🔶 بی‌آبروگری در رادیو تهران

🔸 تکه‌ی یک از یک


از چندی پیش یک نفر آخوندی بنام سید ... در جلو رادیو سخنرانی مذهبی می‌کند. کسانی که سخنان او را شنیده‌اند می‌دانند که چه مهملاتی می‌گوید. مرد تیره‌درون رادیو را مجلس روضه‌خوانی نه‌نه زینب فرض می‌کند که آسمان و ریسمان و خشک و تر را بهم بافته و هرچه بدهانش می‌آید بیرون می‌ریزد و این نمی‌داند سخنانی که در رادیو گفته می‌شود در همه جای جهان پخش شده و جهانیان نیک و بد آن را سنجیده از آن سخنان بروحیه‌ی آن ملت پی می‌برند. آری من این مرد را مقصر نمی‌دانم زیرا کالا و اندوخته‌ی پنجاه ساله‌ی او و همکارانش سخنان پوچ و بیهوده است که می‌گوید و از حقایق زندگی[؟!] جز اینها را نمی‌داند. کسانی را مقصر می‌دانم که این سخنان بیهوده را در رادیو شنیده قفل خاموشی بر لب زده و بجلوگیری نمی‌پردازند. البته اینجا آبرو و حیثیت بیست ملیون ایرانی درمیان است. مردان غیرتمند و میهن‌پرست باید بکوشند و میدان را از این ناکسان خالی کرده نگزارند که هر مرد شیاد و تیره‌دل در سخنرانیهای رادیو دخالت کرده و آبروی ایران و ایرانی را بر باد دهند و به متصدیان رادیو یادآوری کرده که این قبیل اشخاص را اجازه ندهند که ایرانی را در انظار جهانیان اینقدر خوار و زبون نشان بدهند.

محمدتقی فروتن


🔶 در پیرامون «ورجاوندبنیاد»
کتاب ورجاوندبنیاد چنانکه در پشت جلد آن نوشته شده «کتابیست سراپا پاکی و سراپا آمیغها». من چند بار آن را خواندم یک کلمه و جمله را که خردناپذیر باشد در آن نیافتم. از خوانندگان پرچم و دیگران خواستارم که این کتاب را با دیگر کتابها که علما و دانشمندان درباره‌ی دین و راه زندگانی نوشته‌اند مقایسه کرده نظریه‌ی خودشان را بعنوان داوری یا ایراد دانشمندانه درباره‌ی نوشته‌های آن باداره‌ی پرچم بفرستند تا در پیرامون آن هرچه بیشتر بحث شده و مطالب آن کتاب روشنتر شود.

تبریز 20 شهریور 1322 محمدتقی فروتن


(پرچم نیمه‌ماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی دوازدهم ـ نیمه‌ی دوم شهریور ماه 1322)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش یکم

🔸 نکوخویی و بدخویی ـ بدا حال مردمی که پندسرایان فراوان دارند (تکه‌ی یک از یک)


اگر دیگران از کم داشتن پندسرایان می‌نالند باید شرقیان از فراوان داشتن آنان بنالند.

در سرزمینی که گویندگی پیشه‌ای بوده و هر نادان و درمانده‌ای زبان بگفتار باز داشته ، هر کسی آن خیم یا کردار را که با نهاد سست خود سازگار می‌یافته بستایش آن برخاسته است و هرچه را که ستوده یا نکوهیده‌اند گزافه را از اندازه بیرون ساخته‌اند. چه‌بسا که خیمی را امروز ستوده و فردا آن را نکوهیده‌اند. اینانند که مردم را از خویهای ستوده بی‌بهره گردانیده‌اند.

گفتگو از خویها باید از روی بنیادی باشد و این کار هر کس نیست در این باره سخن براند و با گفته‌های پریشان و نارسای خود مردم را بیراه گرداند. دوباره یادآوری می‌کنم سخنان پرگزافه و پراکنده که در این زمینه در کتابهاست باید از آنها چشم پوشید.


.

🔶 باز چند سخنی از بهائیان

🔸 تکه‌ی یک از یک


می‌شنویم از شوقی افندی ربانی برای بهائیان ایران دستور رسیده که از شهری که هستند و می‌باشند سفر کنند و هر یکی در دیهی یا قصبه‌ای نشسته مردم را به بهائیگری خوانند. نیز می‌شنویم کسانی از بهائیان تهران به دماوند و دیگر جاها رفته بکار پرداخته‌اند.

ما در شگفتیم که بآن ایرادهای روشنی که ما گرفتیم و پاسخ تلبیدیم پاسخی ندادند (و نتوانستند داد) ، و از آنسوی به اینچنین کاری برخاسته‌اند. ایرادهای ما را در اینجا بی‌پاسخ گزارده در دیهها به سراغ فلان کشاورز بیسواد و بهمان دروگر عامی رفته‌اند. راستی را درشگفتیم.

ما می‌خواهیم از ایشان بپرسیم : شما درپی چه هستید؟.. آیا یک دین راست و درستی می‌دارید و می‌خواهید مردمان را برستگاری رسانید و این کوششها را در آن راه می‌کنید و یا درپی آنید که مردم را فریب داده به گرد سر خود آورید و سودجویی نمایید؟.. اگر آن یکیست پس چرا بایرادهای ما پاسخ ندادید؟.. کسانی که یک دین راست و درستی می‌دارند پس چرا در برابر ایراد زبان بسته خود را بخاموشی می‌زنند؟!.. اگر این یکیست و تنها خواستتان دسته‌بندی و سودجوییست (که راستی نیز همینست) وای بشما که مردان بسیار بدی می‌باشید ، وای بشما که دشمن جهان آدمیگری هستید!

من از شما می‌پرسم : آن روستایی که می‌خواهید بکیش شما بیاید و بهائی گردد ، آیا از این کیش عوض کردن چه سودی او را خواهد بود؟!.. باین جهانش چه نتیجه داده بآن جهانش چه نتیجه خواهد داد؟!.. گرفتم که کسی نام شیعی را از خود برکنار گردانیده نام بهائی برگزید ، و بهاءالله را خدا و شوقی افندی را ولی امر دانست ، از الواح یا از کتاب اقدس چیزهایی ازبر کرد. پس از همه‌ی اینها آن نتیجه‌ای که بدست خواهد آمد چیست؟.. کدام حقیقتی را که نمی‌دانست خواهد دانست؟!.. از کدام گمراهی که گرفتار می‌بود رها خواهد شد؟!.. بهائیگری با شیعیگری چه جدایی می‌دارد؟!.. کدام گمراهی و نادانیست که در آن بوده و در این نیست؟!..

از شگفتیهاست که کسانی از بهائیان پیام داده می‌گویند : «ما حاضریم بیاییم با شما مباحثه کنیم و به ایرادهاتان پاسخ دهیم». می‌گویم : «چرا نمی‌نویسید؟» می‌گویند : «ما ممنوعیم که با شما گفتگو کنیم» می‌گویم : «در جایی که ممنوعید پس آن پیام چه معنی دارد؟! مگر مباحثه جز از گفتگوست؟!».

راستی آنست که آنان پاسخی بایرادهای ما نمی‌توانند و اینست از نوشتن می‌گریزند. ولی می‌خواهند بیایند و بنشینند ، و بسخن پردازند ، و از این شاخ بآن شاخ پرند ، درهم‌گویی کنند ، و اگر ما گفته‌هاشان را با پاسخی که داده‌ایم در مهنامه نوشتیم بگردن نگیرند و بگویند : ما چنان سخنی نگفته بودیم. این را هر کسی می‌داند که در گفتگوی زبانی میدان وارونه‌گویی و پراکنده‌سرایی باز می‌باشد ولی در نوشتن چنین نیست.

یک دلیل دیگر باین سخن آنکه با همه‌ی دستوری که داده شده که بهائیان با ما بگفتگو نپردازند باز برخی از آنان نامه‌هایی از پست شهری (بینام و نشان) می‌فرستند ، و بگمان خود پاسخ بایرادهای ما می‌دهند. از جمله تازگی یکی نامه‌ای فرستاده که به یکایک ایرادهای ما پاسخ داده ولی در پایان نامی از خود نبرده است و برای آنکه خوانندگان بدانند که پاسخها از چه جنس است یکی از آنها را در اینجا یاد می‌کنم. می‌نویسد :

«جواب ایراد اول ـ به قرآن نیز ایراد گرفتند»

ما چون نوشته‌ایم : سید باب بجمله‌های مهملی پرداخته که هیچ معنایی دربر نمی‌دارد همچون «بسم الله الفرید الفراد المنفرد ذی الافراد» اینها برای چه بوده؟!.. در برابر آن ایراد است که باین پاسخ برخاسته است.

می‌گوید : «به قرآن نیز ایراد گرفتند» می‌گویم : به هر کسی و به هر چیزی که ایراد گرفته شده باید پاسخ داده شود. ما نمی‌دانیم به قرآن که ایراد گرفته است آنچه ما می‌دانیم آیه‌های قرآن از بس شیوا و دلکش و استوار می‌بود شنوندگان را شیفته‌ی خود می‌گردانید. اکنون نیز ما عربی می‌دانیم و در جمله‌های قرآن جای ایرادی نمی‌بینیم.

