دسته‌ی دیگری اگرچه دعوای راهنمایی ندارند اینان نیز بدرد بدگویی گرفتارند و همین اندازه می‌خواهند که چهار تن باهم نشینند و پیاپی بدیهای دیگران را شمارند و گله گزارند. بدانسان که پیش از این بازنمودیم. این هم راه دیگری از خودنمایی و برتری‌فروشی است. اگر باریک‌بین شوید پاره‌ای از اینان همینکه بانجمنی یا به بزمی درآیند همچون تشنه‌ای که بآب برسد بی‌تابانه بسخن پردازند و تا دل خود را تهی نسازند خاموش نگردند ولی همینکه گفتند و دل خود را تهی ساختند تو گویی همه چیز درست شد دیگر از جوش افتند.


.

🔶 بهانه‌های بچگانه

🔸 تکه‌ی یک از یک


اگر پدر و مادری ندانند فرزند خود را تربیت کنند آن بچه بی‌ادبانه پیشنهادات پدر و مادر را رد کرده هر زمان بهانه‌ی تازه‌ای می‌سازد و اگر پدر و مادر خریدار نازش باشند پیداست گستاخی را فزونتر می‌کند و چون راه بهانه را بلد نیست مایه‌ی دردسر ایشان می‌شود. پاسخ‌دهندگان آقای کسروی بالاتر از اینگونه بچه‌ها نیستند. همانا آنان به خود فشار می‌آورند که پاسخی جویند چون نمی‌یابند و نیز نمی‌خواهند گواهی پاکدلانه دهند خود را نشنیده می‌نمایند و از گفتگو و بهانه‌های بچگانه و ایرادهای بیجا خودداری نمی‌کنند از جمله مردی هست که بتازگی به آبادان آمده و در دلها جایگاهی پیدا کرده. این مرد شبی در پیرامون گوشتخواری ایراد گرفته همانا در اندیشه‌ی خود نقطه ضعف را پیدا کرده. اینک ایرادش را در این نامه می‌نویسم :

در پاسخ اینکه بشر نباید بیرحمانه جانداران را کشد و برای خود خوراک تهیه کند. می‌گوید : «گیاهان نیز جاندارند و اگر بخواهیم جانداران را بحال خود گزاریم نخست باید جانوران را از خوردن گیاهان بازداریم» این مرد اگر پاکدل بود و می‌خواست از روی پاکدلی بایراد برخیزد می‌توانست بروزنامه نویسد و پاسخ خواهد نه اینکه هر جا میدان را فراخ بیند داد دانشمندی زند. و بنام اینکه پاسخ گفته مردم را فریب دهد. دیگر آنکه این واعظ پیداست از تاریخ طبیعی و اینکه گیاهان تنفس و تغذیه می‌کنند سود جسته و این ایراد را گفته است و این نمی‌داند که گیاهان اگر تنفس می‌کنند ولی همچون جانوران جان ندارند. آن می‌داند که شاخ بریده‌ی درخت با تغذیه و تنفس درختی بزرگ شود و نیز می‌داند که از پای بریده‌ی جانداری جاندار دیگری بوجود نیاید ولی با اینهمه نفهمیده که میان جاندار و گیاه چه جدایی‌ هست. دیگری برای آنکه بهانه گرفته باشد می‌گوید : «با این هوش و ذکاوتی که آقای کسروی دارد بهتر آن بود که اختراعی می‌کرد خود و ایران را سربلند می‌گردانید». بیچاره از شهریگری و زندگی تنها صنعت و اختراع را می‌شناسد. این نفهمیده کسی که بتواند توده را بآیین خدایی راه نماید از هزاران مخترع بالاتر است. این نمی‌داند که اختراع اگر از راه آیین و قانون نباشد زیانش بیش از سودش خواهد بود. راستی را این کسان تاکنون راهها و خویهای پستی داشته و چون اراده‌ی آن را ندارند که براه ورجاوند گروند و خود را پاک گردانند این بهانه‌ها را پیش می‌آورند. بیشتر ایشان پیشه نداشته و از دسترنج دیگران نان می‌خورده‌اند اکنون اگر بخواهند این گفته‌ها را در ظاهر بپذیرند ناچار باید همچون دیگران کار کنند و البته تنبلی مانع خواهد بود پس در این صورت باید بکوشند و هرچه بر زبان آید بگویند تا جایگاه خود را نگه دارند غافل از آنکه تیرشان بسنگ خواهد خورد و هرچه در این زمینه‌ها سخن گویند و بهانه گیرند خود را خوارتر کرده و راه آمیغها را بازتر گردانیده‌اند.

آبادان ـ کاظم افشین


(پرچم هفتگی ـ شماره‌ی هفتم ـ 5 اردی‌بهشت ماه 1323)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دوم

🔸 خویهای پاک ـ 3 (تکه‌ی دو از دو)


درد وارونه‌گویی

یک نکته‌ی دیگری که باید در اینجا نوشت درد «وارونه‌گویی» است که بیشتر این کسان گرفتارند. اگر نیک پایید خواهید دید اینان پایه‌ای برای گفتار خود ندارند و هر زمان رنگ دیگری بسخن خود می‌دهند. پاره‌ای از ایشان در یک نشست وارونه‌گوییها کنند و زشتی آن را درنیابند.

چهار تن که باهم نشسته و سرگرم گفتگو شوند ایشان هوشیار حال خویش نباشند. لیکن اگر کسی از کنار هوشیار ایشان باشد و گفته‌های آنان را یکایک بیاد دارد و باهم بسنجد نیک دریابد که چگونه هر زمان بزمینه‌ی دیگری درآیند و سخنان وارونه‌ی هم بر زبان رانند. مردان چهل‌ساله و پنجاه‌ساله که هر یک خود را دانای بیهمال می‌شمارد در یک ساعت چندین زمینه را بهم درآمیزد و در هر یک سخنانی براند و خودنماییها کند و ناسازگاری آنها را باهم درنیابد.

