🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دوم

🔸 پاکخویی ـ 1 (تکه‌ی یک از چهار)


بارها می‌خواستم در این باره چیزی بنویسم. گامی برداشتم و گامی بازپس نشستم. این زمینه‌ی بسیار سختی است. مگر خدا یاری کند و کاری از پیش رود.

این کار نه تنها آنست که خویهایی را بنیکی یا بدی ستاییم. بگوییم و بگذریم. از آن هیچ سودی در دست نخواهد بود.

باید پیش از همه خردها را تکان داد تا نیک و بد بشناسند و بستوده‌خویی ارج گزارند و خواهان آن باشند. سپس بر آنهمه گفته‌های پراکنده و بدآموزیهای فراوان که دلها را فراگرفته چاره جست و دلها را از آن پیراست. پس از اینهاست که می‌توان گفتگو از ستوده‌خویی کرد. وگرنه با سستی‌ای که خردها راست و با پریشانگوییهایی که دلها را فراگرفته از شمردن خویهای نیک و بد چه بهره می‌توان برداشت؟!

این شگفت که کسانی گفتارهایی در این زمینه می‌نگارند و می‌فرستند تا در پیمان چاپ شود و چون نمی‌شود آزردگی می‌نمایند. می‌گویم : اینهمه گفته‌های فراوان ، گیرم که شما نیز چند سخنی بر آنها افزودید آیا چه خواهد بود؟!. مگر بدخویان از ندانستن بدخویند؟! اگر درست بنگرید بیشتر آنان خود پندآموزند و هر یکی صد پند بر زبان دارند.

وانگاه جدا کردن خویهای نیک از بد اگرهم آسان می‌نماید ، بس دشوار است و این کار هر کس نیست بآنها بپردازد.

بدانسان که شناختن سود و زیانِ زندگی را هر کس نمی‌تواند و کسان برگزیده‌ای می‌باید ، در اینجا نیز همانست.

لغزشهایی که دیگران در این باره می‌نمایند اگر بشماریم بسیار است. یک دسته آنچه خود می‌پسندند و یا نمی‌پسندند دستور برای همه می‌سازند. یکی چون خود سست‌نهاد است و از کوشش و کار می‌گریزد آن را بی‌نیازی نام نهاده سخنانی می‌سراید و یا دم از جبریگری زده ، کار و کوشش را بیهوده و رشته‌ی اختیار را بیرون از دست آدمی وامی‌نماید. دیگری که آزمند است ، بر آن رخت دیگر پوشانیده ، مردم را بکشاکش و نبرد با یکدیگر وامی‌دارد. مردی که تندخوست بمردم کینه‌جویی می‌آموزد. دیگری که پستنهاد است برای بردباری و شکیبایی اندازه نمی‌شناسد ، از اینگونه چندان فراوانست که بشمار نیاید.

دسته‌ی دیگری از آنچه بر سر خودشان گذشته دستور برای جهانیان پدید می‌آورند و بر هوس و کینه‌ی خود رخت پندآموزی می‌پوشانند. کسی که به یک زن بدرفتاری دچار گردیده ، از همگی زنان بد می‌گوید و جمله‌هایی در نکوهش آنان می‌پردازد و مردان را به بیزاری از آنان می‌خواند. مردی که از خویشان زیان دیده ، همیشه بگله می‌پردازد و هر کسی را بدوری و بی‌پروایی با خویشان برمی‌انگیزد. همچنین در دیگر پیشامدها.

من اینها را خودم دیده‌ام و شناخته‌ام. مردی همیشه از دوستی نکوهش می‌کرد و بارها چنین می‌گفت : «دوست چیست؟!. هیچگاه کسی را دوست نشناسید». روزی گفتم : این بدآموزی برای چیست؟! گفت : «نمی‌دانی من از دوست چه کشیده‌ام» و داستانهایی در این باره سرود. گفتم : اگر تو از دوستان بدی دیده‌ای باید همه‌ی مردم از سودِ دوستی بی‌بهره گردند؟!


.

🔶 گواهی پاکدلانه

🔸 تکه‌ی یک از یک


در این هنگام که بوسیله‌ی آقای شهریار کاویان بسرچشمه‌ی رستگاری رسیدم و کتابهای ورجاوند شما را خواندم ، چون تشنه‌ای که در بیابان می‌گشتم و هرچه می‌دویدم آب نمی‌یافتم مدتی بود از این کیش خود بیزار بودم هر دم که آوازی بلند می‌شد بجانب آن می‌دویدم که شاید رستگاری را بیابم و نمی‌یافتم. ولی چون بآمیغها برخوردم تشنه‌وار آنها را پذیرفتم. امیدوارم بیاری خداوند موفق شوم تا اندازه‌ی توانایی خود در این راه کوشا بوده در پراکندن آمیغها [=حقایق] از جان دریغ ننمایم. ولی تنها این کافی نیست. باید ما در این راه ترس را کنار گزارده مردانه آواز خود را بجهان برسانیم. البته هر باخرد از شنیدن آن با ما هم‌‌آواز خواهد گردید. بیشتر کسانی که آمیغها را نمی‌پذیرند آنهایند که تاکنون معنی دین را ندانسته‌اند. باید کاری کرد که اینها معنی دین را دانسته از آمیغهای زندگانی آگاه گردند. در نوروز در اینجا پیمان‌گزاری خواهیم کرد.

جهرم ـ ایرج احیاء


(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی یکم ـ 27 اسفند ماه 1322)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دوم

🔸 پاکخویی ـ 1 (تکه‌ی دو از چهار)


در سالِ نخست پیمان که گفتارهایی در ستایش زنان زیر عنوان «مادران و خواهران ما» می‌نگاشتیم ، روزی مردی نزد من آمده کاغذی درآورد که در آن ستایشهایی از زنان نموده و سخن را از اندازه بیرون ساخته بود و خواستار گردید آن را نیز چاپ کنیم. گفتم : در این باره آنچه باید گفت ، ما گفته‌ایم. گفت : «لیکن شما کوتاه آورده‌اید!». پاسخی ندادم و رفت. پس از چند ماهی دوباره آمده ، چنین آغاز گفتگو کرد : «یاد دارید من گفتاری درباره‌ی زنان نوشته بودم و آوردم و بشما نشان دادم؟ خوب شد شما آن را نپذیرفتید. من آنزمان تازه زن گرفته و در اشتباه بودم و اکنون گفتار دیگری آورده‌ام این را دیگر چاپ کنید. این رویش را که شما ننوشته‌اید..» این می‌گفت و کاغذی را بدست من می‌داد. ندانستم چه پاسخش بدهم. آهی کشیده خاموش بنشستم. پس از دیری چون برخاست برود ، گفتم : شما چنانکه آن هنگام در اشتباه بودید ، کنون نیز در اشتباهید. با یک پیشامدی نمی‌توان از زن رنجید و بگناه یک تن نمی‌توان از همگی بد گفت. وانگاه شما اینها را از بَهرِ که می‌نویسید؟. آنکه خردمندانند چه ارجی باین گفته‌های پریشان می‌گزارند؟! و آنکه نابخردانند ، هر یکی از ایشان همچون شما پندآموز است و کی پروای گفته‌های دیگران را دارند؟!

یک دسته‌ی دیگر پندآموزی و گفتگو از خویهای ستوده و نکوهیده را دستاویز نویسندگی و سخن‌آرایی می‌گیرند و یا بیهوده‌کاریهای دیگر می‌کنند و زیان این رفتار را نمی‌شناسند. در اینجا نیز داستانی دارم :

در چند سال پیش کسی با من چنین گفت : چیزهایی درباره‌ی‌ نیکوخویی بشیوه‌ی تازه‌ای سروده‌ام و می‌خواهم برای شما بخوانم. این گفته آغازِ خواندن کرد : «پافشاری را از میخ بیاموز ، هرچه بر سرش می‌کوبند پافشارتر می‌گردد. وفاداری را از درخت بیاموز در باغی که رُست ، تیشه‌ها بر سر می‌خورد و پا بیرون نمی‌گزارد ...» (1) نگزاردم بازمانده را بخواند. گفتم : اینها بازیچه است. کودکان با گردو بازی می‌کنند شما با اینها.

گفتم : این بیهوده‌کاریهاست که رونق اندرزها را می‌بَرد. بسخن ساده چه آمده که دست باینها بزنید؟!

یکی از لغزشهای بزرگ اینست که از هر خویی جداگانه گفتگو می‌کنند و امروز که از این خیم سخن می‌رانند ، آخرین پایه‌ی آن را می‌گیرند و در سپارش و ستایش راه گزافه می‌سپرند. فردا که گفتگو از خوی دیگری دارند همین کار را با آن نیز می‌کنند و این درنمی‌یابند که گفته‌هاشان آخشیج[=ضد] یکدیگر درمی‌آید. (2) مثلاً اگر سخن از دِهِش دارند آخرین پایه را گرفته چنین می‌گویند : «هرگز نه بر زبان نیاور و هرچه داری بمردم بخش» سپس داستانهایی راست یا دروغ از حاتم طایی و جعفر برمکی و دیگران می‌سرایند. بار دیگر چون سخن از دوراندیشی می‌رانند می‌گویند : «دارایی خود را ارج بشناس و بیهوده از دست مده» و این درنمی‌یابند که این دستور با آن دیگر ناسازگار است و شنونده از این گفته‌ها جز پریشانی اندیشه و درماندگی بهره‌ی دیگری نخواهد برد.

بسیاری چنین پندارند در پندسرایی هرچه راه گزافه بسپرند بهتر خواهد بود. بسیاری هم از شنیدن چنان سخنان پرگزافه‌ای لذت می‌برند. مثلاً یکی می‌گوید : «با زهر جانگزا بساز و از کسی تریاق مخواه» شنوندگان لذت برده می‌گویند : به‌به!


پابرگیها از ویراینده :

1ـ این سراینده کسیست که از شاعران نامی ایران شناسانیده شده و جایگاه بلندی درمیان ادیبان برایش گشاده‌اند.

