🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش یکم

🔸 نادانیها ـ 5 : بیماری گزارش (تکه‌ی چهار از چهار)


این رسم هزار ساله‌ی ایرانست که سخنان پیچیده و بی‌معنی را بهتر پذیرفته کسانی از پیش خود برای آن معناهای دور و دراز می‌تراشند و آنها را نقل هر انجمن می‌سازند و اگر کسی سخنان ساده و روانی سرود چندان باو نمی‌پردازند. در چنین کشوری چه شگفتی داشت که مردم فریب یاوه‌بافیهای نادرستِ مردی را بخورند و باو بگروند؟! شنیدنیست که چون در تبریز آن مرد را در مجلس ناصرالدین‌میرزا ولیعهدِ محمدشاه بآزمایش کشیدند با آنکه سرشناس‌ترین ملایان را در آنجا گرد آورده بودند بیمعنی‌ترین پرسشها را از او کرده‌اند. از جمله عبارت پیچیده و زشتی که از شیخ بهایی مشهور است و بجای لغز بکار می‌رود آن را پرسیده‌اند. کسی نگفته آیا از این پرسشها چه گرهی از کار گشاده می‌گردد؟! گیرم که او پاسخ این پرسشها را می‌داد آیا مردم بایستی او را بامامت یا پیغمبری بپذیرند؟!

این خود نمونه است که چگونه نادانی چیره بوده و کسانی که رشته‌ی فهم و هوش توده را در دست داشتند جز بسخن‌بازی و اینگونه بیهوده‌کاریها نمی‌پرداختند. با اینحال پیداست که توده تا چه اندازه گرفتار نادانی می‌شد.

ما بیهوده نمی‌گوییم : آن زمانها دوره‌ی زبونی و تیره‌روزی ایران بوده و یادگارهایی که از آن زمان بازمانده باید امروز همه را نابود ساخت وگرنه از زیان آنها نخواهیم رست.

ببینید : عبارت «حب الوطن من الایمان» ، این عبارت برای توده‌ی انبوه سروده شده. اگر بایستی معنای آن را کسی نفهمد تا پس از هزار و سیصد سال ملایی چهار کتاب درباره‌ی معنای آن بنویسد آیا چه سودی از آن منظور می‌شد؟! اینان از کج‌فهمی می‌پندارند مگر پیغمبران «لغزبافی» می‌نمودند و بایستی دیگران پیدا شوند و لغزهای آنان را شرح دهند! ای نادانان اگر مقصود پیغمبر از آن عبارت جز معنای ساده و آشکارش بود آیا خودش نمی‌توانست بگوید؟! مگر مردم را دست انداخته بود که سخنی بگوید و معنای نهانی دیگری از آن منظور دارد؟! آیا «باء بسم‌الله» با دیگر باءها چه تفاوتی دارد که چندین جلد معنی را دربر داشته باشد؟! مگر قرآن جز بزبان مردم سروده شده؟!

آیا این بهتر است که مردم بمعنای ساده‌ی قرآن بسنده کنند و دستورهای آن را بکار بسته مردان درستکار و گردنفراز و پاکدامن و غیرتمند باشند و از عبارت : «حب الوطن من الایمان» معنای آشکار آن را گرفته بآبادی کشور و میهن خود بکوشند چنانکه در قرنهای نخستین اسلام می‌کردند یا آنکه برای باء بسم الله چندین جلد کتاب معنی تراشیده و از بهر حب الوطن چهار جلد گزارش نویسند ولی نه گامی در راه میهن‌دوستی بردارند و نه دستوری از قرآن را بکار بندند؟! نمی‌دانم اینان از سادگی و راست‌فهمی چه زیان دیده‌اند که اینهمه در کج‌فهمی و نادانی پافشاری دارند؟!

از گفتار خود نتیجه می‌گیریم : هر گفته‌ای را جز بمعنای ساده‌ی آن نباید گرفت و هر سخنی را جز برای معنای ساده‌ی آن نباید گفت. گزارشِ سخنی جز نشان نادانی نمی‌تواند بود. اگر سخنی معنای روشن ندارد باید آن را کنار نهاد یا دور انداخت.


.

🔶 راه ایراد را هم نمی‌شناسند

🔸 تکه‌ی یک از یک


آقای کسروی

بعضی از دشمنان شما که با استادان ادبیات آشنایی دارند می‌گویند که آقای ... که یکی از استادان دانشگاهست گفته چون آقای کسروی خودش شعر نمی‌گوید از این جهت با شعر و شعرا مخالف است و اگر می‌توانست شعر بگوید همانا با شعر مخالفت نمی‌کرد. پاسخ اینها را چه باید داد؟!.

اهواز ـ بهبهانی


پرچم : آری این سخن را آن استاد دانشگاه و دیگران بارها گفته‌اند و همین سخن نمونه‌ی نیکی از پوچ‌مغزی ایشان می‌باشد. استاد دانشگاه را تماشا کن که راه ایراد گرفتن را نیز نمی‌شناسد. بارها دیده بودم که در دادگاه فلان متهم چون بیسواد و عامیست نمی‌داند چگونه پاسخ دهد و یا دلیل بیاورد ، و اکنون همان حال را از استاد دانشگاه می‌بینیم. اما پاسخ :

نخست ، مگر آدمی هر چیزی را خود نداشت یا نتوانست با آن دشمنی می‌کند؟!. همین من موزیک زدن و آواز خواندن نمی‌توانم ، از خشنویسی نیز بی‌بهره‌ام ، بسیاری از دانشهای نوین را از فیزیک و شیمی و ریاضیات عالی و پزشکی و مانند اینها نمی‌دانم. آیا با آنها دشمنی نموده‌ام؟!. من نه تنها با اینها که نمی‌دانم دشمنی نکرده‌ام خود همیشه هوادار آنها بوده‌ام و خواهم بود. از آنسوی من منطق و اصول خوانده‌ام و سالها در شناختن ریشه‌ی نامها بکوشش پرداخته‌ام. با اینحال گفته‌ام و می‌گویم : اینها رشته‌های بیهوده‌ایست. استاد روسیاه چون خودش در پنجاه و شصت سال زندگانی جز هوسبازی و سودجویی نشناخته می‌پندارد همگی مردم از تیپ او می‌باشند.

دوم ، من اگر شعر نگفته‌ام و نمی‌گویم نه آنست که نتوانسته‌ام و نمی‌توانم. شعر گفتن نه چیزیست که یکی همچون من نتواند. من اگر آن بودمی که پی هوس را گیرم ، من نیز بشعر پرداختمی و همچون دیگران قصیده‌ها و غزلهایی (نیک یا بد) بیرون ریختمی. من اگر شعر نگفته‌ام از نتوانستن نبوده. خدا مرا نگه داشته است.

سوم ، گرفتم که سخن شما راستست ولی ما در ایرادهای خود بشاعران دلیلهایی نیز یاد می‌کنیم. آیا شما بآن دلیلها چه می‌گویید؟!. از همان حافظ و سعدی و خیام که شما بدانسان بلندشان می‌گردانید صدها بدآموزیهای زهرناک ، که نشان نافهمی و تیره‌درونی ایشانست گرد آورده به رخ شما کشیدیم. شما بآنها چه پاسخ می‌دهید؟!.



(پرچم نیمه‌ماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی یازدهم ـ نیمه‌ی یکم شهریور ماه 1322)



.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش یکم

🔸 نکوخوییها ، بدخوییها : چاره‌ی زشتخوییها را چگونه باید کرد؟.. (تکه‌ی یک از چهار)


کسانی می‌پرسند : برای چه در پیمان گفتگو از نکوخوییها و بدخوییها نمی‌داریم؟.. پاره‌ای نیز گفتارها در این زمینه می‌نگارند و از ما چاپ آنها را خواستار می‌گردند. اینان مقصود ما را درنیافته‌اند و چنین می‌پندارند ما بسرِ خود راهی را می‌پیماییم و آزادانه به هر سویی می‌توانیم پیچید.

پیمان برای آن نیست هر سخنی را خوش داشتیم بنگاریم و یا درپی خشنودی این و آن باشیم. ما «بنام خدا» این راه را پیش گرفتیم و در هر کاری تا به نتیجه‌ی روشنی امیدوار نباشیم و خرسندی خدا را درنیابیم آن گام را برنمی‌داریم و هر گامی را که برداشتیم هرگز بازپس نمی‌گردیم.

در این زمینه هم : نکوخویی بنیاد می‌خواهد. کسانی که بمردم یاد نکوخویی می‌دهند نخست باید دین روشنی بایشان بیاموزند و از پندارها سبکبارشان گردانند. دوم آیین خردمندانه‌ای از بَهرِ زندگی برپا کنند. سوم دلها را از زنگ بدآموزیها و پراکنده‌گوییها پاک سازند. پس از اینهاست که گفتگو از نکوخویی و زشتخویی نمایند و سودی از آن امیدوار باشند.