با این حال ایراد گرفتن آزاد است. اگر راست باشد که کسی به قرآن ایراد گرفته است پیداست که باید بآن پاسخ داده شود. باید قرآنیان ببینند ایرادش چیست و اگر پاسخی دارند بگویند. همچنین بهائیان باید بایراد ما پاسخ دهند.

اینکه به قرآن ایراد گرفته‌اند (چه آن ایراد بجا میبود ، و چه بیجا) دلیل این نخواهد بود که ما به غلطهای آشکار سید باب و بگفته‌های تهی از معنای او ایراد نگیریم.

اینست نمونه‌ای از پاسخهایی که کسانی از بهائیان قاچاقی بایرادهای ما می‌دهند. از این پاسخ من بیاد آن داستان می‌افتم که روزی در دیوان جنایی یکی از متهمان که بنام دزدی گرفتار شده و دلیلهای استوار بدزد بودنش در دست می‌بود درمیان سخنانش چنین می‌گفت : «حضرت یوسف را نیز گفتند دزدی کرده است» از این سخن او همگی بخنده افتادیم.

👇

بدبخت افسانه‌ای شنیده بوده که یوسف در بچگیش عمه‌اش یا خاله‌اش او را بدزدی بدنام گردانید که در نزد خود نگاه دارد ، و این افسانه را دستاویز خود می‌ساخت. در برابر دلیلهای استوار بچنین بهانه‌ی سستی دست می‌یازید.

این خود یک جستاریست که انبوه ایرانیان راه دلیل آوردن و یا ایراد گرفتن را هم نشناسند و دلیلهایی که آورند و ایرادهایی که گیرند کودکانه و غلط باشد. در شماره‌ی گذشته ایرادی که یکی از استادان دانشگاه بما گرفته است یاد کرده نشان دادیم که عامیانه و بیراه است. یک نمونه‌ی دیگری از آن ، همین پاسخ بهائیانست. این پاسخ بسیار عامیانه و بیراه است. یک نمونه‌ی سومی نیز در دست است که آن را هم در پایان این گفتار می‌نویسم :

بتازگی یک ملایی مرا دیده و بسخن پرداخته چنین می‌گوید : «شما که می‌گویید آسمان نیست پس چرا در قرآن پیاپی نام «سماوات» می‌برد؟!.» گفتم : نبودن آسمان را من نگفته‌ام. دانشها نشان داده. آن دانشها که امروز همگی درس می‌خوانند و شما فرزندان خود را برای خواندن آنها می‌فرستید نشان می‌دهد که آسمانی که گذشتگان در بالای سر اینجهان می‌پنداشتند نیست. گفت : «در قرآن که گفته است». گفتم : خواستتان چیست؟.. اگر می‌خواهید از این راه بدانشها ایراد گیرید و بودن آسمان را نشان دهید آن یک کار غلطیست. زیرا دانشها میدانش جداست. اگر می‌خواهید ایراد به قرآن گیرید آن را آشکار بگویید تا بدانیم.

بدبخت درماند و همچون کودک ندانست چه بگوید. پس از چندی با زبان لابه چنین پرسید : «عقیده‌ی شما چیست؟..». گفتم من باور خود را بارها نوشته‌ام. گفته‌ی دانشها را باید پذیرفت. گفت : پس به قرآن چه باید کرد؟.. گفتم : شما ملایید و خود را پیشوای قرآنیان می‌شمارید و می‌خواهید این را هم از من بپرسید. آنگاه من که در این باره دانسته‌ی خود را بارها نوشته‌ام. شما اگر آنها را می‌پذیرید دیگر چه جای پرسشست؟!. اگر نمی‌پذیرید چه جای این خواهشست؟!.. بدینسان خاموشش گردانیدم ولی بسیار آرزومند می‌بود که یک پاسخی از روی دلخواه او داده باشم.


(پرچم نیمه‌ماهه ـ سال یکم ـ شماره‌ی دوازدهم ـ نیمه‌ی دوم شهریور ماه 1322)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش یکم

🔸 پایندگی یک توده بیش از همه در سایه‌ی نکوخوییست (تکه‌ی یک از یک)


در جهان که بنیاد زندگی بر کشاکش نهاده شده پایندگی یک توده بیش از همه در سایه‌ی خویهاییست که مایه‌ی استواری ایشان گردد. بدانسان که درختی تا سخت و استوار نباشد در برابر تندبادها ایستادگی نتواند ، یک مردم نیز تا استوار نباشند پایدار نخواهند ماند.


کسانی خوشخویی را خنده‌رویی و چرب‌زبانی و چاپلوسی و اینگونه سستنهادیها می‌پندارند و یا ساختن با هر نیک و بد را هنری می‌انگارند. اینان سخت نادانند و خوشخویی جز از اینهاست.

برای یک توده پیش از همه خویهایی می‌باید که استوار و پایدارشان گرداند.

آنچه یک توده را استوار و پایدار می‌گرداند چیست؟... آزادگی ، غیرت ، دلیری ، از خود گذشتگی ، پافشاری.

سخندانی و دانشمندی و هنروری و اینگونه عنوانها را در این زمینه ارجی نیست.

تاریخ بهترین گواه است که هر مردمی که دارای این خویهای ستوده بودند در جهان گرامی زیسته بر دیگران برتری یافتند و آنان که سستنهاد و فرومایه بودند زیر پا مالیده شدند.


بر مردمان باستان نگاهی بیندازید. تاریخ ایران و یونان و روم را بخوانید.

ایرانیان که آنهمه کشورها گشادند و قرنها خداوند آسیا بودند این برتری را جز در سایه‌ی غیرت و مردانگی نیافتند.


یونانیان که با همه‌ی اندکی در برابر سپاه انبوه هخامنشی پافشاردند جز میوه‌ی غیرت و دلیری نچیدند. لئونیداس[1] و ملتیادس[2] و آریستیدیس[3] و ثمیستوکلیس[4] میانه‌ی ایشان فراوان بودند.

پس از چیرگی اسکندر که کشور پهناور ایران آزادی خود را باخت تنها غیرت و دلیری یکمشت اشکانی بود که کشور را از دست بیگانگان برهانید و سپس هم مشت آهنین رومیان را از آسیا برگردانید.

در پتیاره‌ی دلگداز مغول که ایران سیلی سست‌خوییهای دویست ساله‌ی خود را می‌خورد و آنهمه گزندها بمردم رسید و آنهمه رسواییها بار آمد این تنها تیمور ملک و شمس‌الدین خطیب و جلال‌الدین خوارزمشاه و چند تن دیگر بود که آلوده‌ی آن سستیها نبودند و این هنگام مردانیگها نمودند و از آن توفان رسوایی روسفید بیرون جستند! این داستان بهترین راهنماست که آدمیان دارای کدام خویها باشند تا در روز سختی درنمانند!

در حادثه‌ی تیمور اگر ده تن غیرتمند همچون شاه‌منصور پیدا می‌شدند دست آن خونخوار را از ایران برمی‌تافتند و آنهمه گزندها و کشتارها روی نمی‌داد!

اینها دوره‌ی سرافکندگی ایرانست. ولی شاه‌منصور و شمس‌الدین و تیمور ملک و جلال‌الدین[5] همواره نامهای ایشان مایه‌ی سرفرازی ایرانیان خواهد بود.

در قرنهای دیرتر آیا جز غیرت شاهان صفوی و دلیری و جانفشانی ایلهای بیابان‌نشین بود که ایران را پس از قرنها آشفتگی بسامان آورد؟! از اینگونه گواهیها در تاریخ فراوانست.

در جهان آسیبی بدتر از آن نیست که توده‌ای خونشان از جوش افتاده از سستنهادی با نیک و بد سر کنند و از کج‌اندیشی ، فروغ و تاریکی را یکی بشمارند و بیخردانه همواره ناله از چرخ و روزگار نمایند.



پابرگیها :

[1]ـ Leonidas ـ و

[2]ـ Meltiades ـ و

[3]ـ Aristidesیا Aristeides ـ و

[4]ـ Themistocles ـ و

[5]ـ در پیمان سرگذشتهایی از این چهار بزرگمرد آورده شده. خوانندگان توانند کتاب «در پیرامون تاریخ» که این سرگذشتها را نیز در خود دارد ببینند. ـ و


.

🔶 در پیرامون «پندارها»

🔸 تکه‌ی یک از یک


دیروز پست آمد و دفترچه‌ی پندارها را آورد و از خواندن آن بسیار حقایق برایم روشن شد. من نمی‌دانم این توده که صد دردش بهم درآمیخته چرا از فهمیدن می‌گریزد؟! چرا میل ندارد از این سختیها خود را نجات دهد؟! حالا که من همه‌ی این پندارهایی که باعث پریشانی حواسم شده بود دور می‌ریزم می‌بینم از زیر بار بزرگ و سختی خلاص شده‌ام و خدا را سپاس می‌گزارم که بآمیغها راه یافته‌ام. من قبل از اینکه باین نوشته‌ها آشنا شوم همیشه از خدا می‌خواستم که مرا بحقایق و رستگاری راه نماید و سپاس بی‌حد که باین چشمه‌ی بیکران رسیدم که هرچه بردارم هنوز پر است. باری نوشته‌های شما آتشی در قلب شخص درست می‌کند که راستی را راحت نمی‌تواند نشیند. این را براستی می‌گویم که شبها هنگامی که می‌خوابم ساعتها فکر می‌کنم و هرچه قلبم روشنتر می‌شود بیشتر لذت می‌برم. اینست که بنام سپاسگزاری می‌نویسم بزرگترین نیکیست که شما باین مردم می‌نمائیید و اینها نفهمیده بشما و آزادگان آزار می‌رسانند. این منظوری که شما دنبال می‌نمایید بجایی خواهد رسید که سراسر نیکوییش هویدا شود. من هم اگرچه در این شهر تنها هستم ولی با پشتیبانی خدا سپس آزادگان ایران آنقدر خواهم کوشید که جنبشی عظیم پدید آید و ریشه‌ی این نادانیها بکلی از میان رود و از خدا می‌خواهم که مرا از هر کجی محفوظم دارد و از هوسهای پست دورم سازد.

