🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش یکم :

🔸 نادانیها ـ 2 (تکه‌ی یک از دو)


در ایران یک رشته عیبهای زشتی هست که با آنکه زشتی آنها آشکار است انبوه مردم دچار آن می‌باشند و چون ما می‌دانیم که هر عیب را چون گفتی باری خردمندان و پاکنهادان بترک آن می‌کوشند اینست که گاهی بگفتگو از این عیبها خواهیم پرداخت :


مرد آزاده دشنام ندهد

نادانی دیگری که در ایران رواج گرفته دشنام دادن است. من نمی‌دانم این نادانی از کی آغاز شده و از کجا بایران رسیده. این می‌دانم که از زشت‌ترین عیبهاست و باید هرچه زودتر بچاره‌ی آن کوشیده شود.

مرد آزاده دشنام ندهد. کسانی که درپی آزادگی و گردنفرازیند باید از آن پرهیز جویند.

دشنام بخود دشنام‌دهنده بازمی‌گردد و از اینجا می‌توان آن را نشان فرومایگی و بیرگی دانست :

این نادانی در ایران رواج گرفته و باید غیرتمندان در هر کجا بکندن ریشه‌ی آن برخیزند.

باید قانونی گزارده بدشنام‌دهندگان سزاهای سختی بدهند که مایه‌ی عبرت دیگران گردد.

هواداران پیمان که «آزادگان» و «پاکدینان»اند باید یکی از سرفرازیهای ایشان باشد که هرگز زبان بدشنام نیالایند و اگر کسانی تاکنون گرفتار این عیب بوده‌اند از این پس سخت بپرهیزند و در همه جا با این نادانی بدشمنی برخیزند.


.

🔶 یک نبرد دیگری که باید کنیم

🔸 تکه‌ی پنج از پنج


5 ـ یکی از رازهای کار ما

این یکی از رازهای کار ماست که تا توانیم ریشه‌ی گمراهیها و نادانیها را براندازیم. این یکی از بایاهاییست که ما بگردن می‌داریم. آنچه را که در جنبشهای دیگری تاکنون نتوانسته‌اند ما به یاری خدا خواهیم توانست و این وَرجاوَندْ جنبش ما بیش از همه بهر پاکی جهان از گمراهیها و نادانیهاست.

در این گفتار روی سخنم بیش از همه با یارانست ، با پاکدینانست ، و آنان نیک می‌دانند که ما به چه کار بزرگی برخاسته‌ایم و به چه خواست بزرگی می‌کوشیم. امروز در جهان کاری بزرگتر از این کار ما ، و خواستی ارجمندتر از خواست ما نیست. ما نه تنها باین می‌کوشیم که ایران یا شرق را از گرفتاری رها گردانیم. خواست بزرگ ما آنست که جهان بهتر از این باشد که هست ، و جهانیان چند گامی در راه پیشرفت و بهتری بردارند.

اینست خواست بزرگ ما ، و برای آنکه در این کوششهای خود فیروز درآییم باید در کار خود استوار باشیم و سختگیری نشان دهیم. باید چشم‌پوشی سزا نشماریم . این کار ماست که جهان را از گمراهیها از هر گونه که باشد بپیراییم : این گنبدها را براندازیم ، بتخانه‌ها را ویران گردانیم ، کتابهای بدآموزی را نابود سازیم ، با هر گونه دسته‌بندی دشمن باشیم. اینها بایای ماست و باید در این زمینه پا فشاریم و استوار باشیم.

باید بگفته‌های خیره‌رویانه و بریشخندهای بیفرهنگانه‌ی ناکسان ارجی نگزاریم. باید پاسخ آنان را با مشت و سیلی دهیم. این ناکسان که سرمایه‌شان جز ریشخند و خیره‌رویی نیست به پاسخی جز مشت و سیلی نیاز نمی‌دارند.

آن داستان کتابسوزان که باین بیخردان گران افتاده و در پیش خود آن را تندروی می‌پندارند یکی از کارهای بسیار بایا و بسیار بجای ماست. ما که دانسته‌ایم سرچشمه‌ی درماندگی و بدبختی ایرانیان ـ بلکه سراسر شرقیان ـ این بدآموزیهای گوناگون و درهمیست که در کتابها و مغزها آکنده گردیده و این آمیغ در پیش چشم ما همچون آفتاب روشن گردیده ، و در نتیجه‌ی این دانستن صدها رنج و زیان را بخود هموار گردانیده بآن برخاسته‌ایم که به هر بهایی که بسر آید آن بدآموزیها را از میان بریم ، آیا چاره جز این میداریم که چنانکه مغزها را پاک می‌گردانیم آن کتابها را نیز سوزانیده نابود سازیم؟!. اگر اینکار را نکنیم نه آنست که همه‌ی رنجهای خود را هدر گردانیده‌ایم؟!.

داستان این کتابسوزان ما داستان آن «پلشت‌روبی» است که پزشکان درباره‌ی تیفوس‌گرفتگان و دیگر بیماران می‌کنند. کسی که تیفوس می‌گیرد تنها بآن بس نمی‌کنند که به بیمارستانش برند و یا در همانجا به بهبودش کوشند ، بلکه در خانه‌ای که خوابیده گوگردی می‌سوزانند ، رختهای تنش را بخورد آتش می‌دهند ، و از هر باره می‌کوشند که ریشه‌ی میکروب را بکنند که دیگری نیز گرفتار نگردد ، و شما دیده‌اید که این کاری را که پزشکان از روی فهم و دانش می‌کنند فلان خاله کلثوم و بهمان نه‌نه سکینه نمی‌پسندند و تندروی می‌شمارند ، و اگر این خاله کلثوم و نه‌نه زهرا نیز چندان بیباک بودندی که با همه‌ی نافهمی و ناآگاهی در برابر پزشکان و پزشکی بالا افرازند ، و روزنامه‌ای بنام «نه‌نه شمل» (۱) برپا گردانند آنان نیز زبان به ریشخند باز کرده چنین نوشتندی : «نه بآن شوری شوری نه باین بی‌نمکی».

ریشخند نادانان بدانایان تازگی ندارد. این در جهان همیشه بوده است که دانایانی از روی فهم و دانش بکوششهایی برخیزند و در راه یک نتیجه‌ی بزرگی تلاشها بکار برند ، و نادانان از کنار ایستاده بی‌آنکه خواست ایشان را بدانند و از کارهاشان آگاه باشند زبان بسرکوفت و ریشخند باز کنند. این در جهان همیشه بوده است.


پابرگی (از ویراینده) :
1ـ اشاره بروزنامه‌ی شوخی‌آمیزیست بنام باباشَمَل که آن روزها چاپ می‌شد.


(پرچم نیمه‌ماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی دهم ـ نیمه‌ی دوم مرداد ماه 1322)


.

پرچم نیمه‌ماهه ، شماره‌ی دهم

(همبسته با گفتار بالا)
.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش یکم :

🔸 نادانیها ـ 2 (تکه‌ی دو از دو)


دشنام چیست؟

1) در شماره‌ی پنجم «مرد آزاده دشنام نمی‌دهد» براستی یکی از پندهای سودمند آن گرامی‌نامه است ولی شگفت اینکه کسی که توده‌ای را بعادت زشت و ناپسندش بدشمنی برمی‌خیزاند و در مهنامه‌اش جداً بر علیه آن عادات قبیحه می‌جنگد چگونه سزاوار است که راضی شود در پشت همان صفحه در پشت همان اندرزهای نیکو در «گزارش یک شب» کلمات مکرر «فرومایه» و «بیغیرت» را گنجاند ، آیا این قبیل کلمات در ردیف دشنام نبوده و دشنام چیز دیگری است؟!