در ایران مکرر گفتگو از این زمینه‌ها نشده؟.. چه فراوان سخن که در این زمینه رانده گردیده. هزارها کتاب تألیف یافته. همیشه هزاران واعظ گوشها را پر می‌کرده. کنون نیز آنهمه نگارشها می‌شود. هر شاگرد دبیرستانی دم از پیشوایی می‌زند. هر پینه‌دوزی صد جمله‌ی حکمت‌آمیز ازبر می‌داند. پس از چیست که باز توده‌ی انبوه گرفتار پستیها می‌باشند؟!.

آیا نه از آنست که چون دین و آیین درستی درمیان نبوده و دلها همه زنگ بدآموزیها و پراکنده‌گوییها داشته از گفتن سودی بدست نیامده؟! کنون هم ما هرچه بگوییم پهلوی گفته‌های دیگران خواهد خوابید؟!

بدتر از همه پراکنده‌گوییهاست. من گزند آن را با مثالی روشن گردانم :

اگر سه تن بر سر چهارراهی ایستاده باشند و در این میان دسته‌ای از روستاییان از راهی رسیده براه دیگری روانه شوند و آن سه تن یکی دست راست را نشان داده آواز دهد : «ای راهروان راه اینست.» دیگری دست چپ را نشان داده داد زند : «ای برادران راه اینست.» سومی فریاد برآورد : «ای روستاییان شما راه را در پشت سر گزارده‌اید بازگردید.» آیا آن روستاییان چه حالی را پیدا می‌کنند؟.. نه اینست که گیج شده درمی‌مانند و چه‌بسا که پراکنده شوند و هر چند تنی راه دیگری را گیرند و هر کدام در راهی که می‌رود دلگرمی نداشته پس از پیمودن مقداری دوباره بازگردد.

اینست نتیجه‌ی پراکنده‌گویی! کودکی اگر پدرش دستورهایی دهد و مادرش وارونه‌ی آنها را بگوید بیگمان هیچ یک را فرانخواهد گرفت و بچه‌ای کج و خیره‌سر بار خواهد آمد و یا آنچه را که با دلخواه خود سازگار است یاد گرفته بر پستیها و زشتکاریها هرچه دلیرتر خواهد گردید.

پس چه می‌خواهید از توده‌ای که ده گونه کیشی در آن رواج گرفته و از قرنها هر زبان‌آوری که برخاسته سخنانی بنام پند و دستور زندگانی بهم بافته میانه‌ی مردم رواج داده؟! از چنین توده‌ای چه نیکوخویی را امید توان داشت؟!

کسانی از خوشبختی ایران می‌شمارند که هزاران گوینده و نویسنده از این کشور برخاسته. چه دانند که مایه‌ی بدبختی ایرانیان همانان بوده‌اند. چه بدبختی بالاتر از این که در سایه‌ی پراکنده‌گوییها مردم را گیج و آواره گردانیده‌اند؟! چه بدبختی بالاتر از این که راه پیشرفت و فیروزی را بروی این توده‌ی گرانمایه بسته ساخته‌اند؟!


.

🔶 چه بهانه‌هایی می‌آورند

🔸 تکه‌ی یک از یک


چند روز پیش در جمعیتی بودم. یک نفر از آنها چنین می‌گفت : ایرانیان هر چند بکوشند نمی‌توانند دولت شاهنشاهی پیشین خود را بنیاد گزارند. هر مردمی یک زمانی بزرگ و نیرومند خواهند بود و چون آن دوره به پایان رسید دیگر بزرگ نخواهد شد. بعضیها علتش را پرسیدند گفت : بدانسان که دیدیم ایتالیا خواست دوباره امپراتوری پیشین خود را بدست آورد و آخرالامر شکست خورد و نتوانست پیروزمند گردد. امروز دیگر امپراتوری ازآن دیگرانست. شگفت در اینست که اینان خود می‌گویند اسلام نیز بزرگی خود را کرده است و در ضمن امیدوارند که بار دیگر اسلام جهانگیر گردد و بار دیگر امپراتوری پیشین خود را بنیاد نهند.

ببینید که چه دستهایی که در این کشور کار می‌کند و چه افکار زهرآلودی را در خون این مردم تزریق می‌کنند. این فکر و امثال اینگونه افکار از یک ملیون سرباز برای دیگران بهتر است. اینگونه افکار ، ناامیدی را در مردم بیشتر خواهد کرد.

(از یک نامه‌ی آقای بهبهانی از اهواز)


پرچم ـ این هم از سخنانیست که شنیده و در آن لجنزار مغز خود جا داده‌اند و اکنون در برابر ما بیرون می‌ریزند. بدبختان برای آنکه نیک نشوند صد بهانه می‌آورند. نادانان جدایی میانه‌ی توده و یکه (فرد) نگزارده می‌پندارند توده نیز همچون یکه پیر شود که دیگر چاره نپذیرد ، ما در این باره گفتاری نیز خواهم نوشت.



(پرچم نیمه‌ماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی یازدهم ـ نیمه‌ی یکم شهریور ماه 1322)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش یکم

🔸 نکوخوییها ، بدخوییها : چاره‌ی زشتخوییها را چگونه باید کرد؟.. (تکه‌ی دو از چهار)


ایران دینش اسلام بوده. این دین می‌گوید : باید کار کرد و روزی دریافت ، از گوشه‌گیری و بیکاری دوری گزید ، زیر بار ستم نرفت ، با دشمنان جنگ کرد و بر آنان چیرگی یافت ، همیشه دهنده بود نه گیرنده. در برابر اینها کسانی برخاسته چنین دستور داده‌اند : نباید در اندیشه‌ی زندگی بود و پی کاری رفت ، یک لقمه از هر راهی بدست آمد بآن خرسند بوده در گوشه‌ی خانقاه یا در کنج خرابات بیاسود ، فروتنی و ستمکشی را شیوه‌ی خود ساخت ، گدایی را عار ندانست ، بجای جنگ با دشمن با خویشتن جنگ نمود ، همیشه گیرنده بود نه دهنده.

هنوز اینها چیزهای خُردی می‌باشد. بدآموزیهایی است که باید آنها را «زهر کشنده» نام دهیم. پیشرفت هر توده‌ای بسته بر کوشش و کاردانی آنان می‌باشد. ولی در ایران صدها بدنهادان پیدا شده‌اند که بمردم درس جبریگری می‌آموخته‌اند و این پندار را چنان در مغزها جا داده‌اند که امروز هم مردم بهنگام هر پیشامد دشواری دست بدان پندار زده خود را از کوشش و چاره‌جویی آسوده می‌گردانند.

ایرانیان از هوشیارترین و شایسته‌ترین توده‌های شرقی می‌باشند ولی من بارها آزمودم که بسیاری از ایشان در چهل‌سالگی و پس از آن گیج‌سر می‌گردند و خرد خود را می‌بازند و باعث آن را جز آلودگی بکیشها و دستورهای پراکنده نمی‌شناسم. دلیل این سخن آنکه بیسوادان یا آنان که درپی کار و پیشه بوده کمتر کتاب می‌خوانند ، از این گیج‌سری و درماندگی آسوده‌اند و در آنان خویهای ستوده را بیشتر می‌توان یافت.

گزارش سی سال اخیر ایران در پیش چشم ماست. تا دوازده و سیزده سال پیش که جنبشهای مشروطه‌خواهی و آزادی در کار بود چون نیک بسنجیم بیشتر نیکیها و سرفرازیها ازآنِ بازرگانان و بازاریان و برزگران می‌باشد که بآیین مسلمانی بار آمده کمتر سر و کار با کتابها دارند. از آنسوی بیشتر پستیها و ننگین‌کاریها ازآنِ دانشوران و ادیبان است که شاید هر یکی صد کتاب بیشتر خوانده‌اند.

در سال 1287 که محمدعلی‌میرزا نقشه‌ی برانداختن مجلس را می‌کشید در آن هنگام همه‌ی «ادبا و فضلا» از هر سوی در تهران گرد آمده در مجلس نمایندگی داشتند و یا به روزنامه‌نویسی و کارهای دیگری می‌پرداختند. از دو سال پیش همه‌ی اینان لاف جانسپاری در راه مشروطه می‌زدند ولی چون روز آزمایش رسید بجز چند تن که مردانگی نمودند دیگران جز مایه‌ی رسوایی نبودند. از آنسوی توده‌ی کم‌سواد چه در تهران و چه در تبریز جانبازی و مردانگی دریغ نساختند.

فلان نماینده یا بَهمان روزنامه‌نویس پس از دو سال خودستایی و لاف‌زنی چون غرش توپ برخاست در کنجی نهان گردیده و شبانه خود را بسفارتی رسانیده و پس از چند روزی از محمدعلی‌میرزا خرج راه گرفته بهمراهی غلامِ سفارت از ایران بیرون رفت و تا در ایران کشاکش برپا بود او در استانبول و دیگر شهرها سورچرانی کرد. ولی یارمحمدخان کرمانشاهی که یک ایرانی گمنام بیسوادی بیش نبود و چنانکه می‌گویند سالها سبزه‌فروشی (1) می‌کرده در این هنگام چون فریادهای مجلس را شنید خونش بجوش آمده همراه برادر خویش آهنگ تهران نمودند و چون در قم داستان بمباردمان و ویرانی مجلس را دانستند اسب و ابزار خود را فروخته از راه نهانی خود را بتبریز رسانیده در همه‌ی آن جانبازیها و مردانگیها با تبریزیان همدست و همگام شدند.