پاره‌ای برآنند که هرچه شنیدند از در ایستادگی درآیند و خرده‌گیری نمایند اگرچه کار بوارونه‌گویی انجامد. این با بودن آقایان سلطان‌زاده و ملک‌نژاد و مدرسی و فتحی رخ داده که مردی که از نگارشهای پیمان سخن رانده بگمان خود خرده‌گیریها می‌کرد ، در آغازِ گفتار ، هستی خدا را نمی‌پذیرفت و آن را درخور باور کردن نمی‌شناخت ، پس از اندکی آن را فراموش ساخته شگفت‌کاریهایی را که از پاره‌‌ای پیشوایان نوشته‌اند (از زنده گردانیدن مردگان و پیشینگویی و مانند این) راست می‌شمرد و بر کسانی که آنها را باور نمی‌دارند سخت ایراد می‌گرفت. چون گفتیم این سخن با آنچه در آغاز گفتار درباره‌ی آفرینش و آفریدگار می‌گفتی درست نیاید شرمنده گردیده سر بپایین انداخت.

بیشتر اینان سخنی را که عنوان کنند آغاز آن با انجامش آخشیج هم می‌باشد و ما روزی نمی‌گذرد که به یک چنین پراکنده‌گویی دچار نشویم. این سه چهار روز پیش روداده که یکی از آن مردانِ سر بهوا که خود را دانا می‌شمارند پیش من آمده چنین عنوان کرد : «این نکوهشهایی که بر فلسفه می‌کنید شایسته نیست. فیلسوفان مردان بزرگی بودند و ما اگر فلسفه را نداشته باشیم هیچی نداریم ...» من ناگزیر شدم ایرادهایی را که بر فلسفه دارم و در گفتارهایی پیاپی در پیمان نوشته‌ام از بهر ایشان بازگویم. این زمان چنین گفت : «فلسفه آن بزرگی را ندارد که شما این اندازه بآن ارج گزارید و اینهمه ایراد بگیرید ...» از این نادانیش بی‌اندازه رنجیدم و دیگر روا نشماردم با او بسخن پردازم.

اینها نمونه‌ای از وارونه‌گوییهای این کسانست. این از یکسو دلیل بهم خوردن زمینه‌ها و بی‌تکیه‌گاه گردیدن اندیشه‌هاست. در هر رشته‌ای از بس پراکنده‌گوییها شده و سخنان گوناگون بمیان آمده نیک و بد و راست و کج بهم درآمیخته. کسی در مغز خود در هر باره چندین رنگ اندیشه دارد و هر زمان رنگ دیگری را بیرون دهد. از سوی دیگر این دلیل سستی خردها و بیماری روانهاست. یک کسی اگر روانش بیمار نیست خود این دریابد این سخن که می‌رانم با آن که یک ساعت پیش گفتم ناسازگار است و پیش خود شرمنده گردیده لب بندد.

* * *

نیک گفته‌اند : یک ساعت اندیشه بهتر از یک سال کوشش است. این کسان دمی در حال خود بیندیشند و درد خود را شناخته بچاره کوشند! این چیست که هر کس بتنهایی جوش زند و چند سخن نارسایی بر زبان راند؟! این چیست که هر کسی بکوشد و درپی نتیجه نباشد؟! این چیست که هر کس از درد بنالد و هیچگاه در آرزوی چاره نباشد؟!.. اینها همه گرفتاریست. همه بیماریست.

داستان اینان داستان آن گروهیست که راه را گم کرده و به بیابان بیمناکی افتاده‌اند و هر یکی از ایشان رأیی می‌زند و بگمان خود چاره‌ای نشان می‌دهد. ولی هیچ یکی بسخن دیگری گوش نمی‌دهد. همه می‌گویند و هیچ کدام نمی‌شنوند. در همان هنگام بی‌اختیار و توده‌وار گام برمی‌دارند و به یک سوی ناشناس روان هستند.


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی

🔸 یادداشت گردآورنده (تکه‌ی یک از یک)


نام کسروی بگوشها آشناست ـ بویژه در زمینه‌ی تاریخ. در این زمینه او را با کتاب تاریخ مشروطه‌اش می‌شناسند. در هفتاد و اند سالی که از نخستین نشر آن می‌گذرد هر سال پرآوازه‌تر می‌گردد. کتابی که بیگانگان خود بزبانهای عربی و انگلیسی برگردانیده‌اند.

کسروی بتاریخ دلبستگی ویژه‌ای داشت. پژوهشهایی در این زمینه کرده و به یافته‌هایی رسیده که همه ویژه و کمیاب می‌باشد ـ چنانکه در این کتاب خواهید دید.

او استاد تاریخ در دانشکده‌‌ بود. ده سال در دادگستری در بالاترین جایگاهها بعنوان قاضی و دادستان کار ‌کرد. زمانهای بیکاری را بپژوهش و نوشتن نوشتارهایی در زمینه‌های تاریخ ، زبانشناسی و جغرافیای تاریخی پرداخت. شیوه‌ی بررسیها و داوریهای او در تاریخ ، کوشش بازجویان و قاضیان را در یافتن انگیزه‌های یک پیشامد و داوری در آن باره بیاد می‌آورد.

آوازه‌ی او از گفتارها و کتابهایی برخاست که میان سالهای 1301 تا 1309 نوشت. بویژه دفترهایی همچون زبان آذری ، تواریخ طبرستان و یادداشتهای ما ، نامهای شهرها و دیه‌های ایران و شهریاران گمنام او را بآکادمیهای آمریکا ، انگلیس و شوروی شناسانید چنانکه او نخست کس از ایرانیان بود که باندامی چنین انجمنهایی درآمد.

سپس از پژوهشهای دانشی دوری جست و بیشتر بکوششهای اجتماعی پرداخت. در سال 1311 کتاب آیین را انتشار داد که سر و صدای بسیاری در پایتخت کشور براه انداخت. سال دیگر مهنامه‌ی پیمان را بنیاد گزارد و از شماره‌ی یکم آن تاریخ پانصدساله‌ی خوزستان را برویه‌ی (1) کتاب همراه آن مهنامه بخش به بخش بیرون داد. سال دیگر نیز در همان مهنامه تاریخ هجده‌ساله‌ی آذربایگان را آغاز کرد.