2) ما که علما و واعظین را پیشوای مذهبی و روحانی و اخلاقی خود دانسته و با کمال میل و رغبت می‌خواهیم از نصایح و بیانات ایشان برخوردار شده و سرمشق خود قرار دهیم پس آن آخوندکها را چه باید بنامیم که برخلاف فرمایشات امیر و مولایشان روی منبر پیغمبر نشسته درمیان جمعی از جوانان و خواهران مذهبی خود با صدای بلند می‌گویند که «خدا گفته است ... بکنید. خانواده‌ها را بدبخت نمایید روز بروز دوشیزگان پاکدامن وطن عزیرتان را بگودال هولناک بدبختی داخل نمایید ولی نمازتان ترک نشود» آیا مزخرفات بیشرمانه‌ی اینها را گوش کنیم یا پندها و نصایح ناموس‌پرستانه‌ی آن گرامی‌نامه‌ی ارجمند را و آیا بعدها در آن نامه از این قسمتها گفتگو خواهد شد؟

امید است که پرسشم بی‌پاسخ نخواهد ماند.

عباس. وهمن


پیمان : سپاسگزاریم که آقای وهمن این یادآوریها را کرده‌اند. دشنام درجه‌هایی دارد و «بیغیرت» و «فرومایه» را نیز در درجه‌ی خود دشنام باید شمرد. چیزی که هست عبارت دو گونه است. مثلاً شک نیست که «دزد» دشنام است و اگر به یکی بگوییم «ای دزد» ای فلان ، دشنام باو داده‌ایم. ولی اگر بگوییم : «هر کس در داد و ستد دروغ بگوید و خریدار را فریفته پول بیشتر ازو دریابد دزد است ، در این عبارت دشنام مقصود نیست بلکه نکوهش مقصود است. همچنین اگر کسی بگوید : «بی‌غیرت آن مردی که زن و فرزند خود را گرسنه گزارده پول خود را در کافه‌ها خرج کند» یا بگوید : «فرومایه آن کسی که همیشه زبان بستایش بیگانگان باز داشته باشد» در این تعبیرها مقصود دشنام نیست. اگر ما اینها را دشنام بشماریم راه نکوهش را بیکبار بسته‌ایم و هرگز نخواهیم توانست بر بدکاران زبان نکوهش باز کنیم وانگاه در این عبارتها نام کسی برده نمی‌شود و بیشتر توجه بکار و کردار است.

کتاب آسمانی درباره‌ی گروهی می‌فرماید : «أُولَئِک کالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ» (آنان ماننده‌ی چهارپایانند بلکه گمراهتر می‌باشند) و پیداست که مقصود نکوهش است. با آنکه ما اگر جمله را تغییر داده بکسی بگوییم : «ای چهارپای نادان» بی‌شک این جمله دشنام شمرده خواهد شد. خود شما در این نگارشتان کلمه‌ی «آخوندک» بکار برده‌اید و پیداست که مقصودتان نکوهش و بیزاری است. در حالی که اگر بکسی «آخوندک» بگویید دشنام شمرده خواهد شد.

در زمینه‌ی عالِم‌نمایان شکایت شما بجاست. پاره‌ای از ایشان نه خدا را می‌شناسند و نه پروای کسی را دارند و چون پایشان بمنبر می‌رسد می‌گویند آنچه به دهانشان می‌رسد. چیزی که هست اینگونه کسان نادان روز بروز کمتر می‌شوند و ما امیدواریم از این پس دیگر اینگونه زشتکاریها از میان برخیزد و شماره‌ی واعظان پاکدل و خداشناس روبفزونی باشد.


.

🔶 هر روزی به یک رنگ ـ دیروز کمونیست ، امروز دمکرات ، روز دیگر را خدا می‌داند

🔸 تکه‌ی یک از یک


از عنوان گفتار تعجب نکنید که معنی آن را درک خواهید کرد.

به عقیده‌ی من هر مغزی که آمیغها [=حقایق] بآن راه نیافته تهی نماند جای آنها را بیباکی و بیشرمی می‌گیرد. در همین تبریز ما هستند اشخاصی که هر ماه بلکه هر روز برنگ دیگری درمی‌آیند.

راستی نمی‌دانم می‌فهمند که مردم و توده کارهای اینها را می‌بینند یا نه؟!..

نمیدانم مردم را نفهم تصور می‌کنند یا خودشان را به نفهمی زده‌اند یا اصلاً عیب کار خود را نمی‌فهمند؟!..

به هر حال من می‌خواهم بآنها بگویم : آقایان مردم عیب کار شما را می‌فهمند و بشما بچشم حقارت نگاه می‌کنند.

در شهریور 1320 که همسایه‌ها [روس و انگلیس] بنا به مقتضیات خاک ما را اشغال کردند یک نفر از هم‌میهنان ما برای نزدیکی بآنها و خود شیرینی در یک روزنامه (روزنامه‌ی خارجی و بزبان خارجی) گفتاری نوشت که در آنجا از یک بازی محلی (کوشگی بالابان) استفاده کرده و ثابت کرده بود که اشغال یک قسمت از خاک ایران کاملاً بجا بوده و حق به حقدار رسیده است و شادمانیها کرده بود.

بعداً همین شخص در اجتماعات گفتارهایی می‌راند. اگر می‌گزاشتند و اظهار وجودی می‌کرد یک کمونیست دو آتشه‌ای می‌بود ، تا جایی که یکی از اعضای مهم و برجسته‌ی اتحادیه‌ی کارگران شد و اعلامیه‌ها و بیانیه‌ها صادر کرد.

در اثر پیشامدی که نمی‌خواهم بنویسم از آنجا رانده شد و به قول خودش کناره‌جویی نمود ، و اخیراً برای اینکه بیکار ننشیند و موقع اقدامات هم رسیده (انتخابات) حزبی تشکیل داد مرکب از یک تابلو و یکی دو نفر مثل خودش که بیانیه‌اش را هم باداره‌ی پرچم می‌فرستم که ثابت می‌کند او یک مرد دمکرات و طرفدار جدی دمکراسی است. خوشمزه‌تر اینجاست در مجلسی که خودش هم بود سئوال کردم پس چرا شما پس مانده‌اید و حزب شما دیرتر از دیگران تشکیل یافته. گفت : «چون ما می‌خواستیم تمام داد و فریادها ساکت شود و باطن اشخاص ظاهر شود بعداً ما این حزب را که از زمان جنبش مشروطیت وجود داشته ولی بطور مخفی ظاهر کنیم» زهی بیشرمی که منتظر بوده باطن اشخاص ظاهر شود مثل باطن خودش.

سئوال کردم : چه اشخاصی را به حزبتان قبول می‌کنید. فرمودند : برای عضو شدن در حزب ما هیچ چیز منظور نظر نیست فقط باید شخص باایمان باشد. زهی بدبختی که معنی ایمان را هم نفهمیده است.

مرامنامه‌ای تحت 30 تا 40 مادّه نوشته‌اند که یکی از آنها ترویج زبان مادری آذربایجان و روان گردانیدن تدریس آن در دبستانهای آذربایجان است. راستی چه مرام خوبی ، تمام بدبختیها را رفع خواهد کرد.

خوانندگان تصور نفرمایند که از نوشتن این گفتار غرض در کار بوده بلکه آن شخص حالا هم مرا نمی‌شناسد بلکه به قول آقای کسروی در این زمینه‌ها دربند رنجش یک نفر یا یک گروه نتوان بود ، چه گفتگو از آتیه‌ی بیست ملیون مردم است.

حالا ای خوانندگانی که قضاوت و داوری خواهید کرد از شما می‌پرسم این شخص لیاقت اشغال یکی از کرسیهای مجلس شورای ملی را دارد.

تا موقعی که من از آزادگان باشم آلودگی توده را باین اندازه نمی‌دانستم ولی حالا می‌بینم که راستی را بیشتر از آنست که من تصور می‌کردم و این مریض چقدر محتاج معالجه‌ی طولانی است. این یک نمونه برای اشخاصی است که می‌گویند آزادگان آن طوری که باید پیشرفت نمی‌کنند. میگویم : آقایان ما مثل این اشخاص را بلکه هزاران مثل این را در جلو داریم ولی مأیوس نیستیم و به یاری خدا بآرزوی خودمان خواهیم رسید.