آیا این تفاوت از کجا برخاسته؟! اگر این از پراکنده‌گوییهای کتابها نیست پس از چیست؟!..


پابرگی :
1ـ سبزه = کشمش سبز ، کشمش سایه‌خشک ـ و


.

🔶 بسا گمشدگان که با راهنمایی پرچم به آمیغها [=حقایق] راه یافته‌اند

🔸 تکه‌ی یک از یک


من یکی از دهاتیهای بخش ارونق تبریز (دیزج خلیلی) و از یک خانواده‌ی ملایی می‌باشم ولی شغل کنونی‌مان کشاورزی می‌باشد. از زمان دانش‌آموزی یکی از خوانندگان کتابهای رمان و شعر بودم. آنان که با کشاورزی سر و کار دارند می‌دانند که این کار با افزارهایی که امروزه ما دهاتی‌ها در دسترس داریم چه دشواریها و چه زحمات توانفرسایی دارد. با وجود اینهمه زحمات شبها را هم بجای آسایش بخواندن رمان و و و می‌گذراندم.

این کتابها باندازه‌ای در من اثر کرده بود که میان آمیغها و پندارها گیج و سرگردان مانده بودم و هرچه درباره‌ی گرفتاریهای امروزی‌مان فکر می‌کردم چاره‌ای به نظرم نمی‌رسید باین جهت ریشه‌ی امیدم بریده و فروغ آمیغ از دلم رخت بربسته بجهان و جهانیان بدبین شده بودم.

سپاس خدای را پس از آنکه با پرچم آشنا شده و چند شماره از آن را با اندیشه خواندم مانند تشنه‌ای که بسرچشمه برسد من نیز بآمیغها رسیدم و معنی دین و دانش و زندگانی در جهان را دانستم. اکنون با یک دلی شاد و خاطر آسوده همان کتابهای خانمان‌برانداز را به یک گوشه‌ی تاریکی انداخته و در انتظار روز فرخنده‌ی جشن کتابسوزان می‌باشم و در خود یک نیرویی حس می‌کنم که به نبرد کردن با خرافات وادارم می‌کند. با اینکه درمیان یک توده‌ی مردمان بیسواد واقع شده‌ام و بانگیزه‌ی همین بیسوادی موانع بزرگی پیش پایمان است.

ولی به یاری آفریدگار و به یاری نیرویی که بهمگان ارزانی داشته (خرد) و این نیرو با راهنمایی پیشوای آزادگان (آقای کسروی) بیش از همه در آزادگان بتکان آمده و روز بروز بر شماره‌ی پاکدلان و پاکدرونان افزوده می‌شود جای شگفت نیست هرچه زودتر این موانع را از میان برداشته و بر مشکلات بزرگتر از این چیره گردیم.

اینست می‌گویم کسانی که از پرچم آگاهی ندارند و یا بگفته‌ی یکمشت خائنان فرومایه و پست‌درون گوش داده‌اند ، هزاران فرسنگ از آمیغها دورند و راهی پیدا نتوانند جز پرچم. اینک بسپاس نیکیهایی که دارنده‌ی پرچم به عالم بشریت بویژه به ایران و ایرانیان نموده‌اند بایای هر ایرانی میهن‌پرست است که با کوشش و همراهی از زحمات ایشان قدردانی و سپاسگزاری نموده گامی فراتر نهد من نیز به نوبه‌ی خود باین کوشش و همراهی برخاسته‌ام و از خدای پاک فیروزی خواستارم.

شبستر ـ دیزج خلیلی. محمدباقر حسین‌پور


(پرچم نیمه‌ماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی یازدهم ـ نیمه‌ی یکم شهریور ماه 1322)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش یکم

🔸 نکوخوییها ، بدخوییها : چاره‌ی زشتخوییها را چگونه باید کرد؟.. (تکه‌ی سه از چهار)


کسانی آزادی اندیشه را میانه‌ی اروپاییان یکی از نیکیها می‌شمارند. اینان نمی‌دانند که آن آزادی همیشه در ایران بوده و این سستی و پراکندگی میانه‌ی ایرانیان همانا نتیجه‌ی آن می‌باشد.

چرا می‌گویید : آزادی اندیشه؟.. بگویید : دیوانه‌بازی ، نابسامانی ، پراکندگی ، بدبختی! این چه کاریست که ما میدان دهیم هر میخواره‌ی پوچ‌مغزی و هر بلهوس کج‌اندیشی سخنان زهرآلودی بهم بافته درمیانه‌ی توده پراکنده سازند و مایه‌ی گمراهی و تباهی مردم گردند؟! (1)

شما چون فوج سپاهی را روانه‌ی میدان می‌کنید با آنکه یقین دارید یکایک ایشان بنگهداری خویش و دیگران خواهد کوشید و سستی بخود راه نخواهد داد باز آزادی بآنان نمی‌دهید که هر یکی که خواست ، دستورهایی دهد و یا تنها تنها در جنبش و کوشش سرخود باشند. بلکه ناگزیرشان می‌سازید که با یک فرمان پیش روند و با یک فرمان پس نشینند و همه یکباره آتش افروزند و همه یکباره خاموشی گزینند. چرا که رهاییشان بهم بسته و هرگاه یکی خطایی کرد دیگران را هم در خطر خواهد انداخت.

آیا زندگانی یک توده بی‌ارجتر از آن می‌باشد؟! پس چگونه آزادی می‌توان داد که هر که هرچه خواست بگوید و هر اندیشه‌ی ناروایی که از دلش برخاست بر زبان براند؟!...

ما در نگهداری تن خود این نمی‌کنیم که به هر کسی راه دهیم دستور خوراک و رفتار دهد. این کار را خاص پزشکان می‌شماریم و آنان نیز نه از روی اندیشه و پندار خود بلکه از روی علم پزشکی دستورهایی می‌دهند. آیا آسایش و رستگاری یک توده تا باین اندازه ارج ندارد؟!

در توده‌ای که اندیشه آزاد بود و هر کسی آنچه اندیشید توانست بگوش مردم برساند بلهوسان و فریبکاران از هر سو برخاسته سخنان زهرآلود ـ سخنانی که شنوندگان را خوش آید ولی مایه‌ی تباهی و تیره‌روزی آنان باشد ـ میانه‌ی مردم پراکنده می‌سازند. در هر زمان صدها بدنهادان هستند که بر آسایش و رستگاری مردم رشک می‌برند و اینست بگمراه کردن آنان می‌کوشند. صدها آزمندان هستند که تن بکار و کوشش نداده همیشه خواستارند ساده‌دلان را فریفته نان از دست آنان بربایند. صدها تیره‌درونان هستند که از کشاکش و دوتیرگی میانه‌ی توده لذت می‌یابند ....

در توده‌ای که آزادی اندیشه باشد اینان بکار برخاسته مایه‌ی پریشانی و پراکندگی مردم می‌گردند و با وارونه‌گوییهای خود توده را گیج‌سر می‌سازند. کم‌کم نوبت بیرگان و بی‌آزرمان می‌رسد که برای زشت‌ترین خویها فلسفه می‌بافند و بر روی زشتی آنها پرده کشیده بزور شیرین‌زبانی میانه‌ی توده رواج می‌دهند. چنانکه در شرق کرده‌اند و چنانکه در اروپا می‌کنند.

در شرق کار بآنجا کشیده که برای بیکاری و مفتخواری عذرهایی تراشیده‌اند و گدایی را که از بدترین گناهانست بنام «عبادت و ریاضت» رواج داده‌اند. بیغیرتی و ناپروایی را که مایه‌ی هرگونه پستی است «دم را غنیمت شمردن» نام نهاده فلسفه‌بافیها کرده‌اند. گریه و زاری را در برابر دشواریها و اندوه‌ها که خود درماندگی و نادانیست بنیکی ستوده مردم را بر آن واداشته‌اند. از اینگونه پستی چندانست که بشمار نیاید و از یاد برخی از آنها ما را شرم می‌آید.

در غرب نیز چنانکه می‌بینیم برای دزدی و نابکاری و ستمگری و آزمندی و دروغبافی و دورویی و پیمانشکنی و هرگونه زشتکاری فلسفه‌ها می‌تراشند و کار را بجایی می‌رسانند که سرحدی میانه‌ی نیک و بد نگزارند. (2) و چون مقصود گفتگو از غرب نمی‌باشد بهمین اشاره بسنده نموده بر سر سخن خود می‌رویم.

