پابرگی (از ویراینده) :

1ـ من خود دبیر ادبیات سال آخر دبیرستانم را همیشه بیاد دارم که چندین بار در معنی کردن تکه‌هایی از کتاب درسی (شعر و نثر) و همچنین درمیان شعر و ضرب‌المثل و مثالهایی که می‌آورد جبر در زندگی را نتیجه می‌گرفت و چون پاره‌ای نیز بضد اینها بود آنجا هم معنی «اختیاردار بودن» آدمی را از نوشته‌ها بازمی‌نمود!.. آرزو بدلم ماند که یک بار یک دسته از آن سخنان را راست دانسته و ضد آنها را ناراست و یاوه بنامد. هم آن را با آب و تاب می‌گفت و هم این را.

باشد که خود بآن وارونه‌گوییها پی برده بود ولی زیانکاری آن کتاب و پیشه‌اش را درنمی‌یافت.


.

🔶 نامه‌ی یکی از کشیشان

🔸 تکه‌ی یک از یک


آقای کسروی

مهنامه‌ها و رساله‌های شما را از قبیل شیعیگری ، صوفیگری ، خرد ، اسلام و بنیاد ، و غیره را ملاحظه کرده‌ام و از خرافات مذاهب که ایراد گرفته‌اید خوشم آمد. خواستم نامه‌ی زیر را نویسم. امیدوارم جواب دهید.

پیغمبران هرچه بوده و یا گفته‌اند قصدشان بشر را از راه بدی براه نیکی هدایت کردن بوده است اگرچه خالی از خودپرستی نباشد باز از روی خرد بوده است و اشخاصی که به ایشان گرویده قسمت اعظم‌شان اشخاص بی‌غرض بوده‌اند. رفته‌رفته خرافات دین رو به ازدیاد گزاشته است.

با وجود مربیان و پیغمبران ، بشر چون خودخواه و سودطلب است برای خود عادت بجمع سرمایه چه مشروع و یا غیرمشروع کرده و در فکر خرج کردن آن به نفع خود بوده است. ابداً در فکر دیگران نیست به استثنای عده‌ی قلیل خداشناسان که نفوذ ایشان خیلی جزئی است عموماً در هر دوره مانند امروز رؤسای خانواده و ملت و کشورها سعی می‌کنند از همسایه‌ی ایشان عالی‌تر و بهتر در هر قسمت زندگی کنند. وگرنه وظیفه‌ی خود ایفا نکرده‌اند. صفات حسنه‌ی محبت و درستکاری و عدالت و صلح و رحم باید در راه ترقی ایشان ممانعت ننمایند اگر مانع ترقی و موفقیت ایشان باشند منکر اخلاق حسنه ، محبت و غیره خواهند شد و این رویه که پیش گرفته‌اند دینی‌تر و خردی‌تر می‌پندارند و خودشان را محتاج به نصیحت نمی‌دانند چون ایشان را نمی‌توان قایل به طریقه‌ی دیگر کرد ولو اینکه طریقه‌ی دیگر که غیر از طریقه‌ی خود باشد مستقیماً با صدای خداوند گفته شود چون از تجاوز بحقوق دیگران بخاطر ترقی و موفقیت خشنود و خرد خردها می‌دانند. هرچه اخلاق حسنه نام برید فدیه‌ی ترقی و موفقیت (اگر لازم باشد) خواهند نمود. به نظر این جانب نمی‌توان باین آسانی که شما می‌نویسید ذات خبیث خودخواهی را تغییر کرد.

فرهنگ و شمشیر می‌توانند کاری از پیش ببرند ولی نفوذ شمشیر موقتی است و نفوذ فرهنگ را تدریجی و خیلی ضعیف می‌توان شمرد. اولین چاره‌ی بشر باید از مبداء مدد خواست و اندیشه و سخن و عمل را تعمیر کرد. به فیض روح‌القدس تسلیم شدن چاره‌ی بشر است. فیض خداوند می‌تواند امروز نیز مثل دیروز بکند آنچه مسیح کرده است باید بدانیم برای هر عمل نیک و بد مکافات هست چه در این عالم چه در آخرت.

رضائیه کلپاشین میشائیل شونبی (کشیش)


پرچم : ما شادمانیم که قشه میشائیل کتابهای ما را خوانده. شادمانیم که از آن راه دور آواز بآواز ما انداخته.

قشه میشائیل می‌گوید : آدمی خودخواهی را از سرشت خود دارد و اینست (جز دسته‌ی کمی) دیگران بآسانی نیک نتوانند بود. مگر از «روح‌القدس» یاوری خواسته شود. می‌گوید : «به فیض روح‌القدس تسلیم شدن چاره‌ی بشر است».

این کوتاهشده‌ی گفته‌های قشه میشائیل است و چون از ما پاسخ خواسته بجمله‌های پایین می‌پردازیم :

اینکه «آدمی خودخواهی را از سرشت خود داراست و این سرچشمه‌ی بدیهای او می‌باشد» راست است. ما نیز همین را بارها نوشته‌ایم. ولی ما می‌گوییم : آن «روح‌القدس» که باید از آن یاوری خواست در کالبد خود آدمیست. آن نیرویی که جلو خودخواهی آدمی را تواند گرفت بیرون از خود او نیست.

آفریدگار بدی را با نیکی در سرشت آدمی بهم آمیخته.

قشه میشائیل چون کتابهای ما را خوانده می‌داند که ما آدمی را دارای دو دستگاه جان و روان می‌شناسیم. نیکی آدمی در آنست که روان او نیرومند باشد که بجان و خواهشهای آن چیره درآمده رشته‌ی اختیار آن را بدست گیرد. نیکی آدمی در آنست که براهنمایی خرد زندگی کند. قشه میشائیل می‌نویسد : «نمی‌توان باین آسانی که شما می‌نویسید ذات خبیث خودخواهی را تغییر کرد».

می‌گوییم : ما نمی‌خواهیم خودخواهی را دیگر گردانیم. بلکه می‌خواهیم آن را از چیرگی انداخته روان و خرد را بآن فیروز گردانیم. چون در کتابهامان در این باره سخن بسیار رانده‌ایم در اینجا بآن نمی‌پردازیم.

قشه میشاییل می‌نویسد : «شمشیر و فرهنگ می‌توانند کاری از پیش ببرند ولی نفوذ شمشیر موقتی است و نفوذ فرهنگ را تدریجی و خیلی ضعیف می‌توان شمرد».

می‌گوییم : آنچه کاری از پیش تواند برد «فرهنگ» است. باید جهان را تا آنجا که می‌توان شناخت و بدیگران نیز شناسانید. باید مردمان را از آفریدگار جهان و از خواست او آگاه گردانید. باید آمیغهای زندگانی را روشن گردانید. باید راه خردمندانه‌ای برای زندگی بازنمود. اینهاست آنچه روانها و خردها را نیرومند تواند گردانید و آدمیان را به نیکی کشانید. شمشیر در برابر کسانی تواند بود که از فرهنگ سرپیچند و بآمیغها گردن نگزارند و این دسته نه بسیارند.

👇

قشه میشائیل می‌نویسد : «نفوذ فرهنگ را تدریجی و خیلی ضعیف می‌توان شمرد». سخنیست ناآزموده. همانا قشه‌ی ما فرهنگ را بمعنی عادیش گرفته و خواستش از آن درسهای دبستانها و دانشکده‌هاست. وگرنه چگونه یک کشیش مسیحی فراموش می‌کند پیشرفت تندی را که آموزاکهای مسیح در جهان داشته و هنایش بسیاری را که از آن پدیدار گردیده؟!..