آژیری


پرچم : آقای آژیری نام کسی را برده بود که در تبریز به بدی شناخته شده است ، و این حال اوست که از کمونیستی ، به دمکراتی ، از دمکراتی به دینداری می‌گردد و با بیشرمی بسیار هر روز برنگی می‌افتد. ولی ما نام او را برداشتیم. زیرا این بیشرمی و نادانی امروز در ایران رواج بسیار پیدا کرده است ، و تنها آن یک تن نیست.

آری این توده بسیار آلوده‌تر از آن می‌باشد که باندیشه‌ی کسی توانستی رسید. درد تنها آن نیست که کسانی بیشرمانه هر زمان خود را برنگ دیگری می‌اندازند. این درد از آن بدتر است که مردم این بیشرمیها را بد نمی‌شمارند و از آن بیشرمان بیزاری نمی‌جویند. ولی سخن همانست که گفته شده : باید بهمه‌ی اینها چاره کنیم.


(پرچم نیمه‌ماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی دهم ـ نیمه‌ی دوم مرداد ماه 1322)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش یکم :

🔸 نادانیها ـ 3 (تکه‌ی یک از یک)


اگر راست می‌گویی ، سوگند چرا می‌خوری؟!

نادانی دیگری که در ایران رواج بی‌اندازه گرفته سوگند خوردنست. سوگند اگر بدروغ است نشان پلیدی و اگر براست است گواه نادانی می‌باشد.

بدا کسانی که نام خدا را ابزار کار خود گیرند!

این گفته بسیار بجاست : اگر راست می‌گویی سوگند چرا می‌خوری؟ زیرا سوگند اگرچه امروز رواج بی‌اندازه گرفته و راستگو و دروغگو ، هر دو گرفتار آن می‌باشند ولی پیدایش آن جز بدست دروغگویان نبوده. زیرا دروغگو که بسخن خود اعتماد ندارد ناگزیر دست بدامن سوگند می‌زند.

بگفته‌ی آن دانشمند سوگند پاره‌سنگی است که دروغگو بر کفه‌ی سخن خود می‌اندازد تا جای سبکی آن را پر کند و پیداست که سخن راست بچنین پاره‌سنگ نیاز ندارد.

«پاکدینان» باید از سوگند پرهیز جویند و اگرهم عادت بآن دارند باید بکوشند و خود را از آن عادت رها گردانند.


.

🔶 آموزاکهای [تعلیمات] استوار جایگزین گمراهیها گردید

🔸 تکه‌ی یک از یک


تا بیست و اند روز پیش با نوشته‌های پیمان و پرچم آشنایی نداشتم. برای نخستین بار کتابچه‌ی «حافظ چه می‌گوید؟» را آقای امامی بدستم دادند. هنوز برگی ناخوانده تکان خوردم و با خود گفتم : «چگونه به لسان‌الغیب ، به حافظ شیرین‌سخن بد توان گفت؟! چه سان کسی بآن مرد خدا ، راستگو ، (یا راستش گویم صوفی ـ خراباتی ـ یاوه‌باف ـ خدانشناس) پرخاش تواند کرد؟! چه سان نام ورجاوندش را بزشتی تواند برد؟!!

راستی را باین پندار بیپا استوار می‌بودم. شعرهایش را خوانده از یک گفته‌اش ده‌ها می‌ساختم (که همه را سوزانیدم و از میان برداشتم) و به هر که می‌خواندم ستایشها می‌شنیدم. آن چیستان‌نامه را که خواندم گویی پرده‌یی از برابر چشمم برگفته شد و خرد خفته‌ام بیدار گردید. چیزی که بود در میان دو سهش آخشیج هم دودل مانده بودم ، تا آقای امامی از آن دودلی نیز بیرونم آورد. زیرا شماره‌های پیمان را فرستاد که گرفتم و پیمان دادم که نیک بخوانم ، و خواندم و با راستیها و گفتارهای گرانمایه‌ی آن روبرو شدم که هرچه در سر ساخته داشتم بیکباره فروریخت. آری خانه‌ی پی سست از تکانی درهم ریزد.

از اینکه در اندک‌زمانی آموزاکهای استوارِ پیمانی جایگزین آنهمه گمراهیها گردید چنان از بخت خود خرسندم که زبان ، زندیدنش [=توضیح دادن] نتواند.

امیدوارم که در این راه بزرگ بکوشم و به نوبت خود آیین راستی را در دل یاران پاکدل برجا گزارم. (از یک نامه‌ی آقای شهابی از رشت)


(پرچم نیمه‌ماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی دهم ـ نیمه‌ی دوم مرداد ماه 1322)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش یکم :

🔸 نادانیها ـ 4 (تکه‌ی یک از یک)


هیچ سخنی را نافهمیده نپذیر

یکی از عیبها که درمیان ایرانیان رواج دارد سخنان نافهمیده را پذیرفتن است. چه فراوان جمله‌هایی که بعربی یا بفارسی یاد گرفته‌اند و همیشه بر زبان می‌رانند بی‌آنکه معنای روشنی از آنها دریابند.

این از بدترین نادانیهاست و زیان آن یکسره بر خرد می‌باشد. زیرا بدانسان که خوراکهای سنگین هضم نشدنی معده را از کار می‌اندازد سخنان ناروشن و بی‌معنی نیز خرد را از کار انداخته ناتوان می‌گرداند.

کسانی که خرد را ارجمند می‌دارند باید هر سخنی را که می‌شنوند بفهمند و یا دور بیندازند و هیچگاه سخنی را نافهمیده نپذیرند.

خرد برای آدمی جایگاه چشم را دارد. کسانی که خرد خود را بکار نینداخته و هر آنچه را می‌شنوند نافهمیده و نیک از بد بازنشناخته می‌پذیرند خریداری را می‌مانند که در بازار چشم رویهم گزارده هر آنچه را که بدستش دادند ناشناخته خریداری کند.

آیا چنین کسی زیانکار نخواهد بود؟!

بلکه باید گفت : کار نبردن خرد زیانش بیشتر است. چه او از این راه نابود و تباه می‌گردد.


.

🔶 این بایای [وظیفه‌ی] آدمیگری شماست

🔸 تکه‌ی یک از یک


کسانی می‌پندارند این شاهراهی که ما می‌نماییم و آمیغها [=حقایق] که روشن می‌گردانیم ، آنان آزادند که بپذیرند یا نپذیرند.

می‌گویم : نه چنین است. شما که آدمی هستید باید درپی آمیغها باشید ، و چون می‌یابید تشنه‌وار بپذیرید و پیروی کنید. خدا بشما فهم و خرد داده که یک راه رستگاری که نموده می‌شود بشناسید و بپذیرید و با دیگران در آن همگام باشید. این بایای آدمیگری شماست و جز این نتواند بود.

آنان که از آمیغها رو گردانند و از شاهراه رستگاری کناره جویند ، ارج آدمیگری خود را از دست داده‌اند ، و گذشته از خودشان مایه‌ی تیره‌روزی و پستی فرزندانشان خواهند بود ، و پس از همه ، در پیشگاه آفریدگار شرمنده و سرافکنده خواهند گردید.

گاهی کسانی ستیزه‌رویی نموده چنین می‌گویند : «شما آنچه می‌خواهید بگویید ، ما که نخواهیم پذیرفت». می‌گویم : این نادانی را پیش از شما جهودان کرده‌اند.