ما مردی را می‌بینیم که در داستان دلگداز مغولان بهنگامی که دشمن بعراق (3) نزدیک می‌شده شبانه با درویشانِ لخت و پا برهنه که پیروان او بودند از شهر گریخته و زنان و کودکان خود را بی‌پناه بشمشیر خونخواران واگزارده. با آنکه اگر می‌ماند و مردانگی از خود می‌نمود چون عنوان پیشوایی داشت شاید شهر را نگه می‌داشت و صدها هزار مردان و زنان را از نابودی رها می‌ساخت ، به هر حال می‌توانست که چون می‌گریخت زنان و فرزندان خود را نیز همراه سازد و باری اینان را آزاد گرداند. ولی از پستنهادی و بیرگی این را هم ننموده و تنها با یکمشت پیروان بیکاره بدررفته. آن بدتر که خویشتن این داستان را با آب و تاب بسیاری یاد می‌کند که تو گویی کار بسیار پرارجی را انجام داده که این خود گواه دیگر بر پستی و فرومایگی او می‌باشد.

کنون ببینید که چنین کسی یکی از پیشوایان بوده و صد سخن بهم بافته بنام پند و دستور زندگانی میانه‌ی مردم رواج می‌داده. پندها و دستورهایی که درخورِ پستی و بی‌ارجی خود بوده و مردم را نیز همرنگ خویش می‌خواسته! آیا این جز در سایه‌ی آزادی اندیشه بوده؟!


👇

پابرگیها :
1ـ امروز «آزادی گفتار» بیشتر در برابر «خفقان» بکار می‌رود و خواست از آن جلوگیری از «آزادی» بی‌مرز و اندازه (یا بهتر بگویم : لگام‌گسیختگی) خودکامگان است! حال آنکه در اینجا معنی هرج و مرج و پراکنده‌گویی و از آن بدتر بدآموزیش خواسته شده و نکوهش رفته. آزادی گفتار و مطبوعات بیگمان نمی‌تواند بی‌مرز باشد. اگر می‌توانست ، چه جای تبصره‌ها و «اما و ‌اگرها» در قانون مطبوعات کشورهای جهان بود؟! این یکی از نمونه‌های بدفهمی درمیان ما ایرانیان است که کوششی برای دست یافتن به آزادی و دمکراسی یا باری ، دانستن معناشان نمی‌کنیم ولی چون سخن از آنها بمیان آید می‌بینی چنان بی‌مرز و اندازه‌شان نشان می‌دهیم که معنایی جز هرج و مرج از آن درنمی‌آید. ـ و
2ـ مثالهایی از این فلسفه‌بافیها درمیان غربیان : God is green! (کنایه از دلار است که برنگ سبز می‌باشد ، همسنگِ جمله‌ایست که درمیان ایرانیان رواج یافته : با پول هر کاری می‌توان کرد.) یا Bussines is bussiness! یعنی بازرگانی جدا از کارهای دیگر است و از نیکیها پیروی نمی‌کند : در آن دروغ ، نیرنگ ، دورویی ، پیمانشکنی و ... رواست! ـ و
3ـ خواست «عراق عجم» است که ری و اسپهان و همدان و کرمانشاه از شهرهای بزرگ آن بشمار بوده. ـ و
.

🔶 از این راه چه هوده‌ای توانند برداشت؟!

🔸 تکه‌ی یک از یک


یکی نامه‌ای فرستاده می‌نویسد : کسانی نوشته‌های شما را برداشته گفتار می‌پردازند یا کتاب می‌سازند. برخی ملایان همین رفتار را بالای منبر می‌کنند ، آیا نمی‌خواهید جلو گیرید؟..

می‌گویم : از جوانانی که جز درپی خودنمایی نمی‌باشند و از خوشیهای زندگانی تنها آن را شناخته‌اند ، و از ملایانی که در همه‌ی زیست خود جز دکانداری و مردم‌فریبی کاری یاد نگرفته‌اند ، چه شگفت که بچنین نادانی برخیزند. ولی آنان را از این کار چه سودی ، و ما را چه زیانی تواند بود؟!..

آیا این نه ماننده‌ی آنست که کسی در برابر کاریز زاینده‌ای جویی کند و آب با دست از آن کاریز بردارد و در جوی ریزد و چنین وانماید که آن نیز کاریزی زاینده‌ایست؟!.. آیا این کار را تا کی تواند کرد؟!.. از این راه چه هوده تواند برداشت؟!.. از چنین نادانی رسوا چه نیاز بجلوگیری می‌باشد؟!...


(پرچم نیمه‌ماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی دوازدهم ـ نیمه‌ی دوم شهریور ماه 1322)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش یکم

🔸 نکوخوییها ، بدخوییها : چاره‌ی زشتخوییها را چگونه باید کرد؟.. (تکه‌ی چهار از چهار)


پندآموزانی که بوده‌اند این شیوه را داشته‌اند که امروز کرداری را خوش داشته و زبان بستایش آن باز کنند و هرگز اندازه نگاه ندارند. فردا وارونه‌ی آن را گرفته همین رفتار را کنند. آنکه امروز درس می‌دهد : «اگر ستمگری سنگ بر سرت زد و نتوانستی سزایش دهی آن سنگ را نگاه دار تا هنگامی که روزگار دست او را ببندد و در چاهش بیفکند آن زمان سنگ را بر سرش فروکوب.» همو فردا می‌گوید : «اگر مستی با طنبور بر سرت کوفت که سر تو و طنبور او هر دو شکست چون سر تو خود بخود بهبودی خواهد یافت ولی طنبور همچنان شکسته می‌ماند مشتی زر نیز بدست آن مست بریز تا طنبوری خریداری کند». آن کینه‌توزی بی‌اندازه که کار را به دورویی و نامردی می‌کشاند و این نوازش بیجا که بر خیره‌سری بدکرداران می‌افزاید!

آنکه دهش را می‌ستاید ، افسانه‌های گزافه‌آمیز از حاتم می‌آورد : «حاتم در جنگی جز یک نیزه بدست نداشت و با آن دشمنان را دنبال می‌کرد. یکی برگشته چنین گفت : ای حاتم نیزه‌ات را بمن بده. او نیزه را بدست دشمن سپرد.» آیا چنین دهشی ستوده می‌باشد؟!

ما در زمان خود می‌بینیم کسی که امروز هواداری از زنان را شیوه‌ی خود می‌سازد و از نادانی حدی را که خدا برای زنان نهاده نمی‌پذیرد فردا در سایه‌ی اندک رنجش زبان نکوهش باز نموده زنان را «اژدها» می‌نامد و صد زشتی بر آنان می‌شمارد.

این را نیکی می‌شمارند که چون خویی را می‌ستایند آخرین پایه‌ی او را برگیرند و اندازه نگاه ندارند. چنین می‌انگارند از این راه رواج آن نکوخویی را فزونتر خواهند گردانید. ولی اینگونه پندآموزی خطاست. باید این را هوسبازی نام داد ، نه پندآموزی. نتیجه هم جز گیجی مرم نمی‌تواند بود.

هنوز اینان نیکو بوده‌اند. چه خواهید گفت بخراباتیان که همه درس بی‌پروایی[=بی‌توجهی] می‌دهند و مردم را از نکوخوییها رمیده می‌سازند؟! آیا گفته‌های آنان با دستورهای دینی چه سازش دارد؟!

آیا کسانی که هم آنها را می‌شنوند و هم اینها را بیاد می‌سپارند جز گیجی و درماندگی نتیجه‌ی دیگری خواهند برداشت؟!

شما کسی را که با این کتابها و با کتابهای دینی سروکار داشته گیر آورده بپرسید : آیا در زندگی چه راهی را پیش باید گرفت؟.. چه‌بسا که از پاسخ درمانَد. و هرگاه زیرکی نموده پاسخی داد گفتگو را دنباله بدهید. خواهید دید سخنهای رنگارنگ بمیان می‌آورد!

نیز اگر در رفتارها باریک‌بین شوید خواهید دید بسیاری از اینان پیاپی خوی خود را عوض می‌سازند و به هر کجا رنگ دیگری برفتار خود می‌دهند. آیا اینها جز نتیجه‌ی آن پراکنده‌گوییها می‌باشد؟!.

کسانی می‌گویند : ما از گفته‌های گویندگان و نویسندگان آنچه را که نیک است گرفته و آنچه را که بد است دور می‌اندازیم. این سخن را همیشه در برابر نگارشهای پیمان تکرار نموده گاهی نیز آیه‌ی : «فَبَشِّرْ عِبَادِ الَّذِینَ یسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ» را گواه پندار خود می‌گیرند. ولی این آیه با مقصود ایشان سازگار نیست. اگر معنای ساده‌ی آن را بگیریم می‌فرماید : «مژده بده بر آن بندگان من که سخن را شنوده نیکوترین آن را پیروی می‌نمایند.» این آیه درباره‌ی‌ کسانیست که چون دو سخن نیکو را شنیدند نیکترین آن را پیروی نمایند. اما کسانی که به یاوه‌گویان پردازند و بر گفته‌های زشت آنان خرده نگیرند چنین کسانی درخورِ مژده‌ی قرآنی نمی‌باشند. کدام بدآموز است که در میان سخنان زهرآلود خود گفته‌های نیکی را نیاورد؟!