(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی دوم ـ 5 فروردین ماه 1323)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دوم

🔸 پاکخویی ـ 2 (تکه‌ی سه از سه)


روزی با دوستی در انجمنی برخورده با او می‌گفتم : دیروز را می‌خواستم نزد شما بیایم ، میهمانی رسید و نتوانستم. هنوز او پاسخ نداده «دانشمندی!» که همراهش بود چنین سرود : «عرفت الله بفسخ العزائم». گفتم : این سخن بیهوده است. خدا روشنتر از آن می‌باشد که با «فسخ عزایم» (برگشتن از آهنگ خود) بشناسند. وانگاه فسخ عزیمت را چه دلالتی بر هستی خدا هست که چیزهای دیگر را نیست؟! دانشمند چون حکمت خوانده و از عرفان بهره‌ای داشت ، عنوان بدست آورده ، سر گزارش‌گویی را باز کرد. گفتم : اینها چیزهاییست که در مغز شماست ، از این جمله برنمی‌آید و این کار که گفته‌های ناروشنی درمیان باشد و کسانی آنها را گرفته ، از پندار خود معنی برای آنها درست کنند ، بِدان می‌ماند که جویی خشک باشد و کسانی با دست خود ، آب در آن بریزند و سپس از آن ، آب بخورند.

گفته‌های یک برانگیخته‌ی خدایی ارج بسیار دارد. در جهان اگر سخنان گرانبهایی هست ، گفته‌های اینانست. این را هم خوانندگان می‌دانند که ما چه جایگاهی برای پیغمبر بزرگوار اسلام می‌شناسیم و همیشه می‌خواهیم بر استواری دین کوشیم و این را نیز می‌پذیریم که از آن پاکمرد جز از قرآن گفته‌هایی بازمانده بوده لیکن چه باید گفت بر کسانی که با دروغبافیهای خود این سرچشمه را گل‌آلود کرده‌اند. بدآموزان بدنهاد باین بس نکرده‌اند که خودشان راه مردم را بزنند و چندین راه گرفتاری بروی آنان باز کنند. از بهر پیشرفت کار خود صدها بلکه هزارها دروغ از زبان آن پاکمرد ساخته‌اند.

کسانی می‌گویند : ما دروغ از راست جدا می‌کنیم. می‌گویم : چرا تاکنون آن را نکرده‌اید؟! وانگاه این لافی بیش نیست و راه بجایی نمی‌برد. شما چیزهایی را با دلخواه خود سازگار یافته جدا می‌کنید ، دیگری هم چیزهای دیگری را ، از همینجا کار بهم می‌خورد. وانگاه گفته‌هایی که شنوندگان باید راست و دروغ آنها را جدا کنند ، راهنمایی از آن برنمی‌آید.

اگر ما رستگاری توده را می‌خواهیم ، باید یک راه روشن و راستی پیش پای آنان بگزاریم و چنان بکنیم که بچپ و راست نپیچند و از راه کناره نکنند وگرنه با هوسهایی که در نهاد آدمی است و همیشه خوشی و آسودگی خود را می‌خواهد ، با کوچکترین دستاویز از راه برمی‌گردد.

برای مثال یاد می‌کنم : آنهمه ارجی که اسلام بغیرت و مردانگی گزارده ، جنگ با دشمنان را بر هر کس واجب می‌شمرْد و آنهمه دستورها بمردم می‌داد همینکه کسانی پیدا شدند و بدستاویز یک گفته که راست یا دروغ از پیغمبر اسلام در دست داشتند چنین عنوان نمودند که باید با آرزوهای خویشتن جنگید و این جنگ بزرگتر از جنگ با دشمنان می‌باشد ، با یک چنین بهانه‌ی بسیار سستی ملیونها مردم رشته‌ی مردانگی را از دست هشتند و در خانقاهها به تنبلی و تن‌پروری پرداخته نام آن را «جنگ با خویشتن» نهادند. کسانی که بتاریخ آشنا هستند ، می‌دانند که آنچه مسلمانان را از پا انداخته زیر لگد مغول پایمال گردانید همین بیراهی و مانندهای آن بود.

شما اگر کتابهای صوفیان را بخوانید خواهید دید برای هر کدام از آلودگیهای خود گفته‌ای از پیغمبر اسلام بگواهی می‌آورند.

اینهمه راههای گوناگون که میانه‌ی مسلمانان پدید آمده پیروان هر راهی دستاویزها از بهر خویش از زبان آن مرد پاک دارند. آیا همه‌ی اینها درست است؟!.. اگر پاره‌ای راست و پاره‌ای دروغ است به چه راه می‌توان راست از دروغ جدا گردانید؟!..

سخن کوتاه می‌کنیم : دستورهای زندگی که از گذشتگان در دست هست چه بشعر و چه به نثر و چه به تازی و چه بفارسی در آنها مسلمانی و صوفیگری و باطنیگری و خراباتیگری بهم درآمیخته و چون اینها هر کدام راه جدایی بوده و آخشیج یکدیگر بشمار است ، آن دستورها و گفته‌ها نیز همه وارونه‌گوییست و از آنها جز زیان پدید نمی‌آید.

اینگونه گفته‌ها مردم را گیج و درمانده می‌گرداند و یا بیرنگ و دورو بار می‌آورد.


.

🔶 گواهی پاکدلانه

🔸 تکه‌ی یک از یک


یک سال و نیم است که راه رستگاری را دریافته تا توانسته‌ام در راه پیشرفت آن و مبارزه با گمراهیها کوشیده‌ام. اینک نیز پیمان می‌بندم و خدا را گواه می‌گیرم که در راه پاکدینی و خداشناسی و در نبرد با گمراهیها تا اندازه‌ی توانایی خود بکوشم.

شهرضا ـ جعفر افرا


(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی سوم ـ 12 فروردین ماه 1323)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دوم

🔸 پاکخویی ـ 3 (تکه‌ی یک از سه)


2ـ کسانی که در سایه‌ی ایمنی و آزادی زیست کنند چه خواهند دانست قرنهای گذشته چه بوده و چه سختیها و آلودگیها با خود داشته ، ما این را همیشه نوشته‌ایم که چون دین اسلام برخاست چنانکه بایستی بودن خردها نیرو گرفت ، راستیها روشن گردید ، مردمی و مردانگی رواج بسیار یافت ، مردان کاردان و توانا فراوان گردید ، همه‌ی توده‌ها از آن بهره یافتند. ولی این پیشرفت در کار جهان دیر نپاییده از قرن سوم رخنه‌ها در آن پدید آمد. بیخردیها از گوشه و کنار رونمودن گرفت. کشاکشهای بیجا درباره‌ی کیش ، فلسفه‌ی یونان ، صوفیگری ، باطنیگری ، یکی پس از دیگری رواج یافت. بازار گفتگو و پیکار گرم گردید ، خرد پایمال کینه‌توزی و هوسبازی شد. «آیین زندگی» و دستور جهانداری که بنیاد اسلام بود در پرده‌ی فراموشی ماند.

در گرماگرم این آلودگیها از سوی دیگر کار کشور رخنه پذیرفته رشته‌ی آزادی از هم گسیخت. نخست ترکان و پس از ایشان مغولان بخاک اسلام درآمده چیرگی یافتند. مردانگی و گردنفرازی رو بسستی نهاده در زمان مغول بیکبار از میان برخاست و زبونی و خواری جای آنها را گرفت.