2ـ ملایان هم در بازنمودن کیفر گناهان و پاداش نیکوکاری «آخرین پایه» را بکار می‌برند. این نیز گونه‌ای از گزافه‌گویی است و چون پیاپی و در هر جایی بکار برده‌اند اثر خود را از دست داده. مثلاً چون بدی یک گناهی را می‌خواهند بازنمایند می‌گویند : اگر فلان گناه بس زشتی را صد بار کرده باشی خدا می‌آمرزد ولی اگر مال یتیم یا «حق‌الناس» را خورده باشی هیچگاه نخواهد آمرزید. در پاداش هم مثلاً می‌گویند : اگر یک قطره اشک برای امام حسین بریزی «همه‌ی» گناهانت پاک می‌شود.


.

🔶 نباید افسوس خوریم

🔸 تکه‌ی یک از یک


یکی از یاران نامه‌ای از ماکو فرستاده می‌نویسد : «با آنکه نوشته‌های شما خوب نشان داده که صوفیگری چیست و چه زیانهای بزرگی را برای زندگانی درپی می‌دارد باز کسانی دست از گمراهی برنداشته‌اند. بتازگی یکی از روزنامه‌های هفتگی تهران ستایشهایی از صوفیگری نوشته و نام یکی از شرقشناسان اروپایی را برده است که صوفیگری را پسندیده و آن را پذیرفته»‌.

می‌گوییم : آن روزنامه برای پول درآوردنست و نویسندگان آن از این اندیشه‌هایی که ما راست بسیار دورند. در کشوری که فالنامه چاپ کنند و در روزنامه «تقریظ» برایش نویسند چه جای شگفتست که زیان صوفیگری را ندانند.

این نکته دانستنیست که مردم ، چه در ایران و چه در دیگر جاها ، به دو دسته‌اند : یکی آنان که می‌خواهند نیک و بد را بشناسند و نیک باشند و از بدیها دوری جویند و یکی آنان که درپی شناختن نیک و بد نیستند و تنها آن می‌خواهند که از هر راهی باشد پول درآورند و به هر شکلی باشد زندگی بسر دهند.

این کسانی که می‌‌بینید سر می‌جنبانند و در کارهای توده دخالت می‌کنند نود در صد از این دسته‌ی دوم می‌باشند و این مایه‌ی بدبختی برای توده است.

هرچه هست ما نباید افسوس خوریم که با آنکه زیان صوفیگری دانسته شده باز کسانی بستایش از آن می‌پردازند. باید خشنود باشیم که دسته‌ی انبوهی از دور و نزدیک آن زیان را دانسته‌اند و برای نبرد با صوفیگری و مانندهای آن آماده می‌باشند. باید خشنود باشیم که جوانان بافهم و غیرت از آخرین گوشه‌های کشور آواز بآواز ما می‌رسانند.

کوششهای ما برای این دسته‌ی بافهم و غیرت بوده و هیچگاه امید تکانی بدیگران نداشته‌ایم ـ اینگونه روزنامه‌ها هرچه می‌خواهند بنویسند. ما کاری را که بایستی کنیم کرده‌ایم.


(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی یکم ـ 27 اسفند ماه 1322)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دوم

🔸 پاکخویی ـ 1 (تکه‌ی سه از چهار)


روزی در انجمنی چنین گفتاری می‌رفت. گوینده بخود بالیده می‌گفت : ببینید بی‌نیازی را تا چه پایه رسانیده‌ام و شنوندگان هر کدام با زبانِ دیگری خشنودی می‌نمود. از یکی پرسیدم اگر شما بیمار شوید نزد پزشک نمی‌روید و ازو درمان نمی‌گیرید؟.. گفت : می‌روم و می‌گیرم. گفتم : پس این گفتگو چیست؟.. گفت : او می‌گوید تریاق بگدایی نخواه. گفتم این نیز درست نیست. کسی که مارش گزیده یا زهر خورده اگر درمانی برای آن نزد کسی سراغ دارد ازو بخواهد ، گدایی شمرده نخواهد شد. اگر دارد بهایش را می‌پردازد و اگر ندارد پس از بهبودی (1) از زیر وام بیرون می‌آید. کارهای زندگی همه از این راه است. در نکوهش گدایی باید با زبان ساده و راست زیانهای آن را بازنمود. یکی گفت : ما از مرگ می‌گیریم تا به تب راضی شوند. گفتم : همین یکی لغزش است. زیرا شنونده چون دانست گفته‌تان از روی راستی نیست ارجی بآن نمی‌گزارد و آن را بکار نمی‌بندد.

کسانی در این اندازه هم نایستاده ، می‌گردند و پندارهای شگفتی پیدا می‌کنند و دادِ نادانی می‌دهند. در انجمنی یکی چنین می‌خواند. «از آنچه مردم می‌دهندم تنها دشنام است که دوست می‌دارم زیرا بی‌منت می‌دهندم» شنوندگان چنین گفته‌ی سرسام‌آمیز را پسندیده به‌به و آفرین می‌گفتند.

از همه‌ی اینها یک نتیجه بدست می‌آید و آن اینکه در کارهای توده هر کسی نباید از پیش خود گفته‌هایی بیرون ریزد و در زمینه‌ی خویهای ستوده و ناستوده نیز باید پایه‌ی استواری برای آن نهاده ، یک رشته دستورهای روشنی را بدست داد تا از روی آن گفتگو نمایند.

از این راه است که می‌توان مردم را به ستوده‌خویی آورد و راه روشنی برای زیست و رفتار ایشان باز نمود.

این سخن را می‌توان با مثالی بسیار روشن گردانید : چنین بینگارید که در بیابانی صد تن راه می‌پیمایند ولی هر یکی از گوشه‌ی دیگری درآمده رو بسوی دیگری می‌گرداند و پروای هم نکرده هر کدام بجدایی گام برمی‌دارد. آیا از این کار آنان جز این نتیجه چه بدست می‌آید که در آن بیابان کوره‌راههای بیشمار پدید آمده بهم درمی‌آمیزد که هرگاه کسانی بدانجا درآیند و در جستجوی راه باشند ، از آنهمه نشان پای گیج شده پاک درمی‌مانند. ولی اگر راهشناسی از آنان پیش افتد و رو بسوی رستگاری گام بردارد و دیگران پشت سر او را گیرند و پا بجای او گزارند ، این نتیجه بدست می‌آید که شاهراه روشنی باز می‌گردد و کسانی که پس از آن می‌آیند ، هر کدام بآسانی آن را یافته و بآسانی می‌پیمایند. چنین راهیست که ما می‌خواهیم در پیمان آغاز کنیم و اینست می‌خواهیم نخست پراکنده‌گوییهای دیگران را از میان برداریم و دلها را از آلودگی بپیراییم.

ما می‌گوییم : اینهمه گفته‌ها از فارسی و تازی ، از پیوسته و پراکنده [=نظم و نثر] که بنام پند و راهنمایی و یا در زمینه‌ی پاکیزه‌خویی و بدخویی سروده شده ، باید همه را فراموش کرد و تا می‌توان آنها را از میان برد. امروز هم فرصت نداد هر بیهوده‌گویی از پیش خود دستورهای نیکخویی سراید یا راه رفتار و کردار نماید. زیرا اینها سراپا زیانست و تا چاره‌ای باینها نکرده‌ایم ، هیچ کوششی در راه پیراستن خوی مردم نتیجه نخواهد داد.

کسانی تو گویی اینها را دُر و گوهر می‌پندارند ، از اینجا و آنجا گرد می‌آورند و چه‌بسا در یک زمینه چندین گفته‌های گوناگون و آخشیج هم که پیدا می‌کنند همه را در پهلوی هم می‌چینند. در اینجاست که اندازه‌ی گمراهی مردمان بدست می‌آید.


پابرگی از ویراینده :
1ـ درستِ این واژه «بهبود» است نک. «نوشته‌های کسروی در زمینه‌ی زبان فارسی».


.

✴️چرا روز یکم آذر را گرامی می‌داریم

🔸کوشاد تلگرام

(تکه‌ی 1 از 3)

امروز روز یکم آذر ماه 1401 ، هشتادونهمین سالروز انتشار نخستین شماره‌ی مهنامه‌ی «پیمان» است. این روز را پاکدینان گرامی می‌دارند. این کسانی را شگفت می‌آید و می‌پرسند : «بیرون آمدن یک مهنامه مگر چیست که سالروز آن را گرامی می‌دارید؟!».
در پاسخ شرحی می‌باید که در زیر می‌آوریم.

پس از آنکه نوشتارهای پژوهشی کم‌مانندی از احمد کسروی در روزنامه‌های تهران بچاپ رسید او درمیان پژوهندگان ایرانی جایگاه بلندی یافت. بویژه پس از انتشار کتابهای «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ،‌ «شهریاران گمنام» (در سه جلد) و «نامهای شهرها و دیه‌های ایران» در دهه‌ی 1300 خورشیدی و نیز کوتاهشده‌ی دفتر «شیخ صفی و تبارش» نه تنها او را در ایران پژوهنده‌ی نامدار و پرآوازه‌ای گردانید بلکه نخستین پژوهنده‌ی ایرانی‌ای بود که به آکادمیهای جهانی راه یافت و به اندامی پنج آکادمی اروپایی و آمریکایی خوانده شد. کارنامه‌ی پژوهشی او در این دهه از کتاب «کاروند کسروی» نیک هویداست.

از سالهای پایانی آن دهه رفته‌رفته از پژوهشهای دانشی دوری گزید و دنباله‌ی آنها را نگرفت. از جستجوهای زبانشناسی دست شست. از همه‌ی آن آکادمیها کناره گرفت و جز نوشتارهای کمی در آن زمینه‌ها ننوشت. در آن سالها او به زمینه‌های اجتماعی نزدیکتر می‌گردید.