آیا باید مردم بر ایشان بخشوده گفته‌های نیکشان را بپذیرند؟! مگر چه نیازی بر آن گفته‌ها دارند؟!

وانگاه مگر توده می‌تواند نیک را از بد بازشناسد تا ما بدآموزان را آزاد بگزاریم؟! پس چرا همین رفتار را درباره‌ی پزشکان روا نمی‌داریم؟! چرا نمی‌گزاریم هر نادانی به پزشکی برخیزد و مردم هر درمانی را که سودمند است از ایشان پذیرفته ناسودمندها را نپذیرند؟! اگر توده می‌توانست نیک از بد بازشناسد دیگر چه نیازی به پیشوایان و راهنمایان داشت؟!

این خود نمونه‌ای از پستی خردهاست که کسانی بچنین سخن زبان باز می‌کنند و در برابر کوششهای ما که می‌خواهیم ریشه‌ی پراکنده‌گوییها را از ایران براندازیم ایستادگی می‌نمایند!

از سخن خود نتیجه بگیریم : در ایران باید نخست چاره‌ی پراکنده‌گوییها را و بدآموزیها را کرد و دلها را از آلودگی آنها پاک نمود و پس از آنست که می‌توان یاد نکوخوییها داد. وگرنه صد پند که شما در زمینه‌ی کوشش و گردنفرازی و جانسپاری برانید یک شعر خراباتی یا یک جمله‌ی قلندری اثر همه‌ی آنها را از میان برمی‌دارد.

👇

همین راه را ما در پیمان پیش گرفته‌ایم و این بیهوده نیست که با بدآموزیها و پراکنده‌گوییهای گذشتگان نبرد می‌نماییم. دیگران نیز اگر راستی را هوادار ستوده‌خویی هستند و همی‌خواهند راستی و درستی و گردنفرازی و دادپروری و نیکوکاری در ایران رواج گرفته سستی و تنبلی و دورویی و بی‌پروایی رخت بربندد باید یاری از ما دریغ نگفته در این نبرد همدست باشند وگرنه بآرزوی خود نخواهند رسید. ...


.

🔶 بی‌آبروگری در رادیو تهران

🔸 تکه‌ی یک از یک


از چندی پیش یک نفر آخوندی بنام سید ... در جلو رادیو سخنرانی مذهبی می‌کند. کسانی که سخنان او را شنیده‌اند می‌دانند که چه مهملاتی می‌گوید. مرد تیره‌درون رادیو را مجلس روضه‌خوانی نه‌نه زینب فرض می‌کند که آسمان و ریسمان و خشک و تر را بهم بافته و هرچه بدهانش می‌آید بیرون می‌ریزد و این نمی‌داند سخنانی که در رادیو گفته می‌شود در همه جای جهان پخش شده و جهانیان نیک و بد آن را سنجیده از آن سخنان بروحیه‌ی آن ملت پی می‌برند. آری من این مرد را مقصر نمی‌دانم زیرا کالا و اندوخته‌ی پنجاه ساله‌ی او و همکارانش سخنان پوچ و بیهوده است که می‌گوید و از حقایق زندگی[؟!] جز اینها را نمی‌داند. کسانی را مقصر می‌دانم که این سخنان بیهوده را در رادیو شنیده قفل خاموشی بر لب زده و بجلوگیری نمی‌پردازند. البته اینجا آبرو و حیثیت بیست ملیون ایرانی درمیان است. مردان غیرتمند و میهن‌پرست باید بکوشند و میدان را از این ناکسان خالی کرده نگزارند که هر مرد شیاد و تیره‌دل در سخنرانیهای رادیو دخالت کرده و آبروی ایران و ایرانی را بر باد دهند و به متصدیان رادیو یادآوری کرده که این قبیل اشخاص را اجازه ندهند که ایرانی را در انظار جهانیان اینقدر خوار و زبون نشان بدهند.

محمدتقی فروتن


🔶 در پیرامون «ورجاوندبنیاد»
کتاب ورجاوندبنیاد چنانکه در پشت جلد آن نوشته شده «کتابیست سراپا پاکی و سراپا آمیغها». من چند بار آن را خواندم یک کلمه و جمله را که خردناپذیر باشد در آن نیافتم. از خوانندگان پرچم و دیگران خواستارم که این کتاب را با دیگر کتابها که علما و دانشمندان درباره‌ی دین و راه زندگانی نوشته‌اند مقایسه کرده نظریه‌ی خودشان را بعنوان داوری یا ایراد دانشمندانه درباره‌ی نوشته‌های آن باداره‌ی پرچم بفرستند تا در پیرامون آن هرچه بیشتر بحث شده و مطالب آن کتاب روشنتر شود.

تبریز 20 شهریور 1322 محمدتقی فروتن


(پرچم نیمه‌ماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی دوازدهم ـ نیمه‌ی دوم شهریور ماه 1322)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش یکم

🔸 نکوخویی و بدخویی ـ بدا حال مردمی که پندسرایان فراوان دارند (تکه‌ی یک از یک)


اگر دیگران از کم داشتن پندسرایان می‌نالند باید شرقیان از فراوان داشتن آنان بنالند.

در سرزمینی که گویندگی پیشه‌ای بوده و هر نادان و درمانده‌ای زبان بگفتار باز داشته ، هر کسی آن خیم یا کردار را که با نهاد سست خود سازگار می‌یافته بستایش آن برخاسته است و هرچه را که ستوده یا نکوهیده‌اند گزافه را از اندازه بیرون ساخته‌اند. چه‌بسا که خیمی را امروز ستوده و فردا آن را نکوهیده‌اند. اینانند که مردم را از خویهای ستوده بی‌بهره گردانیده‌اند.

گفتگو از خویها باید از روی بنیادی باشد و این کار هر کس نیست در این باره سخن براند و با گفته‌های پریشان و نارسای خود مردم را بیراه گرداند. دوباره یادآوری می‌کنم سخنان پرگزافه و پراکنده که در این زمینه در کتابهاست باید از آنها چشم پوشید.


.

🔶 باز چند سخنی از بهائیان

🔸 تکه‌ی یک از یک


می‌شنویم از شوقی افندی ربانی برای بهائیان ایران دستور رسیده که از شهری که هستند و می‌باشند سفر کنند و هر یکی در دیهی یا قصبه‌ای نشسته مردم را به بهائیگری خوانند. نیز می‌شنویم کسانی از بهائیان تهران به دماوند و دیگر جاها رفته بکار پرداخته‌اند.

ما در شگفتیم که بآن ایرادهای روشنی که ما گرفتیم و پاسخ تلبیدیم پاسخی ندادند (و نتوانستند داد) ، و از آنسوی به اینچنین کاری برخاسته‌اند. ایرادهای ما را در اینجا بی‌پاسخ گزارده در دیهها به سراغ فلان کشاورز بیسواد و بهمان دروگر عامی رفته‌اند. راستی را درشگفتیم.

ما می‌خواهیم از ایشان بپرسیم : شما درپی چه هستید؟.. آیا یک دین راست و درستی می‌دارید و می‌خواهید مردمان را برستگاری رسانید و این کوششها را در آن راه می‌کنید و یا درپی آنید که مردم را فریب داده به گرد سر خود آورید و سودجویی نمایید؟.. اگر آن یکیست پس چرا بایرادهای ما پاسخ ندادید؟.. کسانی که یک دین راست و درستی می‌دارند پس چرا در برابر ایراد زبان بسته خود را بخاموشی می‌زنند؟!.. اگر این یکیست و تنها خواستتان دسته‌بندی و سودجوییست (که راستی نیز همینست) وای بشما که مردان بسیار بدی می‌باشید ، وای بشما که دشمن جهان آدمیگری هستید!

من از شما می‌پرسم : آن روستایی که می‌خواهید بکیش شما بیاید و بهائی گردد ، آیا از این کیش عوض کردن چه سودی او را خواهد بود؟!.. باین جهانش چه نتیجه داده بآن جهانش چه نتیجه خواهد داد؟!.. گرفتم که کسی نام شیعی را از خود برکنار گردانیده نام بهائی برگزید ، و بهاءالله را خدا و شوقی افندی را ولی امر دانست ، از الواح یا از کتاب اقدس چیزهایی ازبر کرد. پس از همه‌ی اینها آن نتیجه‌ای که بدست خواهد آمد چیست؟.. کدام حقیقتی را که نمی‌دانست خواهد دانست؟!.. از کدام گمراهی که گرفتار می‌بود رها خواهد شد؟!.. بهائیگری با شیعیگری چه جدایی می‌دارد؟!.. کدام گمراهی و نادانیست که در آن بوده و در این نیست؟!..

از شگفتیهاست که کسانی از بهائیان پیام داده می‌گویند : «ما حاضریم بیاییم با شما مباحثه کنیم و به ایرادهاتان پاسخ دهیم». می‌گویم : «چرا نمی‌نویسید؟» می‌گویند : «ما ممنوعیم که با شما گفتگو کنیم» می‌گویم : «در جایی که ممنوعید پس آن پیام چه معنی دارد؟! مگر مباحثه جز از گفتگوست؟!».