اگر بخواهیم گرفتاریهای زمان مغول و پس از آن را بازنماییم چندین صفحه پر خواهد شد. همین اندازه می‌گوییم : سستی خردها با پستی خویها توأم گردید. اندازه‌ی نادانی و آلودگی مردم آنزمان بیش از آنست که بگفتن دانسته شود. کسی تا خویشتن جستجو نکند نخواهد دریافت. در آن قرنها مردانِ بخرد و گردنفراز اگر نایاب نبودند بیگمان بسیار کمیاب بودند. آری بیکبار شیوه‌ی مسلمانی ناپدید نگشته چنانکه در جای دیگری آورده‌ایم در همان قرنهای گرفتاری ، یک رشته نیکیها از دهش ، میهماننوازی و دستگیری مردم از همدیگر میان مردم رواج داشت ولی خرد و مردانگی که ما می‌خواهیم پاک ناپیدا بود.

از زمان دلگداز مغولان می‌گذریم و از قرنهای دیرتر داستانی بگواهی می‌آوریم : تیمور که در خونخواری چندان کمی از چنگیز نداشت و در اسپهان و توس و بغداد و دیگر شهرها جوی خون راه انداخت ، چنین مرد سیاهکاری که هر کس بایستی از او بیزاری جوید و نامش جز بنفرین یاد نکند ، تاریخهایی را که از او نوشته‌اند بخوانید تا بدانید پیشروان و شناختگان چه ستایشها از وی سروده‌اند. او خون بیگناهان می‌ریخت اینان او را «نگهدارنده‌ی دین خدا» می‌نامیدند. این را خود تیمور می‌نگارد که سید شریف جرجانی و دیگران نامه نوشته و او را تازه‌کننده‌ی دین در سر صده‌ی نهم خوانده‌اند و باین کار آنان می‌نازد. (1)

این نمونه‌ی زبونی و خداناشناسی آنزمانهاست. این گناه کوچکی نیست همچون تیمور کسی را تازه‌کننده‌ی دین شماردن. این کار چندین زشتی را دربر دارد و کسی تا زبونی و بیرگی و خداناشناسی را در یکجا نداشته باشد بچنان کاری برنخیزد. این را کسانی کرده‌اند که عنوان پیشوایی داشته‌اند و از هر کدام پندها و راهنماییها در دست است و ما می‌پرسیم آیا از گفته‌های اینان جز زبونی و پستی درس دیگری توان آموختن؟

پاره‌ای چنانکه عادت دارند و هر سخنی را که می‌شنوند فهمیده و نافهمیده خرده بر آن گیرند و یا سخنی از خود برفزایند ، در برابر این گفته‌ها نیز چنین می‌گویند : «آنان ناگزیر بودند ، زمان درخواست آن را داشت» می‌گویم : چه ناگزیری داشتند؟!.. اگر سید شریف و دیگران آن نامه را به تیمور نمی‌نوشتند چه زیانی می‌بردند؟! آیا جز اینست که از پول و اسب و رختی که از تیمور می‌گرفتند بی‌بهره می‌گردیدند؟!.. اگر باین بهانه گناه ایشان توان بخشودن پس دیگر چه گناهی بخشودنی نیست؟!..

وانگاه گیرم که ما از گناه ایشان چشم پوشیدیم دیگر چرا پیشواشان بشماریم؟!.. کسانی که تا این اندازه ناتوان بوده‌اند که نتوانسته‌اند از سود خود چشم پوشند و دامن بگناه نیالایند چه شایسته‌ی پیشوایی باشند؟! چنین بینگارید مردی در بیابان دچار راهزنان گردیده و بهمراهی ایشان براهزنی پرداخته و ما کار را آسان گرفته از گناه او چشم پوشیدیم (باآنکه نباید پوشید) آیا باید پیشوایش هم پنداریم؟! ببینید خردها تا چه اندازه تیره گردیده؟! ببینید در برابر گفته‌های ما چه بهانه‌هایی می‌آورند؟!

کسانی که با زبونی و سرافکندگی می‌ساختند و برهایی از آن نمی‌کوشیدند بلکه با گفتار و با کردار خود ننگ آن را هرچه فزونتر می‌گردانیدند ، گفته‌های آنان نیز آلوده‌ی زبونی خواهد بود و خوانندگان و شنوندگان از آنها جز زبونی و خواری یاد نخواهند گرفت و این بدترین زیانکاریست که ما امروز آن گفته‌ها را نگه داریم و جوانان را از خواندن و یاد گرفتن آنها بازنداریم.

👇

ما ارج زمان خود می‌شناسیم. باید میانه‌ی گذشته و اینزمان سدی پدید آوریم و گرفتاریها و آلودگیهای قرنهای پیشین را در همینجا بپایان رسانیم. این یکی از درخواستهای ماست که همیشه در راه آن می‌کوشیم و از همه‌ی مردان پاکدل چشم یاری داریم.

از نشانه‌های زبونی که در گفتارهای اینان پدیدار است ، یکی جبریگریست که همیشه آن را بمیان می‌کشند و گناهی که از خودشان و از دیگران سر زده بگردن قضا و قدر اندازند. دیگری نکوهش از جهان و زندگیست که پیاپی آن را تکرار کنند و مردم را بگوشه‌نشینی و بیکاری برانگیزند. دیگری ستمکشی و تن به بندگی دادنست که آن را شکیبایی و بردباری نام نهند. از اینگونه بسیار است و ما چون نمی‌توانیم در اینجا گفتگو از آنها بداریم می‌گذریم و می‌گزاریم.

یک کلمه می‌گوییم : کسانی که با زبونی و خواری می‌زیستند هرگز نتوانند آزادگی و گردنفرازی یاد دهند. این بدتر که بیشتر پندآموزیها که در کتابها است از این دوره‌ها بیادگار است و آنچه از قرنهای پیش از زمانهای سرفرازی و آزادی در دست بوده بیشتر آنها را نیز در این قرنها بهم زده‌اند و دست در آنها برده‌اند و با بدآموزیهای خود درآمیخته‌اند. گفته‌های دیگران بماند ، سخنانی که از پیغمبر اسلام و از یاران او بیادگار بوده و خود دستورهای بسیار سودمندی دربر داشته چنانکه گفتیم چندان دروغ بآنها افزوده‌اند که باید از همگی چشم پوشیدن. زیرا اگر یکی را کسی بگیرد و آن را راست بشمارد دیگری آخشیج آن را گرفته راست خواهد شمرد و این خود مایه‌ی کشاکش و پراکندگی خواهد بود. (2)


پابرگیها :

1ـ چنین گفته‌ای میان مسلمانان از دیرباز رواج داشت که باید سر هر صد سال مردی پیدا شود و دین را در جهان تازه گرداند و آن را دوباره رواج دهد و چنین کسی را تازه‌کننده‌ی دین در آن صده می‌نامیدند. سید شریف جرجانی و کسان دیگری از ریزه‌خواران خوان تیمور در صده‌ی نهم او را تازه‌کننده‌ی دین شمرده‌اند و نامه‌ای را که نوشته‌اند ، تیمور در «توزوک» خود آورده.

