را گنجاند ، آیا این قبیل کلمات در ردیف دشنام نبوده و دشنام چیز دیگری است؟!
2) ما که علما و واعظین را پیشوای مذهبی و روحانی و اخلاقی خود دانسته و با کمال میل و رغبت می‌خواهیم از نصایح و بیانات ایشان برخوردار شده و سرمشق خود قرار دهیم پس آن آخوندکها را چه باید بنامیم که برخلاف فرمایشات امیر و مولایشان روی منبر پیغمبر نشسته درمیان جمعی از جوانان و خواهران مذهبی خود با صدای بلند میگویند که «خدا گفته است ... بکنید. خانواده‌ها را بدبخت نمایید روز بروز دوشیزگان پاکدامن وطن عزیرتان را بگودال هولناک بدبختی داخل نمایید ولی نمازتان ترک نشود» آیا مزخرفات بیشرمانه‌ی اینها را گوش کنیم یا پندها و نصایح ناموس‌پرستانه‌ی آن گرامی‌نامه‌ی ارجمند را و آیا بعدها در آن نامه از این قسمتها گفتگو خواهد شد؟
امید است که پرسشم بی‌پاسخ نخواهد ماند.
عباس. وهمن
پیمان : سپاسگزاریم که آقای وهمن این یادآوریها را کرده‌اند. دشنام درجه‌هایی دارد و «بیغیرت» و «فرومایه» را نیز در درجه‌ی خود دشنام باید شمرد. چیزی که هست عبارت دو گونه است. مثلاً شک نیست که «دزد» دشنام است و اگر به یکی بگوییم «ای دزد» ای فلان ، دشنام باو داده‌ایم. ولی اگر بگوییم : «هر کس در داد و ستد دروغ بگوید و خریدار را فریفته پول بیشتر ازو دریابد دزد است ، در این عبارت دشنام مقصود نیست بلکه نکوهش مقصود است. همچنین اگر کسی بگوید : «بیغیرت آن مردی که زن و فرزند خود را گرسنه گزارده پول خود را در کافه‌ها خرج کند» یا بگوید : «فرومایه آن کسی که همیشه زبان بستایش بیگانگان باز داشته باشد» در این تعبیرها مقصود دشنام نیست. اگر ما اینها را دشنام بشماریم راه نکوهش را بیکبار بسته‌ایم و هرگز نخواهیم توانست بر بدکاران زبان نکوهش باز کنیم وانگاه در این عبارتها نام کسی برده نمی‌شود و بیشتر توجه بکار و کردار است.
کتاب آسمانی درباره‌ی گروهی می‌فرماید : «أُولَئِک کالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ» (آنان ماننده‌ی چهارپایانند بلکه گمراهتر می‌باشند) و پیداست که مقصود نکوهش است. با آنکه ما اگر جمله را تغییر داده بکسی بگوییم : «ای چهارپای نادان» بی‌شک این جمله دشنام شمرده خواهد شد. خود شما در این نگارشتان کلمه‌ی «آخوندک» بکار برده‌اید و پیداست که مقصودتان نکوهش و بیزاری است. در حالی که اگر بکسی «آخوندک» بگویید دشنام شمرده خواهد شد.
در زمینه‌ی عالِم‌نمایان شکایت شما بجاست. پاره‌ای از ایشان نه خدا را می‌شناسند و نه پروای کسی را دارند و چون پایشان بمنبر می‌رسد میگویند آنچه به دهانشان می‌رسد. چیزی که هست اینگونه کسان نادان روز بروز کمتر می‌شوند و ما امیدواریم از این پس دیگر اینگونه زشتکاریها از میان برخیزد و شماره‌ی واعظان پاکدل و خداشناس روبفزونی باشد.
.
🔶 هر روزی به یک رنگ ـ دیروز کمونیست ، امروز دمکرات ، روز دیگر را خدا می‌داند
🔸 تکه‌ی یک از یک
از عنوان گفتار تعجب نکنید که معنی آن را درک خواهید کرد.
به عقیده‌ی من هر مغزی که آمیغها [=حقایق] بآن راه نیافته تهی نماند جای آنها را بیباکی و بیشرمی می‌گیرد. در همین تبریز ما هستند اشخاصی که هر ماه بلکه هر روز برنگ دیگری درمی‌آیند.
راستی نمیدانم می‌فهمند که مردم و توده کارهای اینها را می‌بینند یا نه؟!..