راستی آنست که آنان پاسخی بایرادهای ما نمی‌توانند و اینست از نوشتن می‌گریزند. ولی می‌خواهند بیایند و بنشینند ، و بسخن پردازند ، و از این شاخ بآن شاخ پرند ، درهم‌گویی کنند ، و اگر ما گفته‌هاشان را با پاسخی که داده‌ایم در مهنامه نوشتیم بگردن نگیرند و بگویند : ما چنان سخنی نگفته بودیم. این را هر کسی می‌داند که در گفتگوی زبانی میدان وارونه‌گویی و پراکنده‌سرایی باز می‌باشد ولی در نوشتن چنین نیست.

یک دلیل دیگر باین سخن آنکه با همه‌ی دستوری که داده شده که بهائیان با ما بگفتگو نپردازند باز برخی از آنان نامه‌هایی از پست شهری (بینام و نشان) می‌فرستند ، و بگمان خود پاسخ بایرادهای ما می‌دهند. از جمله تازگی یکی نامه‌ای فرستاده که به یکایک ایرادهای ما پاسخ داده ولی در پایان نامی از خود نبرده است و برای آنکه خوانندگان بدانند که پاسخها از چه جنس است یکی از آنها را در اینجا یاد می‌کنم. می‌نویسد :

«جواب ایراد اول ـ به قرآن نیز ایراد گرفتند»

ما چون نوشته‌ایم : سید باب بجمله‌های مهملی پرداخته که هیچ معنایی دربر نمی‌دارد همچون «بسم الله الفرید الفراد المنفرد ذی الافراد» اینها برای چه بوده؟!.. در برابر آن ایراد است که باین پاسخ برخاسته است.

می‌گوید : «به قرآن نیز ایراد گرفتند» می‌گویم : به هر کسی و به هر چیزی که ایراد گرفته شده باید پاسخ داده شود. ما نمی‌دانیم به قرآن که ایراد گرفته است آنچه ما می‌دانیم آیه‌های قرآن از بس شیوا و دلکش و استوار می‌بود شنوندگان را شیفته‌ی خود می‌گردانید. اکنون نیز ما عربی می‌دانیم و در جمله‌های قرآن جای ایرادی نمی‌بینیم.

با این حال ایراد گرفتن آزاد است. اگر راست باشد که کسی به قرآن ایراد گرفته است پیداست که باید بآن پاسخ داده شود. باید قرآنیان ببینند ایرادش چیست و اگر پاسخی دارند بگویند. همچنین بهائیان باید بایراد ما پاسخ دهند.

اینکه به قرآن ایراد گرفته‌اند (چه آن ایراد بجا میبود ، و چه بیجا) دلیل این نخواهد بود که ما به غلطهای آشکار سید باب و بگفته‌های تهی از معنای او ایراد نگیریم.

اینست نمونه‌ای از پاسخهایی که کسانی از بهائیان قاچاقی بایرادهای ما می‌دهند. از این پاسخ من بیاد آن داستان می‌افتم که روزی در دیوان جنایی یکی از متهمان که بنام دزدی گرفتار شده و دلیلهای استوار بدزد بودنش در دست می‌بود درمیان سخنانش چنین می‌گفت : «حضرت یوسف را نیز گفتند دزدی کرده است» از این سخن او همگی بخنده افتادیم.

👇

بدبخت افسانه‌ای شنیده بوده که یوسف در بچگیش عمه‌اش یا خاله‌اش او را بدزدی بدنام گردانید که در نزد خود نگاه دارد ، و این افسانه را دستاویز خود می‌ساخت. در برابر دلیلهای استوار بچنین بهانه‌ی سستی دست می‌یازید.

این خود یک جستاریست که انبوه ایرانیان راه دلیل آوردن و یا ایراد گرفتن را هم نشناسند و دلیلهایی که آورند و ایرادهایی که گیرند کودکانه و غلط باشد. در شماره‌ی گذشته ایرادی که یکی از استادان دانشگاه بما گرفته است یاد کرده نشان دادیم که عامیانه و بیراه است. یک نمونه‌ی دیگری از آن ، همین پاسخ بهائیانست. این پاسخ بسیار عامیانه و بیراه است. یک نمونه‌ی سومی نیز در دست است که آن را هم در پایان این گفتار می‌نویسم :

بتازگی یک ملایی مرا دیده و بسخن پرداخته چنین می‌گوید : «شما که می‌گویید آسمان نیست پس چرا در قرآن پیاپی نام «سماوات» می‌برد؟!.» گفتم : نبودن آسمان را من نگفته‌ام. دانشها نشان داده. آن دانشها که امروز همگی درس می‌خوانند و شما فرزندان خود را برای خواندن آنها می‌فرستید نشان می‌دهد که آسمانی که گذشتگان در بالای سر اینجهان می‌پنداشتند نیست. گفت : «در قرآن که گفته است». گفتم : خواستتان چیست؟.. اگر می‌خواهید از این راه بدانشها ایراد گیرید و بودن آسمان را نشان دهید آن یک کار غلطیست. زیرا دانشها میدانش جداست. اگر می‌خواهید ایراد به قرآن گیرید آن را آشکار بگویید تا بدانیم.

بدبخت درماند و همچون کودک ندانست چه بگوید. پس از چندی با زبان لابه چنین پرسید : «عقیده‌ی شما چیست؟..». گفتم من باور خود را بارها نوشته‌ام. گفته‌ی دانشها را باید پذیرفت. گفت : پس به قرآن چه باید کرد؟.. گفتم : شما ملایید و خود را پیشوای قرآنیان می‌شمارید و می‌خواهید این را هم از من بپرسید. آنگاه من که در این باره دانسته‌ی خود را بارها نوشته‌ام. شما اگر آنها را می‌پذیرید دیگر چه جای پرسشست؟!. اگر نمی‌پذیرید چه جای این خواهشست؟!.. بدینسان خاموشش گردانیدم ولی بسیار آرزومند می‌بود که یک پاسخی از روی دلخواه او داده باشم.


(پرچم نیمه‌ماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی دوازدهم ـ نیمه‌ی دوم شهریور ماه 1322)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش یکم

🔸 پایندگی یک توده بیش از همه در سایه‌ی نکوخوییست (تکه‌ی یک از یک)


در جهان که بنیاد زندگی بر کشاکش نهاده شده پایندگی یک توده بیش از همه در سایه‌ی خویهاییست که مایه‌ی استواری ایشان گردد. بدانسان که درختی تا سخت و استوار نباشد در برابر تندبادها ایستادگی نتواند ، یک مردم نیز تا استوار نباشند پایدار نخواهند ماند.


کسانی خوشخویی را خنده‌رویی و چرب‌زبانی و چاپلوسی و اینگونه سستنهادیها می‌پندارند و یا ساختن با هر نیک و بد را هنری می‌انگارند. اینان سخت نادانند و خوشخویی جز از اینهاست.

برای یک توده پیش از همه خویهایی می‌باید که استوار و پایدارشان گرداند.

آنچه یک توده را استوار و پایدار می‌گرداند چیست؟... آزادگی ، غیرت ، دلیری ، از خود گذشتگی ، پافشاری.

سخندانی و دانشمندی و هنروری و اینگونه عنوانها را در این زمینه ارجی نیست.

تاریخ بهترین گواه است که هر مردمی که دارای این خویهای ستوده بودند در جهان گرامی زیسته بر دیگران برتری یافتند و آنان که سستنهاد و فرومایه بودند زیر پا مالیده شدند.


بر مردمان باستان نگاهی بیندازید. تاریخ ایران و یونان و روم را بخوانید.

ایرانیان که آنهمه کشورها گشادند و قرنها خداوند آسیا بودند این برتری را جز در سایه‌ی غیرت و مردانگی نیافتند.


یونانیان که با همه‌ی اندکی در برابر سپاه انبوه هخامنشی پافشاردند جز میوه‌ی غیرت و دلیری نچیدند. لئونیداس[1] و ملتیادس[2] و آریستیدیس[3] و ثمیستوکلیس[4] میانه‌ی ایشان فراوان بودند.

پس از چیرگی اسکندر که کشور پهناور ایران آزادی خود را باخت تنها غیرت و دلیری یکمشت اشکانی بود که کشور را از دست بیگانگان برهانید و سپس هم مشت آهنین رومیان را از آسیا برگردانید.

در پتیاره‌ی دلگداز مغول که ایران سیلی سست‌خوییهای دویست ساله‌ی خود را می‌خورد و آنهمه گزندها بمردم رسید و آنهمه رسواییها بار آمد این تنها تیمور ملک و شمس‌الدین خطیب و جلال‌الدین خوارزمشاه و چند تن دیگر بود که آلوده‌ی آن سستیها نبودند و این هنگام مردانیگها نمودند و از آن توفان رسوایی روسفید بیرون جستند! این داستان بهترین راهنماست که آدمیان دارای کدام خویها باشند تا در روز سختی درنمانند!