2ـ باید در این باره بیشتر و گشاده‌تر از این گفتگو کرد. کسانی می‌پندارند که می‌توانند راست یا دروغ این رشته را بازشناسند ولی درست نیست. زیرا اگر چنین راهی درمیان بود پیشینیان این کار را می‌کردند و آنهمه سخنان رسوا را در کتابهای خود گرد نمی‌آوردند. وانگاه کسانی که چنین دعوی را دارند اگر دو تن از ایشان را باهم نشانی و چند سخنی را از آنگونه بمیان آوری خواهی دید که سر هر کدام کشاکش باهم دارند. پس چگونه می‌توان گفت آنها را می‌شناسند؟
این را هم بگوییم که اخبار فقهی از این گفتگوی ما بیرون است و ما را ایرادی بر فقه از این راه نیست بلکه ما فقه اسلامی را گرامی شمرده برآنیم که باید آن را رواج داد. این گفتگوی ما در پیرامون خبرهاییست که در زمینه‌ی کردار و آیین زندگانی و مانند این از پیغمبر بزرگوار و جانشینان او می‌آورند. در این خبرها تا توانسته‌اند دست برده‌اند و تا توانسته‌اند دروغها ساخته بنام پیغمبر و یاران او پراکنده نموده‌اند.

[برای آشنایی با دیدگاههای نویسنده درباره‌ی فقه و حقوق ، کتاب «قانون دادگری» او دیده شود.]


.

🔶 شما اگر ماه را نبینید ماه خود را بشما خواهد نمود

🔸 تکه‌ی یک از یک


یکی از خوانندگان پرچم باداره آمده می‌گوید : «کتاب بهائیگری را خواندم. کتاب بسیار خوبیست. ولی چه سود که محفلها منع کرده‌اند که بهائیان آن را نخوانند. به عقیده‌ی من اگر بخوانند پنجاه در صد خودشان انصاف داده نوشته‌های شما را خواهند پذیرفت ...».

گفتم : اینکه سران بهائی یا شیخی به پیروان خود سپرده‌اند که کتابهای ما را نخوانند داستانش همچون داستان آن مسلمانیست که ماه رمضان فرارسیده و او شنیده بود که هر کسی که ماه نو را دید باید روزه بگیرد. در دل گرفت که بآسمان ننگرد و ماه را نبیند تا ناچار نباشد که روزه بگیرد.

اینبود هیچگاه سر ببالا نمی‌گردانید و بآسمان نمی‌نگریست. ولی چون ماه ، شب بشب بزرگتر می‌گردید و تابش آن بزمین می‌رسید او ناچار می‌شد که بودن ماه را در آسمان بپذیرد. بویژه هنگامی که ماه چهارده شبه گردید که تابش آن سراسر زمین را فراگرفت.

آنان که می‌سپارند که پیروانشان کتابهای ما را نخوانند :

نخست ، همین نشان شکست ایشانست.

دوم ، همین وا خواهد داشت بسیاری را که بجستجو درآیند و کتابهای ما را هوشیارانه‌تر از دیگران خوانند.

سوم ، پیروان ایشان نخواندند نخوانند. دیگران که می‌خوانند از بیپایی کیشهای ایشان آگاهی خواهند یافت و در همه جا به رخ ایشان خواهند کشید.

چهارم ، این یک جنبشیست که برخاسته و خواست ما آنست که این پراکندگیها که درمیان ایرانیانست با داوری خرد پایان پذیرد. ما سخنانی را که می‌گوییم به هر یکی استوارترین دلیلها را یاد می‌کنیم. پس بیگفتگوست که تکان سختی پدید خواهد آمد و کسانی که گردن بدلیل نمی‌گزارند و بروی گمراهیهای خود ایستادگی نشان می‌دهند در دیده‌ها خوار خواهند گردید. مردم آنان را دشمن پیشرفت کشور و توده خواهند شناخت. پس ، از نخواندن کتابهای ما جز زیان چه نتیجه خواهد بود؟!.

پنجم ، آیا این خود زیانکاری نیست که کسی نخواهد راستیها را بشناسد و از کجیها بیرون آید؟. آیا زیانکاری نیست که کسی درمیان تاریکی پافشارد و از آمدن بمیان روشنایی گریزان باشد؟.. نمی‌دانم چرا اینها را نمی‌اندیشند؟!.


(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی سوم ـ 12 فروردین ماه 1323)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دوم

🔸 پاکخویی ـ 3 (تکه‌ی دو از سه)


3ـ همیشه باید جدایی گزاشت میانه‌ی کسانی که گاهی بهوس و یا بخودنمایی پندی بر زبان رانند و چون غم مردم نخورند و پایه‌ای برای کار خود ندارند هر زمان سخن دیگرگونه نمایند : آنچه در اینجا گفته‌اند در جای دیگر وارونه‌ی آن را گویند ، آنچه امروز سروده‌اند فردا آن را فراموش سازند ؛ با نیکمردانی که غم مردم خورند و در اندرزی که سرایند رستگاری جهان را خواهند ، از زیان نترسند و پروای سود نکنند ، آنچه گفتند هرگز فراموش نکنند و چیزی بآخشیج آن نگویند.

این دو دسته از هم جداست. چنانکه در پزشکی پیره‌زنان و پیره‌مردانی را که به هر رنجوری رسند بنادانی درمانی گویند بپای پزشکان نتواند برد ، پندآموزی نیز این حال را دارد. هوسکاران نادان را با غمخواران جهان یکسان نتوان شمرد.

آن دسته همیشه هستند و جز یکمشت خودنمایان بلهوس نیستند و این گناه ایشان است که هوسکاری را در این راه بکار می‌برند و مایه‌ی گمراهی و سرگردانی مردم می‌شوند. بدان می‌ماند کسانی بر سر سه‌راهها و چهارراهها بایستند و با راهروان بر سر بازی و شوخی باشند که چون یکی می‌رسد ، گاهی اینسو را نشان دهند ، گاهی آنسو را نمایند و از گمراهی و سرگردانی ایشان دلخوشی نمایند.

این خود گرفتاریست که در یک توده گفتگو از نیک و بدِ زندگانی و سخنرانی از خویهای ستوده و ناستوده را آسان گیرند و هر کس بتواند بآن پردازد. یک دسته آن را راه روزی گیرند و از بهرِ گرمی بازار هر روز سخن رنگین دیگری رانند و همیشه دربند خوشایند مردم باشند. یک دسته آن را زمینه‌ی سخنبافی و قافیه‌پردازی گردانند و با اندیشه‌ی کوتاه خود گفته‌هایی پدید آورند. چنین کاری زیانهای بسیار بزرگی در دنبال خود خواهد داشت و پایان آن نابودی توده خواهد بود.

مردم بیش از همه به پندآموزان نیاز دارند. گذشته از برانگیختگان خدا که بنیاد رستگاری را گزارند و راه بروی مردمان باز کنند ، کسانی هم باید همواره میان مردمان باشند و گمراهان را براه بازآرند و به نادانان دستور راه رفتن آموزند. بچنین راهنمایانی همیشه نیاز هست ولیکن کسانی باید که پاکدل باشند و راستی غم توده را خورده درپی رستگاری آنان باشند و از هوسکاری و خودنمایی دوری گیرند. در قرنهای گذشته چنین کسانی بسیار کم بوده‌اند و بیشتر کسانی که عنوان پیشوایی داشته‌اند و هر یکی گفته‌هایی بازگزارده‌اند ، جز هوسبازان و خودنمایان نبوده‌اند و از گفته‌ها و نوشته‌هاشان جز سود خود نجسته‌اند.