(پرچم نیمه‌ماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی یازدهم ـ نیمه‌ی یکم شهریور ماه 1322)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش یکم :

🔸 در آیین زندگانی آن چیز را نیک می‌شناسند که از هر باره نیکو باشد (تکه‌ی یک از یک)


باید دانست در آیین زندگانی آن چیز را نیک می‌شناسند که از هر باره نیکو باشد و هر آنچه تنها از یک باره نیکو باشد نیک نمی‌توان نامید. موضوع را با مَثَل روشن گردانم : توانگری خانه‌ای در بیرون شهر ساخته که از نظر معماری و نقاشی از شکاهکارهاست. ولی پلیس آمده می‌گوید : چون اینجا دور از آبادیست شاید کمینگاه دزدان بشود و ما نتوانیم آنجا را زیر پاسبانی نگاه داریم. پس آن عمارت را نیک نتوان نامید. آمدیم پلیس هم ایراد ندارد. ولی طبیب می‌گوید : این عمارت در جای بادگیری نهاده از جهت آیین تندرستی بیمناکست پس آن عمارت نیک نشد. آمدیم طبیب هم ایراد ندارد. ولی کسی که آشنا بآیین خانه‌داری و صرفه‌جوییست می‌گوید : عمارت باین دوری از شهر باید دربایستهای زندگانی را بقیمتهای گران پیدا کرد و چه‌بسا که هنگام شب چیزی دربایست شود و نتوانید آن را از شهر خریداری نمود. پس عمارتی را هنگامی می‌توان به نیکی ستود که از هر نظر نیک باشد.

مثل دیگر : خیاطی رختی دوخته که از جهت دوخت شاهکار صنعت بشمار می‌رود. ولی بزازی پارچه‌ی آن را دیده می‌گوید پوسیده است. یا طبیبی طرز آن را نپسندیده می‌گوید چون تنگ و چسبانست مانع رسیدن هوا به تن می‌شود. یا پاکمردی آن را نکوهیده می‌گوید رخت باین زیبایی باعث خواهد بود که پوشنده‌ی آن بر دیگران که رخت ساده و موهون دارند برتری فروشد و آنان را با دیده‌ی خواری بیند. هر یکی از این ایرادها که بشود باعث خواهد بود که ما آن رخت را نیک نشناسیم و پسندیده نداریم.


.

🔶 ملایان شوشتر بخوانند

🔸 تکه‌ی یک از چهار


از چندی پیش برخی از ملایان شوشتر که میانشان کسانی از خویشاوندانم هم هست از اینکه من به راه پاکدینی پیوسته و کوششهایی در این راه می‌کنم در پشت سرم بدگویی می‌کنند و هرچه کسان پاکدل و غیرتمند خوزستان بیشتر باین راه رو می‌آورند و دست برادری و همراهی بما می‌دهند و در نبردی که با آلودگیها و پراکندگیها به یاری خدا آغاز کرده‌ایم فزونتر همراهی و همکاری می‌نمایند ، این ملایان در پیش عامیانی که هنوز یوغ بندگیشان را بگردن دارند بدگویی و بیفرهنگی را فزونتر می‌سازند! اینگونه بی‌فرهنگیها که جز از دلهای ناپاک و یا کسان نافهم سر نمی‌زند ، اگرچه در نزد ما کوچکترین ارزشی ندارد و نباید بآنها پردازیم ، لیکن چون برخی از این ناپاکان کار بی‌فرهنگی را به بیشرمی و بی‌آزرمی کشانیده‌اند برای آنکه خودشان بدانند در چه گمراهی[ای] فرورفته‌اند و نیز بیچارگانی که هنوز رشته‌ی بندگی آنان را از گردن نینداخته‌اند بفهمند که این آقایان روحانی چه هستند و این بدگوییهایشان چه انگیزه‌ای دارد باین گفتگو می‌پردازم.

آقایان : شما در شوشتر ، شوشتری که با آن زمین بارده و داشتن رودخانه‌ای چون کارون از برکت سر بسیاری آخوند و ملا اکنون ویرانه‌ی پرکثافتی است ، در نزد یکمشت عامیان بیچاره که پرده‌ی نادانی در جلو دانش و بینش ایشان فروهشته‌اید تا کورکورانه به هر جا آنان را دنبال خود کشید ، بالای منبرها و در نشستها از من بدگویی می‌کنید.

نخست باید بشما بگویم : از این نسبتهای خنده‌آور بمن هرچه بدهید از بدگویی و بیفرهنگی آنچه نمایید کوچکترین زیانی بما یا دیگر همراهان نخواهد رسانید. اگر شما در آن ویرانه‌سراهای شوشتر هنوز ندانسته‌اید ، من بگویم : بیش از صد سال است که «محاکم تفتیش عقاید» کشیشان در اروپا برافتاده و نیز سی و پنج سال است که «چماق تکفیر» ملایان در ایران با جانبازیهای غیرتمندانه‌ی آزادیخواهان و دار زده شدن شیخ فضل‌الله شکسته است. وانگهی چنانکه می‌دانید من مانند شما برای بدست آوردن روزی چشم بدست و کیسه‌ی عامیان ندوخته‌ام و از راه مفتخواری روزگار نمی‌گذرانم و دکان مردم‌فریبی باز ندارم تا از عامیان بترسم که چون شما و مانندگانتان از گفتن حق بیمی داشته باشم. می‌دانید : در گمرک کارمندم ، همان گمرکی که شما مفتخواران در جهان پندارتان کارمندانش را در ته آتش دوزخ جا می‌دهید.

در ماه رمضان گذشته که در تهران بودم یکی از آشنایانم می‌گفت : «دیروز آخوندی در بالای منبر گفت : مرد پارسایی در خواب دید قیامت برپا شده و او را برعکس امیدواری خودش بدوزخ کشیدند چون از گناهش که موجب این کیفر شده پرسید گفتند : چون فلان روز کودک یک گمرکچی را از دهن گرگی گرفته‌ای مستحق آتش دوزخ شده‌ای. از گوسالگان پای منبرنشین نیز هیچ کس از آخوند نپرسید برای چه گمرکچی‌گری موجب این کیفر است؟!. وانگهی اگر دستگاه خدا دستگاه چنگیزی هم باشد ، کودک خردسال را بگناه پدر گرفتن روا نیست».

پس این بی‌فرهنگی‌هایتان جز پستی و بی‌آزرمی خود شما را نخواهد نمود.

من در این گفتار گذشته از پرسشهایی که آقای کسروی بارها از بزرگانتان کرده‌اند و ایرادهای ریشه‌داری که پیاپی در این 12 ساله گرفته و آنان هیچ پاسخی نداده‌اند و حتا برای گرفتن پاسخ ، [آقای کسروی] کسانی را بمیانجیگری برانگیخته‌اند و آنان خویش را به نافهمندگی زده و از فرستادن پاسخ بازایستاده‌اند ، از شما که برخی هم خویشاوندان منید چند پرسش دیگری خواهم کرد. من در اینجا به پاس خویشاوندی از بردن نامها و نگاشتن تاریخچه‌ی زندگی شما خودداری می‌کنم. لیکن اگر به پرسشهایم پاسخ متکی بدلیل خردپذیر ندهید و یا بیکبار در کنج ویرانه‌ی خود ننشسته و زبان از بیشرمی نبندید آنچه باید خواهم نوشت و پرده‌ی تزویری که بر دیدگان یکمشت عامیان همشهریم فرو کشیده‌اید خواهم درید. تا شما ، شما روحانیون پاکدل را نیک بشناسند و بروحانیت شما پی برند.


(پرچم نیمه‌ماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی یازدهم ـ نیمه‌ی یکم شهریور ماه 1322)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش یکم

🔸 نادانیها ـ 5 : بیماری گزارش (تکه‌ی یک از چهار)


در شماره‌های پارسال پیمان یک رشته نادانیها را که میان ایرانیان رواج دارد از سوگند و دشنام و خود را بنده نامیدن و مانند اینها یادآوری کردیم و اینک در شماره‌های امسال به یک رشته‌ی دیگر می‌پردازیم و در این شماره یک نادانی را که خود «بیماری» بایدش خواند و بیش از همه کسانِ چیزخوان و باسواد گرفتار آن هستند یادآوری می‌کنیم.