آن مهنامه را هفت سال بیرون داد که بیشتر گفتارهایش را خودش می‌نوشت. از سال 1320 روزنامه‌ی پرچم را بنیاد گزارد و تا سال 1324 که سال کشته شدن اوست نزدیک به شصت جلد کتاب از خامه‌اش پدید آمد. این کتابها بیش از همه در زمینه‌های اجتماعی : گرفتاریها و بدبختیهای ایرانیان و شرقیان و راه رهایی از آنها ، می‌باشد.

از هر جُستاری (2) که سخن می‌راند از تاریخچه‌اش آغاز می‌کند. سرگذشتهای خود و دیگران و همچنین داستانهای تاریخی را چاشنی سخنانش می‌سازد. این شیوه‌ی پرداختِ سخن آن را گیرا و آسان‌فهم می‌گرداند. استدلال نیرومند او که در سراسر نوشته‌هایش چشمگیرست ، بخشی در سایه‌ی دلیلهاییست که از تاریخ می‌آورد.

یک دسته از نوشته‌های او یک تاریخ یا تاریخچه‌ی درست (کامل) است مانند تاریخ پانصدساله‌ی خوزستان ، شهریاران گمنام ، شیخ ‌صفی و تبارش و مانندهای آن. یک دسته‌ی دیگر گفتارهایی است که یک یا چند نادانسته‌ای را از تاریخ دانسته می‌گرداند. برای مثال گفتار «ارزش دینار و تومان در قرون مختلفه» و «خاندان پادشاهی جَستانیان». همچنین دسته‌ی دیگر گفتار‌هایی است که از داستانهای تاریخی نتیجه‌گیریهای اجتماعی می‌کند. در اینها گرانیگاهِ نوشته نه تاریخ بلکه جستارهای اجتماعی است ، «حقایق» ارزشمند زندگانیست. برای مثال در کتاب پندارها برای نشان دادن زیانهای «پیشگویی» داستانهایی از تاریخ می‌آورد که هم شیرین است و هم در آن میان بیپا بودن پیشگویی را آشکار می‌گرداند.

در این میان یک گونه نیز آنهایی است که به بنیادهای توده می‌پردازد. چندان که از آنها «حقایق زندگانی» یا «قانونهای اجتماعی» آفتابی می‌گردد. این ارجدارترین سود تاریخ و آن نوشته‌ها پرارجترین گفتارهای او در این زمینه‌ها می‌باشد. برای مثال درمیان آنها گفتارهایی هست که نشان می‌دهد چه ویژگیهایی در توده‌ها بخواری و کدامها بسرفرازیشان می‌انجامد.

خواست از این کتاب گردآوری همه‌ی نوشته‌های کسروی در زمینه‌ی تاریخ نبوده. از اینرو نیمی از آنها در این کتاب نیامده. ما در این کتاب از آن نوشته‌ها سه دسته را گرد آورده‌ایم :

یکم ، دسته‌ای که از دانش تاریخ و شرطهای تاریخنویس سخن می‌راند. دوم ، آن دسته که تاریخچه‌ی دگرگونی اندیشه‌ی ایرانیان را بازمی‌نماید. سوم ، آنهایی که حقایقی را از آیین زندگی توده‌ها ‌بازمی‌نماید و از آنها می‌توان درسهای زندگانی و پندهای بسیار آموخت.

این کتاب آگاهیهای فراوان و پرارجی دارد و به دهها پرسش پاسخ می‌‌دهد که برخی از آنها را در زیر آورده‌ایم :

ـ کارهایی که آدمی می‌کند سرچشمه‌اش چیست؟ ، راهبر آدمی کیست؟

ـ چه خصلتی از آدمی عامل اصلی پیشرفت او بوده؟

ـ پیشرفت و سرفرازی یک توده به چه ویژگیهای اخلاقی بستگی دارد؟


👇

ـ چه شد که یونانِ سرفراز ، یونانی که با همه‌ی کوچکی در برابر ایرانِ نیرومند ایستادگی می‌کرد اسیر مقدونیان گردید؟

ـ پادکار (عکس‌العمل) ایرانیان به یورش عربها چه بود؟

ـ دوره‌هایی از تاریخ ایران که خردها نیرومند بوده کدامست؟

ـ زبونی مسلمانان در برابر مغولان از چه رو بود؟

ـ مغولان چه سیاستی برای سرگرم کردن مردم و جلوگیری از شورش ایشان بکار می‌بستند؟

ـ چرا کیشها پناهگاه بدکاران است؟

ـ خونریزی و ستمهای آخر نادرشاه از چه بود؟

ـ چرا بدآموزيهاي زمان مغول را رواج مي‌دهند؟

ـ چرا شریعت با مشروطه دشمنی کرد؟

ـ یک توده‌ای از چه راهی باید برهایی از درماندگیها کوشد؟

و دهها پرسش و آگاهیهای پرارج دیگر!

پرسشهای بیشتری را در پایان کتاب آورده‌ایم. خوانندگانی که بخواهند دریافت خود را از نوشته‌های کتاب بیازمایند می‌توانند پاسخ خود را به هر پرسش ، با متن کتاب بسنجش کشند.

نهال این گردآوری از شادروان حسین یزدانیان است. او در سال 1346 یک رشته نوشتارهایی را در زمینه‌های تاریخی از مهنامه‌ی پیمان و دیباچه‌ی برخی کتابهای کسروی گرد آورد ولی اجازه‌ی چاپ نیافت تا اینکه در سایه‌ی آزادیِ اندکی که پیش آمده بود توانست آن را در آغاز سال 1357 برویه‌ی کتاب بیرون دهد. نوشتارها در آن کتاب از روی زمان رویدادها درچیده شده بود. در حالی که در این کتاب از روی این فرمول درچیده گردیده : «شناخت گرفتاریهای ایرانیان» + «آشکار گردیدن حقایق زندگی» + «استواری بنیادهای توده». نوشتارهایی نیز افزوده گردیده که در آن نبوده.

کوشاد تلگرام
اردی‌بهشت 1399


پابرگیها :
1ـ رویه (همچون پونه) = شکل ، صورت ، ظاهر
2ـ جُستار (همچون گفتار) = مبحث


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش سوم

🔸 خویهای پاک ـ 4 (تکه‌ی یک از سه)


از چیزهایی که ما پارسال دنبال می‌کردیم یکی زمینه‌ی خویها بود که در شماره‌های سال چهارم در پیرامون آن گفتارهایی نوشته ولی بخود زمینه چندان نپرداختیم. در این سال هم آن را دنبال خواهیم کرد و اینک بگفتگو از آن می‌آغازیم.