چه دلیلی بهتر از اینکه بیشتر ایشان به هر راهی درآمده‌اند و هرگونه رنگی بخود گرفته‌اند. کسی که براهنمایی مردم برمی‌خیزد ، نخست باید یک راهی را برگزیند و خویشتن آن را پیماید تا بتواند دیگران را هم بدان خواند. ولی اینان چنین راهی را نداشته‌اند و هر یکی مسلمانی را با صوفیگری یا با فلسفه بهم درآمیخته و چیزهایی نیز از خود بر آنها افزوده بودند. اینکه آقای مدرسی بر پاره‌ای از پیشینیان پرداختن بستاره‌شناسی و رمل و فال را ایراد گرفته بسیار بجاست. (1) چه آنان اگر بیپایی این چیزها را نمی‌دانسته‌اند چگونه می‌توانند پیشوا و دانشمند بشمار باشند؟ اگر می‌دانستند پس برای چه بآنها پرداخته‌اند؟.. راستی هم اینست که آنان بی‌بنیادی اینها را می‌دانستند ولی از آنجا که مردمان بویژه فرمانروایان و توانگران دلبستگی باین چیزها داشتند و ارجی بآنها می‌گزاردند ، اینان آنها را دنبال کرده‌اند تا پول بیندوزند و نزد مردم ارجمندتر گردند. (2)

همین رفتار را در زمینه‌ی پندآموزی و نمودن راه دین داشته‌اند و بیش از همه درپی سود خود بوده‌اند. اینان هنوز مردان آبرومندی بوده‌اند و هر کدام کم یا بیش آراستگی داشته‌اند. بماند سخنبافان بی‌آبرو و ستایشگران چاپلوس که هر یکی از آنان نیز گفته‌هایی از خود بازگزارده‌اند.




👇

پابرگیها (از ویراینده) :

1ـ اشاره‌ایست برشته گفتارهای مدرسی چهاردهی در پیمان همان سال شماره‌ی دوم. ایراد مدرسی در آن گفتار به پیشگویی پیشینیان از راه «ستاره‌شماری» است. ستاره‌شماری دانشی نیست و سراسر بیپاست و از آن جز فریبکاری و گمراهی برنخیزد. لیکن ستاره‌شناسی دانش ارجداریست. جدا کردن این دو معنی از هم و واژه‌گزینی برای آنها را کسروی در گفتار ماه دیگر انجام داده. اینست می‌بینیم در اینجا مدرسی و کسروی هر دو همان واژه‌ی ستاره‌شناسی را بکار برده‌اند. ولی پس از این کسروی آنها را هر یک در جای درست خود بکار برده است.

2ـ نوادگان ستاره‌شماران را باید قطبهای صوفیان امروزی و برخی پیشوایان دیگر ـ چه ایرانی و چه بیگانه ـ دانست. هنوز این بیخردیها از جهان رخت برنبسته بلکه باید گفت کمترین تکانی نخورده. هنوز در این روزگار پیشرفت شگفت‌آور دانشها ، پیشگویان بسیاری در این گوشه و آن گوشه‌ی جهان نمودارند و برخی پیروانی نیز دارند. پاره‌ای از آنها سر سال نو مسیحی و پاره‌ای دیگر در هر سال ایرانی یک رشته سخنانی ـ که بیشتر تاریک و ناروشنست ـ بهم بافته بعنوان پیشگوییهای امسال و یا سالهای آینده بیرون می‌دهند. شنیدنیست که مردان و زنان آراسته‌ای با عنوانهای لیسانس و دکتری از این پیشگوییها دنباله‌روی می‌کنند و چشم براه درست درآمدن آنها و بیشتر گردیدن ارج مرشدان خود می‌باشند.


.

🔶 پاسخ یک بهائی بایرادهای ما

🔸 تکه‌ی یک از یک


جمله‌های پایین از کتاب بهائیگریست :

«همان لوح احمد که آن را شاهکار خود شمرده و برای هر بار خواندنش مزد صد شهید نوید داده جمله‌ی نخست او اینست :

هذه ورقة الفردوس تغن علی افنان سدرة البقاء بالحان قدس ملیح.

معنی آنکه : «این برگ بهشت است که آواز خواند بروی شاخه‌های درخت کنار بازماندن (بقاء) با آهنگهای نمکدار پاکی (قدس)».

در این جمله غلطهایی هست. زیرا «تغن» اگر بمعنی «آواز می‌خواند» است بایستی بگوید «تغنی». بایستی بسر «قدس» الف و لام آورد و بگوید «القدس». «ملیح» اگر صفت «الحان» است بایستی بگوید : «ملیحة». از آنسوی خواندن برگ بروی شاخه‌ها چه معنی می‌دهد؟!. آن بلبلست که بروی شاخه‌ها خواند نه برگ. از این گذشته «سدر» درخت کنار است که در عربستان و جاهای بی‌آب پیدا شود و اینکه در قرآن نامش آمده بهر آنست که درخت دیگری در عربستان کمتر شناخته می‌بوده. در ایران که اینهمه درختهای گوناگون می‌باشد و کمتر کسی درخت کنار را دیده چه جای یاد آن می‌بوده؟!. تنها این یکی نیست بیشتر جمله‌هایش از اینگونه است.


یکی از بهائیان که می‌گویند «مبلغ» نیز هست باداره‌ی ما آمده و چنین گفته است : «در اینجا آقای کسروی اشتباه کرده. زیرا «ورقه» با کسر واو است (به وزن سرکه) و خودش بمعنی بلبل است.

دو بار آمده و دارنده‌ی پرچم را ندیده و این پیام را داده و رفته است.

ولی ما «ورقه» بمعنی بلبل در زبان عرب نمی‌شناسیم. یک کلمه‌ی «ورقاء» هست که بمعنی کبوتر می‌باشد.


(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی سوم ـ 12 فروردین ماه 1323)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دوم

🔸 پاکخویی ـ 3 (تکه‌ی سه از سه)


4ـ کسی که پندی می‌سراید باید بیش از همه خودش آن را بکار بندد وگرنه از پند او هرچه سودمند باشد جز زیان نخواهد برخاست. زیرا شنوندگان نه تنها آن را بکار نخواهند بست ، خود چنین خواهند پنداشت پند از بهر گفتن است نه از بهر پذیرفتن و کار بستن ، و هر یکی از ایشان بنوبت خود آن را یاد گرفته بر این و آن خواهند سرود. کم‌کم سراسر توده این حال را پیدا خواهند کرد که همگی پند سرایند و هیچ کسی دربند کار بستن نباشد.

اگر با دیده‌ی خرد بنگریم ، چنین حالی از بدترین بیماریهاست. دردیست که بآسانی درمان نپذیرد و پزشک را بستوه آورد.

چیزیست آزموده : اندرز تا از دل برنخیزد در دل نخواهد نشست و کسی که می‌گوید و نمی‌کند ، مردم نیز سخن او را شنوند و نکنند.

در این باره در جای دیگری سخن گشاده‌تر رانده‌ایم و اینجا بهمین اندازه بس می‌کنیم و آنچه را در آغاز گفتار نوشته‌ایم در اینجا دوباره می‌نویسیم : بجای گفتگو از ستوده‌خویی و نیکوکرداری نخست باید بچاره‌ی این پراکنده‌گوییها که از زمانهای گذشته بازمانده کوشید و دلها را از آنها پیراست وگرنه از گفتگو نتیجه در دست نخواهد بود و کوشش سودی نخواهد داشت.