در حادثه‌ی تیمور اگر ده تن غیرتمند همچون شاه‌منصور پیدا می‌شدند دست آن خونخوار را از ایران برمی‌تافتند و آنهمه گزندها و کشتارها روی نمی‌داد!

اینها دوره‌ی سرافکندگی ایرانست. ولی شاه‌منصور و شمس‌الدین و تیمور ملک و جلال‌الدین[5] همواره نامهای ایشان مایه‌ی سرفرازی ایرانیان خواهد بود.

در قرنهای دیرتر آیا جز غیرت شاهان صفوی و دلیری و جانفشانی ایلهای بیابان‌نشین بود که ایران را پس از قرنها آشفتگی بسامان آورد؟! از اینگونه گواهیها در تاریخ فراوانست.

در جهان آسیبی بدتر از آن نیست که توده‌ای خونشان از جوش افتاده از سستنهادی با نیک و بد سر کنند و از کج‌اندیشی ، فروغ و تاریکی را یکی بشمارند و بیخردانه همواره ناله از چرخ و روزگار نمایند.



پابرگیها :

[1]ـ Leonidas ـ و

[2]ـ Meltiades ـ و

[3]ـ Aristidesیا Aristeides ـ و

[4]ـ Themistocles ـ و

[5]ـ در پیمان سرگذشتهایی از این چهار بزرگمرد آورده شده. خوانندگان توانند کتاب «در پیرامون تاریخ» که این سرگذشتها را نیز در خود دارد ببینند. ـ و


.

🔶 در پیرامون «پندارها»

🔸 تکه‌ی یک از یک


دیروز پست آمد و دفترچه‌ی پندارها را آورد و از خواندن آن بسیار حقایق برایم روشن شد. من نمی‌دانم این توده که صد دردش بهم درآمیخته چرا از فهمیدن می‌گریزد؟! چرا میل ندارد از این سختیها خود را نجات دهد؟! حالا که من همه‌ی این پندارهایی که باعث پریشانی حواسم شده بود دور می‌ریزم می‌بینم از زیر بار بزرگ و سختی خلاص شده‌ام و خدا را سپاس می‌گزارم که بآمیغها راه یافته‌ام. من قبل از اینکه باین نوشته‌ها آشنا شوم همیشه از خدا می‌خواستم که مرا بحقایق و رستگاری راه نماید و سپاس بی‌حد که باین چشمه‌ی بیکران رسیدم که هرچه بردارم هنوز پر است. باری نوشته‌های شما آتشی در قلب شخص درست می‌کند که راستی را راحت نمی‌تواند نشیند. این را براستی می‌گویم که شبها هنگامی که می‌خوابم ساعتها فکر می‌کنم و هرچه قلبم روشنتر می‌شود بیشتر لذت می‌برم. اینست که بنام سپاسگزاری می‌نویسم بزرگترین نیکیست که شما باین مردم می‌نمائیید و اینها نفهمیده بشما و آزادگان آزار می‌رسانند. این منظوری که شما دنبال می‌نمایید بجایی خواهد رسید که سراسر نیکوییش هویدا شود. من هم اگرچه در این شهر تنها هستم ولی با پشتیبانی خدا سپس آزادگان ایران آنقدر خواهم کوشید که جنبشی عظیم پدید آید و ریشه‌ی این نادانیها بکلی از میان رود و از خدا می‌خواهم که مرا از هر کجی محفوظم دارد و از هوسهای پست دورم سازد.

یک داستان کوچکی برایم اتفاق افتاده که بی‌تفریح نیست در اینجا بنویسم. یک هفته قبل که صبح می‌خواستم از منزل بیرون بیایم اتفاقاً کسی عطسه‌ای کرد. اهل منزل گفتند صبر کن. گفتم این دفعه می‌خواهم صبر نکنم (اگرچه قبل هم گاهی صبر می‌کردم و گاهی می‌رفتم) ببینم چه می‌شود. گفتند ممکن است بلایی باشد. در هر صورت من بیرون آمدم و آن روز تا عصر هیچ طور نشد. شب که بمنزل رفتم گفتم ببینید سالمم هیچ طوری نشده. همه قرمز شدند و یکی از ایشان اوقاتش تلخ شده چند تا ناسزا بمن گفت و پیش هم گفتند از وقتی که مثل شما بیدینها پیدا شده‌اید اثرات اینها هم رفته است.

مشهد : حسین یزدانیان


(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی یکم ـ 27 اسفند ماه 1322)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش یکم

🔸 سخن و پند (تکه‌ی یک از دو)


لغزشها یا گناهها که از مردم سر می‌زند یکسان نیست. پاره‌ای گناهها هست که گذشته از آنکه کار نکوهیده‌ایست از پاکنهادی و آزادگی دور است و از هر که سر زد مردم او را فرومایه می‌شمارند و سخت خوارش می‌دارند و از پشیمانی و بازگشت (توبه) هم چاره بکار او نمی‌شود. ولی هر گناهی چنین نمی‌باشد.

مثلاً کسی با دیگری دست بگریبان شده و او را زخمی نموده. اگر از این گناه پشیمان شد و از دشمن خود دلجویی کرد دامن خود را پاک گردانیده و هرگز پاکنهادی و آزادگی او لکه‌دار نخواهد بود و هرگاه مرد دانایی بود و سخنانی بنام پند برای مردم سرود چندانکه می‌باید پندش کارگر خواهد افتاد. ولی دزدی و کلاهبرداری اینچنین نمی‌باشد. از دزد و کلاهبردار هرچند بازگشته باشند کسی اندرز نخواهد شنود.

ببینید : دزدی و راهزنی هر دو دارایی مردم را ربودنست ولی مردم همیشه دزد را پستتر می‌شناسند. گدایی که شاید کسانی آن را گناه نمی‌انگارند از دیده‌ی آزادگی و پاکنهادی از بدترین گناهها بشمار است. همین حال را دارد چاپلوسی و ستایش کردن و پول گرفتن و مانند اینها که با آزادگی و مردانگی سازش ندارد و از ارج هر کسی می‌کاهد.

اینگونه بدکاریهاست که چون کسی آلوده‌ی آنها بود و با اینهمه پندسرایی نیز کرد همانا آبروی پند را برده.

این در نهاد هر کس نهاده که چون پندآموزی را دید گرفتار پستیهاست پند او را نمی‌پذیرد و بلکه بر بدکاری دلیرتر می‌گردد. رازیست آسمانی که سخن تا از دل پاکی برنخیزد دلها را تکان نمی‌دهد. چیزیست در سرشت آدمی سرشته و ما هرگز نمی‌توانیم آن را دیگرگونه سازیم.

... ما آشکار می‌بینیم تا پندآموزی گردنفراز و پاکنهاد نباشد گفته‌ی او در مردم اثر ندارد. پزشکی که خود او پرخواری می‌کند و همیشه از درد معده می‌نالد کمتر کسی بدستورهای او درباره‌ی کمخواری گوش خواهد داد. پدری که همواره دروغ می‌گوید پسران پندهای او را در پیرامون راستگویی کمتر بکار می‌بندند.

اندرز جز از جمله‌های دانش‌آمیز است که بگوینده‌اش ننگرند. اندرز نه از راه فهم و دریافت بلکه از راه گرایش و پیروی کارگر می‌افتد. اینست باید اندرزگو پاکنهاد و درخورِ پیشوایی باشد.

آن در سخنبازیست که به نغزی و آبداری یک جمله ارج می‌گزارند ، در پندآموزی بیش از همه پاکنهادی گوینده در کار است.

اینکه می‌گویید : «ما چه کار داریم گوینده‌ی فلان سخن چه کاره بوده» می‌گویم ناگزیرید چنین کاری داشته باشید ...

این شگفت که شما وارونه‌گویی (تناقض) را بر شاعر عیب نمی‌شمارید و چون بیک شاعری خرده می‌گیرند که فلان سخن ناروا را سروده ، می‌رَوید وارونه‌ی آن را از همان شاعر پیدا می‌نمایید و برای عذرجویی برخ خرده‌گیر می‌کشید و این نمی‌دانید که بار شاعر را سنگین‌تر گردانیده‌اید. درمیان یاران خودتان اگر یکی وارونه‌گویی کرد و چیزی را که امروز ستوده روز دیگری نکوهش نمود او را یک مرد بی‌ارج و دمدمکی می‌شمارید و از گفته‌هایش بیزاری می‌جویید. پس ، از چیست درباره‌ی گذشتگان این اندازه پرت افتاده‌اید؟!...