تا اینکه در زمستان سال 1311 بخش یکم کتاب «آیین» او از چاپ بیرون آمد. این کتاب «پیش‌نویس» یا «طرح مقدماتی» اندیشه‌های بلندش بود که سپس در مهنامه‌ی «پیمان» هرچه نمایانتر شد. آن کتاب به جستارهای فراوانی می‌پردازد. ارجدارترین آنها جستار گرفتاریهاییست که شرقیان از رهگذر پیروی گوش و چشم بسته از اروپاییان دچارش گردیده‌اند. این کتاب در سال 1933 میلادی بیرون آمد. هنگامی که از «بحران بزرگ» غرب نزدیک به چهار سال می‌گذشت. بیکاری ، گرسنگی ، نومیدی ، فزونی گرفتن بزهکاریها ، خودکشی و مرگ در غرب بحران زده چهره‌ی سیاهی از زندگانی ایشان بنمایش می‌آورد. با اینهمه از بس اندیشه‌ی اروپاخواهی در ایران ریشه دوانیده بود که آن بدبختیها بچشم اروپاخواهان کم‌بها می‌نمود و بروی خود نمی‌آوردند زیرا همچنان غرب را «معدن هر نیکی» می‌پنداشتند. شنیدنی آنکه اروپاخواهان آن گرفتاریها و بدبختیها را نیز از روی مَثَلِ «هر که خربزه می‌خورد پای لرزش هم می‌نشیند» ، بدیهای «تمدن» بشمار می‌آوردند و مدعی بودند «تمدن این زیانها را هم دارد»!

چاپ این بخش از کتاب در تهران هیاهویی برپا کرد. مثلاً یکی در انتقاد از کتاب چنین می‌نوشت : «من معتقدم هر وطن‌پرستی در هر یك از نقاط مشرق زمین هست بزرگترین وظیفه‌اش اینست كه ملت خود را باقتباس تمدن اروپا تشویق نماید» ، «تمدن اروپا ذروه‌ی ارتقاء و كمالی است كه تاكنون فكر بشر بدان رسیده است». دیگری می‌نوشت : «بحران عمومی غرب فقط بحران اقتصادی است ولو فرض اینكه وخیم باشد نباید استثناء را اصل قرار داد. ... در زور و ورزش گاهی هم از این موارد دیده می‌شود همچنانی كه تلاش و تمدنخواهی و بهره‌مندی كامل از زندگانی ممكن است بحران اقتصادی نیز داشته باشد». بدینسان می‌کوشیده بفهماند : «بازی اشکنک دارد سر شکستنک دارد» ، «تمدن بحران هم دارد». هر دو نویسنده کسروی را به صوفیگری و هم خواندن کتابهای سوسیالیستی و «کارل مارکس» متهم کردند. در آن روزها چنین اتهامی مانند اتهام «برانداز» یا «عضویت در گروهکها» در حکومت ملایان می‌بود.

چنان هیاهویی که از کشاکش قلمی در روزنامه‌ها برخاست در آن زمان ترسناک بود. شادروان رضا سلطانزاده که از دوستان زمان جوانی كسروی و تا روز كشته شدن او يار همدل و ارجمندش بشمار می‌آمد می‌نويسد :

«كسانی كه در سالهای 1309 ـ 1310 ـ 1311 روزنامه‌های مركز[=پایتخت] را می‌خواندند البته بخاطر دارند كه در آن تاريخ درباره‌ی تمدن اروپا و اروپاييگری چه هياهويی برپا شده بود. بعضی از اشخاص بنام ، عقيده داشتند كه بايد ظاهراً و باطناً اروپايی شده و تمدن اروپاييان را قبول كنيم. يكي از اين آقايان گفته بود : اگر ما ايرانيان نجات ايران را می‌خواهيم بايد تمام اطوار و حركات خودمان را با اروپاييان تطبيق كرده اخلاق و عادات آنها را بدون كم و زياد و بدون چون و چرا و بي آنكه حق جرح و تعديل داشته باشيم قبول كنيم.
👇

درست در همين اوقات كه آتش اروپاييگری [1] در مركز ايران شعله‌ور بود آقای كسروی يكی دو مقاله در روزنامه‌ی شفق سرخ و ساير روزنامه‌های آن روزی بر عليه اين افكار انتشار داده و تكان سختی درميان توده‌ی درسخوانده‌ی مركز پديد آوردند.

در بحبوحه‌ی اين هياهو يعنی اوايل سال 1312 كه من از سفر مازندران تازه برگشته بودم از سويی هو و جنجال كذايی را مشاهده كرده و از سوی ديگر يكه و تنها بودن آقای كسروی را در برابر اين دسته‌ها بديده گرفتم. سخت بيمناك شده برای تسكين خاطر خود بشخص ايشان مراجعه كردم. گفتند : فلانی! نيروی راستی و حقيقت بيشتر از آنست كه با اين هياهو متزلزل شود چيزی كه دربايست[=لازم] است و نياز داريم همانا فراهم آوردن وسايل انتشار يك روزنامه يا مهنامه است تا بوسيله‌ی آن قضايا روشن گرديده و آميغها[=حقايق] گفته شود.

چون گرفتن روزنامه و نشر آن در آن تاريخ چندان كار آسانی نبوده و قيود زيادی را دربر می‌داشت [2] و اين قيود مخالف با روح آزاد آقای كسروی بود از انتشار روزنامه صرف نظر كرده و بفكر تأسيس مهنامه افتادند. با وجود نداشتن سرمايه و وسايل لازمه صرفاً در نتيجه‌ی سعی و پشتكار بانتشار مهنامه‌ی «پيمان» موفق شدند.

در نخستين روز آذر 1312 اولين شماره‌ی آن كه در واقع اولين تازيانه‌ی بيداری بگمراهان و چراغ هدايت به پاكدينان بود انتشار يافت.
چنانكه آقای كسروی بارها گفته و نوشته‌اند اين راه پرزحمت و سخت را گام بگام پيموده و هر يك از گفتنيها را پس از مهيا ساختن زمينه‌ی آن بزبان آورده‌اند. ...».

یک تکه از پاسخی که کسروی به گفتارهای نویسندگان روزنامه‌ی «شفق سرخ» نوشته گوهر و خواست اصلی نوشتن کتاب آیین را نشان می‌دهد : «در نتیجه‌ی اینكه از پنجاه و شصت سال پیش همیشه یك دسته مردمانی ثناگویی و ستایشگری اروپا را پیشه‌ی خود ساخته‌اند و در این باره داد گزافه و دروغ داده‌اند ، در نتیجه‌ی این پیشامدها همت شرقیان بپستی گراییده كه خودشان را جز با دیده‌ی خواری نمی‌بینند و در برابر اروپاییان زبونی می‌نمایند.

همین خواری و زبونی كه من آن را پتیاره و آسیب می‌نامم زیانش بشرق و شرقیان بیش از زیان معاهده‌ی تركمانچای و معاهده‌ی 1907 روس و انگلیس بایران بوده است. اگر دولتهای اروپا ملیونها دلار پول‌ صرف كرده و صدهزارها قشون بشرق فرستادند بچنین نتیجه‌ی نافعی نمی‌رسیدند. ... من دشمن غرب نیستم ولی او را چنانكه هست شناخته‌ام و چون می‌بینم كه دیگران درباره‌ی او فریب سخت خورده‌اند و در نتیجه‌ی این فریب خوردن زیانهای بسیار مهمی بزندگانی شرقیان می‌رسد اینست كه خودداری نتوانسته بنگارش و تألیف برمی‌خیزم.

من هر وقت یاد می‌آورم كه اروپاییان قیم برای برخی مملكتهای شرقی معین می‌نمودند تو گویی خنجر بر جگرم فرومی‌برند ـ هر زمان یاد می‌آورم آن معاهده را كه اگر پا می‌گرفت و پیش می‌رفت نتیجه‌اش قیومت انگلیس بر ایران بود تو گویی دلم را چاك چاك می‌كنند.

هر زمان بخاطر می‌آورم كه روزی قسمت عمده‌ی سپاه ایران با دست سركردگان روسی اداره می‌شد ـ سركردگانی كه خود باندازه‌ی یك سپاهی ساده‌ی ایرانی جربزه و هوش نداشتند و تنها به پشتیبانی اروپاییگری خویش بآن کار گمارده شده بودند با اینحال صد گونه کبر و غرور بروز می‌دادند و در كتابهایی كه برخی از ایشان نوشته‌اند و بدست ما افتاده می‌بینیم كه چه نگاهی بایران و ایرانیان داشته‌اند و بعقیده‌ی آنان ایرانی شایسته‌ی استقلال و آزادی نبوده و جز با دست اروپایی زندگانیش پیش نمی‌رفته است».

در هر حال آن غوغاها فرونشست و بخش دوم کتاب آیین هم بیرون آمد و در تابستان سال 1312 کسروی امتیاز مجله‌ی پیمان را گرفت و چند ماه بعد توانست با همدستی یارانش از جمله شادروان سلطانزاده بکار مهنامه آغازد. سلطانزاده عربی را نیک می‌دانست و بخش «گزارش شرق و غرب» یا «اخبار» را بعهده داشت.

[1] : پیروی از زندگانی اروپاییان (بویژه بیچون و چرا)
[2] : یکی از آنها اینبود که بروزنامه‌ها دستور داده می‌شد از «كارهای رضاشاه و از آبادی كشور و مانند اینها» بنویسند.
.

🔶 پرسش و پاسخ

🔸 تکه‌ی یک از یک


یکی به نام «خداپرست» نامه‌ای از پست شهری فرستاده می‌پرسد :

پاکدینی چیست و نسبت آن با اسلام چه می‌باشد؟.

می‌گوییم : پاکدینی آنست که مردمان جز خدا کسی را دست دارنده در کارهای جهان نپندارند ، از کسی چه مرده و چه زنده گشایش کار نخواهند ، پیش کسی گردن کج نکنند ، چیزی را که با خرد یا دانش سازگار نیست نپذیرند ، زندگی با آیین خرد کنند. این کوتاهشده‌ی معنی پاکدینیست. شما اگر می‌خواهید آن را نیک دانید باید کتاب «ورجاوندبنیاد» را بخوانید.