در هر چیزی باید گوهر آن را بدست آورد. در اینباره نیز نخست می‌باید دید خویهای نیک و بد از کجا برخاسته؟.. از چیست آدمی دو رشته را باهم دارد؟.. از چیست نتواند همه نیک باشد و خویهای ناستوده را ندارد؟..


خویهای نیک و بد از کجا برخاسته؟..

برای این می‌باید معنی آدمی را دانست ، یا بهتر گویم : می‌باید خود را شناخت. آری : می‌باید خود را شناخت.

کسانی که پیمان را از سالهای پیش می‌خوانند می‌دانند که ما «جان» و «روان» را دو چیز جداگانه ، و آدمی را دارای هر دوی آنها می‌شناسیم و در اینباره گفتارهایی نگاشته‌ایم. در اینجا دوباره بآن نمی‌پردازیم. لیکن بخوانندگان می‌سپاریم آن گفتارها را بخوانند. (1) روشنترین و ساده‌ترین آگاهی درباره‌ی روان همان می‌باشد و بسیاری از دانشهاست که از آن راه بدست می‌آید و بسیاری از تاریکیهاست که از آن راه روشن می‌گردد. ما بسیاری از گفتارهای خود را بر روی آن بنیاد می‌گزاریم ، و در این زمینه‌ی خویهای نیک و بد نیز می‌باید از آن راه پیش آییم.

چنانکه گفته‌ایم آدمی دارای دو سرشت است : سرشت جانی و سرشت روانی. این دو سرشت بهم پیوسته ، بلکه بهم درآمیخته ، چنانکه یکی شمرده می‌شود. ولی هر یکی را خویها و دریافتها و دربایستهای جداگانه می‌باشد.

سرشت جانی ، تن و جانست که جانوران دارند و آدمی از اینرو با آنها یکسانست و بیشتری از خویهای آنها را ـ از خودخواهی و آزمندی و خشم و رشک و خودنمایی و برتری‌فروشی و چیرگی و ستمگری و مانند اینها ـ دارا می‌باشد.

سرشت روانی دستگاه دیگری و تنها آدمی آن را داراست و خرد و فهم و شرم و مانند این از بستگان آن می‌باشد.

سرچشمه‌ی همه‌ی جنبشهای سرشت جانی «خودخواهی» است که هر کس تنها خود را می‌خواهد و همه چیز را از بهر خود می‌خواهد. ولی روان همیشه خواهان نیکی و راستی است و هرگز دربند «خودخواهی» نمی‌باشد.

ببینید : شما می‌شنوید فلان توانگر در هند دست بینوایان را می‌گیرد و از این آگاهی شادمان می‌شوید. می‌شنوید بَهمان مرد مصری راستگوست و از دروغ سخت می‌پرهیزد و او را دوست می‌دارید. بگویید : انگیزه‌ی اینها چیست؟.. از رادمردی آن توانگر هندی و یا از راستگویی این نیکمرد مصری شما را چه سود است؟!..

می‌شنوید دو تن باهم اَنباز [=شریک] بوده‌اند و یکی بر دیگری چیرگی نموده و ستم روا داشته ، و آن ستمگر را دشمن می‌دارید و بر ستمدیده دلسوزی می‌نمایید. بگویید ، این برای چیست؟!..

می‌شنوید فلان کشور بسیار آباد و ایمن است و مردمان در آن آسوده می‌زیند و شادمان گردیده آرزو می‌کنید همه‌ی کشورها چنان باشد. آیا این از چه راه است؟!..

می‌شنوید در نهاوند سیل آمده و مردم را بی‌خانمان ساخته و دلتان سوخته و خود را در تنگی گزارده پول بدستگیری بی‌خانمانان آنجا می‌پردازید و با زیان خود سود آنان را می‌خواهید. این با عنوان خودخواهی چه سازش دارد؟!..

چنانکه در جای دیگری گفته‌ایم یکی از خویهای آدمی راستی‌پرستی اوست که چون سخن راستی را شنید بآن گرود و پروای سود و زیان خود نکند. هرگاه یکی را دید که به نیکی جهان می‌کوشد به یاری او برخیزد و در آن راه جانفشانیها نماید. آیا اینها ز چه روست؟!..

اینها همه از روانست و ما از اینجا می‌گوییم : روان خواهان نیکی و راستی است. آدمی با همه‌ی خویهای جانوری که داراست این نیرو را هم دارد ، و از اینرو ما او را دارای دو سرشت می‌خوانیم.


پابرگی :
1ـ خوانندگان می‌توانند کتاب «در پیرامون روان» را بدست آورده بخوانند.


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش یکم : تاریخ و تاریخنویس)

🔸 دیباچه (تکه‌ی یک از یک)


یکى از باستانى‌ترین علوم تاریخ را باید شمرد. «داستانها و سرگذشتهاى گذشتگان را نگه داشتن» که ما آن را تاریخ مى‌نامیم رسمیست که آدمیان از باستان‌ترین زمانها داشته‌اند. لیکن تا قرنهاى بسیاری یگانه راهِ این کار بیاد سپردن و زبان بزبان بازگفتن بوده که هر حادثه‌ی شگفتى که روى مى‌داده قرنها آن را سینه بسینه نگه داشته زبان بزبان بازمی‌گفته‌اند. شاید هم کسانی آن را پیشه‌ی خود ساخته از این راه روزى درمى‌یافته‌اند چنانکه نمونه‌هاى آن تا زمان ما بازمانده. (1) تاریخهایى که در دست ما هست در بسیارى از آنها گفتگو از زمانهایی می‌شود که خط درمیان نبوده و کسى تاریخ را نمى‌نوشته و ناگزیر است که ‌کسانى آن داستانها را گرد آورده و نگاه مى‌داشته‌اند تا بزمانهاى دیرتر رسانیده‌اند و این‌ خود دلیل آنست که ما گفتیم.