در قرنهای نخستین اسلام گروهی درمیان مسلمان پدید آمدند که آنان را «باطنیان» می‌نامیدند. زیرا چنین می‌گفتند که هر چیزی گذشته از بیرونِ آشکارِ آن که هر کس درمی‌یابد درون نهفته‌ای نیز دارد که جز ایشان دیگران آن درونهای نهفته را درنمی‌یابند. از جمله اینان گفته‌های پیغمبر اسلام و آیه‌های قرآن را از معنای آشکار خود بیرون برده برای هر یکی معنای شگفت دیگری درست می‌نمودند و از این جهت بود که باطنیان (درونیان) نام داشتند.

اینان شومترین گروهی هستند که در تاریخ اسلام و ایران پدید آمده‌اند. می‌توان گفت زیانی را که این دسته به مسلمانان و ایرانیان رسانیدند بدترین زیانی بوده. راستی هم اینست که اینان مشتی مردم دیوانه‌ی خیره‌سر بیش نبودند و از آن آسایش و آرامش که در جهان آن روز پدید آمده بود و توده‌ی مردمان بخوشی و خرسندی زندگی بسر می‌دادند اینان ناآسوده شده همی‌خواستند آن دستگاه آرامش و آسایش را بهم زنند. اینگونه بدنهادان فراوانند که چون گروهی را آسوده و شادان دیدند در دل خود رشک برده و بر بهم زدن دستگاه ایشان می‌کوشند. اینانند که باید «بدنهاد» و «کژدم‌سرشت» نام داد.

داستان باطنیان دراز است و کسانی که تاریخ خوانده‌اند می‌دانند اینان در ایران بخونخواریها برخاستند و صدها و هزارها کسان را با خنجر و دشنه خون ریختند و زمانی رسید که در سراسر شرق نام باطنی یا فدایی دلها را بلرزه می‌انداخت بلکه شهرت ایشان بغرب نیز رسید که هنوز در دیکسیونرها نام ایشان یاد کرده می‌شود. با اینهمه هنگامی که مغولان به ایران رسیدند این آدمکشان بیغیرتانه خود را بدست آنان سپردند و این زمان دانسته شد که آن آدمکشیها جز از راه دیوانگی نبوده. (1)

باری باطنیان نابود شدند که امروز جز دسته‌های اندکی از ایشان در ایران و هند بازنمانده و اینان مشتی مردم بیکاره و نادان می‌باشند و با آن باطنیان چندان مانندگی بهم ندارند. ولی یادگارهای بسیار شومی ازین گروه در جهان اسلام و ایران بازمانده که هنوز زیانهای فراوان دربر دارد. کیشهای پراکنده که امروز در ایران و هند و دیگر شهرهای اسلامی پدیدار گردیده هر یکی سهم بزرگی از باطنیگری را دارا می‌باشد که ما در جای دیگری از این گفتگو خواهیم داشت.

در اینجا مقصودمان گفتگو از یک چیز دیگر می‌باشد. گفتیم باطنیان هر سخنی را بمعنای آشکار آن نگرفته معنای درونی دیگری برایش می‌تراشیدند و این کار را با همه‌ی آیه‌های قرآن و احکام دیگر اسلام می‌نمودند. این شیوه تا امروز میانه‌ی ایرانیان یادگار مانده و کنون هم هزارها بلکه ملیونها کسان این کار را می‌کنند که هر سخنی را که می‌شنوند آن را از معنای روشن و آشکار خود در بُرده یک معنای شگفتی از پیش خود می‌تراشند و این شیوه که جز نشانه‌ی بیماری مغز نمی‌تواند بود ایشان آن را مایه‌ی برتری فهم و دانش خود جلوه‌گر می‌سازند. آری آقای حکیم یا آقای فاضل یا آقای ادیب مگر از سنخ عامیانست که از سخنی که می‌شنود همان معنی را که عامیان می‌فهمند بفهمد؟!. او با آن دانش و آگاهی که در سینه‌ی خود آکنده دارد باید همواره از دیگران جدایی کند و هرگز بآن معنایی که عامیان از جمله‌ای می‌فهمند خرسندی ننماید بلکه خویشتن معنایی را که شایسته‌ی جایگاه فضل و دانش اوست پیدا کند.

ما این را «بیماری گزارش» نام می‌دهیم. (2) راستی هم این کسان مغزهاشان بیمار است. زیرا سخن که یکی از دربایستهای (3) زندگیست و ما بیشتر کارهای زندگی را بدستیاری آن انجام می‌دهیم باید جز بمعنای آشکار آن نپردازیم وگرنه رشته‌ی کارها از هم خواهد گسیخت. مثلاً اگر مردی به پسر خود گوید : «این پول را بگیر و گوشت بخر» و آن پسر پول را گرفته و در راه خوشیهای خود خرج کرده پاسخ پدر را هم چنین بدهد : «من مغز سخن شما را یافتم که می‌خواستید خوش باشم و فربه گردم و بر گوشت تنم بیفزایم» آیا کار پدر با چنین پسر فیلسوفی بکجا خواهد رسید؟!


👇

یا اگر دزدی در اداره‌ی آگاهی اقرار کند : «فلان شب در لاله‌زار دکانی را باز کردم و کالاهای گرانبهایی از آنجا بیرون آوردم و به یک مرد بزرگی فروختم» ولی سپس چون بمحکمه می‌آید درباره‌ی گفته‌های خود دست بدامن گزارش زده چنین گوید : «مقصودم از لاله‌زار فلان مدرسه بوده که خود لاله‌زار معارف الهیه می‌باشد و من در آنجا دکان دل را باز کرده کالاهای گرانبهای اخلاص و معرفت و عبودیت را بیرون آوردم و آن را بخدا که بزرگترین بزرگانست فروختم.» آیا قاضی با چنین دزد عرفان‌بافی چه رفتاری را پیش خواهد گرفت؟!


پابرگیها :

1ـ برای آگاهی بیشتر کتاب «راه رستگاری» ، گفتار شانزدهم دیده شود. گذشته از گزارشگری که با آن ، دین را افزار هوسهای خود ساخته بودند (تا آنجا که دسته‌ای از ایشان به «اباحیگری» نیز رسیدند) ، اینان گرویدن به خرد را نیز بیهوده پنداشته پیروی بی‌چون و چرا از فرمانهای سران خویش را بایسته می‌دانسته‌اند. گفته شده که فداییانِ این دسته عادت دود کردن حشیش داشته‌اند و این مادّه در بکار بستن فرمانها کارگر می‌افتاده. از اینرو ایشان را حشاشیون نیز نامیده‌اند. واژه‌ی assassin (=آدمکش) در زبانهای اروپایی از این نام گرفته شده. ـ و

2ـ «گزارش» بمعنی تأویل و تفسیر و تعبیر هر سه می‌آید و مقصود ما در اینجا تأویل می‌باشد.

3ـ دربایستن = لازم بودن ، دربایست = لازم ـ و


.

🔶 ملایان شوشتر بخوانند

🔸 تکه‌ی دو از چهار


اینک پرسشها :

1) شما در این کشور چه کاره‌اید؟ در برابر نان و دیگر خوراکها که میخورید ، رختها که می‌پوشید ، خانه که می‌نشینید ، و دیگر دربایستهای زندگی که از آنها بهره می‌برید و هر یک ساخته و پرداخته‌ی دست صدها رنجبر است ، چه احتیاجی از احتیاجات توده را برمی‌آورید؟ آیا کسی که در کشوری زیست می‌کند و از دسترنج دیگران برخوردار می‌شود و خود کاری ، کاری که احتیاجی از احتیاجهای زندگی توده را برآورد ، انجام نمی‌دهد مفتخوار نیست؟!. آیا آنچه خورد و پوشد و نوشد بر او ناروا نمی‌باشد؟!..