این خود گرفتاری و بدبختی است که در یک توده کسانی سخنبافی را پیشه‌ی خود سازند و هر پندار یا اندیشه‌ای که شنیدند یا اندیشیدند برشته‌ی نظم بکشند و پروای وارونه‌گویی ننموده و دربند سود و زیان نباشند. چنین توده‌ای بدترین گرفتاری را دارد. و چون شما گفتگو را با «تعلیم و تربیت» بستگی داده‌اید من نیز ناگزیرم زیان همین نادانی را از دیده‌ی «فَرْهیخت» (تربیت) هرچه روشنتر گردانم :

در توده‌ای که چنین کسان بیهوده‌گو و وارونه‌باف پیدا شدند دو آسیب سترگ میانه‌ی ایشان پدید می‌آید. یکی آنکه گفته‌های وارونه و گوناگون را یاد گرفته هر کجا هر سخنی را که بسود خودشان باشد دستاویز می‌نمایند. مثلاً پدری نزد پسران خود یک بار می‌گوید : خدا خوردنیها را برای ما آفریده تا می‌توانیم باید بخوریم. بار دیگری می‌سراید : باید دربند تندرستی بود و تا می‌توان کم خورد. پسران این دو سخن را گرفته اگر روزی خوراکی را می‌پسندند آن یکی را عنوان می‌کنند و اگر زمانی خوراکی را دوست نمی‌دارند این یکی را دستاویز می‌گیرند.

همین آسیب درمیان شرقیان هر زمان در کار است. اگر در حال مردم باریک‌بین شوید خواهید دید گفته‌های رنگارنگ شاعران و مؤلفان را یاد گرفته‌اند و هر یک را در جای دیگری بکار می‌برند. کسی اگر در کاری تنبلی می‌کند این شعر را میخواند : «گر زمین را بآسمان دوزی ـ ندهندت زیاده از روزی» در جایی که آز بَرو چیره گردیده شعر دیگری بر زبان می‌راند : «ای نور چشم من بجز از کشته ندروی» از اینگونه مثالها فراوانست.


.

🔶 پرسشهایی که پاسخ نتوانیم داد

🔸 تکه‌ی یک از یک


بارها دیده می‌شود کسانی نامه می‌نویسند و پرسشهایی می‌کنند. مثلاً یکی درباره‌‌ی «قضا و قدر» می‌پرسد. دیگری درباره‌ی قرآن و آیه‌های آن به پرسشها می‌پردازد. یکی چون به بازماندن روان پس از مرگ باور ندارد در آن باره چیزهایی می‌پرسد و از ما دلیل می‌طلبد. دیگری چون باور کرده «در یوم قیامت اجساد محشور خواهند بود» از ما که در آن باره سخن نرانده‌ایم به بازخواست می‌پردازد.

هفته‌ای نیست که یک یا چند پرسش از اینگونه نرسد. انبوه مردم دین را جز دانستن اینگونه چیزها نمی‌پندارند. شگفتتر آنکه هر یکی می‌خواهد که ما پاسخ بدلخواه او نویسیم ، که اگر ننویسیم هرآیینه خواهد رنجید و آنگاه دوباره نامه خواهد نوشت.

می‌باید آگاهی دهیم که ما به اینگونه پرسشها پاسخ نتوانیم داد و نباید دهیم. کسانی که این پرسشها را می‌کنند بهتر است کتابهای ما را بخوانند که هم معنی راست دین را دانند و از آمیغهای زندگانی آگاه باشند ، و هم باین پرسشهای خود پاسخهای روشن با دلیلهای استوار یابند.

بیشتری از ایرانیان حوصله‌ی خواندن کتاب و بکار بردن اندیشه ندارند ، و ما می‌بینیم همینکه یک یا دو صفحه از کتابهای ما را خوانده و یک پرسش یا ایرادی باندیشه‌اش رسیده کاغذ و خامه بدست گرفته و نامه بما نوشته ، و چیزهایی پرسیده که در همان کتاب هست و یا ایرادی گرفته که ما پاسخش را در همانجا داده‌ایم.

بارها نوشته‌ایم گفته‌های ما اگرچه در زمینه‌ی دانشها نیست در نوشتن همان راه دانشها پیش گرفته شده. به اینمعنی که هر زمینه‌ای با پیرامونها و گوشه‌هایش بدیده گرفته شده و به هر سخنی دلیل یا دلیلها یاد گردیده و یک زمینه تا روشن نگردیده بدیگری پرداخته نشده. اینست کسی که یک کتابی از ما می‌خواند اگر همه‌ی آن را بخواند و هر سخنی را نیک اندیشد او را پرسشی نخواهد ماند. به هر حال دو باره می‌نویسیم که ما را به اینگونه پرسشها (پرسشهایی که پاسخ آنها در کتابهامان داده شده) [پاسخی] نخواهد بود.


(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی یکم ـ 27 اسفند ماه 1322)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش یکم

🔸 سخن و پند (تکه‌ی دو از دو)


آسیب دیگر آنکه چون دیدند کسانی پند می‌دهند ولی خودشان هیچگاه بکار نمی‌بندند چنین می‌انگارند که پند تنها برای گفتن است و یکایک آنان نیز همان رفتار را پیش می‌گیرند. بعبارت دیگر هر یکی زبانش بگفتن دراز و دستش از کردن کوتاه می‌باشد : بدا حال چنین توده‌ای!

همه‌ی اینها در جاییست که پندآموزان ، بدکردار بوده گفته‌های خود را بکار نبندند. چه رسد باینکه پندآموزانی همان کارهای بد خود را مایه‌ی سرفرازی دانسته پهلو بپهلوی اندرزهای خویش برشته‌ی گفتار بکشند؟! وای از چنین پندآموزانی!

شما خودتان ببینید از آنهمه اندرزسرایان که در قرنهای گذشته از ایران برخاسته‌اند و از آنهمه سخنانی که سروده‌اند چه اثری در توده نمودار بوده؟! ...

شما سخن را تنها از راه آراستگی و نغزی آن بسنجش می‌گزارید و پروای سود و زیان توده را ندارید. درست بدان می‌ماند که کسی رختی را تنها از دیده‌ی زیبایی رنگ و قشنگی برش و دوخت بپسندد و پروای آن ننماید که پارچه‌اش پوسیده و اندازه‌اش بسیار تنگ و نارساست وآنگاه پوشیدن آن در زمستان یا در تابستان با آیین تندرستی ناسازگار است.

آن مِیدانی که کسانی برای سخن‌آرایی باز کرده‌اند و ارجی که بسنجیدگی و آراستگی سخن می‌گزارند بنیادی از خرد ندارد. نمی‌گویم : سخن آراسته بد است. می‌گویم : برای ارجداری سخن تنها آراستگی آن بس نیست و چیزهای دیگری نیز می‌باید از جمله سخنگو تا خودش از آلودگی پاک نباشد گفته‌های او جز زیان سودی نخواهد داشت.

اینکه می‌نویسید : «آیا آنچه علماء و فقهای ما تا بحال گفته‌اند عملاً نیز انجام داده‌اند؟» می‌گویم : ما را با ایشان چه کار است؟! اگر آنان هم بگفته‌ی خود ، کار نبسته‌اند بد کرده‌اند. وانگهی گفتگوی ما از کسانیست که نه تنها بگفته‌های خود کار نبسته‌اند و نه تنها بگناههای زشتی برخاسته‌اند بلکه آن گناهها را پهلو به پهلوی پندهای خود برشته‌ی گفتار کشیده‌اند. چنین بینگارید فقیهی که در کتاب خود گدایی را حرام می‌نویسد در یک جا از همان کتاب داستانها نیز از گداییهای خود بسراید. یا عالِمی که کتاب در نکوهش قمار نوشته چانه‌لقیش گرفته داستانهایی از قماربازیهای خود نیز براند ، آیا بچنین کسانی چه ارجی می‌گزاریم؟! ما همه‌ی فریادمان این است که کسانی که چاپلوسیها و دشنامگوییها و دیگر زشتکاریهای خود را نیز هنر پنداشته و در کتابها آورده‌اند جز مایه‌ی سرافکندگی ما نمی‌توانند بود.

اینکه می‌نویسید : «کلام نکوهیده و نارسا نیز بخودی خود از بین می‌رود.» در شگفتم آنهمه گفته‌های پست و نکوهیده که از زمان مغول و تیمور و قره‌قوینلو و آق‌قوینلو و قاجار برف‌انبار شده و اینهمه مایه‌ی آسیب مردم گردیده چرا از میان نمی‌رود؟!

وانگاه چنانکه در جای دیگری گفته‌ام این سخن بدان می‌ماند که ما هر کس را در پرداختن به پزشکی آزاد گزارده بگوییم : چه عیب دارد کسان نادانی به پزشکی برخیزند؟! آنچه درمان سودمند است مردم می‌پذیرند و آنچه زیان‌آور است دور می‌اندازند. باری این نیندیشیم که توده اگر یارای شناختن درمان سودمند از درمان ناسودمند داشت دیگر چه نیازی به پزشک پیدا می‌کرد؟!

کسانی که نیک و بد و زشت و زیبا هرچه بدهانشان آمده گفته‌اند و این بر مردم است که امروز گفته‌های نیک و زیبای ایشان را از سخنهای بد و نازیبا جدا گردانند ، باز ما ایشان را بزرگان و پیشوایان می‌شماریم ، این درست بدان می‌ماند که کاروانی در راه کوری را پیشوای خویش سازند و خودشان نگهبان او باشند که هر زمان راه را کج کرد او را برگردانند. آیا چنین کاری با خرد چه سازش دارد؟! ...


.