ولى این کار (سینه بسینه نگاه داشتن داستانها و زبان بزبان گفتن آنها) خود راهى براى پیدایش ‌افسانه‌ها بوده و از این راه همه‌ی داستانهاى تاریخى مبدل بافسانه مى‌شده. چه این در سرشت آدمى است که در بازگفتن هر چیزى بى‌اختیار تغییرهایى در آن‌ مى‌دهد و شاخ و برگهایى بر آن مى‌بندد و چه فراوان کسانى که از دروغبافى نیز بازنمى‌ایستند و خبرهاى درازى از خود پدید مى‌آورند. از اینجا تاریخ در آن قرنها حال زشتى داشته است.

شاید کسانى وسیله‌ی دیگرى بکار برده صورت برخى پیشامدهاى مهم را بر سنگى یا چوبى یا فلزى یا پوستى نقش کرده به نگه داشتن آن مى‌کوشیده‌اند. بویژه پادشاهان و فرمانروایان که این وسیله را بیشتر بکار مى‌برده‌اند. ولى باید دانست ‌که زبانِ نقش گنگ است و چندان سودى از آن برنمى‌خیزد و آنگاه چنان کارى در دسترس‌ همه‌ی مردم نبوده ، نیز هر حادثه‌اى درخور نقش کردن نیست.

امروز در کاوشهایى که در ایران و دیگر جاها مى‌شود کوشکها و ساختمانهاى چند هزارساله بیرون مى‌آید و صدها پیکره (2) (صورت) و صدها تندیس (مجسمه) و هزارها و صدهزارها سفال و ابزار و ظرفهاى مسین و سیمین و زرین و مانندهاى اینها در دسترس ماست. ولى چنانکه گفتیم چون زبان آنها گنگ است و جز اندک‌سودى بتاریخ نمى‌رساند و اگرچه کاوشگران و دانشمندان اروپایى از این یادگارهاى قرنهاى باستان مطالب دور و درازی درمی‌یابند و از کیش و آیین مردمان گذشته‌ی باستان گرفته تا رسم عروسیها و سوگواریهاى آنان در زمینه‌ی هر کدام آگاهیهایى مى‌دهند و کتابها در این زمینه‌ها پرداخته‌اند ، لیکن انصاف را بیشتر این آگاهیها جز پندار و انگار نیست که نمى‌توان بآنها اعتماد نمود. مگر در جایى که نوشته‌هایى نیز بدست بیاید و راه بخواندن و فهمیدن آنها یافته شود که در آن حال مطالب روشن و استوارى فهمیده خواهد شد.

کوتاه‌سخن : پیشرفت فن تاریخ را از زمانى باید گرفت که خط اختراع یافته و چیزنویسى ‌رواج گرفته است و نوشتن را باید یگانه‌وسیله‌ی فهم تاریخ‌نویسى دانست. از اینجاست که هر مردمى که رواج خط درمیان آنان زودتر بوده تاریخ ایشان به همان اندازه کهن‌تر خواهد بود. مگر آنکه پیشامدهایى کتابهاى تاریخى آن مردم را از میان برده باشد.

چنانکه این حال ما ایرانیان است که با آنکه از زمانهاى بسیار باستان خط در این سرزمین ما رواج داشته که سنگهاى بیستون و تخت‌جمشید بر این گفته‌ی ما گواه است و آنگاه همه مى‌دانیم‌ که آن پادشاهى پهناور مادان و هخامنشیان و روابطى که این فرمانروایان با پادشاهیهاى دیگر داشته‌اند و همیشه نامه‌نویسیها مى‌کرده‌اند خود رواج خط را در این کشور دربایست داشته ‌است. با اینحال از دوره‌هاى پیش از اسلام ایران هرگز کتابى که ارزش تاریخى داشته باشد بدست ما نرسیده و این خود از شگفتترین داستانهاست که از آنهمه قرنها هرگز خبر درستى ‌نزد خود ایرانیان پیدا نمى‌شده. نه اینکه کسى در ایران تاریخ ننوشته بوده ، بلکه ما آگاهى‌ درستى داریم که ایرانیان کتابهاى بسیارى در تاریخ داشته‌اند ولى در نتیجه‌ی حوادثى که در اینجا مجال یاد آنها را نداریم از میان رفته است.

اینست که ما امروز ناگزیریم دست نیاز بسوى مردمان باستان دیگرى که با ایران همسایه ‌بوده یا رابطه‌هاى دیگرى داشته‌اند دراز نماییم. از قبیل یونانیان باستان و رومیان غربى و بوزانتیان و ارمنیان و تازیان و هندیان و آسوریان و دیگران.


👇

پابرگیها :

1ـ در آذربایجان این رسم معروف است که هر حادثه‌ی شگفتی که روی می‌دهد مثلاً جوانی دل بزنی باخته راز او از پرده بیرون می‌افتد و جانفشانیها ازو دیده می‌شود یا کسی در جنگ یا در هر پیشامد دیگری دلیری از خود می‌نماید کسانی بیدرنگ آن حادثه را بشیوه‌ی عامیانه‌ی خود بشعر درآورده در بزمها و قهوه‌خانه‌ها با آواز و سرنا می‌خوانند. این کسان را در تبریز «عاشق» می‌خوانند و تا بیست و سی سال پیش دسته‌ی معروفی بودند ولی رفته‌رفته کمتر شده‌اند.

باید دانست که اصل این رسم در ارمنستان بوده و از آنجا بآذربایجان رسیده. زیرا در ارمنستان این کار بسیار معروفتر بوده و رواج بسیاری داشته که صدها کس از این راه روزی می‌خورده‌اند و راه و رسمی برای خود داشته‌اند. برخی داستانها از اینگونه شهرت بسیار دارد که چاپ یافته. از جمله داستان کور اغلی و عاشق غریب و اصلی و کرم که هم در ارمنی و هم در ترکی چاپ شده است. پیداست که این رسم یادگار و نمونه‌ی کار آن کسان بسیاری است که در زمانهای باستان پیشه‌ی تاریخسرایی داشته‌اند. (کسروی)

2ـ نویسنده چندی پس از این پیکره را بمعنی عکس و رویه (ruye) را بمعنی صورت یا شکل بکار برد.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش سوم

🔸 خویهای پاک ـ 4 (تکه‌ی دو از سه)


باید دانست بیشتر مردم آنچه را که همیشه دیده‌اند و با آن آشنایند از انگیزه‌اش جستجو نکنند و چنین پندارند که همچنان بایستی بود ، و اگر کسی از انگیزه‌ی آن پرسید در شگفت شوند و بَرو خرده گیرند. شما اگر از یک عامی بپرسید : «از چیست در هر بیست‌وچهار ساعت گاهی شب می‌شود و گاهی روز؟..» از این پرسش در شگفت شود و پاسخ دهد : «این هم پرسیدن دارد؟!. پس می‌خواهی چه بشود؟!.». ولی اگر گویید : «بر روی زمین جایی هست که شش ماه یکسره روز است» ، سخت در شگفت شده از انگیزه‌ی آن پرسشها کند.