یک داستان کوچکی برایم اتفاق افتاده که بی‌تفریح نیست در اینجا بنویسم. یک هفته قبل که صبح می‌خواستم از منزل بیرون بیایم اتفاقاً کسی عطسه‌ای کرد. اهل منزل گفتند صبر کن. گفتم این دفعه می‌خواهم صبر نکنم (اگرچه قبل هم گاهی صبر می‌کردم و گاهی می‌رفتم) ببینم چه می‌شود. گفتند ممکن است بلایی باشد. در هر صورت من بیرون آمدم و آن روز تا عصر هیچ طور نشد. شب که بمنزل رفتم گفتم ببینید سالمم هیچ طوری نشده. همه قرمز شدند و یکی از ایشان اوقاتش تلخ شده چند تا ناسزا بمن گفت و پیش هم گفتند از وقتی که مثل شما بیدینها پیدا شده‌اید اثرات اینها هم رفته است.

مشهد : حسین یزدانیان


(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی یکم ـ 27 اسفند ماه 1322)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش یکم

🔸 سخن و پند (تکه‌ی یک از دو)


لغزشها یا گناهها که از مردم سر می‌زند یکسان نیست. پاره‌ای گناهها هست که گذشته از آنکه کار نکوهیده‌ایست از پاکنهادی و آزادگی دور است و از هر که سر زد مردم او را فرومایه می‌شمارند و سخت خوارش می‌دارند و از پشیمانی و بازگشت (توبه) هم چاره بکار او نمی‌شود. ولی هر گناهی چنین نمی‌باشد.

مثلاً کسی با دیگری دست بگریبان شده و او را زخمی نموده. اگر از این گناه پشیمان شد و از دشمن خود دلجویی کرد دامن خود را پاک گردانیده و هرگز پاکنهادی و آزادگی او لکه‌دار نخواهد بود و هرگاه مرد دانایی بود و سخنانی بنام پند برای مردم سرود چندانکه می‌باید پندش کارگر خواهد افتاد. ولی دزدی و کلاهبرداری اینچنین نمی‌باشد. از دزد و کلاهبردار هرچند بازگشته باشند کسی اندرز نخواهد شنود.

ببینید : دزدی و راهزنی هر دو دارایی مردم را ربودنست ولی مردم همیشه دزد را پستتر می‌شناسند. گدایی که شاید کسانی آن را گناه نمی‌انگارند از دیده‌ی آزادگی و پاکنهادی از بدترین گناهها بشمار است. همین حال را دارد چاپلوسی و ستایش کردن و پول گرفتن و مانند اینها که با آزادگی و مردانگی سازش ندارد و از ارج هر کسی می‌کاهد.

اینگونه بدکاریهاست که چون کسی آلوده‌ی آنها بود و با اینهمه پندسرایی نیز کرد همانا آبروی پند را برده.

این در نهاد هر کس نهاده که چون پندآموزی را دید گرفتار پستیهاست پند او را نمی‌پذیرد و بلکه بر بدکاری دلیرتر می‌گردد. رازیست آسمانی که سخن تا از دل پاکی برنخیزد دلها را تکان نمی‌دهد. چیزیست در سرشت آدمی سرشته و ما هرگز نمی‌توانیم آن را دیگرگونه سازیم.

... ما آشکار می‌بینیم تا پندآموزی گردنفراز و پاکنهاد نباشد گفته‌ی او در مردم اثر ندارد. پزشکی که خود او پرخواری می‌کند و همیشه از درد معده می‌نالد کمتر کسی بدستورهای او درباره‌ی کمخواری گوش خواهد داد. پدری که همواره دروغ می‌گوید پسران پندهای او را در پیرامون راستگویی کمتر بکار می‌بندند.

اندرز جز از جمله‌های دانش‌آمیز است که بگوینده‌اش ننگرند. اندرز نه از راه فهم و دریافت بلکه از راه گرایش و پیروی کارگر می‌افتد. اینست باید اندرزگو پاکنهاد و درخورِ پیشوایی باشد.

آن در سخنبازیست که به نغزی و آبداری یک جمله ارج می‌گزارند ، در پندآموزی بیش از همه پاکنهادی گوینده در کار است.

اینکه می‌گویید : «ما چه کار داریم گوینده‌ی فلان سخن چه کاره بوده» می‌گویم ناگزیرید چنین کاری داشته باشید ...

این شگفت که شما وارونه‌گویی (تناقض) را بر شاعر عیب نمی‌شمارید و چون بیک شاعری خرده می‌گیرند که فلان سخن ناروا را سروده ، می‌رَوید وارونه‌ی آن را از همان شاعر پیدا می‌نمایید و برای عذرجویی برخ خرده‌گیر می‌کشید و این نمی‌دانید که بار شاعر را سنگین‌تر گردانیده‌اید. درمیان یاران خودتان اگر یکی وارونه‌گویی کرد و چیزی را که امروز ستوده روز دیگری نکوهش نمود او را یک مرد بی‌ارج و دمدمکی می‌شمارید و از گفته‌هایش بیزاری می‌جویید. پس ، از چیست درباره‌ی گذشتگان این اندازه پرت افتاده‌اید؟!...

این خود گرفتاری و بدبختی است که در یک توده کسانی سخنبافی را پیشه‌ی خود سازند و هر پندار یا اندیشه‌ای که شنیدند یا اندیشیدند برشته‌ی نظم بکشند و پروای وارونه‌گویی ننموده و دربند سود و زیان نباشند. چنین توده‌ای بدترین گرفتاری را دارد. و چون شما گفتگو را با «تعلیم و تربیت» بستگی داده‌اید من نیز ناگزیرم زیان همین نادانی را از دیده‌ی «فَرْهیخت» (تربیت) هرچه روشنتر گردانم :

در توده‌ای که چنین کسان بیهوده‌گو و وارونه‌باف پیدا شدند دو آسیب سترگ میانه‌ی ایشان پدید می‌آید. یکی آنکه گفته‌های وارونه و گوناگون را یاد گرفته هر کجا هر سخنی را که بسود خودشان باشد دستاویز می‌نمایند. مثلاً پدری نزد پسران خود یک بار می‌گوید : خدا خوردنیها را برای ما آفریده تا می‌توانیم باید بخوریم. بار دیگری می‌سراید : باید دربند تندرستی بود و تا می‌توان کم خورد. پسران این دو سخن را گرفته اگر روزی خوراکی را می‌پسندند آن یکی را عنوان می‌کنند و اگر زمانی خوراکی را دوست نمی‌دارند این یکی را دستاویز می‌گیرند.

همین آسیب درمیان شرقیان هر زمان در کار است. اگر در حال مردم باریک‌بین شوید خواهید دید گفته‌های رنگارنگ شاعران و مؤلفان را یاد گرفته‌اند و هر یک را در جای دیگری بکار می‌برند. کسی اگر در کاری تنبلی می‌کند این شعر را میخواند : «گر زمین را بآسمان دوزی ـ ندهندت زیاده از روزی» در جایی که آز بَرو چیره گردیده شعر دیگری بر زبان می‌راند : «ای نور چشم من بجز از کشته ندروی» از اینگونه مثالها فراوانست.


.

🔶 پرسشهایی که پاسخ نتوانیم داد

🔸 تکه‌ی یک از یک


بارها دیده می‌شود کسانی نامه می‌نویسند و پرسشهایی می‌کنند. مثلاً یکی درباره‌‌ی «قضا و قدر» می‌پرسد. دیگری درباره‌ی قرآن و آیه‌های آن به پرسشها می‌پردازد. یکی چون به بازماندن روان پس از مرگ باور ندارد در آن باره چیزهایی می‌پرسد و از ما دلیل می‌طلبد. دیگری چون باور کرده «در یوم قیامت اجساد محشور خواهند بود» از ما که در آن باره سخن نرانده‌ایم به بازخواست می‌پردازد.

هفته‌ای نیست که یک یا چند پرسش از اینگونه نرسد. انبوه مردم دین را جز دانستن اینگونه چیزها نمی‌پندارند. شگفتتر آنکه هر یکی می‌خواهد که ما پاسخ بدلخواه او نویسیم ، که اگر ننویسیم هرآیینه خواهد رنجید و آنگاه دوباره نامه خواهد نوشت.

می‌باید آگاهی دهیم که ما به اینگونه پرسشها پاسخ نتوانیم داد و نباید دهیم. کسانی که این پرسشها را می‌کنند بهتر است کتابهای ما را بخوانند که هم معنی راست دین را دانند و از آمیغهای زندگانی آگاه باشند ، و هم باین پرسشهای خود پاسخهای روشن با دلیلهای استوار یابند.