بسا برخی از شما که نافهمانه بجهان از دریچه‌ی چشم صد سال پیش می‌نگرید یا زیرکان و فریبکارانتان در برابر این پرسش بگویید : ما کارهای دین را راه می‌بریم یا بگفته‌ی خودتان «حفظه‌ی دین» هستیم. در این صورت من می‌پرسم : چرا در آغازهای اسلام ، در روزگاری که اسلام راست هنوز درمیان مسلمانان فرمانروا بود ، همان اسلامی که شما بنام آن ، دستگاه مفتخواری و برتری‌فروشی درچیده و با این کار زشت ریشه‌اش را برانداخته‌اید ، چرا چنین گروهی درمیان مسلمانان نبوده؟ چنین گروهی که در رخت و کلاه و ریش و عصا خودشان را از توده جدا گیرند و بمردم برتری فروشند و پی کسب و کاری نروند. چرا تا هنگامی که دین چنین «حفظه‌ای» نداشت و اسلام بسادگی و پاکی نخستین بود این دین پیروان خود را که در نخست تیره‌های پراکنده‌ی زبونی بیش نبودند بفرمانروایی جهان آنروزی رسانیده ، و از هنگامی که شما «حفظه‌ی دین» پدید آمدید و دستگاه دینفروشی گستردید اینهمه پراکندگی میانه‌ی مسلمانان راه یافت و اندازه‌ی خواری و زبونی دین بجایی رسیده که امروز پیروان آن در سرتاسر کشورهای اسلامی از مراکش گرفته تا ملایو و از دریاچه‌ی اورال تا دریای هند همگی در زیر دست دولتهای زورمند آسیا و اروپایند و حالی که آنان دارند خودتان بچشم می‌بینید که از حال جهودان بسیار پستتر و سختتر است. اگر شما «حفظه‌ی دین» هستید چرا باین گرفتاری پیروان اسلام دل نمی‌سوزانید. چرا بچاره‌ی آن نمی‌کوشید؟! پس «حافظ بودنتان» را برای کی نگاه داشته‌اید؟ آیا برای روزی که توده‌ی این کشور چون بومیان استرالیا و سرخ‌پوستان آمریکا بکلی نابود شده باشند؟!.

اگر بگویید : ما پند می‌فروشیم (وعظ می‌کنیم و مزد می‌گیریم) می‌گویم : آیا هنوز ندانسته‌اید که پندفروشی خود گناه بزرگی است؟! گناهی است که آمرزیدنی نخواهد بود. وانگهی از این پندفروشی چند صدساله‌تان چه سودی بدست آمد تا باز هم بآن ادامه دهید و چشم داشته باشید دانایان از شما پشتیبانی کنند؟!.. این با بودن هزارها دکان پندفروشی است که اینهمه دروغ و دغل و ناپاکی و دورویی در این توده راه یافته و مردم در لجنزار پست‌خویی تا گلو فرورفته‌اند! پس سود این پندفروشیها چیست؟! آری راست می‌گویید : یک نمونه از دینی که یاد می‌دهد این بود که پارسال هنگام شیوع بیماری تیفوس و تیفوئید مردم را در شوشتر و دزفول به روضه‌خوانی واداشتید یا بسینه‌زنی و نخل‌بندی واداشتید و در رامهرمز و آبادان به طاق‌بندی برانگیخته و خودتان چون کاهنان بتخانه‌های آشور و بابل از نادانی عامیان بسودجویی برخاسته با دعافروشی و طلسم‌فروشی و آب دعافروشی و حتا آب دهن‌فروشی کیسه‌ی بیچارگان را تهی ساختید!. اگر به شُوَند[=سبب] این اجتماعها زمینه‌ی انتشار بیماری هرچه فزونتر شد و گروهی نابود شدند ، چیزی بود که شما روحانیون پاک‌سرشت بآن اهمیتی ندادید. این یک نمونه از دین‌آموزیتان می‌باشد که شما و همردگانتان بتوده یاد می‌دهید. اما بزرگترانتان در برابر دستگاه پادشاهی بی‌مسئولیتی که در نجف و قم برپا دارند ، با افسوس بسیار باید خستوان باشند که جز پرداختن رساله و نوشتن قانونهای پیچاپیچ بدعبارت در «نجاسات» کاری انجام نمی‌دهند. دیگر اگر دیکتاتوری بمردم چیره بشود این جانشینان امام را کاری نیست ، اگر بیگانگان مرز کشور را بشکنند و خواربار بیچارگان را ببرند این آقایان «حفظه‌ی دین» نباید بآن پردازند ، تنها باید زکات گیرند ، خمس گیرند ، حق امام گیرند ، و در برابر این مالیاتهای گزاف قانون «مطهرات» نویسند!.

بگفته‌ی یک تن از تیزهوشان معلوم نیست پانزده ملیون مردم چند هزار متخصص «رساله‌نویسی» لازم دارند و در برابر چنین «متخصص» بی‌ارجی چند ملیون پول در سال باید بپردازند؟!.


(پرچم نیمه‌ماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی یازدهم ـ نیمه‌ی یکم شهریور ماه 1322)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش یکم

🔸 نادانیها ـ 5 : بیماری گزارش (تکه‌ی دو از چهار)


اگر همه‌ی کارها ازینسان باشد جهان چه حالی پیدا خواهد کرد؟! نه اینست که سامانها بهم خورده رشته‌ها از هم خواهد گسیخت؟! بسیاری از اینان بدبختی‌شان از آنجا آغاز شده که در جوانی پاره‌ای حوزه‌های درسی گردیده و یا گرفتار برخی کتابها شده و یک رشته کلمه‌هایی را از قدیم ، حادث ، واجب ، ممکن ، مجاز ، حقیقت ، معرفت ، وجود ، کون ، بسیط ، مرکب ، جوهر ، عرض ، کشف ، شهود و مانند اینها فراگرفته و از آنجا که آن کالاها جز در بازار سخن‌بافی خریداری ندارد و در سراسر عمر برای یک بار هم باشد مصرفی برای آنها پیدا نخواهد کرد از این جهت همیشه درپی دستاویزند که میدان یافته هنری از خود نمایند و اینست که هر شعر یاوه یا هر سخن بی‌معنایی که بخوانی عنوانی بدست آورده بسخن‌بافی خواهند پرداخت. مثلاً این شعر :

منم معلول بیعلت که علت کشف پیوندم ازل فرزند من باشد ابد فرزند فرزندم.

از یاوه‌ترین سخنهاست و چه‌بسا که گوینده‌ی آن دیوانه‌ای بیش نبوده و یا آنکه فهمیده و دانسته آن را یاوه و بی‌معنی سروده ، با اینحال اگر شما آن را در پاره‌ای انجمنها بخوانید خواهید دید چه معنیهای دور و درازی درمی‌آورند. بارها روی داده که عبارتی بغلط خوانده شده و بی‌معنی درآمده ولی کسانی از اینان برای آن عبارت غلط معناها از خود بافته و پافشاری کرده‌اند که مقصود اینست. تا سپس پرده از روی کار برداشته شده و شکل درست عبارت بدست افتاده. نیز بارها روی داده که کسانی شعری یا جمله‌ای از پیش خود بافته و آن را بنام دیگری خوانده و ایراد گرفته‌اند و اینان به پاسخگویی برخاسته برای همان عبارت یاوه‌ی بیجا یک رشته معنیهای بالا بلندی سروده‌اند تا سپس چگونگی بیرون آمده و مایه‌ی شرمساریشان گردیده.

روزی در جوانی یاد دارم کسی چنین کاری کرد و شعر بسیار بی‌معنایی را که خودش بافته بود نزد یکی از آن بیمارمغزان خوانده ایراد گرفت. آقا خاموشی نتوانسته چنین گفت : «آقای فلان من شما را عاقل تصور می‌کردم بکلمات بزرگان و اساتید قیمت باید گزاشت این بیت من نمی‌دانم گوینده‌اش کیست ولی از خود کلام پیداست که از یکی از اساتید بزرگ صدور یافته. اگر من حالا معنای آن را برای شما شرح بدهم از عمل خود نادم خواهید بود؟...» آقا آنقدر یاوه‌بافی کرد که بیا و تماشا کن و ما ناگزیر شدیم راستی را بمیان نهاده آقا را شرمنده گردانیم.