اما نسبت آن با اسلام ، ما می‌پرسیم : کدام اسلام را می‌گویید؟. اسلامی را که بنیادگزار آن بنیاد گزارده و در هزار و سیصد سال پیش می‌بوده ، و یا این کیشهای پراکنده‌ی امروزی را که بنام اسلام خوانده می‌شود؟... این دو از هم جداست. هر دو اسلام نامیده می‌شود ولی بآخشیج یکدیگر است.

اگر آن اسلام نخست را می‌پرسید : نسبت پاکدینی بآن نسبت راستیها با راستیهاست. اگر این اسلامْ نامْ را می‌گویید نسبت پاکدینی بآن نسبت راستیها با کجیها و گمراهیهاست.


(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی دوم ـ 5 فروردین ماه 1323)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دوم

🔸 پاکخویی ـ 1 (تکه‌ی چهار از چهار)


پاره‌ای نیز با گفته‌های ما بدشمنی برخاسته چنین می‌گویند : گفته‌های پیشینیان همه را نگه می‌داریم. اینکه شما می‌گویید چیزهای بد دارد ، ما آنچه نیکست پذیرفته آنچه بد است رها می‌نماییم. امروز هم هر کس هرچه می‌خواهد بسراید و هرچه می‌خواهد بنگارد. باکی نیست. ما آنچه نیکست گرفته بد را رها می‌نماییم.

از اینجا پیداست که این درماندگان راه بجایی نمی‌برند. این خود بهترین گواه است که شناختن نیک و بد کار هر کس نیست. همین یک گفته چندین نادانی را دربر دارد. نخست باید پرسید : کسانی که نیک از بد نمی‌شناخته‌اند و سود و زیان هرچه بزبانشان آمده بیرون ریخته‌اند و این بگردن مردم است که نیکهای آنان را از بدشان جدا گردانند ، این چه کاریست که آنان را به پندگویی و رهنمایی بپذیرند؟! مگر پند گندم است که بخرند و بوجاری کنند؟! وانگاه اگر مردم می‌توانند نیک از بد بازشناسند ، دیگر چه نیازی بگفته‌های آنان دارند؟! (1)

اینان آن نمی‌دانند که راهنمایی توده کسی راست که همه‌ی نیکیها را بشناسد وگرنه کیست که چند سخنی بهم نتواند بافت. آن نمی‌دانند که آدمی هر سخنی که می‌شنود ، برای آن جا در درون خویش باز می‌کند و هر سخنی چه نیک و چه بد کار خود را دارد. آن نمی‌دانند چون در توده‌ای سخنان پراکنده فراوان گردید ، مردم گیج شده بهیچ یک نمی‌گروند. بویژه هرگاه سخنان آخشیج هم باشد شنونده را دورو بار می‌آورد که به هر جا که سودش بود این را بکار می‌بندد و در جای دیگر آن را.

این را ما می‌بینیم که کسانی گاهی سود خود را در صوفیگری و چشم‌پوشی از پول و خواسته می‌بینند و یا از سستی و تنبلی از کوشش کناره‌جویی می‌نمایند و در این هنگامها گفته‌هایی را که از صوفیان یا از جبریان در یاد دارند ، بگواهی می‌آورند و چنین وامی‌نمایند که بنام پاکدلی و پاکیزه‌خویی چنان نموده‌اند. همین کسان در هنگام دیگری که آزشان چیره می‌گردد و راه پول‌اندوزی را باز می‌بینند اینزمان هم گفته‌های دیگری را پیش می‌کشند. همین حالست در دیگر باره‌ها که هیچگاه از بهانه درنمی‌مانند.

اینها یک رشته گرفتاریهاست که شرق امروز دارد و باید بچاره‌ی آنها کوشید و یا چنانکه در جاهای دیگری گفته‌ایم ، در اینجا نیز می‌گوییم که باید خردمندانِ پاکدل به یاوری برخیزند و دست بسوی ما دراز دارند. چه اینها رازهاییست که هر کس نمی‌فهمد. کسانی هم اگر فهمند ، ناپاکدلی سنگ راهشان می‌باشد. این تنها یک دسته از جهانیانست که می‌توانند پیشروان راه رستگاری باشند. ما نیز همیشه چشم به یاری آنان داریم.


پابرگی از ویراینده :
1ـ همین مثال خود بسیار گویاست. زیرا از جدایی آشکاری که میانه‌ی دانه‌ی گندم و کاه یا سنگریزه هست هم بآسانی توان آن دو را از هم بازشناخت و هم با بوجاری آنها را از هم جدا گرداند. لیکن در پند و سخن آیا چنینست؟! اگر چنین بود فریبکاری و مردمفریبی دیگر چه بود؟! اینهمه گمراهیها چگونه پا می‌گرفت؟!


.

✴️چرا روز یکم آذر را گرامی می‌داریم

🔸کوشاد تلگرام

(تکه‌ی 2 از 3)

یکی از تکیه‌گاههای پیمان در آغاز نشر آن ، یاران باوفای کسروی در شهرهای ایران بود که کار مشترک یافتن برای پیمان را بدلخواه بگردن گرفته بودند. این «نیکمردان» یاور ارجداری برای پیشرفت پیمان بشمار می‌آمدند.

مهنامه‌ی پیمان یک «نامه»ی عادی نبود. نخست چیزی که می‌توان گفت آنکه این مهنامه پیدایشگاه چند کتاب ارجمند تاریخی است. از جمله «تاریخ پانصد ساله‌ی خوزستان» که در سال نخست تکه تکه در آن مهنامه آمد. پس از آن «تاریخ هجده ساله‌ی آذربایجان» و با نام بعدی خود «تاریخ مشروطه‌ی ایران» از سال دوم آغاز یافت و تا سال هفتم ادامه داشت. خوانندگانی به این تاریخ دلگرم گردیده با فرستادن روزنامه‌های کهن ، پیکره‌ها یا یادداشتهای تاریخی خود به روشنتر گردیدن آن پیشامدها کوشیدند. پیمان شوری در زمینه‌ی تاریخ در دل خوانندگان پدید آورد چنانکه ایشان داستانهای تاریخی چندی را می‌فرستادند که در پیمان چاپ می‌شد. از جمله‌ی آنها «سفرنامه‌ی حزین» بود که سپس همراه با کوشش یکی دیگر از «پیمانیان» که «دُرّه‌ی نادری» را پیراست زمینه‌‌ی چاپ کتاب «نادرشاه» را فراهم آورد. دیگری یاددشتهایی بود که «جنگ ایران و انگلیس در محمره» را بازمی‌نمود. این دفتر نیز در سالهای جنگ ایران و عراق از پیمان گرفته و جداگانه چاپ شد. همچنین کتاب «آذری یا زبان باستان آذربایجان» که نخست بار در سال 1304 چاپ شد و به آوازه‌ی نویسنده‌ی آن افزود ، در این مهنامه برویه‌ی درستتری‌ (کامل) نوشته گردید و بیرون آمد (1317).

دفتر دانشی دیگری که آن هم نخست در مهنامه پدیدار گردید «کافنامه» بود. دو کتاب ارجدار دیگری که سپس از گفتارهای پیمان فراهم آمد و انتشار یافت «گفتارهای کسروی در زمینه‌ی زبان فارسی» و «تاریخ و پندهایش» می‌باشد.

از آنسو پیمان جز از این زمینه‌های تاریخی و زبانشناسی به دیگر زمینه‌ها که ارجدارترین آن «معنی جهان و زندگانی» است پرداخت که ارج او بیش از همه از این رهگذر می‌باشد. از گردآمده‌ی گفتارهای پیمان در زمینه‌ی یادشده این کتابها و دفترها فراهم آمد : «در پیرامون رمان» ، «من چه می‌گویم؟» ، «ایران و اسلام» ، «در پیرامون فلسفه» ، «دردها و درمانها» ، «تیشه‌های سیاست» ، «یک دین و یک درفش» ، «در پاسخ حقیقتگو» ، «ما چه می‌خواهیم؟» ،‌ «نیک و بد» ، «اکنون و آینده ما راست» ـ نیز یک رشته دفتر در زمینه‌ی شعر و ادبیات : «شعر در ایران» ،‌ «ادبیات منظوم ایران» ، «در پیرامون شعر و صوفیگری» و «سخنرانی کسروی در انجمن ادبی».

«می‌دانم كسانی خواهند گفت بیرون آمدن یك مهنامه چیست كه روز آن عید شمرده شود؟!. می‌گویم : موضوع بیرون آمدن یك مهنامه نیست ، آغاز شدن یك راه خداپرستی و رستگاریست. پیمان هنگامی آغاز یافت كه هیاهوی اروپاییگری سراسر ایران را فراگرفته و كسی یارای بردن نام دین و خدا نمی‌داشت. پیمان برای آن آغاز یافت كه با همه‌ی گمراهیها نبرد كند و بیش از همه با اروپاییگری و مادیگری به پیكار پردازد ، و بالاخره جهانیان را به یك شاهراهی كه بنیاد آن خداشناسی و زیستن از روی آیین خرد می‌باشد بخواند. آن مهنامه برای این خواست ورجاوندِ[=مقدس] بزرگ بانتشار پرداخت و تاكنون در آن راه خود گامهای فیروزانه برداشته است.