نمیدانم مردم را نفهم تصور می‌کنند یا خودشان را به نفهمی زده‌اند یا اصلاً عیب کار خود را نمی‌فهمند؟!..
به هر حال من می‌خواهم بآنها بگویم : آقایان مردم عیب کار شما را می‌فهمند و بشما بچشم حقارت نگاه می‌کنند.
در شهریور 1320 که همسایه‌ها [روس و انگلیس] بنا به مقتضیات خاک ما را اشغال کردند یک نفر از هم‌میهنان ما برای نزدیکی بآنها و خود شیرینی در یک روزنامه (روزنامه‌ی خارجی و بزبان خارجی) گفتاری نوشت که در آنجا از یک بازی محلی (کوشگی بالابان) استفاده کرده و ثابت کرده بود که اشغال یک قسمت از خاک ایران کاملاً بجا بوده و حق به حقدار رسیده است و شادمانیها کرده بود.
بعداً همین شخص در اجتماعات گفتارهایی می‌راند. اگر می‌گزاشتند و اظهار وجودی می‌کرد یک کمونیست دو آتشه‌ای می‌بود ، تا جایی که یکی از اعضای مهم و برجسته‌ی اتحادیه‌ی کارگران شد و اعلامیه‌ها و بیانیه‌ها صادر کرد.
در اثر پیشامدی که نمی‌خواهم بنویسم از آنجا رانده شد و به قول خودش کناره‌جویی نمود ، و اخیراً برای اینکه بیکار ننشیند و موقع اقدامات هم رسیده (انتخابات) حزبی تشکیل داد مرکب از یک تابلو و یکی دو نفر مثل خودش که بیانیه‌اش را هم باداره‌ی پرچم می‌فرستم که ثابت می‌کند او یک مرد دمکرات و طرفدار جدی دمکراسی است. خوشمزه‌تر اینجاست در مجلسی که خودش هم بود سئوال کردم پس چرا شما پس مانده‌اید و حزب شما دیرتر از دیگران تشکیل یافته. گفت : «چون ما می‌خواستیم تمام داد و فریادها ساکت شود و باطن اشخاص ظاهر شود بعداً ما این حزب را که از زمان جنبش مشروطیت وجود داشته ولی بطور مخفی ظاهر کنیم» زهی بیشرمی که منتظر بوده باطن اشخاص ظاهر شود مثل باطن خودش.
سئوال کردم : چه اشخاصی را به حزبتان قبول می‌کنید. فرمودند : برای عضو شدن در حزب ما هیچ چیز منظور نظر نیست فقط باید شخص باایمان باشد. زهی بدبختی که معنی ایمان را هم نفهمیده است.
مرامنامه‌ای تحت 30 تا 40 مادّه نوشته‌اند که یکی از آنها ترویج زبان مادری آذربایجان و روان گردانیدن تدریس آن در دبستانهای آذربایجان است. راستی چه مرام خوبی ، تمام بدبختیها را رفع خواهد کرد.
خوانندگان تصور نفرمایند که از نوشتن این گفتار غرض در کار بوده بلکه آن شخص حالا هم مرا نمی‌شناسد بلکه به قول آقای کسروی در این زمینه‌ها دربند رنجش یک نفر یا یک گروه نتوان بود ، چه گفتگو از آتیه‌ی بیست ملیون مردم است.
حالا ای خوانندگانی که قضاوت و داوری خواهید کرد از شما می‌پرسم این شخص لیاقت اشغال یکی از کرسیهای مجلس شورای ملی را دارد.
تا موقعی که من از آزادگان باشم آلودگی توده را باین اندازه نمی‌دانستم ولی حالا می‌بینم که راستی را بیشتر از آنست که من تصور می‌کردم و این مریض چقدر محتاج معالجه‌ی طولانی است. این یک نمونه برای اشخاصی است که میگویند آزادگان آن طوری که باید پیشرفت نمی‌کنند. میگویم : آقایان ما مثل این اشخاص را بلکه هزاران مثل این را در جلو داریم ولی مأیوس نیستیم و به یاری خدا بآرزوی خودمان خواهیم رسید.
آژیری
پرچم : آقای آژیری نام کسی را برده بود که در تبریز به بدی شناخته شده است ، و این حال اوست که از کمونیستی ، به دمکراتی ، از دمکراتی به دینداری می‌گردد و با بیشرمی بسیار هر روز برنگی می‌افتد. ولی ما نام او را برداشتیم. زیرا این بیشرمی و نادانی امروز در ایران رواج بسیار پیدا کرده است ، و تنها آن یک تن نیست.