بیشتری از ایرانیان حوصله‌ی خواندن کتاب و بکار بردن اندیشه ندارند ، و ما می‌بینیم همینکه یک یا دو صفحه از کتابهای ما را خوانده و یک پرسش یا ایرادی باندیشه‌اش رسیده کاغذ و خامه بدست گرفته و نامه بما نوشته ، و چیزهایی پرسیده که در همان کتاب هست و یا ایرادی گرفته که ما پاسخش را در همانجا داده‌ایم.

بارها نوشته‌ایم گفته‌های ما اگرچه در زمینه‌ی دانشها نیست در نوشتن همان راه دانشها پیش گرفته شده. به اینمعنی که هر زمینه‌ای با پیرامونها و گوشه‌هایش بدیده گرفته شده و به هر سخنی دلیل یا دلیلها یاد گردیده و یک زمینه تا روشن نگردیده بدیگری پرداخته نشده. اینست کسی که یک کتابی از ما می‌خواند اگر همه‌ی آن را بخواند و هر سخنی را نیک اندیشد او را پرسشی نخواهد ماند. به هر حال دو باره می‌نویسیم که ما را به اینگونه پرسشها (پرسشهایی که پاسخ آنها در کتابهامان داده شده) [پاسخی] نخواهد بود.


(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی یکم ـ 27 اسفند ماه 1322)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش یکم

🔸 سخن و پند (تکه‌ی دو از دو)


آسیب دیگر آنکه چون دیدند کسانی پند می‌دهند ولی خودشان هیچگاه بکار نمی‌بندند چنین می‌انگارند که پند تنها برای گفتن است و یکایک آنان نیز همان رفتار را پیش می‌گیرند. بعبارت دیگر هر یکی زبانش بگفتن دراز و دستش از کردن کوتاه می‌باشد : بدا حال چنین توده‌ای!

همه‌ی اینها در جاییست که پندآموزان ، بدکردار بوده گفته‌های خود را بکار نبندند. چه رسد باینکه پندآموزانی همان کارهای بد خود را مایه‌ی سرفرازی دانسته پهلو بپهلوی اندرزهای خویش برشته‌ی گفتار بکشند؟! وای از چنین پندآموزانی!

شما خودتان ببینید از آنهمه اندرزسرایان که در قرنهای گذشته از ایران برخاسته‌اند و از آنهمه سخنانی که سروده‌اند چه اثری در توده نمودار بوده؟! ...

شما سخن را تنها از راه آراستگی و نغزی آن بسنجش می‌گزارید و پروای سود و زیان توده را ندارید. درست بدان می‌ماند که کسی رختی را تنها از دیده‌ی زیبایی رنگ و قشنگی برش و دوخت بپسندد و پروای آن ننماید که پارچه‌اش پوسیده و اندازه‌اش بسیار تنگ و نارساست وآنگاه پوشیدن آن در زمستان یا در تابستان با آیین تندرستی ناسازگار است.

آن مِیدانی که کسانی برای سخن‌آرایی باز کرده‌اند و ارجی که بسنجیدگی و آراستگی سخن می‌گزارند بنیادی از خرد ندارد. نمی‌گویم : سخن آراسته بد است. می‌گویم : برای ارجداری سخن تنها آراستگی آن بس نیست و چیزهای دیگری نیز می‌باید از جمله سخنگو تا خودش از آلودگی پاک نباشد گفته‌های او جز زیان سودی نخواهد داشت.

اینکه می‌نویسید : «آیا آنچه علماء و فقهای ما تا بحال گفته‌اند عملاً نیز انجام داده‌اند؟» می‌گویم : ما را با ایشان چه کار است؟! اگر آنان هم بگفته‌ی خود ، کار نبسته‌اند بد کرده‌اند. وانگهی گفتگوی ما از کسانیست که نه تنها بگفته‌های خود کار نبسته‌اند و نه تنها بگناههای زشتی برخاسته‌اند بلکه آن گناهها را پهلو به پهلوی پندهای خود برشته‌ی گفتار کشیده‌اند. چنین بینگارید فقیهی که در کتاب خود گدایی را حرام می‌نویسد در یک جا از همان کتاب داستانها نیز از گداییهای خود بسراید. یا عالِمی که کتاب در نکوهش قمار نوشته چانه‌لقیش گرفته داستانهایی از قماربازیهای خود نیز براند ، آیا بچنین کسانی چه ارجی می‌گزاریم؟! ما همه‌ی فریادمان این است که کسانی که چاپلوسیها و دشنامگوییها و دیگر زشتکاریهای خود را نیز هنر پنداشته و در کتابها آورده‌اند جز مایه‌ی سرافکندگی ما نمی‌توانند بود.

اینکه می‌نویسید : «کلام نکوهیده و نارسا نیز بخودی خود از بین می‌رود.» در شگفتم آنهمه گفته‌های پست و نکوهیده که از زمان مغول و تیمور و قره‌قوینلو و آق‌قوینلو و قاجار برف‌انبار شده و اینهمه مایه‌ی آسیب مردم گردیده چرا از میان نمی‌رود؟!

وانگاه چنانکه در جای دیگری گفته‌ام این سخن بدان می‌ماند که ما هر کس را در پرداختن به پزشکی آزاد گزارده بگوییم : چه عیب دارد کسان نادانی به پزشکی برخیزند؟! آنچه درمان سودمند است مردم می‌پذیرند و آنچه زیان‌آور است دور می‌اندازند. باری این نیندیشیم که توده اگر یارای شناختن درمان سودمند از درمان ناسودمند داشت دیگر چه نیازی به پزشک پیدا می‌کرد؟!

کسانی که نیک و بد و زشت و زیبا هرچه بدهانشان آمده گفته‌اند و این بر مردم است که امروز گفته‌های نیک و زیبای ایشان را از سخنهای بد و نازیبا جدا گردانند ، باز ما ایشان را بزرگان و پیشوایان می‌شماریم ، این درست بدان می‌ماند که کاروانی در راه کوری را پیشوای خویش سازند و خودشان نگهبان او باشند که هر زمان راه را کج کرد او را برگردانند. آیا چنین کاری با خرد چه سازش دارد؟! ...


.

🔶 گواهی پاکدلانه

🔸 تکه‌ی یک از یک


آقای کسروی

پس از سالها گمراهی و سرگردانی برای شناختن آیین زندگی و آمیغها خوشبختانه دو ماه پیش با نوشته‌های ارجدار آن پیشوای گرامی آشنا شده بآرزوی خود رسیدم.

من این میدانم که شما از سپاسگزاری زبانی پیروان خود بی‌نیاز می‌باشید. بنابراین بهترین راه ستایش و سپاسگزاری از این راهنمایی شما اینست که ما نخست خودمان را پاک کرده و سپس سایرین را به پاکی و پاکدینی رهبری کنیم.

من نیک می‌دانم که خدا با ماست. بنابراین با راهنمایی شما در این جهان آشفته با تمام نیرو با هر گونه گمراهیها و ناپاکیها خواهیم جنگید و بدون شک پیروز خواهیم شد زیرا خواست خدا اینست.
اندیمشک ـ یحیی هدی


(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی یکم ـ 27 اسفند ماه 1322)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دوم

🔸 پاکخویی ـ 1 (تکه‌ی یک از چهار)


بارها می‌خواستم در این باره چیزی بنویسم. گامی برداشتم و گامی بازپس نشستم. این زمینه‌ی بسیار سختی است. مگر خدا یاری کند و کاری از پیش رود.

این کار نه تنها آنست که خویهایی را بنیکی یا بدی ستاییم. بگوییم و بگذریم. از آن هیچ سودی در دست نخواهد بود.

باید پیش از همه خردها را تکان داد تا نیک و بد بشناسند و بستوده‌خویی ارج گزارند و خواهان آن باشند. سپس بر آنهمه گفته‌های پراکنده و بدآموزیهای فراوان که دلها را فراگرفته چاره جست و دلها را از آن پیراست. پس از اینهاست که می‌توان گفتگو از ستوده‌خویی کرد. وگرنه با سستی‌ای که خردها راست و با پریشانگوییهایی که دلها را فراگرفته از شمردن خویهای نیک و بد چه بهره می‌توان برداشت؟!

این شگفت که کسانی گفتارهایی در این زمینه می‌نگارند و می‌فرستند تا در پیمان چاپ شود و چون نمی‌شود آزردگی می‌نمایند. می‌گویم : اینهمه گفته‌های فراوان ، گیرم که شما نیز چند سخنی بر آنها افزودید آیا چه خواهد بود؟!. مگر بدخویان از ندانستن بدخویند؟! اگر درست بنگرید بیشتر آنان خود پندآموزند و هر یکی صد پند بر زبان دارند.

وانگاه جدا کردن خویهای نیک از بد اگرهم آسان می‌نماید ، بس دشوار است و این کار هر کس نیست بآنها بپردازد.

بدانسان که شناختن سود و زیانِ زندگی را هر کس نمی‌تواند و کسان برگزیده‌ای می‌باید ، در اینجا نیز همانست.

لغزشهایی که دیگران در این باره می‌نمایند اگر بشماریم بسیار است. یک دسته آنچه خود می‌پسندند و یا نمی‌پسندند دستور برای همه می‌سازند. یکی چون خود سست‌نهاد است و از کوشش و کار می‌گریزد آن را بی‌نیازی نام نهاده سخنانی می‌سراید و یا دم از جبریگری زده ، کار و کوشش را بیهوده و رشته‌ی اختیار را بیرون از دست آدمی وامی‌نماید. دیگری که آزمند است ، بر آن رخت دیگر پوشانیده ، مردم را بکشاکش و نبرد با یکدیگر وامی‌دارد. مردی که تندخوست بمردم کینه‌جویی می‌آموزد. دیگری که پستنهاد است برای بردباری و شکیبایی اندازه نمی‌شناسد ، از اینگونه چندان فراوانست که بشمار نیاید.