پیمان درفشی بود كه در برابر بیدینان و خداناشناسان برافراشته گردید و دلیل این سخن آن گفتارهای استواریست كه در پاسخ مادیگری ، در پیرامون روان ، در زمینه‌ی خرد ، درباره‌ی فلسفه‌ی یونان نوشته شده. ...»
ما این روز را در همان حال که روزبه می‌گیریم ، روز تازه گردانیدن پیمان خود نیز می‌دانیم که این سال پیش رو را با کوششهای بیشتر بخود و ایرانیان خجسته گردانیم.
👇

یک کوشش دیگر پیمان پیراستن زبان بود که از همان آغاز به عیبهای زبان پرداخت و راه چاره به آنها را شرح داد و برای آنکه نشان دهد فارسی می‌تواند زبانی رسا و توانا گردد ، پیش از آنکه «فرهنگستان زبان» را در برابر کوششهای او برپا کنند ، خود دامن همت به کمر زد و گفتارهایش را به همان شیوه‌ی درست (بسامان و از روی قاعده‌های زبان) نوشت و نثری زیبنده را به نمایش آورد.
کسانی اگر بخواهند تأثیر پیمان را روی «شیوه‌ی نویسش» فارسی بسنجند و تحولی که در این زمینه‌ پدید آورد بدانند ، راهش آنست که نوشته‌های امروزی را با نوشته‌های پیش از پیمان به سنجش کشند. فراوانند کسانی که از آنهمه کوششهای کسروی در زمینه‌ی پیراستن زبان ، پنداشته‌اند او تنها به جایگزین گردانیدن واژه‌های نو فارسی بجای بیگانه‌ی آنها‌ می‌کوشیده. حال آنکه خواست ما در اینجا از «سنجشی» که یاد کردیم نه واژه‌های نو بلکه بیش از همه «شیوه‌ی نویسش» نویسندگان و ترجمانهاست. بیگمان رواج یافتن آن واژه‌ها نیز یکی دیگر از تأثیرهای پیمانست.
با همه‌ی دشمنیهایی که «ادبا» با پیشنهادهای پیمان در این زمینه کردند ، چون آنها بنیاد دانشی داشت ، زبون هیاهوها نگردید و راه خود را گشاد و پیش رفت و بسیاری از دانشوران که با زبان کار دارند از آن پیروی کردند.

پیمان در راهی که بروی ایرانیان و جهانیان گشاد به هر زمینه‌ای که درآمد دچار هوچیان و بدخواهانی گردید که به کارشکنی و آزار می‌پرداختند. از همان سال نخست که زمینه‌ی «اروپاییگری» را آغاز کرد و نشان داد که شرقیان نباید چشم و گوش بسته پیروی از اروپا کنند بلکه باید در هر گام سود و زیان کارهای ایشان را بسنجند ، کسانی به مخالفتها برخاستند. لیکن دلیلهای نیرومند و پاسخهای بجا و دندان‌شکن پیمان ایشان را بر جای خویش نشاند. در سال دوم ، آن نبرد این بار در زمینه‌ی شعر آغاز شد. زیرا یک دسته «ادیبان» گفته‌های توأم با دلیل پیمان را که سود توده را از هر چیز دیگری جلوتر می‌گرفت برنمی‌تافتند و بر سر آن غوغاها برپا کردند. کسروی پس از سالها که از تاریخچه‌ی پیمان یاد می‌کند از آزارهایی که در آن سال دیده و رنجهایی که کشیده با گله‌مندی سخن می‌راند و آن سال را ‌آزاردهنده‌تر از سالهای دیگر می‌شمارد.

گذشته از «ادیبان» ، در آن سال دشمنی دو تن دیگر ، یکی وزیر معارف علی‌اصغر حکمت و آن یکی نخست‌وزیر محمدعلی فروغی با نوشته‌های پیمان ، آسیبهای دیگری به او رسانید. فروغی از چاپ بخش دوم «سخنرانی کسروی در انجمن ادبی» در پیمان جلو گرفت. حکمت هم شرط کرد که برای استادی دانشگاه باید او از سخنانش بازگردد. کسروی چهار پنج سال پیش ، در سایه‌ی رأیهای بیباکانه‌ای که می‌داد و یک بار هم دربار رضاشاهی را محکوم کرد ، به کینه‌ورزیهای وزیر دادگستری آن زمان ،‌ علی‌اکبر داور ، دچار آمده از عدلیه دست کشیده به وکالت پرداخته بود. پس از آن پیشامد ، این آسیب سخت دیگری به او بود و راه زندگانی را برویش تنگ می‌ساخت. لیکن کسروی با خدای خود پیمان بسته بود که در راهی که به آن آغازیده از پا ننشیند. همان را در مهنامه بدینسان نوشت : «مرا با خدا پیمانست که از پا ننشینم و این راه را بسر برم».[1] پس شگفت نبود که کسروی آن آسیب را نیز بخود هموار گردانید : از استادی دانشگاه چشم پوشید ولی از سخنان و راهش بازنگردید.

هر جستاری که آغاز می‌شد پس از آنکه خرده‌گیران خرده‌هاشان را می‌نوشتند و پیمان پاسخ می‌داد و زمانی می‌گذشت و دیگر کسی چیزی نمی‌نوشت ، پیمان آن گفتگو را می‌بست و سخن از جستار دیگری می‌راند. و کمتر به گفتگوی بسته شده بازمی‌گردید.
پیمان در سال بعد سخن از فلسفه‌ی یونان آغاز کرد و بیپایی و زیانمندی آن را نشان داد. این بار نیز کسانی که به آن زمینه‌ پرداخته و به آن دام گرفتار بودند ، در برابر پیمان بالا برافراشتند ولی سرانجام ایشان نیز همچون دو گروه پیش سپر انداخته خاموشی گزیدند.

[1] : پیمان سال پنجم ،‌ شماره‌ی نهم

🔶 چرا از قرة‌العین نامی نبرده‌اید؟..

🔸 تکه‌ی یک از یک


یکی از خوانندگان کتاب بهائیگری باداره‌ی پرچم آمده می‌گوید :

چرا در کتاب بهائیگری نامی از قرة‌العین نبرده‌اید؟. در حالی که داستان او بسیار شگفتست و بهائیان دانشمندی و دلیری او را بسیار می‌ستایند و آن شور و پافشاری را دلیلی برای کیش خود می‌شمارند!.

می‌گویم : خواست من در آن کتاب نام بردن از همه‌ی کسانی که در جنبش بابیگری بوده‌اند نبوده. بلکه خواسته‌ام بیش از همه چگونگی پیدایش بابیگری و بهمبستگی آن را با کیشهای دیگر روشن گردانم.

اما قره‌العین راستست که داستان او شگفت می‌باشد و شور و پافشاری بسیاری از خود نشان داده. چیزی که هست اینها دلیل هیچ چیزی نتواند بود. زیرا ما می‌دانیم که قرة‌العین همچون بسیار دیگران ، خود سید باب را ندیده و از نوشته‌های او جز آن عربیهای غلط و بی‌معنی بدستش نرسیده بوده ، و این نوشته‌ها که اکنون در دست ما نیز هست نه چیزیست که کسی را بشوراند و بکوشش و پافشاری در راه خود وادارد.

به هر حال سید باب از زمان ما چندان دور نبوده که بگوییم شاید چیزیهایی درو بوده که قرة‌العین و بابیان دیده‌اند و شوریده‌اند و ما از آنها ناآگاهیم. سید باب دعواهایی که کرده و نوشته‌هایی که نوشته و سرگذشتی که داشته ما از آنها آگاهیم و می‌بینیم یک مرد بسیار درمانده‌ای می‌بوده و کالایی جز غلط‌بافی نداشته است و در آزمایشها هرچه می‌پرسیده‌اند جز نمی‌دانم پاسخی نمی‌توانسته است. با اینحال شور و پافشاری قرة‌العین و دیگران را دلیل آوردن بسیار بی‌معنی است.

این معنایش آنست که مردم خودشان نیندیشند و نفهمند و تنها بنام آنکه قرة‌العین شوریده بوده به سید باب و گفته‌های او بگروند و پیداست که این چشمداشت از هیچ باخردی نسزد بود.


(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی دوم ـ 5 فروردین ماه 1323)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دوم

🔸 پاکخویی ـ 2 (تکه‌ی یک از سه)


باز می‌گویم در این باره باید پیش از همه بپراکنده‌گوییها و بدآموزیها چاره نمود. مردم نه از نادانستن بدخویند. آنچه ایشان را از خیمهای پاکیزه و از سرفرازیها بی‌بهره ساخته ، دستورهای پراکنده است که در یاد دارند.

چون دین اسلام در ایران و عربستان و دیگر جاها رواج گرفت و از پس آن فلسفه‌ی یونان را ترجمه نمودند چون این دو باهم ناسازگار بودند ، درمیانه کشاکش و گفتگو پدید آمد. یک دسته آن را نگاهداری نمودند. دسته‌ای از این هواداری کردند. این پیکار که بسیار بزرگ شد ، کسانی را دلیر ساخت که از پیش خود راههایی باز کنند. در اندک‌زمانی چندین راه پدید آمد. از باطنیگری و صوفیگری و خراباتیگری و دیگر از اینگونه. اینها اگرچه در زمینه‌ی دین (خدا و آفرینش جهان) گفتگو داشتند و در آن باره بود که از اسلام جدا می‌شدند ، در آیین زندگانی و خویها نیز راه جدایی داشتند بلکه در این زمینه هرچه دورتر بودند. اینست راههای گوناگون پدید آمد و گفتارهای پراکنده پیدا شد. نخست تا دیری اینها جدا از هم بودند ولی کم‌کم کسانی آنها را به یکدیگر آمیختند چنانکه یک کسی بهمه‌ی اینها درمی‌آمد و در گفتارهای خویش همه را رویهم می‌ریخت که این خود بدترین کاری بود.

اینها امروز زمانش گذشته و آتش همگی افسرده و اگر کسانی در گوشه و کنار بآنها می‌پردازند و یا لاف آنها را می‌زنند ، درخور پروا نمی‌باشند. ولی در گفته‌ها و نوشته‌ها ، نشان آنها پیداست. روشنتر بگویم : دستورهایی که برای زیست و رفتار از زمانهای پیش مانده ، بیشتر از روی اینهاست. و اینست ما آنها را پراکنده‌گویی و بدآموزی می‌شماریم. زیرا گذشته از آنکه با خرد ناسازگار و مایه‌ی گمراهی است ، بیشتر وارونه‌گوییست که دو سخن باهم سازش ندارد ، گذشته از عیبهای دیگری که در گفتار پیشین آورده‌ایم.