درباره‌ی این سخنها نیز چون بیشتر مردم بخویها و کارهای خود از نیک و بد خو گرفته‌اند و همیشه با آنها آشنایند انگیزه‌ی آنها را نیندیشند و چنین پندارند که جز اینها نبایستی بود. و ما می‌بینیم گاهی کسانی پاسخهای عامیانه بنگارشهای ما می‌دهند.

هنگامی که ما می‌نویسیم : «از چیست آدمیان با یکدیگر همدردی دارند و به یکی چون گزندی رسید دیگران را دل بدرد آید. لیکن جانوران این همدردی را ندارند؟...» آنان پاسخ داده می‌گویند : «آدمی چنین باشد. پس شما جدایی میانه‌ی آدمی و چهارپایان نمی‌گزارید؟!..» چنین سخن عامیانه را به رخ ما می‌کشند.

امروز یکی از گرفتاریهاست که بسیاری از مردمان با همه‌ی بیمایگی و ندانی خود را دانا می‌شمارند و اینان به هر گفتاری می‌رسند نه درپی آنند که بخوانند و بیندیشند و بفهمند ، بلکه درپی آنند که نافهمیده ، بلکه تا بپایان نخوانده خرده گیرند ، و بر نویسنده‌ی آن ، هر کسی که بود ، برتری فروشند ، و از روی این هوس نادانیست که بدانسان بایرادهای عامیانه برمی‌خیزند.

چیزیست بسیار روشن : هر کاری انگیزه‌ای دارد. این کارهای آدمی نیز بی‌انگیزه نتواند بود ، و ما از این جستجوی خود به یک نتیجه‌ی بس بزرگی می‌رسیم. زیرا یکی از پایه‌های فلسفه‌ی مادّی عنوان «خودخواهی» است. می‌گویند : سرچشمه‌ی همه‌ی کارها در جهان خودخواهی است. هر جنبنده‌ای در جهان تنها خویش را خواهد و همه چیز را از بهر خویش خواهد. پیروان آن فلسفه از روی این عنوان جهان را جز نبردگاهی نمی‌شناسند و زندگی را جز نبرد زندگان نمی‌دانند ، و اینست امید نیکی بجهان نبسته هر کوششی را در راه نیکی آن بیهوده می‌انگارند. نیز جدایی میانه‌ی آدمی و جانوران ننهاده ارجی به خرد نمی‌گزارند ، بلکه هستی خرد را باور نمی‌دارند. جدایی میانه‌ی خویهای نیک و بد نمی‌بینند. بلکه همیشه می‌خواهند خویهای ناستوده را فزونتر گردانند.


.

✴️ با دکانهای بدآموزی و تخدیر چه باید کرد؟!

🖌 کوشاد تلگرام

(بخش 1 از 5)

تاکنون درباره‌ی بدآموزیها دهها گفتار در این کانال آورده نشان داده‌ایم که ‌ علت درماندگی و پس‌ماندگی ایرانیان بیش از همه از آنهاست و بسیاری از شما خوانده و می‌دانید. از شرقشناسانی که با زنده گردانیدن کتابهای شوم زمان مغول ، نگزاشته‌اند آن بدآموزیها فراموش شده از یادها رود نیز بارها یاد کرده‌ایم. همچنین از نقشه‌ی دسته‌ی بدخواهان در ایران که کتابهای زمان مغول را پیاپی چاپ کرده و می‌کنند و برای آنکه آنها از رواج نیفتد نیرنگها می‌سازند بارها سخن بمیان آورده‌ایم.

ما با همه‌ی آن گمراهیهایی که در ایران هست از صوفیگری و شیعیگری و بهاییگری و دیگر کیشها و همچنین خراباتیگری و «ادبیات» ویرانگر زمان مغول و مادیگری با همه می‌نبردیم.

چرا با اینها می‌نبردیم؟!.. زیرا اینها نابود کننده‌ی توده است. اینها سه زیان بزرگ درپی دارند :
نخست ، اینها بدآموزیهاییست که با زندگانی و پیشرفت جهان ناسازگار است و «تا اینها باشد ایرانیان نه از دانشهای اروپا و نه از جنبشهای دیگری که پیش آمده و یا پیش خواهد آمد بهره‌یاب نتوانند بود (چنانکه تاکنون نتوانسته‌اند بهره‌یاب باشند)».

یک صوفی این جهان را هیچ و پوچ و بی‌ارج می‌داند. کتابهای صوفیان پر است از نکوهش جهان که آن را مردار (جیفه) نامیده‌اند. به باور آنان یک صوفی در این جهان باید دامن از زندگانی درچیند.
به باور یک شیعی از ستم و بیدادگری نمی‌توان کاست. ستم هر روز بیشتر شده سراسر جهان را فراخواهد گرفت تا آنکه زمینه‌ی پیدایش و برخاستن امام زمان آماده شود و اوست که جهان را پر از داد و دادگری خواهد گردانید.

یک خراباتی به این باورست که نباید از گذشته یاد کرد ، نباید اندوه فردا را خورد (از دی که گذشت هیچ ازو یاد مکن/ فردا که نیامده است فریاد مکن) به باور او زندگانی جز لذت بردن از «دم» نیست ـ دمی که در آنیم. و اگر چنین لذتی فراهم نباشد باید با می بدست آورد (می خور که ندانی زکجا آمده‌ای / خوش باش چو ندانی به کجا خواهی رفت).

صوفی و شیعی و خراباتی به چیزی که ارج نمی‌نهند بهبود زندگانی است. آنچه در نزد آنان پوچ و بیهوده است کوشش به پیراستن توده و کشور از بدیها و ناپاکیهاست.