دسته‌ی دیگری از آنچه بر سر خودشان گذشته دستور برای جهانیان پدید می‌آورند و بر هوس و کینه‌ی خود رخت پندآموزی می‌پوشانند. کسی که به یک زن بدرفتاری دچار گردیده ، از همگی زنان بد می‌گوید و جمله‌هایی در نکوهش آنان می‌پردازد و مردان را به بیزاری از آنان می‌خواند. مردی که از خویشان زیان دیده ، همیشه بگله می‌پردازد و هر کسی را بدوری و بی‌پروایی با خویشان برمی‌انگیزد. همچنین در دیگر پیشامدها.

من اینها را خودم دیده‌ام و شناخته‌ام. مردی همیشه از دوستی نکوهش می‌کرد و بارها چنین می‌گفت : «دوست چیست؟!. هیچگاه کسی را دوست نشناسید». روزی گفتم : این بدآموزی برای چیست؟! گفت : «نمی‌دانی من از دوست چه کشیده‌ام» و داستانهایی در این باره سرود. گفتم : اگر تو از دوستان بدی دیده‌ای باید همه‌ی مردم از سودِ دوستی بی‌بهره گردند؟!


.

🔶 گواهی پاکدلانه

🔸 تکه‌ی یک از یک


در این هنگام که بوسیله‌ی آقای شهریار کاویان بسرچشمه‌ی رستگاری رسیدم و کتابهای ورجاوند شما را خواندم ، چون تشنه‌ای که در بیابان می‌گشتم و هرچه می‌دویدم آب نمی‌یافتم مدتی بود از این کیش خود بیزار بودم هر دم که آوازی بلند می‌شد بجانب آن می‌دویدم که شاید رستگاری را بیابم و نمی‌یافتم. ولی چون بآمیغها برخوردم تشنه‌وار آنها را پذیرفتم. امیدوارم بیاری خداوند موفق شوم تا اندازه‌ی توانایی خود در این راه کوشا بوده در پراکندن آمیغها [=حقایق] از جان دریغ ننمایم. ولی تنها این کافی نیست. باید ما در این راه ترس را کنار گزارده مردانه آواز خود را بجهان برسانیم. البته هر باخرد از شنیدن آن با ما هم‌‌آواز خواهد گردید. بیشتر کسانی که آمیغها را نمی‌پذیرند آنهایند که تاکنون معنی دین را ندانسته‌اند. باید کاری کرد که اینها معنی دین را دانسته از آمیغهای زندگانی آگاه گردند. در نوروز در اینجا پیمان‌گزاری خواهیم کرد.

جهرم ـ ایرج احیاء


(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی یکم ـ 27 اسفند ماه 1322)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دوم

🔸 پاکخویی ـ 1 (تکه‌ی دو از چهار)


در سالِ نخست پیمان که گفتارهایی در ستایش زنان زیر عنوان «مادران و خواهران ما» می‌نگاشتیم ، روزی مردی نزد من آمده کاغذی درآورد که در آن ستایشهایی از زنان نموده و سخن را از اندازه بیرون ساخته بود و خواستار گردید آن را نیز چاپ کنیم. گفتم : در این باره آنچه باید گفت ، ما گفته‌ایم. گفت : «لیکن شما کوتاه آورده‌اید!». پاسخی ندادم و رفت. پس از چند ماهی دوباره آمده ، چنین آغاز گفتگو کرد : «یاد دارید من گفتاری درباره‌ی زنان نوشته بودم و آوردم و بشما نشان دادم؟ خوب شد شما آن را نپذیرفتید. من آنزمان تازه زن گرفته و در اشتباه بودم و اکنون گفتار دیگری آورده‌ام این را دیگر چاپ کنید. این رویش را که شما ننوشته‌اید..» این می‌گفت و کاغذی را بدست من می‌داد. ندانستم چه پاسخش بدهم. آهی کشیده خاموش بنشستم. پس از دیری چون برخاست برود ، گفتم : شما چنانکه آن هنگام در اشتباه بودید ، کنون نیز در اشتباهید. با یک پیشامدی نمی‌توان از زن رنجید و بگناه یک تن نمی‌توان از همگی بد گفت. وانگاه شما اینها را از بَهرِ که می‌نویسید؟. آنکه خردمندانند چه ارجی باین گفته‌های پریشان می‌گزارند؟! و آنکه نابخردانند ، هر یکی از ایشان همچون شما پندآموز است و کی پروای گفته‌های دیگران را دارند؟!

یک دسته‌ی دیگر پندآموزی و گفتگو از خویهای ستوده و نکوهیده را دستاویز نویسندگی و سخن‌آرایی می‌گیرند و یا بیهوده‌کاریهای دیگر می‌کنند و زیان این رفتار را نمی‌شناسند. در اینجا نیز داستانی دارم :

در چند سال پیش کسی با من چنین گفت : چیزهایی درباره‌ی‌ نیکوخویی بشیوه‌ی تازه‌ای سروده‌ام و می‌خواهم برای شما بخوانم. این گفته آغازِ خواندن کرد : «پافشاری را از میخ بیاموز ، هرچه بر سرش می‌کوبند پافشارتر می‌گردد. وفاداری را از درخت بیاموز در باغی که رُست ، تیشه‌ها بر سر می‌خورد و پا بیرون نمی‌گزارد ...» (1) نگزاردم بازمانده را بخواند. گفتم : اینها بازیچه است. کودکان با گردو بازی می‌کنند شما با اینها.

گفتم : این بیهوده‌کاریهاست که رونق اندرزها را می‌بَرد. بسخن ساده چه آمده که دست باینها بزنید؟!

یکی از لغزشهای بزرگ اینست که از هر خویی جداگانه گفتگو می‌کنند و امروز که از این خیم سخن می‌رانند ، آخرین پایه‌ی آن را می‌گیرند و در سپارش و ستایش راه گزافه می‌سپرند. فردا که گفتگو از خوی دیگری دارند همین کار را با آن نیز می‌کنند و این درنمی‌یابند که گفته‌هاشان آخشیج[=ضد] یکدیگر درمی‌آید. (2) مثلاً اگر سخن از دِهِش دارند آخرین پایه را گرفته چنین می‌گویند : «هرگز نه بر زبان نیاور و هرچه داری بمردم بخش» سپس داستانهایی راست یا دروغ از حاتم طایی و جعفر برمکی و دیگران می‌سرایند. بار دیگر چون سخن از دوراندیشی می‌رانند می‌گویند : «دارایی خود را ارج بشناس و بیهوده از دست مده» و این درنمی‌یابند که این دستور با آن دیگر ناسازگار است و شنونده از این گفته‌ها جز پریشانی اندیشه و درماندگی بهره‌ی دیگری نخواهد برد.

بسیاری چنین پندارند در پندسرایی هرچه راه گزافه بسپرند بهتر خواهد بود. بسیاری هم از شنیدن چنان سخنان پرگزافه‌ای لذت می‌برند. مثلاً یکی می‌گوید : «با زهر جانگزا بساز و از کسی تریاق مخواه» شنوندگان لذت برده می‌گویند : به‌به!


پابرگیها از ویراینده :

1ـ این سراینده کسیست که از شاعران نامی ایران شناسانیده شده و جایگاه بلندی درمیان ادیبان برایش گشاده‌اند.

2ـ ملایان هم در بازنمودن کیفر گناهان و پاداش نیکوکاری «آخرین پایه» را بکار می‌برند. این نیز گونه‌ای از گزافه‌گویی است و چون پیاپی و در هر جایی بکار برده‌اند اثر خود را از دست داده. مثلاً چون بدی یک گناهی را می‌خواهند بازنمایند می‌گویند : اگر فلان گناه بس زشتی را صد بار کرده باشی خدا می‌آمرزد ولی اگر مال یتیم یا «حق‌الناس» را خورده باشی هیچگاه نخواهد آمرزید. در پاداش هم مثلاً می‌گویند : اگر یک قطره اشک برای امام حسین بریزی «همه‌ی» گناهانت پاک می‌شود.


.

🔶 نباید افسوس خوریم

🔸 تکه‌ی یک از یک


یکی از یاران نامه‌ای از ماکو فرستاده می‌نویسد : «با آنکه نوشته‌های شما خوب نشان داده که صوفیگری چیست و چه زیانهای بزرگی را برای زندگانی درپی می‌دارد باز کسانی دست از گمراهی برنداشته‌اند. بتازگی یکی از روزنامه‌های هفتگی تهران ستایشهایی از صوفیگری نوشته و نام یکی از شرقشناسان اروپایی را برده است که صوفیگری را پسندیده و آن را پذیرفته»‌.

می‌گوییم : آن روزنامه برای پول درآوردنست و نویسندگان آن از این اندیشه‌هایی که ما راست بسیار دورند. در کشوری که فالنامه چاپ کنند و در روزنامه «تقریظ» برایش نویسند چه جای شگفتست که زیان صوفیگری را ندانند.