ما اگر زیانهای اینها را بشماریم سخن بدرازی می‌انجامد و ما را از راه بازمی‌دارد. اینست تنها چند زیان سترگ را می‌شماریم :

1ـ اگر آزموده‌اید دو رنگ را که بهم درآمیزند (مثلاً رنگ سرخ را با بنفش رویهم ریزند) نیروی هر دو از میان برمی‌خیزد و یک رنگ شل و بدنمایی پدید می‌آید. گویا در پزشکی نیز چنین است که چون دو داروی آخشیجِ هم را یکی کنند ، هر دو از کار می‌افتد. همچنین است دستورهای زندگی که وارونه‌گویی و باهم ناسازگار باشد که یکدیگر را از نیرو می‌اندازد و پوچ می‌سازد.

یک بچه که پدر او پندی دهد و مادر پند دیگری ، آن بچه گیج شده هیچ یک را بکار نمی‌بندد و یا دورو بار آمده ، هر کجا که گفته‌ی پدر را بسود خود دید آن را پیش می‌کشد و در جای دیگری دستور مادر را عنوان می‌نماید.

اگر سه تن در بیابان بر سر چهارراهی بایستند و یک دسته‌ روستایی را ببینند که بآنجا رسیدند ، یکی از آنان روبرو را نشان داده ، بگوید راه اینست. دیگری پشت سر را نموده ، بگوید راه جز این نیست. سومی فریاد زند : شما راه را گزارده ، گذشته‌اید .. روستاییان اگر راهشناس نیستند از این وارونه‌گوییها گیج شده ، درمی‌مانند و به هر سو که برگشتند ، پاهاشان یارایی نمی‌کند. چه‌بسا پراکندگی بمیانشان افتاده هر چند تن راهی را می‌گیرند.

همین است حال مردم با راهنماییهای پراکنده و پندآموزیهای آخشیج هم ، بدلیل دیگری چه نیاز؟.. گروهی را که با اینها آشنایند ، بسنجید و رفتار و زندگی ایشان را ببینید. راههای گوناگون می‌شناسند و سخنان رنگارنگ که در یاد دارند ، هر زمان به یکی درمی‌آیند و هر کجا دیگری را عنوان می‌نمایند. بیشتر ایشان دلهاشان مرده و خودشان هم نمی‌دانند چه بکنند و چه راهی را در زندگی پیش گیرند. با هرچه روبرو شدند و هر گونه حالی که پیش آمد ، از بهر آن عنوانی (از آن عنوانهای گوناگون که در اندیشه دارند) درست می‌کنند و آن را می‌پذیرند. ولی تا می‌توانند از سختی می‌گریزند. در هیچ کاری پافشاری و ایستادگی نمی‌توانند. چندان جدایی میانه‌ی بد و نیک نمی‌گزارند. اگر بیازمایی و از این در و از آن در سخن بمیان آوری در یک نشست بچندین رنگ درمی‌آیند.


.

✴️چرا روز یکم آذر را گرامی می‌داریم

🔸کوشاد تلگرام

(تکه‌ی 3 از 3)

در سال دیگر پیمان با ستاره‌شماری و فالگیری و طالع بینی و اینگونه پندارها به نبرد برخاست و راه زندگانی را در برابر دیدگان هرچه پیراسته‌تر گردانید. همچنین در این سال به دو سرشتی بودن آدمی یا داستان «جان و روان» پرداخت و این جستار پرارج را نیک بازنمود ـ جستاری که در زمینه‌ی تربیت ،‌ اخلاق نیک و بد و همچنین چاره به گمراهیها و نبرد با مادّیگری کلید درهای بسته بشمار می‌آید.

پیمان از همان سال نخست سخن از دین راند و زمینه‌ برای روشنی اندیشه‌ها فراهم ساخت. ولی از سال پنجم و پس از چاپ کتاب «راه رستگاری» بود که‌ به پشتیبانی آن به این زمینه بهتر پرداخت و بیپایی کیشهای کنونی را نشان داد. این رشته کوششها تا پایان سال هفتم مهنامه کشید و دنبال گردید. نوشتارهای پیمان درباره‌ی اخلاق از جمله ، رشته گفتارهایی بنام «پاکخویی» ، «خویهای پاک» ، «نیک و بد» و «بیماریها» همگام با گفتگو از دین از همان سال نخست آغاز و تا پایان سال هفتم ادامه داشت.

در همان شماره‌ي نخست نوشت : «بیاری خدا بنشر اين مجله آغاز مي‌كنيم ... ما راهي را در پيش گرفته‌ایم و بياري خدا اميدواريم ما را بسرمنزلي كه آهنگ آن کرده‌ایم برساند» و نيز منصفانه در آن گام نخست آگاهي داد «صفحه‌های این مجله چنانكه بروي دوستان و همراهان ما باز است بروی نويسندگاني هم باز است كه بگفته‌هاي ما ايراد دارند. تنها با يك شرط كه مقصودشان آزار و دشمني نباشد. ما هم بنوبت خود انصاف نموده اگر ايراد را بجا دانيم بيدرنگ آن را پذیرفته و از روي حقشناسي پاسخ خواهيم نگاشت».

گفتارهای پیمان چنانكه از يكسو با آلودگيها می‌نبردید از سوی ديگر نيز راه درست زندگاني را نشان داده شاهراه پاک زیستن را بروي خوانندگان باز مي‌كرد.
اين بود هر شماره‌ي پيمان كه با مخالفت دسته‌اي از هواداران آلودگيهاي توده روبرو مي‌شد در همان حال تأثير بسزایی نيز در انديشه‌هاي كسان پاكدل و پاكدرون نموده و دسته‌ی هم‌آهنگ و همداستان هواخواهی را نيز پدید می‌آورد.

همين هواخواهان پیمان بودند كه از دور و نزديك دست همراهي و یاوری بسوي پیمان دراز كرده جمعيت «پیمانیان» آن روزي را تشكيل دادند. این هواخواهانِ مهنامه چنان می‌کوشیدند و دلهاشان از راههای دور بهم نزدیک گردیده بود که تو گویی اندامان یک حزبی بودند. بدینسان که به افزودن مشترکان مهنامه و فروش آن در شهرستانها یاوری می‌کردند و همچنین در برابر تلخزبانیها و سخنان دلخراش بدخواهان دلیرانه از مهنامه دفاع می‌کردند.

پیمان سال پنجم شماره‌ی یازدهم ـ دوازدهم و نیز سال ششم شماره‌ی دوازدهم نام یک دسته از اینها را می‌برد و درباره‌ی هر یک و کوششهایش نیز یک دو جمله می‌نویسد ولی می‌افزاید : گذشته از کسانی که نخواسته‌اند نامشان برده شود هنوز کسانی هستند که باید نامهاشان بریم تا آیندگان بشناسند این «آزادمردان» چه رنجها کشیدند و چه یاوریها کردند تا فیروزیهای این مهنامه بدست آمد.

در پایان سال 1319 بود که یک دسته از ایشان دست بهم داده «شرکت سهامی چاپخانه‌ی پیمان» را بنیاد نهادند تا سرمایه گزارده کتاب تاریخ هجده ساله‌ی آذربایجان را بچاپ نوینی رسانند. زیرا جز آنکه بخشهای چاپ شده‌ی تاریخ نایاب شده و نیاز به چاپ دومی داشت ،‌ نویسنده دو بخش نخست را گشاده‌تر بازنوشته و بخش دیگری که به پیشامدهای جنبش در تهران و شهرهای دیگر می‌پرداخت به آن افزوده بود و بدینسان چاپ دوم آن کتاب نام درستتر «تاریخ مشروطه‌ی ایران» بخود گرفت.

در تاریخچه‌ی کوششهای کسروی ستودنیها بسیار است. از جمله اینکه بسیاری از برجستگان توده که در آن زمانها به کار مهنامه برخاسته‌اند جز چند سالی نتوانسته‌اند آن را راه برند. ولی کسروی گذشته از پیمان ، به هر یک از «نامه»های «پرچم روزانه» ، «پرچم نیمه‌ماهه» ، «پرچم هفتگی» و «دفترهای ماهانه‌ی سال 1324» که برخاست هیچیک از کمی خواننده و خواستار یا فشار پولی نبود که ادامه نیافت. مثلاً پیمان با آنکه آگهی نمی‌گرفت (جز یکی دو آگهی در چند شماره‌ی نخست) ،‌ با اینحال هفت سال پیاپی توانست فیروزانه انتشار یابد. سرانجام هم چون نیاز به روزنامه‌ای بود که در آن هنگامه‌ی پرآشوب پس از شهریور 1320 می‌بایست زبان «باهماد آزادگان» باشد و کسروی نمی‌توانست به هر دوی آنها همزمان برسد از بیرون آوردن پیمان دست بازداشت. پس از آن سه نامه‌ی پرچم هیچ یک بخواست او بازنایستاد بلکه هر سه بازداشت شدند.
👇

کسانی که در شگفت می‌گردند یک مجله را بزرگ‌ داشتن چه معنی دارد ، برداشتشان از مجله دفترچه‌هاییست که هفتگی یا ماهانه بیرون ‌آید و روی جلدش تصویری از یک ستاره‌ی سینما یا سیاستمدار یا دورنمایی از طبیعت ، درونش خبرهای سیاسی کم‌ژرفا و کوتاه ، خبرهایی همچون صفحه‌ی حوادث با تفصیل بسیار ، یک دو رمانی و شعرهایی از این شاعر بیهوده‌گو و آن غزلسرای یاوه‌باف ،‌ سخنانی از این فیلسوف غربی و آن حکیم شرقی ، چند جوک و چیستان و مسئله و جدول و سودوکویی ، چند پیکره (عکس) از ورزشکاران و سینماگران و شرح زندگی ایشان و «حاشیه»هایش ، و برخی ترجمه‌ها از رسانه‌های بیگانه باشد. کوتاهسخن : یک انبانی که درونش هرچه خواننده‌ را بتواند بخود کشد و تیراژ مجله را بالا بَرَد ریخته گردد. اینکه این نوشته‌ها باهم سازگارند یا بوارونه یکی دیگری را نقض می‌کند و مایه‌ی گیجسری خواننده و پراکنده‌اندیشی می‌گردد و آیا یک راه روشنی را می‌پیماید و خواستش رسیدن به آرمانی است و دردی را از دردهای مردم درمان می‌کند ، اینها نه چیزهاییست که دارنده‌ی مجله به آن بیندیشد. گو اینکه او گمان دارد «فرهنگ‌سازی» می‌کند و از کوشش به چنین «رسالتی» بخود می‌بالد.