در این زمینه تاکنون چیزی گفته نشده و ما نیز چندانکه می‌بایست گفتار را دامنه ندادیم ولی می‌دانیم بخردان با اندیشه‌ی خود بما یاری خواهند کرد و در گفتگوهایی که در انجمنها درباره‌ی نگارشهای پیمان پیش می‌آید آنچه را دانند و شناسند بر گفته‌های ما خواهند افزود و زمینه را هرچه روشنتر خواهند گردانید.

این را هم بنگاریم : ما را با خود گذشتگان کاری نیست و بر خود آنان نکوهشی نداریم. کسانی که قرنها پیش از این درگذشته‌‌اند و نیک و بد ایشان با خدا افتاده چه جای آنست ما بستایش یا نکوهش از آنان برخیزیم. ما هرگز بکسان نمی‌پردازیم و این گفتگوها در پیرامون سخنانیست که از ایشان بازمانده و امروز بر سر زبانها و یا بر روی کاغذهاست. از اینها چون زیان می‌زاید همین کار ما را باین گفتگو واداشته است. داستان دلها با دستورها و پندها و گفته‌های دیگری که از قرنهای پیشین بازمانده داستان آبگیر است با لجن و آب بدبو که در آن باشد و تا آبگیر از آن پاک کرده نشود هرچه آب پاکیزه روی آن آید بوی بد خواهد گرفت.

اندیشه‌ها یا پندارهایی چون در دلی جا گرفت آن را آزاد نگزارد و کسی که چیزهای نادرستی را بیاد خود سپرده و بدانها گرویده پس از آن هرچه بشنود و بیاد خود سپارد با آن باورهای نادرست بهم خواهد درآمیخت و هیچگاه سخنی یا دانشی را بسادگی‌ای که دارد در دل جا دادن نخواهد توانست مگر دل از آنها پیراید و همه را بیکبار بیرون سازد و با چنین کاریست که می‌تواند آزادانه دانشی را بیاموزد یا دستوری را فراگیرد.


.

🔶 جنگ با بدیها بخدا پرستیدنست

🔸 تکه‌ی یک از یک


در شماره‌ی گذشته سخن از گوشت خوردن و از ناستودگی آن راندیم. تنها گوشت نخوردن نیست. باید بجانوران سودمند و یا بی‌آزار سروری نمود ، باید نگهبانی کرد. باید بمرغان ترانه‌خوان و قشنگ مهربانی نمود و پشتیبانی نشان داد. باید بفزونی شماره‌ی آنها کوشید.

از آنسو باید بنابودی جانوران زیانمند و آزارا [=موذی] کوشید. باید ریشه‌ی پلنگ و گرگ و شغال و روباه و ماننده‌ی اینها را که ستمگر و ناتوان‌آزارند برانداخت. آنانکه در هوس شکارند بهتر است بجای کشتن قرقاول قشنگ و مرغان بی‌آزار این جانوران تیزدندان دَرا [=همیشه درنده] را بکشند.

باید مار و کژدم و رتیل و مگس و پشه و ساس و شپش و هرچه از اینگونه است از میان برد.

ما نمی‌گوییم کدام جانوران سودمند و کدام زیانمند است. این چیزیست که باید دانشها گوید. آنچه ما می‌گوییم اینست که باید بجانوران سودمند و یا بی‌آزار نگهبانی کرد و با جانوران زیانمند و آزارا و آنچه بدنما و بی‌سود است نبرد کرد و به برانداختن تخم آنها کوشید.

خدا آدمیان را آفریده و این زمین را بدست آنان سپارده ـ بدست آنان سپارده که بیارایند و بپیرایند ، سپارده که بآبادیش کوشند ، سپارده که به نیکیهایش افزایند و از بدیهایش بکاهند.

جنگ با بدیها بخدا پرستیدنست. بارها کسانی از نماز و نیایش می‌پرسند. می‌گویم : پرستش بخدا تنها نماز و نیایش نیست.

نبرد با بیماریها ، کوشش به تندرستی مردم ، پابستگی به پاکی و پاکیزگی ، کشتن جانوران ستمگر و آزارا ، و نبرد با ساس و رتیل و پشه و مگس ، کوشش بآبادی زمین ، بالاتر از همه نبرد با گمراهیها و نادانیها ـ یا یک جمله بگویم : جنگ با بدیها ـ پرستش بخداست و مایه‌ی خشنودی او خواهد بود.


(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی سوم ـ 12 فروردین ماه 1323)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دوم

🔸 پاکخویی ـ 4 (تکه‌ی یک از سه)


در گفتارهای گذشته زیان پراکنده‌‌گوییهای گذشتگان را بازنمودیم و آنچه در این باره می‌توانستیم نگاشتن نگاشتیم. اکنون بر [سر] سخن می‌آییم و بهتر است نخست راز نیکوخویی و بدخویی را نشان داده ، گفتگو را از ریشه‌اش آغاز کنیم :

چنانکه گفته‌ایم ، آدمی دارای دو نهاد است. زیرا از یکسو دارای تن و جانست که از این راه با همه‌ی جانداران یکسان و با آنها همجنس می‌باشد و آنچه آنها دارند ، از دریافت و درخواست و خوی ، این هم دارد. از سوی دیگر دارای روان و خرد است که چیز جداگانه و بیرون از جهان مادّه می‌باشد و این را نیز دریافتها و درخواستهاست. (1)

اینست همیشه در درون آدمی ، میانه‌ی دو نهاد ، کشاکش در کار است و آدمی میان کشاکش افتاده. نکوخویی و بدخویی نیز از اینجا برخاسته.

جانوران ـ از چرندگان و درندگان و پرندگان ـ خیمهایی از ستوده و ناستوده دارند از خشم و کینه و رشک و آز و خودخواهی و برتریفروشی و ناشکیبی و ستمگری و ترس و چاپلوسی و مانند اینها. (اینها خویهای بد آنهاست) و گراییدن نرینه و مادینه بهم ، مهربانی به بچه‌های خود و پرداختن به پرورش آنها ، نبرد با دشمن ، دلیری ، نمک‌شناسی و همچون اینها. (اینها خویهای نیک آنهاست).

آدمیان از همه‌ی این خویها بهره دارند و هر کسی یک رشته از آنها را کم و بیش دارا می‌باشد. گذشته از اینها ، خود او نیز از راه تن و جان ، خیمهایی دارد : از خودنمایی و بیهوده‌گویی و دروغگویی و هوسبازی و دزدی و دغلکاری و دیگر از اینگونه.

از اینسوی ، روان از خیمهای نکوهیده بیزار است و خود همیشه دستورهایی (جز از آنکه درخواست تن و جانست) دهد و در برابر خویهای ناستوده‌ی تنی و جانی ، خویهای آدمیانه پیشنهاد کند. از اینجا آدمی دارای دو رشته خویها از ستوده و ناستوده گردیده.

می‌توان در این زمینه از چندین گوشه گفتگو کرد و بسخنهای درازی پرداخت. ولی ما بهمین اندازه بسنده کرده به نتیجه نزدیکتر می‌شویم.

از آنچه گفتیم دانسته شد خیمهای نکوهیده از نهاد جانوریست و اینست آدمی هر چند از آنها پیراسته گردد ، ارج آدمیگریش بیشتر شود.