بیهوده (1) نیست که می‌گوییم اینان بیمارمغزند. ما در این دو سال که نکوهش از زشتگوییهای شعرا در پیمان داریم و یا بر پاره‌ای مؤلفان ایراد می‌گیریم می‌بینیم هر عبارت زشتی را که از فلان گوینده یا نویسنده بگواهی می‌آوریم بیدرنگ پاسخ می‌دهند : «این شعر معنای دیگر دارد.» ، «از این جمله مقصود چیز دیگر است». (2) ای نادانان مگر ما ناگزیریم که از فهم و دانش و دریافت خود چشم پوشیده گفته‌های نازیبای دیگران را بزیبایی درآوریم. اگر این راست باشد که کسانی مِی نخورده دم از میخواری زده‌اند و نابکاری نکرده نام نابکاری روی خود گزارده‌اند این دیگر بدتر خواهد بود. کسی تا چه اندازه فرومایه و بی‌ارج باشد که دزد نباشد و نام خود را بدزدی در جهان شهره گرداند.

این داستان معروفست که یکی بر یزید نفرین می‌فرستاد. دیگری گفت : چرا نفرین بَرو می‌فرستی؟! از کجا که خدا برو نبخشیده باشد و شما در پیش خدا گناهکار نشوید؟! آن کس گفت : در جایی که خدا گناه آن خونخواریها را بر یزید ببخشد گناه این نفرین کردن را هم بر من خواهد بخشید.

در اینجا ما نیز می‌گوییم : در جایی که شما درباره‌ی باده‌خواریها و نابکاریهای آن کسان بگزارش می‌پردازید پس چرا در زمینه‌ی بدگوییهای ما گزارش را دریغ می‌گویید؟! در جایی که مقصود آنان از باده «باده‌ی محبت» و از میکده «میکده‌ی حقیقت» بوده مقصود ما نیز از گدا «گدای در حقیقت» و از پست و بدنهاد «فروتن و خاکسار» می‌تواند بود. پس چرا بیعدالتی بکنید و گزارش از ما دریغ گویید؟! به هر حال خدا مانندگان شما را از میان ایرانیان کم گرداند که ننگ جهان می‌باشید!

مقصود در اینجا بدگویی از شعرا و مؤلفان نیست و نمی‌خواهیم بآن زمینه درآییم. منظور نکوهش «گزارشگران» است. کسی تا بپاره‌ای انجمنها نرود و با دسته‌هایی بگفتار و پیکار برنخیزد نخواهد دانست این بیماری چگونه توده‌های شرقی را گرفتار نموده و خردها را پست گردانیده.

👇

امروز با همه‌ی تکانهایی که ایران خورده باز هزارها و ده‌هزارها کسان را می‌توان پیدا کرد که این کار را پیشه‌ی خود ساخته‌اند و آن را هنری می‌پندارند. مردک به کوچکترین کاری شایستگی ندارد و از سرپرستی خاندان خود نیز سر بازمی‌زند و همواره درپی آنست که انجمنی باشد و چند تنی گوش فرادارند و آقا عبارتی یا شعری را عنوان نماید و داد یاوه‌بافی دهد.

این بدتر که آن را هنری می‌پندارند. یکی با من چنین می‌گفت : شما هر عبارتی را بدست من بدهید ده جور معنی از آن بیرون می‌آورم. ...

پابرگیها :

1ـ همانا در سالهای نخست پیمان ، نویسنده واژه‌ی بیهوده را بمعنی «بیعلت» نیز بکار می‌برده. بکار بردن واژه‌های فارسی در معنیهای درست خود و بکار بستن قاعده‌ی : «برای هر معنی یک واژه و برای هر واژه یک معنی» در نوشته‌های او در مدت چندین سال و بآرامی انجام گرفت. (کتاب «نوشته‌های کسروی در زمینه‌ی زبان فارسی» دیده شود). اینست سپس واژه‌های زیر رفته‌رفته جای خود را یافت و در معنیهای پایدار خود بکار رفت :
بیهوده = بی‌نتیجه / هوده = نتیجه / انگیزه = علت (محرک) / شُوند (همچون بلند) = علت (باعث) / بیشوند = بیعلت / . هر جا از واژه‌ی بیهوده معنی بیعلت خواسته شده آن را با حروف خوابیده آورده‌ایم. ـ و

2ـ امروز هم این نادانیها بجای خود بازمی‌ماند. از این گونه سخنان کم نمی‌شنویم : «اینها معانی عرفانی دارد» ، «آن چنان نیست که من و تو بآسانی بفهمیم!» ، «مقصود از می ، شراب و الکل نیست. مقصود از شاهد و معشوق آنچه من و تو می‌پنداریم نیست ، ساقی و باده و خرابات معانی دیگری دارند». بدینسان شاعران بدآموز «تطهیر» می‌گردند تا دکان پرسود اینان بسته نگردد!.. روی فریبکار سیاه و دهانش شکسته بادا ! ـ و


.

🔶 ملایان شوشتر بخوانند

🔸 تکه‌ی سه از چهار


2) شما داستان کتابسوزان را دستاویزی گرفته و از اینکه ما کتابهایی را سوزانده‌ایم سخت خشمگین شده‌اید. براستی جای بسی افسوس است که شما خود را علما (دانشمندان) می‌نامید و در سن چهل سالگی و پنجاه سالگی هنوز معنی کتاب را ندانسته‌اید!

برای اینکه به این نادانی خود پی برید نخست به شناسانیدن کتاب می‌پردازم : کتاب چندین برگ کاغذ یا پوست یا آجر است (مانند کتابهای کتابخانه‌ی آشور بانیپال که در ویرانه‌ی شهر اور پیدا شده) که بر آنها اندیشه‌هایی نوشته شده باشد. ارج کتاب از آنجاست که بوسیله‌ی آن می‌توان بی‌آنکه نیازی به بودن صاحب آن افکار باشد افکار نوشته شده در کتاب را به هر جا و هر کس و نسلهای آینده رسانید. پس کتاب مانند دیگر وسائل وسیله‌ایست که اگر در جای نیک بکار برده شود سودمند است و اگر در جای بد بکار رود زیانمند می‌باشد. پس کتاب بخودی خود یا بگفته‌ی شما «فی نفس الامر» ارجی ندارد و اگر در آن اندیشه‌های سودمندی نوشته شده باشد ، اندیشه‌هایی که بزندگی آدمیانه‌ی توده‌ها سود دهد ارجدار خواهد بود. برعکس اگر در کتاب افکار پست و اندیشه‌های شومی نوشته شده چون وسیله‌ی بازماندن و پراکنده شدن اندیشه‌های زشت و زیان‌آور خواهد شد بسیار پست و بی‌ارج است. اکنون اگر چنین کتابهای سراسر زیانی از دوره‌های تاریکی بازمانده و فریبکاران و بدخواهانی آنها را در راه نابودی این توده بکار می‌برند ، آیا باید برای جلوگیری از زیان آنها به نابود کردن اینگونه کتابها پرداخت یا نه؟!

اگر بگویید : آنچه در کتابی نوشته شده نیک است و باید نگاه داشت براستی وای بر نادانی شما ! وای بر نادانیتان که از نادانی لرهای کوه‌نشین ، که هر چند برگ کاغذ را در جلدی دیدند قرآن پنداشته و بر آن سوگند می‌خورند ، کمتر نیست. اگر این دلیل را بپذیرید آنگاه آیا ما حق نداریم بگوییم : بدگویی شما نشانه‌ی فریبکاری و پستنهادی است؟ آیا نشانه‌ی این نیست که شما آقایان روحانی به بلندی نام آفریدگار ارزش نمی‌دهید؟ نشانه‌ی این نیست که شما بهیچ اندیشه‌ای پابندی ندارید و تنها در اندیشه‌ی گرمی دکانهای خویش هستید؟

آقایان روحانی! من از شما می‌پرسم اسلام از شاعری نکوهش کرده. شما براستی اگر معنی دین را می‌دانید و غم توده را می‌خورید ، چرا از شاعران بیهوده‌گو نکوهش نکردید؟ چرا توده را از پرداختن باین کار بازنداشتید؟ این با بودن هزاران مانندگان شما است که صدها هزار شعر در دروغ ، تملق ، هزل ، میخوارگی ، جبریگری و حتا بیفرهنگی نسبت بآفریدگار سروده شده و چاپ گردیده ، و حتا شعرهای بیشرمانه‌ی خیام و قاآنی و ایرج‌میرزا در خانه‌های خود شما راه یافته.