همچنانست یک بهایی. زیرا به او گفته شده نباید در سیاست دخالت کند. همچنین میهن‌پرستی در نزد او نکوهیده است (لیس الفخر لمن یحب الوطن بل لمن یحب العالم)[1] . آیا از پیروان چنین کیشی می‌توان چشم داشت که به نیکی کشور بکوشند؟!.

دیگر کیشهای چهاردهگانه‌ی ایران نیز به همین سان است. در آنها نیز زندگانی جز یک رشته مراسم و آیینهای زیانمند نیست. آیینهایی که همه را باید بت‌پرستی شمارد. اینست که می‌گوییم این کیشها با زندگانی ناسازگارند.

همچنین کشورهای اسلامی از دیرباز همه به گمراهیهای چندی همچون فلسفه‌ی کهن یونان و باطنیگری و جبریگری دچار بوده‌اند. اینها نیز از آلودگیهاییست که در ایران بوده و قرنها سرچشمه‌ی آشفتگی مغزها و مایه‌ی غیرت‌کشی بوده‌اند. بویژه چون در ایران شعر و شاعری رواج یافته ، شاعران که درپی مضمون هستند ، گمراهیها و بدآموزیهایی که یاد شد در شعرها آورده به رواج آنها دو چندان افزوده‌اند. اینست در میان دیوان شاعران کمتر یکی را توان یافت که از چنان آلودگیهایی پاک باشد.
زیان دوم آنکه اینها مایه‌ی چندتیرگی مردمست و یک توده را از هم پراکنده ، و دشمنی بمیان آنها انداخته است ـ دشمنی شیعی با سنی ، شیعی با صوفی و بهائی ، دشمنی خراباتی با صوفی ، همچنان دیگر دوتیرگیها. دوتیرگی و چندتیرگی دشمن همدستی است. با بودن چنین دوتیرگیهایی در ایران همدستی مردم با یکدیگر دشوار می‌باشد.

سوم ، «اینها چون درمیان خود باهم ناسازگار است ، هر کسی که چند رشته از آنها را فرامی‌گیرد و در مغز خود جا می‌دهد (مثلاً شیعیگری را با صوفیگری باهم می‌گیرد) ، این مایه‌ی سرگیجی او گردیده فهم و خرد او را از کار می‌اندازد».

از اینجاست که دیوانهای شاعران ایران از زیانمندترین کتابهاست. چه آنها چند رشته از این بدآموزیها را یکجا در خود می‌دارد و هر کسی به آنها بپردازد چند رشته بدآموزی را یکجا در مغز خود جا خواهد داد. مثلاً در دیوان حافظ بدآموزیهای زیر بقالب شعر ریخته شده :
فلسفه‌ی یونان ، صوفیگری ، خراباتیگری ، جبریگری ، منجّمی ، افسانه‌هایی که پیش از اسلام در میان ایرانیان بوده (از داستان خضر و اسکندر و جام جم و مانند اینها).

این گمراهیها سد راه رستگاری ایرانیانست. باید این سد را شکست تا بتوان پیش رفت. اینها هر کدام دکانیست و دکانداران و پیشوایانی برای خود دارد. مردم چون از کم‌سالی چشم باز کرده اینها را دیده‌اند ، به آنها خو گرفته کمتر یکی زیانش را دانسته‌اند.

[1] : معنی : این نه میهن‌دوستی بلکه جهان‌دوستی است که مایه‌ی سرفرازی می‌باشد.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش یکم : تاریخ و تاریخنویس)

🔸 1ـ1) سه پایگاه تاریخ (تکه‌ی یک از یک)


خوانندگان می‌دانند ما تاریخ را دوست می‌داریم و هوادار رواج آن هستیم لیکن باید دانست خواندن و یا نوشتن تاریخ بچندین گونه تواند بود. روشنتر بگوییم : آن را چندین پایگاه است :


الف ـ لذت بردن از سرگذشتها

پایگاه نخست آنکه خواننده و یا نویسنده تنها بسرگذشت و یا پیشامد پردازد و لذت و خوشی را خواستار باشد. آدمی از تماشای پیشامدها و از شنیدن و گفتن آنها لذت برد و این در نهاد او نهاده. هر کجا که پیشامد شگفتی بود مردم بتماشا ایستند. اگر کسی داستانی سراید همگی بآن گوش دهند. دو تن که بهم می‌رسند پیش از همه جستجوی آگاهی تازه کنند. از اینجاست در پاره‌ای زبانها (یکی در انگلیسی) «تازه» بمعنی آگاهی می‌آید. در زبان ما نیز همین حال خواهد بود. اینکه ‌امروز هر کسی چون بدیگری می‌رسد می‌پرسد : «تازه چه داری؟..» کم‌کم از این آن پیدا خواهد شد که تازه بمعنی آگاهی آید.

اینگونه تاریخ‌خوانی اگر سودی ندارد زیان هم از آن برنیاید و بهتر از گفتگوهای بیجا و افسانه‌خوانیست. ولی نوشتن آن بیگمان سود نیز دارد. زیرا داستان را نگه داشته نگزارد از میان برود و سرمایه برای نویسندگان پرمایه‌تر و بهتر آماده کند.


ب ـ ستوده‌خویی و آموختن راه فیروزی

پایگاه دوم آنکه یکی بخواهد از پرداختن بسرگذشت مردمان تاریخی پند آموزد و خویهای نیکو یاد گیرد. از لغزشها و بدیهای ایشان اندرز آموخته از آنها پرهیز کند. از فیروزیها و نیکیهایشان درس یاد گرفته به پیروی برخیزد.

اینگونه تاریخ نوشتن و خواندن گذشته از لذت و خوشی سود بزرگی را با خود دارد و هر کسی تواند از این راه نیکخویی فراگیرد و خویشتن را آراسته و پیراسته گرداند. آدمی از رفتار و کردار مردان بزرگ بتکان آید و یکی از راههای پیراستن خویها همین باشد.