این نکته دانستنیست که مردم ، چه در ایران و چه در دیگر جاها ، به دو دسته‌اند : یکی آنان که می‌خواهند نیک و بد را بشناسند و نیک باشند و از بدیها دوری جویند و یکی آنان که درپی شناختن نیک و بد نیستند و تنها آن می‌خواهند که از هر راهی باشد پول درآورند و به هر شکلی باشد زندگی بسر دهند.

این کسانی که می‌‌بینید سر می‌جنبانند و در کارهای توده دخالت می‌کنند نود در صد از این دسته‌ی دوم می‌باشند و این مایه‌ی بدبختی برای توده است.

هرچه هست ما نباید افسوس خوریم که با آنکه زیان صوفیگری دانسته شده باز کسانی بستایش از آن می‌پردازند. باید خشنود باشیم که دسته‌ی انبوهی از دور و نزدیک آن زیان را دانسته‌اند و برای نبرد با صوفیگری و مانندهای آن آماده می‌باشند. باید خشنود باشیم که جوانان بافهم و غیرت از آخرین گوشه‌های کشور آواز بآواز ما می‌رسانند.

کوششهای ما برای این دسته‌ی بافهم و غیرت بوده و هیچگاه امید تکانی بدیگران نداشته‌ایم ـ اینگونه روزنامه‌ها هرچه می‌خواهند بنویسند. ما کاری را که بایستی کنیم کرده‌ایم.


(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی یکم ـ 27 اسفند ماه 1322)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دوم

🔸 پاکخویی ـ 1 (تکه‌ی سه از چهار)


روزی در انجمنی چنین گفتاری می‌رفت. گوینده بخود بالیده می‌گفت : ببینید بی‌نیازی را تا چه پایه رسانیده‌ام و شنوندگان هر کدام با زبانِ دیگری خشنودی می‌نمود. از یکی پرسیدم اگر شما بیمار شوید نزد پزشک نمی‌روید و ازو درمان نمی‌گیرید؟.. گفت : می‌روم و می‌گیرم. گفتم : پس این گفتگو چیست؟.. گفت : او می‌گوید تریاق بگدایی نخواه. گفتم این نیز درست نیست. کسی که مارش گزیده یا زهر خورده اگر درمانی برای آن نزد کسی سراغ دارد ازو بخواهد ، گدایی شمرده نخواهد شد. اگر دارد بهایش را می‌پردازد و اگر ندارد پس از بهبودی (1) از زیر وام بیرون می‌آید. کارهای زندگی همه از این راه است. در نکوهش گدایی باید با زبان ساده و راست زیانهای آن را بازنمود. یکی گفت : ما از مرگ می‌گیریم تا به تب راضی شوند. گفتم : همین یکی لغزش است. زیرا شنونده چون دانست گفته‌تان از روی راستی نیست ارجی بآن نمی‌گزارد و آن را بکار نمی‌بندد.

کسانی در این اندازه هم نایستاده ، می‌گردند و پندارهای شگفتی پیدا می‌کنند و دادِ نادانی می‌دهند. در انجمنی یکی چنین می‌خواند. «از آنچه مردم می‌دهندم تنها دشنام است که دوست می‌دارم زیرا بی‌منت می‌دهندم» شنوندگان چنین گفته‌ی سرسام‌آمیز را پسندیده به‌به و آفرین می‌گفتند.

از همه‌ی اینها یک نتیجه بدست می‌آید و آن اینکه در کارهای توده هر کسی نباید از پیش خود گفته‌هایی بیرون ریزد و در زمینه‌ی خویهای ستوده و ناستوده نیز باید پایه‌ی استواری برای آن نهاده ، یک رشته دستورهای روشنی را بدست داد تا از روی آن گفتگو نمایند.

از این راه است که می‌توان مردم را به ستوده‌خویی آورد و راه روشنی برای زیست و رفتار ایشان باز نمود.

این سخن را می‌توان با مثالی بسیار روشن گردانید : چنین بینگارید که در بیابانی صد تن راه می‌پیمایند ولی هر یکی از گوشه‌ی دیگری درآمده رو بسوی دیگری می‌گرداند و پروای هم نکرده هر کدام بجدایی گام برمی‌دارد. آیا از این کار آنان جز این نتیجه چه بدست می‌آید که در آن بیابان کوره‌راههای بیشمار پدید آمده بهم درمی‌آمیزد که هرگاه کسانی بدانجا درآیند و در جستجوی راه باشند ، از آنهمه نشان پای گیج شده پاک درمی‌مانند. ولی اگر راهشناسی از آنان پیش افتد و رو بسوی رستگاری گام بردارد و دیگران پشت سر او را گیرند و پا بجای او گزارند ، این نتیجه بدست می‌آید که شاهراه روشنی باز می‌گردد و کسانی که پس از آن می‌آیند ، هر کدام بآسانی آن را یافته و بآسانی می‌پیمایند. چنین راهیست که ما می‌خواهیم در پیمان آغاز کنیم و اینست می‌خواهیم نخست پراکنده‌گوییهای دیگران را از میان برداریم و دلها را از آلودگی بپیراییم.

ما می‌گوییم : اینهمه گفته‌ها از فارسی و تازی ، از پیوسته و پراکنده [=نظم و نثر] که بنام پند و راهنمایی و یا در زمینه‌ی پاکیزه‌خویی و بدخویی سروده شده ، باید همه را فراموش کرد و تا می‌توان آنها را از میان برد. امروز هم فرصت نداد هر بیهوده‌گویی از پیش خود دستورهای نیکخویی سراید یا راه رفتار و کردار نماید. زیرا اینها سراپا زیانست و تا چاره‌ای باینها نکرده‌ایم ، هیچ کوششی در راه پیراستن خوی مردم نتیجه نخواهد داد.

کسانی تو گویی اینها را دُر و گوهر می‌پندارند ، از اینجا و آنجا گرد می‌آورند و چه‌بسا در یک زمینه چندین گفته‌های گوناگون و آخشیج هم که پیدا می‌کنند همه را در پهلوی هم می‌چینند. در اینجاست که اندازه‌ی گمراهی مردمان بدست می‌آید.


پابرگی از ویراینده :
1ـ درستِ این واژه «بهبود» است نک. «نوشته‌های کسروی در زمینه‌ی زبان فارسی».


.

✴️چرا روز یکم آذر را گرامی می‌داریم

🔸کوشاد تلگرام

(تکه‌ی 1 از 3)

امروز روز یکم آذر ماه 1401 ، هشتادونهمین سالروز انتشار نخستین شماره‌ی مهنامه‌ی «پیمان» است. این روز را پاکدینان گرامی می‌دارند. این کسانی را شگفت می‌آید و می‌پرسند : «بیرون آمدن یک مهنامه مگر چیست که سالروز آن را گرامی می‌دارید؟!».
در پاسخ شرحی می‌باید که در زیر می‌آوریم.

پس از آنکه نوشتارهای پژوهشی کم‌مانندی از احمد کسروی در روزنامه‌های تهران بچاپ رسید او درمیان پژوهندگان ایرانی جایگاه بلندی یافت. بویژه پس از انتشار کتابهای «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ،‌ «شهریاران گمنام» (در سه جلد) و «نامهای شهرها و دیه‌های ایران» در دهه‌ی 1300 خورشیدی و نیز کوتاهشده‌ی دفتر «شیخ صفی و تبارش» نه تنها او را در ایران پژوهنده‌ی نامدار و پرآوازه‌ای گردانید بلکه نخستین پژوهنده‌ی ایرانی‌ای بود که به آکادمیهای جهانی راه یافت و به اندامی پنج آکادمی اروپایی و آمریکایی خوانده شد. کارنامه‌ی پژوهشی او در این دهه از کتاب «کاروند کسروی» نیک هویداست.

از سالهای پایانی آن دهه رفته‌رفته از پژوهشهای دانشی دوری گزید و دنباله‌ی آنها را نگرفت. از جستجوهای زبانشناسی دست شست. از همه‌ی آن آکادمیها کناره گرفت و جز نوشتارهای کمی در آن زمینه‌ها ننوشت. در آن سالها او به زمینه‌های اجتماعی نزدیکتر می‌گردید.

تا اینکه در زمستان سال 1311 بخش یکم کتاب «آیین» او از چاپ بیرون آمد. این کتاب «پیش‌نویس» یا «طرح مقدماتی» اندیشه‌های بلندش بود که سپس در مهنامه‌ی «پیمان» هرچه نمایانتر شد. آن کتاب به جستارهای فراوانی می‌پردازد. ارجدارترین آنها جستار گرفتاریهاییست که شرقیان از رهگذر پیروی گوش و چشم بسته از اروپاییان دچارش گردیده‌اند. این کتاب در سال 1933 میلادی بیرون آمد. هنگامی که از «بحران بزرگ» غرب نزدیک به چهار سال می‌گذشت. بیکاری ، گرسنگی ، نومیدی ، فزونی گرفتن بزهکاریها ، خودکشی و مرگ در غرب بحران زده چهره‌ی سیاهی از زندگانی ایشان بنمایش می‌آورد. با اینهمه از بس اندیشه‌ی اروپاخواهی در ایران ریشه دوانیده بود که آن بدبختیها بچشم اروپاخواهان کم‌بها می‌نمود و بروی خود نمی‌آوردند زیرا همچنان غرب را «معدن هر نیکی» می‌پنداشتند. شنیدنی آنکه اروپاخواهان آن گرفتاریها و بدبختیها را نیز از روی مَثَلِ «هر که خربزه می‌خورد پای لرزش هم می‌نشیند» ، بدیهای «تمدن» بشمار می‌آوردند و مدعی بودند «تمدن این زیانها را هم دارد»!