آقایان دیندار ! بچه‌بازی گذشته از اینکه در نزد خرد بسیار پست و نکوهیده است ، کیفر آن در دین ، همان دینی که شما بنام آن نان می‌خورید ، از کوه پرت کردن مرتکب می‌باشد. از آنسوی این با بودن شما است که باب پنجم گلستان که شرح این بی‌ناموسی پست است در مدرسه‌ها به پسران و دختران این توده درس داده می‌شود و شما گذشته از اینکه بجلوگیری برنخاستید پسران و دختران خودتان را از خواندن آن بازنداشتید! (1)

آقایان ، دروغ‌سازی بسیار کار زشتی است و در قرآن حتا افسانه‌های باستانی (اساطیر الاولین) به نکوهیدگی یاد شده ، شما چگونه از اینهمه رمانهای شرم و عفت بر- باد- ده بجلوگیری نکوشیدید و باری توده را از خواندن آنها منع نکردید؟ آقایان روحانی! شما از رواج این زشتیها و مانندهای آنها هیچ جلوگیری نکردید بلکه برای آنکه دکانهایتان از گرمی نیفتد در برابر آنها روی خوش نشان دادید ، و اکنون که ما بجلوگیری از آسیب این پستیها برخاسته و بکندن ریشه‌ی آنها کمر بسته‌ایم از در همدستی با ما پیش نیامدید بجای خود ، از این کوششهای خداپسندانه نکوهش می‌کنید! براستی آفرین بر روحانیت شما آفرین بر خداپرستی شما !.

(پرچم نیمه‌ماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی یازدهم ـ نیمه‌ی یکم شهریور ماه 1322)


👇

پابرگی : (از ویراینده)

1ـ پیش از جنبش مشروطه دهها سال بلکه بیشتر گلستان کتاب درسی بود. پس از آن در مدرسه‌های تازه که جای مکتبخانه‌ها را گرفت ، بخشهایی از آن را درس می‌گفتند. سپس که کتابهای درسی نوشته شد ، باز تکه‌هایی از آن را بکتابهای نوآموزان وارد کردند.

بیخردی و پستی سران «وزارت جلیله‌ی معارف» (آموزش و پرورش کنونی) از آنجا دانسته می‌گردد که گلستان را با همان باب پنجمش بعنوان جایزه به نوجوانان می‌دادند و کسی باک از زشتی این کار نمی‌کرد.

لیکن سپس که کسروی بخرده‌گیری از آن پرداخت ، برای آنکه از زشتی گلستان بکاهند ، باب پنجم آن را «سانسور» کردند و با این کار بزبان حال فهماندند : ما بداوری خرد گردن نخواهیم گزارد ، تنها آنگاه که ناچار شویم یک سنگر پس خواهیم نشست.

اکنون دهها سال است گلستان را با باب پنجم سانسور شده چاپ می‌کنند ولی آیا ایراد بگلستان تنها به باب پنجمش بوده؟!.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش یکم

🔸 نادانیها ـ 5 : بیماری گزارش (تکه‌ی سه از چهار)


یک دسته‌ی دیگر این نادانیها را با عبارتهای عربی دارند. یک عبارتی راست یا دروغ پیدا نموده چندان سخنان یاوه در پیرامون آن از خود بیرون می‌ریزند که بیا و ببین. در این زمینه چندان نادانیها شده که اگر گفته شود خود آن یک کتاب جداگانه خواهد خواست. آن یکی عبارت «انا مدینة العلم و علی بابها» را گرفته و شهری با چندین هزار محله و دروازه در آسمان پدید آورده و برای یک محله پاسبان یا خداوندی با نام و نشان یاد نموده. (1) این یکی بر خود می‌بالد که درباره‌ی‌ «باء بسم‌الله» چندین جلد کتاب نوشته و هنوز معنیهای این یک حرف را بپایان نرسانیده. سومی جمله‌ی : «حب الوطن من الایمان» را در چهار جلد تفسیر نموده. چهارمی عبارت دروغ «کنت کنزا مخفیا ...» (2) عنوان یک مثنوی درازی گرفته! دریغا از نادانی! فسوسا از دیوانگی!

اینان می‌پندارند یک عبارتی را هرچه بیشتر گزارش نموده و هرچه بیشتر سخنان بیسر و ته پدید آورند دانش و هنر خود را فزونتر نشان داده‌اند ولی بی‌پرده باید گفت بیخردی و دیوانگی خود را نشان داده‌اند.

کسانی خواهند گفت : عیب این کار چیست؟.. می‌گوییم عیب آن کجی فهمها و پستی خردها و رواج ننگین‌کاریها و از میان رفتن تفاوت نیک و بد. آیا درماندگی و بیکارگی‌ای که از قرنها شرق را فراگرفته جز نتیجه‌ی اینگونه نادانیهاست؟! آیا در هزار سال پیش شرقیان این حال را داشتند؟! آیا اینهمه کج‌فهمی و تباه‌اندیشی از نخست بهره‌ی شرقیان بوده؟!

یک نادانی چون رواج گرفت نادانیهای دیگر از آن پدید می‌آید و کم‌کم بر خردها کارگر افتاده آنها را از رونق می‌اندازد و کار بجایی می‌رسد که با چشم دیدیم و هنوز فراموش نکرده‌ایم.

آنهمه کارهای بیخردانه و عادتهای نکوهیده در ایران و دیگر شهرهای شرق که تا چندی پیش رواج داشت چرا مردم بدی آنها را درنمی‌یافتند؟! چرا زیر بار آن ننگین‌کاریها می‌رفتند؟! آیا نه اینست که خردها از کار افتاده بوده؟! آیا همیشه حال شرق آنچنان بوده؟!

کسانی در شگفت هستند که از ایران مردی بدعوای امامت یا پیغمبری برخاست و با آنکه یک جمله‌ی درست و بامعنایی نمی‌سرود هزاران مردم باو بگرویدند. راستی را این یک ننگ تاریخی بر ایرانست! ولی آیا این کار بیجهت بود؟..

در بازاری که تفاوتی میانه‌ی مس و زر نگزارند و صدها کسان در آن بازار مس را بجای زر خریدار باشند بلکه مس را بهتر بپذیرند تا زر و نقره را ، در چنین بازاری چه شگفت که مس رواج گیرد و بازاریان بهترین کالای خود را در برابر آن از دست دهند؟!


پابرگیها :

1ـ اشاره‌ایست به بافندگیهای سیدکاظم رشتی. برای آگاهی بیشتر کتاب «بهائیگری» دیده شود. ـ و

2ـ پیداست آن را یک فارسی‌زبان ساخته و اینست که غلط ساخته. ماده‌ی خفی یخفی لازم است و از فعل لازم اسم مفعول آورده نمی‌شود. اینست در عربی «خفی» گفته می‌شود نه «مخفی» ولی در فارسی چون چندان دربند نحو و صرف عربی نبودند کلمه‌ی مخفی را بکار می‌بردند و تاکنون بکار برده می‌شود از اینجا آشکار است که عبارت ساختگی است و آن را فارسی‌زبانی ساخته ، گذشته از آنکه مضمون آن سراپا نادرست است و هرگز این نشده که خدا با یکی درد دل کند و تاریخچه برای خود بازگوید. ایکاش آنان که آنهمه یاوه‌بافیها در پیرامون این عبارت کرده‌اند غلط آن را هم درمی‌یافتند.

3ـ اشاره به سیدعلی‌محمد باب است. ـ و


.