ولی کوشش به نکوییِ خویها ، تنها از این راه نیست و یک انگیره‌ی بسیار بزرگ دیگری دارد و آن اینکه خویهای نکوهیده رشته‌ی آسایش را از هم گسلد و جهان را از پیشرفت بازدارد. آدمیان که باید باهم زیست کنند و دست بهم داده کار زندگی را پیش برند ، اگر گروهی گرفتار خشم و رشک و کینه و خودنمایی شدند و یا آزمندانی و ستمگرانی از میان ایشان برخاست و یا دزدان و دغلکاران فراوان شدند ، زندگی بر آن گروه تلخ شده کمتر روی آسایش بینند و همواره گرفتار کشاکش و زد و خورد باشند. اگر در گروهی ترس و ناشکیبی و چاپلوسی و اینگونه فرومایگیها رواج گرفت ، همیشه زبون ستمگران و چیره‌دستان باشند و از پیشرفت بازمانند. همچنین است دیگر خویهای نکوهیده که هر کدام زیانهایی را با خود دارد و ما در جای خود آنها را بازخواهیم نمود. کشاکش با خیمهای ناستوده بیشتر از این راه و اینست هر خویی را باید در ترازوی سود و زیان زندگی سنجیدن.


پابرگی :
1ـ در شماره‌ی نهم پارسال گفتاری بنام «جان و روان» نوشته روشن ساخته‌ایم که روان جز از جان می‌باشد. آنچه در آن گفتار نوشته شده همگی راست است و این زمینه درست روشن گردیده.
[خوانندگان در این باره توانند کتاب «در پیرامون روان» را بخوانند.]


.

🔶 کنگره خود بخود برپاست

🔸 تکه‌ی یک از یک


یکی از خوانندگان پرچم می‌نویسد : «بهتر است در ایران کنگره‌ای برای مذاهب تشکیل یابد که نمایندگان هر مذهبی در آن شرکت کنند و هر یکی مذهب خود را شرح داده دلیلهای خود را ذکر کنند که مردم قضاوت نمایند و هر کدام را که با اکثریت قبول کردند مذهب عمومی و رسمی ایران باشد».

می‌گوییم : آن کنگره خود بخود برپاست. در نتیجه‌ی کتابهایی که ما نوشته بچاپ رسانیده‌ایم که از یکسو معنی راست دین را روشن گردانیده‌ایم و از یکسو از یکایک کیشهای ایران و از گمراهیهای دیگری که هست بسخن پرداخته ایرادهای روشن بسیار به هر کدام گرفته‌ایم و این کتابها در سراسر کشور پراکنده شده ، نتیجه‌ی این کار آنست که انبوه مردم ایران خود را با یک رشته حقایقی روبرو می‌یابند و درباره‌ی آنها می‌اندیشند و گفتگو می‌کنند ، و بسیاری از ایشان این حقایق را پذیرفته از دور و نزدیک با ما هم‌آواز می‌گردند.

این یک تکانیست که پدید آمده و بخواست خدا دو یا سه سالی نخواهد گذشت که در این کشور همه‌ی خردمندان و پاکدلان در یک راه گرد آیند و این پراکندگیها که امروز هست از میان برخیزد.

این کار جز از این راه انجام نتوانستی گرفت. آن کنگره بدانسان که آرزو می‌رفت نه توانستی بود و نه اگر بودی نتیجه‌ای از آن توانستی برخاست.


(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی سوم ـ 12 فروردین ماه 1323)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دوم

🔸 پاکخویی ـ 4 (تکه‌ی دو از سه)


کنون بگویم راه این کار چیست؟.. این را مردم آسان می‌شمارند و هر کس گفتگو از آن می‌دارد و ما گفتیم کار بس دشواریست. در این زمینه باید گفتگو را بر روی پایه‌ای گزاشت و همه‌ی خویها را یکجا در دیده گرفت و نیک و بد را از هم جدا گردانید و از بهر هر کدام اندازه نشان داد و این را باید از راه دین بدست آورد. (1) دیگران سخن به گزافه رانند و وارونه‌گوییها کنند و با گفته‌ی بیپا و بی‌پایه‌ی خود ، مردم را گیج سازند. چنانکه در گفتارهای پیش این را روشن گردانیده‌ایم.

این گام نخست است. در گام دوم باید خردها را تکان داد و از سستی بیرون آورد و روانها را از بیماری رها گردانید تا راستیها را دریابند و نیک و بد را بشناسند و به نیکها ارج گزارند. وگرنه از شمردن خویهای ستوده و یاد دادن آنها ، نتیجه‌ای بدست نیاید.

گروهی که بسستی خرد و بیماری روان گرفتارند اگرهم نیکیها را بشناسند و با زبان ، ستایش آنها کنند ، چون هنگام کار رسید ، آن یارایی در خود نیابند که آنها را بکار بندند. بگفتگو از درستی پردازند ولی آن را دستاویز برای دزدی کنند. در ستایش گردنفرازی و بی‌نیازی گفتار نویسند ، لیکن آن را سرمایه‌ی گدایی گیرند. این چیزیست که ما همیشه با دیده می‌بینیم.

تاریخ گواهست که همواره در توده‌ها ، جنبش خرد با رواج خویهای ستوده توأم بوده. در یونان و روم چنانکه از یکسو خردها تکان خورد و زندگانی راه دیگری گرفت ، خویها نیز پیراسته گردیده ، دلیری و درستی و گردنفرازی و دستگیری از بینوایان و مانند اینها رواج یافت. در جنبش اسلامی نیز چنین رخ داد.

داستان لئونیداس ، پادشاه اسپارت را شنیده‌اید. در لشکرکشی خشایارشا این مرد با سپاه یونان نگهداری تنگه‌ی ترموپولای [Thermopylae] را داشت و چون ایرانیان از کوه گذشته ، پشت سر او را نیز گرفتند و یونانیان ناگزیر بودند بگریزند و جان بدر برند و یا بجنگ ایستاده کشته شوند ، لئونیداس انبوهی را از یونانیان بخانه‌هاشان فرستاد و خویشتن با چند صد تن ، پایدار ایستاده مردانه جنگیدند و همگی کشته شدند. این کار چرا کردند؟!. این جانبازی و مردانگیِ بسیار بزرگیست ، چگونه بدان آسانی انجام دادند؟! چرا نگریختند؟!. چرا جان بدر نبردند؟!.. این راست است در قانون اسپارت گریختن از جنگ گناه سختی بود و لئونیداس و یاران اسپارتیش اگر می‌گریختند ، کیفر سختی می‌دیدند. لیکن لئونیداس می‌توانست از خشایارشا زینهار خواهد. اگر چنین کاری می‌کرد همیشه پیش ایرانیان گرامی بود و بهترین نوازشها را می‌دید ، پس چرا این را نکرد و مرگ را بهتر دانست؟.. زیرا او خردِ درست داشت و نیک می‌دانست که زندگی جاویدانی نیست و هر کسی دیر یا زود از اینجهان رخت خواهد بربست و چند سال زندگانی را که پس از آن توانستی زیست با بدنامی برابر نمی‌گرفت و گردنفرازی و نیکنامی در پیش او چندان ارجمند بود که جان باختن در راه آن را گوارا می‌شمرد.

این جز در سایه‌ی درستی روان نتواند بود. نمی‌گویم یونانیان همه‌ی راستیها را می‌دانستند. می‌گویم : آنها را که می‌دانستند درست می‌دانستند و ارجش می‌شناختند و از درستیِ روان آسان بکار می‌بستند. همین بود حال رومیان.


پابرگی :
1ـ این را در جای دیگری روشن خواهیم ساخت که چند چیزست که جز برگزیدگانی از آن گفتگو نتوانند داشت و دیگران دچار لغزشهای بزرگ شوند و اینگونه چیزهاست که دین نامیده می‌شود. زمینه‌ی نیکوخویی و بدخویی نیز از آنهاست.


.