آری ، چنین مجله‌ای نه درخور جشن و بزرگداشت است. ولی آیا مهنامه‌ی پیمان چه بود؟!..
در آن هفت سال ، پیمان توانست یك شاهراه رستگاری بروی ایرانیان بگشاید. اینست ارج و گرانمایگی آن ماهنامه.

پس از پیشامدهای شهریور1320 و آغاز دوره‌ی نوینی که بنام «دوره‌ی دمکراسی» نامیده شد ، روزنامه‌های نوینی پدیدار گردید و مخالفان حکومت رضاشاه که به کنج خانه‌هاشان خزیده بودند زبان باز کرده به اظهار نظرها پرداختند. در چنین اوضاعی پیمانیان و نیز جوانان پرشور تازه‌آشنایی پیاپی از پیمان و دارنده‌اش ، خواهان کوششهای نوینی گردیدند. اینبود آن یگانه‌مرد ، در نشستی از پیمانیان و کسانی از «ایرانخواهان» و «آزادگان» گفتار مفصلی بنام «امروز چه باید کرد؟» خواند که سپس برُویه‌ی دفتری چند بار چاپ شد. نتیجه آن شد که آن تازه‌آشنایان پرشور بمیان پیمانیان راه یافتند و این دسته‌ی نوین را از همان مِهر و آبان سال 1320 «آزادگان» نامیدند. همینها برپا کردن حزبی را پیش نهادند که نتیجه‌ی آن تشکیل «باهَماد آزادگان» (جمعیت آزادگان) گردید. بدینسان این جمعیت رویه‌ی رسمی یک حزب را بخود گرفت. سپس روزنامه‌ی «پرچم» را که زبان آن حزب بود بنیاد گزاردند که از پنجم بهمن ماه 1320 نخستین شماره‌اش بیرون آمد.
پایان

🔶 گواهی پاکدلانه

🔸 تکه‌ی یک از یک


در آغاز جوانی بسیار متعبد بودم که از کیش پدری کوچکترین دستوری را ترک نگفتمی و با یک حرارت بیمانندی دستورات وارده را بکار بستمی. ولی پس از چندی حال دیگری در خود دیدم که گوئی کسی مرا بداوری خرد می‌خواند. ناچار باورهای خود را تحت بررسی قرار دادم و چون با خرد راست نیامد بیکبار دوری جستم. در اینحال زندگانی من بطور سرگردانی بود و درمیان سرگردانی نیز جویای چیزی می‌بودم که نمی‌دانستم چیست و همچنین روانم ناآرام می‌بود و چون زادگاه و زیستگاه من در نقطه‌ی تاریکی بود بجز کتابهای عادی در دسترس نمی‌بود. کتابهایی را از اخبار و تفسیر و قرآن تحت مطالعه قرار دادم و در پایان هیچ دری برویم گشاده نشد و همچنان گیج و حیرت‌زده ماندم. از شدت ناآرامی روان ، زادگاه خود ترک و سفری به اسپهان نمودم و در آنجا بتوسط آشنایانی تمام دستگاه‌های دینی را یکی پس از دیگری بررسی نمودم و در هیچ کدام راهی که خردپذیر باشد و مرا قانع کند ندیدم و پس از چهار سال کوشش و جستجو همان طور سرگردان بودم تا این اواخر که منتقل به چهارمحال شدم و پیوسته از پندارپرستی و کارهایی که مردم روستایی دین می‌پنداشته‌اند دهشتناک بودم بحدی این اندوه دلم را فروگرفت که جهان باین بزرگی و روشنی در نظرم همچون زندان تنگ و تاریکی می‌نمود چرا که نه مرا آن توانایی و نیرو که مردم عامی را از چنین پندارهای بی‌پایی بازدارم و نه احساساتم مرا آرام می‌گزاشت که نادیده انگارم. وقتی از فشار اینگونه اندوه تصمیم گرفتم که بزندگانی خود خاتمه دهم ، زیرا هرچه را می‌دیدم برخلاف عقیده‌ی خود می‌یافتم. اگر دلبستگی بفرزند و همسرم نبود ناچار این اراده را بکار می‌بستم.

میان چنان بیم و امیدی سرگردان و دودل مانده و یک دیگرگونی در خود احساس می‌کردم. بطوری که از جمعیت دوری می‌جستم و دوست می‌داشتم همیشه تنها باشم و بیشتر اوقات ناخواهان باندیشه فرومی‌رفتم. به هر حال نمی‌توانم حالی را که داشتم شرح دهم. در روزهای این چنانی بود که به تأییدات آفریدگار پاک به پیمان راه یافتم و نخست شماره که بدستم رسید شماره‌ی یکم سال هفتم پیمان بود و پس از آن چند شماره از سال ششم پیمان را از آقای عباس هاتفی گرفتم و مخصوصاً گفتارهای «ما چه می‌خواهیم؟» را هر کدام را چند مرتبه بدقت خواندم و یافتم آنچه را که می‌جستم و بخواندن همین چند شماره عقده‌های چندین ساله از دلم گشوده شد و سپاس خدا را که اکنون زندگانی طور دیگر در نظرم جلوه نموده و از یافتن چنین موهبت عظیمی هر ساعت از درون خود تهنیت و تبریک می‌شنوم و چون راز برانگیختگی و حال آینده‌ی جهان را بدیده می‌گیرم این امر بزرگ تاریخی را بسراسر جهانیان عموماً و به تمامی یاران خصوصاً خجسته‌باد می‌گویم و امیدوارم به یاری آفریدگار پاک و توانا به پراکندن آمیغها[=حقایق] باندازه‌ی خود کوشش و جدیت نمایم.

قهفرخ ـ حسین بیضائی


(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی دوم ـ 5 فروردین ماه 1323)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دوم

🔸 پاکخویی ـ 2 (تکه‌ی دو از سه)


مردی را می‌شناسم از شمار پیشوایانست. روزی با من می‌گفت : شاگردانی دارم ، هرچه می‌خواهم بجایی برسند نمی‌رسند. از بهرشان قرآن می‌خوانم ، از حدیث می‌گویم ، از حکمت افلاطون می‌آورم ، از عرفان گفتگو می‌کنم ، مثنوی می‌خوانم ، شاهنامه می‌خوانم ، هرگز اثری ندارد. آنچه می‌شنوند از اینسو گرفته ، از آنسو فراموش می‌نمایند. مرا گله‌ی او شگفت آمد. پاسخی ندادم و پیش خود گفتم : داستان تو داستان آن مادر نادانیست که هر خوردنی می‌دید ، از خشک و تر ، و ترش و شیرین ، و گرم و سرد ، به بچه‌ی خود می‌خورانید و امید داشت فربه خواهد بود و چون می‌دید روزبروز لاغرتر می‌شود نکوهش نموده می‌گفت : ای پسر ، من اینهمه بتو می‌خورانم ، چرا چاق نمی‌شوی؟!.. چرا روزبروز لاغرتر می‌گردی؟! دیگر نمی‌دانست لاغری او از همان خوراکهاست.

دیگری را می‌شناسم می‌گفت : انجمنی داریم ، در آن دسته‌ای را پندآموزی می‌کنم ولی می‌بینم من هرچه را می‌گویم ، ایشان از پیش می‌دانند و من درمانده‌ام که چرا آنها را بکار نمی‌بندند؟! چرا اینهمه سست و بیکاره‌اند؟!

با این نیز خاموشی نمودم و پیش خود افسوسها خوردم. اینان خودشان آلوده‌اند ، دیگران را نیز آلوده می‌خواهند و از نادانی می‌پندارند فَرْهیختارند (مرّبی).

این خود گواهی بزرگیست که اینان می‌پندارند راه فَرهیختن [=تربیت] ، سخن آموختن است و این گمراهی پرزیانتر می‌گردد هنگامی که سخنان پراکنده و آخشیج هم می‌آموزند.

روزی بچه‌ی پانزده‌ساله‌ای را دیدم ، چشمها فرورفته و رنگ زرد شده ، تو گویی از بیماری برخاسته. از برادر بزرگش پرسیدم ، گفت : اندکی بیمار است. سپس این را عنوان گرفته ، از او ستایشها سرود. از چیزهایی که گفت یکی هم این بود : این برادرم را ، پدرم خودش بزرگ نموده. با این کمسالی صدها جمله از شعر و نثر و از عربی و فارسی در سینه دارد و هر گفتگویی که بشود ، از بهر آن گواهی می‌آورد. اگر وارونه‌اش گفتگو شد ، در آنجا نیز گواهی دیگری می‌آورد.

من ندانستم بر بدبختی آن پسر افسوس خورم یا بر نادانی پدر. هزاران کسان این را بزرگترین هنر می‌شمارند که جمله‌هایی را یاد گیرند و در اینجا و آنجا بخوانند و هر پیشامدی کرد ، برای آن جمله‌ای از شعر یا نثر یاد کنند. بر فرزندان خود نیز این هنر را یاد می‌دهند. اینان نیکی را تنها دانستن و گفتن می‌شناسند و دربندِ کار نیستند. این خود یکی از نتیجه‌های پراکنده‌گوییهای پیشینیانست. زیرا در سایه‌ی آن پراکنده‌گوییها دلها را کشته و خردها را سست نموده‌اند. سخنانی که آخشیج یکدیگر باشد و شنونده نتواند آنها را بکار بندد ، ناگزیر این نتیجه را می‌دهد که مردم سخن را تنها برای گفتن خواهند.