آری این توده بسیار آلوده‌تر از آن می‌باشد که باندیشه‌ی کسی توانستی رسید. درد تنها آن نیست که کسانی بیشرمانه هر زمان خود را برنگ دیگری می‌اندازند. این درد از آن بدتر است که مردم این بیشرمیها را بد نمی‌شمارند و از آن بیشرمان بیزاری نمی‌جویند. ولی سخن همانست که گفته شده : باید بهمه‌ی اینها چاره کنیم.
(پرچم نیمه‌ماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی دهم ـ نیمه‌ی دوم مرداد ماه 1322)
.
🔸 تکه‌ی یک از یک
از عنوان گفتار تعجب نکنید که معنی آن را درک خواهید کرد.
به عقیده‌ی من هر مغزی که آمیغها [=حقایق] بآن راه نیافته تهی نماند جای آنها را بیباکی و بیشرمی می‌گیرد. در همین تبریز ما هستند اشخاصی که هر ماه بلکه هر روز برنگ دیگری درمی‌آیند.
راستی نمیدانم می‌فهمند که مردم و توده کارهای اینها را می‌بینند یا نه؟!..
نمیدانم مردم را نفهم تصور می‌کنند یا خودشان را به نفهمی زده‌اند یا اصلاً عیب کار خود را نمی‌فهمند؟!..
به هر حال من می‌خواهم بآنها بگویم : آقایان مردم عیب کار شما را می‌فهمند و بشما بچشم حقارت نگاه می‌کنند.
در شهریور 1320 که همسایه‌ها [روس و انگلیس] بنا به مقتضیات خاک ما را اشغال کردند یک نفر از هم‌میهنان ما برای نزدیکی بآنها و خود شیرینی در یک روزنامه (روزنامه‌ی خارجی و بزبان خارجی) گفتاری نوشت که در آنجا از یک بازی محلی (کوشگی بالابان) استفاده کرده و ثابت کرده بود که اشغال یک قسمت از خاک ایران کاملاً بجا بوده و حق به حقدار رسیده است و شادمانیها کرده بود.
بعداً همین شخص در اجتماعات گفتارهایی می‌راند. اگر می‌گزاشتند و اظهار وجودی می‌کرد یک کمونیست دو آتشه‌ای می‌بود ، تا جایی که یکی از اعضای مهم و برجسته‌ی اتحادیه‌ی کارگران شد و اعلامیه‌ها و بیانیه‌ها صادر کرد.
در اثر پیشامدی که نمی‌خواهم بنویسم از آنجا رانده شد و به قول خودش کناره‌جویی نمود ، و اخیراً برای اینکه بیکار ننشیند و موقع اقدامات هم رسیده (انتخابات) حزبی تشکیل داد مرکب از یک تابلو و یکی دو نفر مثل خودش که بیانیه‌اش را هم باداره‌ی پرچم می‌فرستم که ثابت می‌کند او یک مرد دمکرات و طرفدار جدی دمکراسی است. خوشمزه‌تر اینجاست در مجلسی که خودش هم بود سئوال کردم پس چرا شما پس مانده‌اید و حزب شما دیرتر از دیگران تشکیل یافته. گفت : «چون ما می‌خواستیم تمام داد و فریادها ساکت شود و باطن اشخاص ظاهر شود بعداً ما این حزب را که از زمان جنبش مشروطیت وجود داشته ولی بطور مخفی ظاهر کنیم» زهی بیشرمی که منتظر بوده باطن اشخاص ظاهر شود مثل باطن خودش.
سئوال کردم : چه اشخاصی را به حزبتان قبول می‌کنید. فرمودند : برای عضو شدن در حزب ما هیچ چیز منظور نظر نیست فقط باید شخص باایمان باشد. زهی بدبختی که معنی ایمان را هم نفهمیده است.
مرامنامه‌ای تحت 30 تا 40 مادّه نوشته‌اند که یکی از آنها ترویج زبان مادری آذربایجان و روان گردانیدن تدریس آن در دبستانهای آذربایجان است. راستی چه مرام خوبی ، تمام بدبختیها را رفع خواهد کرد.
خوانندگان تصور نفرمایند که از نوشتن این گفتار غرض در کار بوده بلکه آن شخص حالا هم مرا نمی‌شناسد بلکه به قول آقای کسروی در این زمینه‌ها دربند رنجش یک نفر یا یک گروه نتوان بود ، چه گفتگو از آتیه‌ی بیست ملیون مردم است.