🔶 ما نباید درپی رنجشهای خود باشیم

🔸 تکه‌ی یک از یک


چون در شماره‌ی دوم پرچم نامی از آقای محسن صدر [=صدرالاشراف] وزیر گذشته‌ی دادگستری برده بودیم یکی از آشنایان نامه‌ای نوشته و یک رشته کارهای بدی از وزیر نامبرده شمرده از جمله چنین نوشته : «برادر خود ابوالفضل صدر را بمستشاری دیوان کشور نصب نمود» و خواهش کرده که نوشته‌ی او را بچاپ رسانیم.

می‌گوییم : پرچم برای بد نوشتن از این کس و آن کس نیست. این روزنامه (یا هفته‌نامه) برای پیش بردن یک آرمان بسیار بزرگیست که باید آن را دنبال کند و تا تواند بکنار نرود. آنگاه چون آقای محسن صدر در آخرهای وزارتش زیانی بدارنده‌ی این نامه رسانیده (1) ما هرچه درباره‌ی او نویسیم مردم از راه رنجش و زیاندیدگی خواهند دانست. برای ما جز این سزا نیست که درباره‌ی آقای صدر بیکبار خاموشی برگزینیم و چیزی از بد و نیک درباره‌ی او ننویسیم.

اما داستان برادرش ، کاش همه‌ی بدیهای آقای محسن صدر از اینگونه بودی. زیرا آقای ابوالفضل صدر از قاضیان بافهم و نیک دادگستریست و پس از سالیان دراز بدیوان کشور رفته. آقای محسن صدر اگر این کار را بنام برادری هم کرده بد نکرده.

در پایان می‌خواهیم از جناب آقای محسن صدر یک خواهش کنیم ، و آن اینکه کتاب شیعیگری را که مایه‌ی خشم ایشان گردیده و آن را بدادسرا فرستاده‌اند بخوانند ـ و گفته‌های ما را یکایک بداوری خرد سپارند. پیداست که در خواندن نخست ، از گفته‌های ما خواهند رنجید. ولی بآن رنجش گوش ندهند و بار دوم و سوم بخوانند.

اگر آن کتاب با سهشهای کیشی ایشان ناسازگار است کتاب «ورجاوندبنیاد» را که با زبان عادی نیز چاپ یافته است بخوانند. اگر در سراسر نوشته‌های ما ، آقای صدر یک ایرادی توانستند گرفت ، یا یک لغزشی توانستند یافت ما از ایشان سزا خواهیم شمرد که با ما دشمنی نمایند و از آن بدی که کرده‌اند گله نخواهیم داشت.

آقای صدر باید بدانند که خدا به هر کسی ، برای شناختن نیک و بد و راست و کج ، خرد داده و این بدترین زیانکاریست که کسی خرد خود را بکار نیندازد و از آن گوهر گرانبهای خدادادی سود نجوید. بویژه برای ایشان که شصت سال بیشتر دارند و خود مرد بنامی می‌باشند.

اگر ایشان در معنی خرد و درباره‌ی داوری آن نیز تردید دارند ما را در آن باره نیز کتابی هست («در پیرامون خرد») ، توانند آن را نیز بخوانند.

به هر حال ما بایشان پیام داده می‌گوییم :

آقای صدر ، «دیوانه» آن کسیست که خرد خود را بکار نیندازد. «دیوانه» آن کسیست که شصت سال بیشتر زندگی کند و حقایق جهان را نشناسد.


(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی سوم ـ 12 فروردین ماه 1323)


پابرگی (از ویراینده) :
1ـ محسن صدر ، از قضات باغشاه در دوره‌ی «استبداد صغیر» محمدعلی‌شاهی ، نماینده‌ی مجلس و وزیر دو حکومت دیکتاتوری رضاشاه و «دوره‌ی دمکراسی» محمدرضاشاه ، نخست‌وزیر (1324) و سناتور همیشگی و رئیس مجلس سنا ، اندک زمانی پس از بیرون آمدن کتاب شیعیگری ، هنگامی که وزیر دادگستری کابینه‌ی سهیلی بود ، پروانه‌ی وکالت کسروی را «معلق» گردانید و برای کتابهای او آن پرونده‌ی ننگین را پدید آورد. همان پرونده‌ای که بعنوان آن دو سال کسروی را زیر فشار گزارده بدادگاه آورده می‌بردند تا آن رویداد دلگداز بیستم اسفند 1324 را پیش آوردند.


.

محسن صدر

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دوم

🔸 پاکخویی ـ 4 (تکه‌ی سه از سه)


گفتیم داستان نکوخویی و بدخویی داستان کشاکش میانه‌ی روان با تن و جان می‌باشد. پس بیگفتگوست که تا روانها نیرومند نگردند بر تن و جان چیره نتوانند درآمد.

هم گفتیم دوری از خویهای بد از بهر آسایش زندگانیست. پس تا کسی معنی درست زندگانی و سود و زیان آن را نشناسد بآسانی نتواند از بدخوییها دوری گزیند.

سخن کوتاه کنم : تکان خردها مایه‌ی همگی نیکیهاست. در این زمینه نیز پس از شمردن خویهای ستوده و ناستوده و روشن ساختن هر یکی از آنها باید به نیرومندی خردها کوشید تا مردم به نیکیها گرایند و آنها را از روی دلخواه بکار بندند.

گذشته از اینها هر کسی باید در اندیشه‌ی آراستن خویهای خود باشد و همیشه بر خویشتن سرپرستی کند و پاره‌ای خویها که عنوان بیماری را دارد و بآسانی چاره نپذیرد همچون خشم و رشک و تنگدیدگی و شتابکاری و دیگر از اینگونه ، درباره‌ی اینها باید بخود سختی داد و زمان درازی همیشه نگران خویش بود تا از آنها رهایی یافت.

گاهی کسانی می‌گویند خویهای بد چاره ندارد. این را آنان می‌گویند که درباره‌ی نیکوخویی سخنها سروده و کتابها نوشته‌اند و این نمونه‌ی نادانی ایشانست. یک روز هوس می‌کنند به پندآموزی پردازند و آن سخنان را می‌نگارند. روز دیگر بیکبار برگشته می‌گویند : از پند کاری برنخیزد. چنانکه گفته‌ام اینان از یک پیشامد پایه (قاعده) پدید می‌آورند. چنانکه یکی را چون دیدند پند درو نمی‌گیرد و یا فرهنگ (تربیت) سودی نمی‌دهد ، همه را با او در یک ترازو نهاده چنین گویند : خوی بد چاره ندارد. گاهی نیز مثلهایی می‌آورند : مس از سفید کردن سیم نشود. زنگی از شستن سفید نگردد. از اینگونه سخنها.

ولی اینها نادرست است. آری گاهی کسانی از اینکه روانشان بسیار ناتوانست و یا از اینکه پاره‌ای خویهای نکوهیده در نهاد او جایگیر است درخورِ چاره نباشند ولی اینگونه کسان کمند. انبوه مردمان کسانیند که از پرداختن بخود ، از خویهای بد رهایی توانند یافت و بخویهای ستوده آراسته توانند شد.

همه‌ی کوششها نیز درباره‌ی این دسته‌ی انبوه است. زیرا اینان چون به نیکی گراییدند و پیراسته شدند ، بدی یکمشت بدنهاد زیان چندانی نخواهد داشت. در همه‌ی زمانها نیز که جهان به نیکی رسیده ، بیکبار از بدان پیراسته نبوده است.


.

همبسته با گفتار بالا