چاپ این بخش از کتاب در تهران هیاهویی برپا کرد. مثلاً یکی در انتقاد از کتاب چنین می‌نوشت : «من معتقدم هر وطن‌پرستی در هر یك از نقاط مشرق زمین هست بزرگترین وظیفه‌اش اینست كه ملت خود را باقتباس تمدن اروپا تشویق نماید» ، «تمدن اروپا ذروه‌ی ارتقاء و كمالی است كه تاكنون فكر بشر بدان رسیده است». دیگری می‌نوشت : «بحران عمومی غرب فقط بحران اقتصادی است ولو فرض اینكه وخیم باشد نباید استثناء را اصل قرار داد. ... در زور و ورزش گاهی هم از این موارد دیده می‌شود همچنانی كه تلاش و تمدنخواهی و بهره‌مندی كامل از زندگانی ممكن است بحران اقتصادی نیز داشته باشد». بدینسان می‌کوشیده بفهماند : «بازی اشکنک دارد سر شکستنک دارد» ، «تمدن بحران هم دارد». هر دو نویسنده کسروی را به صوفیگری و هم خواندن کتابهای سوسیالیستی و «کارل مارکس» متهم کردند. در آن روزها چنین اتهامی مانند اتهام «برانداز» یا «عضویت در گروهکها» در حکومت ملایان می‌بود.

چنان هیاهویی که از کشاکش قلمی در روزنامه‌ها برخاست در آن زمان ترسناک بود. شادروان رضا سلطانزاده که از دوستان زمان جوانی كسروی و تا روز كشته شدن او يار همدل و ارجمندش بشمار می‌آمد می‌نويسد :

«كسانی كه در سالهای 1309 ـ 1310 ـ 1311 روزنامه‌های مركز[=پایتخت] را می‌خواندند البته بخاطر دارند كه در آن تاريخ درباره‌ی تمدن اروپا و اروپاييگری چه هياهويی برپا شده بود. بعضی از اشخاص بنام ، عقيده داشتند كه بايد ظاهراً و باطناً اروپايی شده و تمدن اروپاييان را قبول كنيم. يكي از اين آقايان گفته بود : اگر ما ايرانيان نجات ايران را می‌خواهيم بايد تمام اطوار و حركات خودمان را با اروپاييان تطبيق كرده اخلاق و عادات آنها را بدون كم و زياد و بدون چون و چرا و بي آنكه حق جرح و تعديل داشته باشيم قبول كنيم.
👇

درست در همين اوقات كه آتش اروپاييگری [1] در مركز ايران شعله‌ور بود آقای كسروی يكی دو مقاله در روزنامه‌ی شفق سرخ و ساير روزنامه‌های آن روزی بر عليه اين افكار انتشار داده و تكان سختی درميان توده‌ی درسخوانده‌ی مركز پديد آوردند.

در بحبوحه‌ی اين هياهو يعنی اوايل سال 1312 كه من از سفر مازندران تازه برگشته بودم از سويی هو و جنجال كذايی را مشاهده كرده و از سوی ديگر يكه و تنها بودن آقای كسروی را در برابر اين دسته‌ها بديده گرفتم. سخت بيمناك شده برای تسكين خاطر خود بشخص ايشان مراجعه كردم. گفتند : فلانی! نيروی راستی و حقيقت بيشتر از آنست كه با اين هياهو متزلزل شود چيزی كه دربايست[=لازم] است و نياز داريم همانا فراهم آوردن وسايل انتشار يك روزنامه يا مهنامه است تا بوسيله‌ی آن قضايا روشن گرديده و آميغها[=حقايق] گفته شود.

چون گرفتن روزنامه و نشر آن در آن تاريخ چندان كار آسانی نبوده و قيود زيادی را دربر می‌داشت [2] و اين قيود مخالف با روح آزاد آقای كسروی بود از انتشار روزنامه صرف نظر كرده و بفكر تأسيس مهنامه افتادند. با وجود نداشتن سرمايه و وسايل لازمه صرفاً در نتيجه‌ی سعی و پشتكار بانتشار مهنامه‌ی «پيمان» موفق شدند.

در نخستين روز آذر 1312 اولين شماره‌ی آن كه در واقع اولين تازيانه‌ی بيداری بگمراهان و چراغ هدايت به پاكدينان بود انتشار يافت.
چنانكه آقای كسروی بارها گفته و نوشته‌اند اين راه پرزحمت و سخت را گام بگام پيموده و هر يك از گفتنيها را پس از مهيا ساختن زمينه‌ی آن بزبان آورده‌اند. ...».

یک تکه از پاسخی که کسروی به گفتارهای نویسندگان روزنامه‌ی «شفق سرخ» نوشته گوهر و خواست اصلی نوشتن کتاب آیین را نشان می‌دهد : «در نتیجه‌ی اینكه از پنجاه و شصت سال پیش همیشه یك دسته مردمانی ثناگویی و ستایشگری اروپا را پیشه‌ی خود ساخته‌اند و در این باره داد گزافه و دروغ داده‌اند ، در نتیجه‌ی این پیشامدها همت شرقیان بپستی گراییده كه خودشان را جز با دیده‌ی خواری نمی‌بینند و در برابر اروپاییان زبونی می‌نمایند.

همین خواری و زبونی كه من آن را پتیاره و آسیب می‌نامم زیانش بشرق و شرقیان بیش از زیان معاهده‌ی تركمانچای و معاهده‌ی 1907 روس و انگلیس بایران بوده است. اگر دولتهای اروپا ملیونها دلار پول‌ صرف كرده و صدهزارها قشون بشرق فرستادند بچنین نتیجه‌ی نافعی نمی‌رسیدند. ... من دشمن غرب نیستم ولی او را چنانكه هست شناخته‌ام و چون می‌بینم كه دیگران درباره‌ی او فریب سخت خورده‌اند و در نتیجه‌ی این فریب خوردن زیانهای بسیار مهمی بزندگانی شرقیان می‌رسد اینست كه خودداری نتوانسته بنگارش و تألیف برمی‌خیزم.

من هر وقت یاد می‌آورم كه اروپاییان قیم برای برخی مملكتهای شرقی معین می‌نمودند تو گویی خنجر بر جگرم فرومی‌برند ـ هر زمان یاد می‌آورم آن معاهده را كه اگر پا می‌گرفت و پیش می‌رفت نتیجه‌اش قیومت انگلیس بر ایران بود تو گویی دلم را چاك چاك می‌كنند.

هر زمان بخاطر می‌آورم كه روزی قسمت عمده‌ی سپاه ایران با دست سركردگان روسی اداره می‌شد ـ سركردگانی كه خود باندازه‌ی یك سپاهی ساده‌ی ایرانی جربزه و هوش نداشتند و تنها به پشتیبانی اروپاییگری خویش بآن کار گمارده شده بودند با اینحال صد گونه کبر و غرور بروز می‌دادند و در كتابهایی كه برخی از ایشان نوشته‌اند و بدست ما افتاده می‌بینیم كه چه نگاهی بایران و ایرانیان داشته‌اند و بعقیده‌ی آنان ایرانی شایسته‌ی استقلال و آزادی نبوده و جز با دست اروپایی زندگانیش پیش نمی‌رفته است».

در هر حال آن غوغاها فرونشست و بخش دوم کتاب آیین هم بیرون آمد و در تابستان سال 1312 کسروی امتیاز مجله‌ی پیمان را گرفت و چند ماه بعد توانست با همدستی یارانش از جمله شادروان سلطانزاده بکار مهنامه آغازد. سلطانزاده عربی را نیک می‌دانست و بخش «گزارش شرق و غرب» یا «اخبار» را بعهده داشت.

[1] : پیروی از زندگانی اروپاییان (بویژه بیچون و چرا)
[2] : یکی از آنها اینبود که بروزنامه‌ها دستور داده می‌شد از «كارهای رضاشاه و از آبادی كشور و مانند اینها» بنویسند.
.

🔶 پرسش و پاسخ

🔸 تکه‌ی یک از یک


یکی به نام «خداپرست» نامه‌ای از پست شهری فرستاده می‌پرسد :

پاکدینی چیست و نسبت آن با اسلام چه می‌باشد؟.

می‌گوییم : پاکدینی آنست که مردمان جز خدا کسی را دست دارنده در کارهای جهان نپندارند ، از کسی چه مرده و چه زنده گشایش کار نخواهند ، پیش کسی گردن کج نکنند ، چیزی را که با خرد یا دانش سازگار نیست نپذیرند ، زندگی با آیین خرد کنند. این کوتاهشده‌ی معنی پاکدینیست. شما اگر می‌خواهید آن را نیک دانید باید کتاب «ورجاوندبنیاد» را بخوانید.

اما نسبت آن با اسلام ، ما می‌پرسیم : کدام اسلام را می‌گویید؟. اسلامی را که بنیادگزار آن بنیاد گزارده و در هزار و سیصد سال پیش می‌بوده ، و یا این کیشهای پراکنده‌ی امروزی را که بنام اسلام خوانده می‌شود؟... این دو از هم جداست. هر دو اسلام نامیده می‌شود ولی بآخشیج یکدیگر است.