اینهمه گفته‌های گوناگون درباره‌ی‌ ناچاری و چاره‌داری (جبر و اختیار) ، مردم کدام یکی را پذیرند؟! (1) آن دستورهای دینی درباره‌ی کار و پیشه و این راهنماییهای صوفیان در زمینه‌ی گوشه‌گیری و بیکاری چگونه باهم می‌سازد؟!.. آنهمه ستایش از باده‌خواری و ریشخند از خرد و اندیشه و مردانگی که خراباتیان کرده‌اند ، دیگر چه جایی برای پندآموزی می‌ماند؟!..

کسی اگر چهار روز در پای هنگامه‌ی درویش بایستد ، گفته‌های او را در این اثر خواهد بود. پس چگونه آن گفته‌ها را اثری در مردم نباشد؟! چیزی که هست اینها چون وارونه‌گوییست ، یکدیگر را سست و دلها را از کار می‌اندازد.

شما کمتر سخنی را پیدا می‌کنید که آخشیج آن را نگفته باشند. از زبان پیغمبر اسلام هر سخنی که آورده‌اند ، وارونه‌ی آن نیز هست. «الفقر فخری» (بیچیزی مایه‌ی سرفرازی منست) یا «الفقر سواد الوجه فی الدارین» (بیچیزی مایه‌ی روسیاهی دو جهان است) چگونه باهم می‌سازد؟!

کسانی عادت دارند که اینگونه گفته‌ها را بگیرند و از بهر هر یکی ، «گزارش»هایی (تأویل) یاد کنند ولی این خود گمراهی دیگر است. سخن آن نیست که معنایش در دلهای دیگران باشد. یک مرد خدایی این نمی‌کند سخنانی بگوید که آن را معنای روشنی نباشد و سپس هر کسی بدلخواه آن را گزارش کند. همه‌ی کوشش او از بهر آنست که رشته در دست مردم نباشد که کار بپراکندگی بینجامد. پس این چیست که راه پراکندگی را با دست خود باز کند؟


👇

پابرگی (از ویراینده) :

1ـ من خود دبیر ادبیات سال آخر دبیرستانم را همیشه بیاد دارم که چندین بار در معنی کردن تکه‌هایی از کتاب درسی (شعر و نثر) و همچنین درمیان شعر و ضرب‌المثل و مثالهایی که می‌آورد جبر در زندگی را نتیجه می‌گرفت و چون پاره‌ای نیز بضد اینها بود آنجا هم معنی «اختیاردار بودن» آدمی را از نوشته‌ها بازمی‌نمود!.. آرزو بدلم ماند که یک بار یک دسته از آن سخنان را راست دانسته و ضد آنها را ناراست و یاوه بنامد. هم آن را با آب و تاب می‌گفت و هم این را.

باشد که خود بآن وارونه‌گوییها پی برده بود ولی زیانکاری آن کتاب و پیشه‌اش را درنمی‌یافت.


.

🔶 نامه‌ی یکی از کشیشان

🔸 تکه‌ی یک از یک


آقای کسروی

مهنامه‌ها و رساله‌های شما را از قبیل شیعیگری ، صوفیگری ، خرد ، اسلام و بنیاد ، و غیره را ملاحظه کرده‌ام و از خرافات مذاهب که ایراد گرفته‌اید خوشم آمد. خواستم نامه‌ی زیر را نویسم. امیدوارم جواب دهید.

پیغمبران هرچه بوده و یا گفته‌اند قصدشان بشر را از راه بدی براه نیکی هدایت کردن بوده است اگرچه خالی از خودپرستی نباشد باز از روی خرد بوده است و اشخاصی که به ایشان گرویده قسمت اعظم‌شان اشخاص بی‌غرض بوده‌اند. رفته‌رفته خرافات دین رو به ازدیاد گزاشته است.

با وجود مربیان و پیغمبران ، بشر چون خودخواه و سودطلب است برای خود عادت بجمع سرمایه چه مشروع و یا غیرمشروع کرده و در فکر خرج کردن آن به نفع خود بوده است. ابداً در فکر دیگران نیست به استثنای عده‌ی قلیل خداشناسان که نفوذ ایشان خیلی جزئی است عموماً در هر دوره مانند امروز رؤسای خانواده و ملت و کشورها سعی می‌کنند از همسایه‌ی ایشان عالی‌تر و بهتر در هر قسمت زندگی کنند. وگرنه وظیفه‌ی خود ایفا نکرده‌اند. صفات حسنه‌ی محبت و درستکاری و عدالت و صلح و رحم باید در راه ترقی ایشان ممانعت ننمایند اگر مانع ترقی و موفقیت ایشان باشند منکر اخلاق حسنه ، محبت و غیره خواهند شد و این رویه که پیش گرفته‌اند دینی‌تر و خردی‌تر می‌پندارند و خودشان را محتاج به نصیحت نمی‌دانند چون ایشان را نمی‌توان قایل به طریقه‌ی دیگر کرد ولو اینکه طریقه‌ی دیگر که غیر از طریقه‌ی خود باشد مستقیماً با صدای خداوند گفته شود چون از تجاوز بحقوق دیگران بخاطر ترقی و موفقیت خشنود و خرد خردها می‌دانند. هرچه اخلاق حسنه نام برید فدیه‌ی ترقی و موفقیت (اگر لازم باشد) خواهند نمود. به نظر این جانب نمی‌توان باین آسانی که شما می‌نویسید ذات خبیث خودخواهی را تغییر کرد.

فرهنگ و شمشیر می‌توانند کاری از پیش ببرند ولی نفوذ شمشیر موقتی است و نفوذ فرهنگ را تدریجی و خیلی ضعیف می‌توان شمرد. اولین چاره‌ی بشر باید از مبداء مدد خواست و اندیشه و سخن و عمل را تعمیر کرد. به فیض روح‌القدس تسلیم شدن چاره‌ی بشر است. فیض خداوند می‌تواند امروز نیز مثل دیروز بکند آنچه مسیح کرده است باید بدانیم برای هر عمل نیک و بد مکافات هست چه در این عالم چه در آخرت.

رضائیه کلپاشین میشائیل شونبی (کشیش)


پرچم : ما شادمانیم که قشه میشائیل کتابهای ما را خوانده. شادمانیم که از آن راه دور آواز بآواز ما انداخته.

قشه میشائیل می‌گوید : آدمی خودخواهی را از سرشت خود دارد و اینست (جز دسته‌ی کمی) دیگران بآسانی نیک نتوانند بود. مگر از «روح‌القدس» یاوری خواسته شود. می‌گوید : «به فیض روح‌القدس تسلیم شدن چاره‌ی بشر است».

این کوتاهشده‌ی گفته‌های قشه میشائیل است و چون از ما پاسخ خواسته بجمله‌های پایین می‌پردازیم :

اینکه «آدمی خودخواهی را از سرشت خود داراست و این سرچشمه‌ی بدیهای او می‌باشد» راست است. ما نیز همین را بارها نوشته‌ایم. ولی ما می‌گوییم : آن «روح‌القدس» که باید از آن یاوری خواست در کالبد خود آدمیست. آن نیرویی که جلو خودخواهی آدمی را تواند گرفت بیرون از خود او نیست.

آفریدگار بدی را با نیکی در سرشت آدمی بهم آمیخته.

قشه میشائیل چون کتابهای ما را خوانده می‌داند که ما آدمی را دارای دو دستگاه جان و روان می‌شناسیم. نیکی آدمی در آنست که روان او نیرومند باشد که بجان و خواهشهای آن چیره درآمده رشته‌ی اختیار آن را بدست گیرد. نیکی آدمی در آنست که براهنمایی خرد زندگی کند. قشه میشائیل می‌نویسد : «نمی‌توان باین آسانی که شما می‌نویسید ذات خبیث خودخواهی را تغییر کرد».

می‌گوییم : ما نمی‌خواهیم خودخواهی را دیگر گردانیم. بلکه می‌خواهیم آن را از چیرگی انداخته روان و خرد را بآن فیروز گردانیم. چون در کتابهامان در این باره سخن بسیار رانده‌ایم در اینجا بآن نمی‌پردازیم.

قشه میشاییل می‌نویسد : «شمشیر و فرهنگ می‌توانند کاری از پیش ببرند ولی نفوذ شمشیر موقتی است و نفوذ فرهنگ را تدریجی و خیلی ضعیف می‌توان شمرد».

می‌گوییم : آنچه کاری از پیش تواند برد «فرهنگ» است. باید جهان را تا آنجا که می‌توان شناخت و بدیگران نیز شناسانید. باید مردمان را از آفریدگار جهان و از خواست او آگاه گردانید. باید آمیغهای زندگانی را روشن گردانید. باید راه خردمندانه‌ای برای زندگی بازنمود. اینهاست آنچه روانها و خردها را نیرومند تواند گردانید و آدمیان را به نیکی کشانید. شمشیر در برابر کسانی تواند بود که از فرهنگ سرپیچند و بآمیغها گردن نگزارند و این دسته نه بسیارند.

👇

قشه میشائیل می‌نویسد : «نفوذ فرهنگ را تدریجی و خیلی ضعیف می‌توان شمرد». سخنیست ناآزموده. همانا قشه‌ی ما فرهنگ را بمعنی عادیش گرفته و خواستش از آن درسهای دبستانها و دانشکده‌هاست. وگرنه چگونه یک کشیش مسیحی فراموش می‌کند پیشرفت تندی را که آموزاکهای مسیح در جهان داشته و هنایش بسیاری را که از آن پدیدار گردیده؟!..


(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی دوم ـ 5 فروردین ماه 1323)


.