حالا ای خوانندگانی که قضاوت و داوری خواهید کرد از شما می‌پرسم این شخص لیاقت اشغال یکی از کرسیهای مجلس شورای ملی را دارد.
تا موقعی که من از آزادگان باشم آلودگی توده را باین اندازه نمی‌دانستم ولی حالا می‌بینم که راستی را بیشتر از آنست که من تصور می‌کردم و این مریض چقدر محتاج معالجه‌ی طولانی است. این یک نمونه برای اشخاصی است که میگویند آزادگان آن طوری که باید پیشرفت نمی‌کنند. میگویم : آقایان ما مثل این اشخاص را بلکه هزاران مثل این را در جلو داریم ولی مأیوس نیستیم و به یاری خدا بآرزوی خودمان خواهیم رسید.
آژیری
پرچم : آقای آژیری نام کسی را برده بود که در تبریز به بدی شناخته شده است ، و این حال اوست که از کمونیستی ، به دمکراتی ، از دمکراتی به دینداری می‌گردد و با بیشرمی بسیار هر روز برنگی می‌افتد. ولی ما نام او را برداشتیم. زیرا این بیشرمی و نادانی امروز در ایران رواج بسیار پیدا کرده است ، و تنها آن یک تن نیست.
آری این توده بسیار آلوده‌تر از آن می‌باشد که باندیشه‌ی کسی توانستی رسید. درد تنها آن نیست که کسانی بیشرمانه هر زمان خود را برنگ دیگری می‌اندازند. این درد از آن بدتر است که مردم این بیشرمیها را بد نمی‌شمارند و از آن بیشرمان بیزاری نمی‌جویند. ولی سخن همانست که گفته شده : باید بهمه‌ی اینها چاره کنیم.
(پرچم نیمه‌ماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی دهم ـ نیمه‌ی دوم مرداد ماه 1322)
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش یکم :
🔸 نادانیها ـ 3 (تکه‌ی یک از یک)
اگر راست می‌گویی ، سوگند چرا می‌خوری؟!
نادانی دیگری که در ایران رواج بی‌اندازه گرفته سوگند خوردنست. سوگند اگر بدروغ است نشان پلیدی و اگر براست است گواه نادانی می‌باشد.
بدا کسانی که نام خدا را ابزار کار خود گیرند!
این گفته بسیار بجاست : اگر راست می‌گویی سوگند چرا می‌خوری؟ زیرا سوگند اگرچه امروز رواج بی‌اندازه گرفته و راستگو و دروغگو ، هر دو گرفتار آن می‌باشند ولی پیدایش آن جز بدست دروغگویان نبوده. زیرا دروغگو که بسخن خود اعتماد ندارد ناگزیر دست بدامن سوگند می‌زند.
بگفته‌ی آن دانشمند سوگند پاره‌سنگی است که دروغگو بر کفه‌ی سخن خود می‌اندازد تا جای سبکی آن را پر کند و پیداست که سخن راست بچنین پاره‌سنگ نیاز ندارد.
«پاکدینان» باید از سوگند پرهیز جویند و اگرهم عادت بآن دارند باید بکوشند و خود را از آن عادت رها گردانند.
.
🔸 نادانیها ـ 3 (تکه‌ی یک از یک)
اگر راست می‌گویی ، سوگند چرا می‌خوری؟!
نادانی دیگری که در ایران رواج بی‌اندازه گرفته سوگند خوردنست. سوگند اگر بدروغ است نشان پلیدی و اگر براست است گواه نادانی می‌باشد.
بدا کسانی که نام خدا را ابزار کار خود گیرند!
این گفته بسیار بجاست : اگر راست می‌گویی سوگند چرا می‌خوری؟ زیرا سوگند اگرچه امروز رواج بی‌اندازه گرفته و راستگو و دروغگو ، هر دو گرفتار آن می‌باشند ولی پیدایش آن جز بدست دروغگویان نبوده. زیرا دروغگو که بسخن خود اعتماد ندارد ناگزیر دست بدامن سوگند می‌زند.
بگفته‌ی آن دانشمند سوگند پاره‌سنگی است که دروغگو بر کفه‌ی سخن خود می‌اندازد تا جای سبکی آن را پر کند و پیداست که سخن راست بچنین پاره‌سنگ نیاز ندارد.
«پاکدینان» باید از سوگند پرهیز جویند و اگرهم عادت بآن دارند باید بکوشند و خود را از آن عادت رها گردانند.