اگر آن اسلام نخست را می‌پرسید : نسبت پاکدینی بآن نسبت راستیها با راستیهاست. اگر این اسلامْ نامْ را می‌گویید نسبت پاکدینی بآن نسبت راستیها با کجیها و گمراهیهاست.


(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی دوم ـ 5 فروردین ماه 1323)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دوم

🔸 پاکخویی ـ 1 (تکه‌ی چهار از چهار)


پاره‌ای نیز با گفته‌های ما بدشمنی برخاسته چنین می‌گویند : گفته‌های پیشینیان همه را نگه می‌داریم. اینکه شما می‌گویید چیزهای بد دارد ، ما آنچه نیکست پذیرفته آنچه بد است رها می‌نماییم. امروز هم هر کس هرچه می‌خواهد بسراید و هرچه می‌خواهد بنگارد. باکی نیست. ما آنچه نیکست گرفته بد را رها می‌نماییم.

از اینجا پیداست که این درماندگان راه بجایی نمی‌برند. این خود بهترین گواه است که شناختن نیک و بد کار هر کس نیست. همین یک گفته چندین نادانی را دربر دارد. نخست باید پرسید : کسانی که نیک از بد نمی‌شناخته‌اند و سود و زیان هرچه بزبانشان آمده بیرون ریخته‌اند و این بگردن مردم است که نیکهای آنان را از بدشان جدا گردانند ، این چه کاریست که آنان را به پندگویی و رهنمایی بپذیرند؟! مگر پند گندم است که بخرند و بوجاری کنند؟! وانگاه اگر مردم می‌توانند نیک از بد بازشناسند ، دیگر چه نیازی بگفته‌های آنان دارند؟! (1)

اینان آن نمی‌دانند که راهنمایی توده کسی راست که همه‌ی نیکیها را بشناسد وگرنه کیست که چند سخنی بهم نتواند بافت. آن نمی‌دانند که آدمی هر سخنی که می‌شنود ، برای آن جا در درون خویش باز می‌کند و هر سخنی چه نیک و چه بد کار خود را دارد. آن نمی‌دانند چون در توده‌ای سخنان پراکنده فراوان گردید ، مردم گیج شده بهیچ یک نمی‌گروند. بویژه هرگاه سخنان آخشیج هم باشد شنونده را دورو بار می‌آورد که به هر جا که سودش بود این را بکار می‌بندد و در جای دیگر آن را.

این را ما می‌بینیم که کسانی گاهی سود خود را در صوفیگری و چشم‌پوشی از پول و خواسته می‌بینند و یا از سستی و تنبلی از کوشش کناره‌جویی می‌نمایند و در این هنگامها گفته‌هایی را که از صوفیان یا از جبریان در یاد دارند ، بگواهی می‌آورند و چنین وامی‌نمایند که بنام پاکدلی و پاکیزه‌خویی چنان نموده‌اند. همین کسان در هنگام دیگری که آزشان چیره می‌گردد و راه پول‌اندوزی را باز می‌بینند اینزمان هم گفته‌های دیگری را پیش می‌کشند. همین حالست در دیگر باره‌ها که هیچگاه از بهانه درنمی‌مانند.

اینها یک رشته گرفتاریهاست که شرق امروز دارد و باید بچاره‌ی آنها کوشید و یا چنانکه در جاهای دیگری گفته‌ایم ، در اینجا نیز می‌گوییم که باید خردمندانِ پاکدل به یاوری برخیزند و دست بسوی ما دراز دارند. چه اینها رازهاییست که هر کس نمی‌فهمد. کسانی هم اگر فهمند ، ناپاکدلی سنگ راهشان می‌باشد. این تنها یک دسته از جهانیانست که می‌توانند پیشروان راه رستگاری باشند. ما نیز همیشه چشم به یاری آنان داریم.


پابرگی از ویراینده :
1ـ همین مثال خود بسیار گویاست. زیرا از جدایی آشکاری که میانه‌ی دانه‌ی گندم و کاه یا سنگریزه هست هم بآسانی توان آن دو را از هم بازشناخت و هم با بوجاری آنها را از هم جدا گرداند. لیکن در پند و سخن آیا چنینست؟! اگر چنین بود فریبکاری و مردمفریبی دیگر چه بود؟! اینهمه گمراهیها چگونه پا می‌گرفت؟!


.

✴️چرا روز یکم آذر را گرامی می‌داریم

🔸کوشاد تلگرام

(تکه‌ی 2 از 3)

یکی از تکیه‌گاههای پیمان در آغاز نشر آن ، یاران باوفای کسروی در شهرهای ایران بود که کار مشترک یافتن برای پیمان را بدلخواه بگردن گرفته بودند. این «نیکمردان» یاور ارجداری برای پیشرفت پیمان بشمار می‌آمدند.

مهنامه‌ی پیمان یک «نامه»ی عادی نبود. نخست چیزی که می‌توان گفت آنکه این مهنامه پیدایشگاه چند کتاب ارجمند تاریخی است. از جمله «تاریخ پانصد ساله‌ی خوزستان» که در سال نخست تکه تکه در آن مهنامه آمد. پس از آن «تاریخ هجده ساله‌ی آذربایجان» و با نام بعدی خود «تاریخ مشروطه‌ی ایران» از سال دوم آغاز یافت و تا سال هفتم ادامه داشت. خوانندگانی به این تاریخ دلگرم گردیده با فرستادن روزنامه‌های کهن ، پیکره‌ها یا یادداشتهای تاریخی خود به روشنتر گردیدن آن پیشامدها کوشیدند. پیمان شوری در زمینه‌ی تاریخ در دل خوانندگان پدید آورد چنانکه ایشان داستانهای تاریخی چندی را می‌فرستادند که در پیمان چاپ می‌شد. از جمله‌ی آنها «سفرنامه‌ی حزین» بود که سپس همراه با کوشش یکی دیگر از «پیمانیان» که «دُرّه‌ی نادری» را پیراست زمینه‌‌ی چاپ کتاب «نادرشاه» را فراهم آورد. دیگری یاددشتهایی بود که «جنگ ایران و انگلیس در محمره» را بازمی‌نمود. این دفتر نیز در سالهای جنگ ایران و عراق از پیمان گرفته و جداگانه چاپ شد. همچنین کتاب «آذری یا زبان باستان آذربایجان» که نخست بار در سال 1304 چاپ شد و به آوازه‌ی نویسنده‌ی آن افزود ، در این مهنامه برویه‌ی درستتری‌ (کامل) نوشته گردید و بیرون آمد (1317).

دفتر دانشی دیگری که آن هم نخست در مهنامه پدیدار گردید «کافنامه» بود. دو کتاب ارجدار دیگری که سپس از گفتارهای پیمان فراهم آمد و انتشار یافت «گفتارهای کسروی در زمینه‌ی زبان فارسی» و «تاریخ و پندهایش» می‌باشد.

از آنسو پیمان جز از این زمینه‌های تاریخی و زبانشناسی به دیگر زمینه‌ها که ارجدارترین آن «معنی جهان و زندگانی» است پرداخت که ارج او بیش از همه از این رهگذر می‌باشد. از گردآمده‌ی گفتارهای پیمان در زمینه‌ی یادشده این کتابها و دفترها فراهم آمد : «در پیرامون رمان» ، «من چه می‌گویم؟» ، «ایران و اسلام» ، «در پیرامون فلسفه» ، «دردها و درمانها» ، «تیشه‌های سیاست» ، «یک دین و یک درفش» ، «در پاسخ حقیقتگو» ، «ما چه می‌خواهیم؟» ،‌ «نیک و بد» ، «اکنون و آینده ما راست» ـ نیز یک رشته دفتر در زمینه‌ی شعر و ادبیات : «شعر در ایران» ،‌ «ادبیات منظوم ایران» ، «در پیرامون شعر و صوفیگری» و «سخنرانی کسروی در انجمن ادبی».

«می‌دانم كسانی خواهند گفت بیرون آمدن یك مهنامه چیست كه روز آن عید شمرده شود؟!. می‌گویم : موضوع بیرون آمدن یك مهنامه نیست ، آغاز شدن یك راه خداپرستی و رستگاریست. پیمان هنگامی آغاز یافت كه هیاهوی اروپاییگری سراسر ایران را فراگرفته و كسی یارای بردن نام دین و خدا نمی‌داشت. پیمان برای آن آغاز یافت كه با همه‌ی گمراهیها نبرد كند و بیش از همه با اروپاییگری و مادیگری به پیكار پردازد ، و بالاخره جهانیان را به یك شاهراهی كه بنیاد آن خداشناسی و زیستن از روی آیین خرد می‌باشد بخواند. آن مهنامه برای این خواست ورجاوندِ[=مقدس] بزرگ بانتشار پرداخت و تاكنون در آن راه خود گامهای فیروزانه برداشته است.

پیمان درفشی بود كه در برابر بیدینان و خداناشناسان برافراشته گردید و دلیل این سخن آن گفتارهای استواریست كه در پاسخ مادیگری ، در پیرامون روان ، در زمینه‌ی خرد ، درباره‌ی فلسفه‌ی یونان نوشته شده. ...»
ما این روز را در همان حال که روزبه می‌گیریم ، روز تازه گردانیدن پیمان خود نیز می‌دانیم که این سال پیش رو را با کوششهای بیشتر بخود و ایرانیان خجسته گردانیم.
👇