.
🔶 آموزاکهای [تعلیمات] استوار جایگزین گمراهیها گردید
🔸 تکه‌ی یک از یک
تا بیست و اند روز پیش با نوشته‌های پیمان و پرچم آشنایی نداشتم. برای نخستین بار کتابچه‌ی «حافظ چه می‌گوید؟» را آقای امامی بدستم دادند. هنوز برگی ناخوانده تکان خوردم و با خود گفتم : «چگونه به لسان‌الغیب ، به حافظ شیرین‌سخن بد توان گفت؟! چه سان کسی بآن مرد خدا ، راستگو ، (یا راستش گویم صوفی ـ خراباتی ـ یاوه‌باف ـ خدانشناس) پرخاش تواند کرد؟! چه سان نام ورجاوندش را بزشتی تواند برد؟!!
راستی را باین پندار بیپا استوار می‌بودم. شعرهایش را خوانده از یک گفته‌اش ده‌ها می‌ساختم (که همه را سوزانیدم و از میان برداشتم) و به هر که می‌خواندم ستایشها می‌شنیدم. آن چیستان‌نامه را که خواندم گویی پرده‌یی از برابر چشمم برگفته شد و خرد خفته‌ام بیدار گردید. چیزی که بود در میان دو سهش آخشیج هم دودل مانده بودم ، تا آقای امامی از آن دودلی نیز بیرونم آورد. زیرا شماره‌های پیمان را فرستاد که گرفتم و پیمان دادم که نیک بخوانم ، و خواندم و با راستیها و گفتارهای گرانمایه‌ی آن روبرو شدم که هرچه در سر ساخته داشتم بیکباره فروریخت. آری خانه‌ی پی سست از تکانی درهم ریزد.
از اینکه در اندک‌زمانی آموزاکهای استوارِ پیمانی جایگزین آنهمه گمراهیها گردید چنان از بخت خود خرسندم که زبان ، زندیدنش [=توضیح دادن] نتواند.
امیدوارم که در این راه بزرگ بکوشم و به نوبت خود آیین راستی را در دل یاران پاکدل برجا گزارم. (از یک نامه‌ی آقای شهابی از رشت)
(پرچم نیمه‌ماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی دهم ـ نیمه‌ی دوم مرداد ماه 1322)
.
🔸 تکه‌ی یک از یک
تا بیست و اند روز پیش با نوشته‌های پیمان و پرچم آشنایی نداشتم. برای نخستین بار کتابچه‌ی «حافظ چه می‌گوید؟» را آقای امامی بدستم دادند. هنوز برگی ناخوانده تکان خوردم و با خود گفتم : «چگونه به لسان‌الغیب ، به حافظ شیرین‌سخن بد توان گفت؟! چه سان کسی بآن مرد خدا ، راستگو ، (یا راستش گویم صوفی ـ خراباتی ـ یاوه‌باف ـ خدانشناس) پرخاش تواند کرد؟! چه سان نام ورجاوندش را بزشتی تواند برد؟!!
راستی را باین پندار بیپا استوار می‌بودم. شعرهایش را خوانده از یک گفته‌اش ده‌ها می‌ساختم (که همه را سوزانیدم و از میان برداشتم) و به هر که می‌خواندم ستایشها می‌شنیدم. آن چیستان‌نامه را که خواندم گویی پرده‌یی از برابر چشمم برگفته شد و خرد خفته‌ام بیدار گردید. چیزی که بود در میان دو سهش آخشیج هم دودل مانده بودم ، تا آقای امامی از آن دودلی نیز بیرونم آورد. زیرا شماره‌های پیمان را فرستاد که گرفتم و پیمان دادم که نیک بخوانم ، و خواندم و با راستیها و گفتارهای گرانمایه‌ی آن روبرو شدم که هرچه در سر ساخته داشتم بیکباره فروریخت. آری خانه‌ی پی سست از تکانی درهم ریزد.
از اینکه در اندک‌زمانی آموزاکهای استوارِ پیمانی جایگزین آنهمه گمراهیها گردید چنان از بخت خود خرسندم که زبان ، زندیدنش [=توضیح دادن] نتواند.
امیدوارم که در این راه بزرگ بکوشم و به نوبت خود آیین راستی را در دل یاران پاکدل برجا گزارم. (از یک نامه‌ی آقای شهابی از رشت)
(پرچم نیمه‌ماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی دهم ـ نیمه‌ی دوم مرداد ماه 1322)
.