کسانی این نتیجه را از افسانه‌های ساختگی (رُمان) جویند. ولی چشمداشت بیهوده‌ایست. چیزی را که شنونده و خواننده راست نمی‌شمارد و باور ندارد چه تکانی در دل پدید خواهد آورد؟.. اگر گاهی تکانی پدید آورد چیز پایداری نخواهد بود. در حالی که ‌اینهمه داستانهای فراوان تاریخی هست چه نیازی بافسانه است؟!.

اگر کسی تاریخ را از این دیده نگارد باید بیش از همه به نشان دادن خویهای نیکو و بد مردمان بپردازد و رفتار و کردار آنها را درست روشن گرداند ولی براستی و سادگی نه از روی گزافه‌ گفتن و فزودن و کاستن. ... باید تاریخنگار پست و فرومایه نباشد و این بتواند که بر پستیهای دیگران خرده گیرد و نکوهش کند.


پ ـ شناختن آیین زندگانی و راه جهانداری

پایگاه سوم آنکه کسی تاریخ را از بهر شناختن آیین زندگانی و راه جهانداری بخواند و این را بخواهد که پیشامدها را درست بسنجد و پیوستگی آنها را به یکدیگر بشناسد و نتیجه‌ی آنها را بدست آورد. کارهای جهان همه بهم پیوسته. آنچه ‌امروز رخ می‌دهد نتیجه‌ی کارهاییست که دیروز رخ داده. فیروزیها و خرسندیها و گرفتاریها و بدبختیها هیچ کدام بی‌انگیزه نیست. اگرچه آدمی این نتواند همه‌ی اینها را از روی بینش و آگاهی درست دریابد و ریشه و انگیزه‌ی هر پیشامدی را بیگمان بشناسد و جهان را که همچون دریایی همواره در جنبش و تکانست با اندیشه فراگیرد. چه ‌این کاری ناشدنیست (چنانکه با دیده همه‌ی جهان را نتوان دید با اندیشه همه‌ی آن را نتوان یافت) هرچه هست این اندازه می‌توان که درسهایی فراگرفت و در زندگانی نابینا نبود. هر کسی هرچه بخردتر بهره‌اش از این کار بیشتر است.

در اینگونه تاریخ‌خوانی بمردان کمتر نگاهی هست. در چنان پهنه‌ی بیکرانی کسانْ بسیار خُرد نمایند. مگر آنان که در سایه‌ی کوششهای بسیار بزرگ خود توانند راه تاریخ را بپیچانند و تکانی در جهان یا کشور خود پدید آورند و اینگونه مردان بسیار اندکند.

اینگونه تاریخ‌خوانی ارج دیگری دارد و آن که بتاریخ از این دیده بپردازد دانش گرانبهایی در دست کند. برای کسانی که می‌خواهند معنی زندگی را بشناسند چنین کاری بسیار دربایست است. چیزی که هست در کمتر کتابی تاریخ را از این راه دنبال کرده‌اند و از اینجا خواننده باید خویشتن با اندیشه از پیشامدها آن نتیجه را دریابد.

نوشتن تاریخ از این راه کار بسیار دشواریست و این کار هر کسی نیست که از عهده‌ی آن برآید. این پس از آنست که کسی آشنایی به نیک و بد و سود و زیان جهان پیدا کند و از آیین زندگانی آگاه باشد. درمیان همه‌ی کتابهایی که در تاریخ نگاشته شده و در دسترس ماست کمتر یکی این راه را پیش گرفته‌اند و از آنان که آن را پیش گرفته‌اند کمتر یکی از عهده برآمده‌اند.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش سوم

🔸 خویهای پاک ـ 4 (تکه‌ی سه از سه)


این گمراهیها که تاکنون بی‌پاسخ مانده تنها پاسخ درستی که دارد همانست که ما سرشت روانی آدمی را که از «خودخواهی» آزادست و همیشه خواهان راستی و نیکی می‌باشد بآنان بشناسانیم و کارهایی را که آدمی از روی این سرشت انجام می‌دهد یادآوری نماییم تا بیراهی خود را دریابند.

در گفتگو از نیکخویی و بدخویی نیز پایه‌ی سخن همینست. زیرا گذشته از آنکه از این راه انگیزه‌ی خویهای نیک و بد بدست آید کسانی تا معنی آدمیگری را نشناسند و جدایی میانه‌ی آدمی و چهارپایان نگزارند چشم نیکخویی از آنان نتوان داشتن. هرگونه کوشش و گفتاری درباره‌ی نیکی یا رستگاری آدمیان بسته بشناختن گوهر آدمی می‌باشد.

راست است که مردمان ساده نیازی بدانستن اینها ندارند و آنان با همه‌ی بیدانشی از روی دریافتهای خدادادی این دانند که در جهان نیکیها و بدیها باهم توأم است و باید آدمی تا تواند از بدیها دوری گزیند و ما اگر از راهش درآییم بآسانی توانیم این مردمان ساده را به نیکیها رسانیم و از خویهای ناستوده رهاشان گردانیم. سختی اینجاست که دسته‌های انبوهی از سادگی بیرون آمده و آن دریافت خدادادی را از دست هِشته‌اند و از اینسوی بدانشهایی نرسیده‌اند ، و از بهر این کسان است که ما ناگزیریم در گفتگو از خویهای نیک و بد باین زمینه درآییم و روان و خرد را بآنان بشناسانیم. بسیاری از اینان چون گفته‌های فیلسوفان مادّی را شنیده‌اند خرد را باور نمی‌دارند ، جدایی میانه‌ی آدمی و چهارپایان نمی‌گزارند ، و نیک را از بد بازنمی‌شناسند. بارها دیده می‌شود می‌گویند : «من چنین می‌دانم. شما آنچنان می‌دانید بدانید». یا می‌گویند : «هر کسی در اندیشه‌ی خویش آزاد است من این کار را نیک می‌شناسم شما بد می‌شناسید بشناسید». یا می‌گویند : «آدمی هیچگاه نیک نشده و نخواهد شد». از اینگونه سخنان بی‌پایه و زیان‌آور همیشه بر سر زبانهاست. و چون نیک بسنجید همگی از روی گمراهی و سرگردانیست.

بسخن خود بازگردیم : نتیجه‌ی این سخنها آنست که آدمی چون دارای دو سرشت جانی و روانی است از اینرو دارای دو رشته خویهای نیک و بد می‌باشد : خویهای نیک ازآنِ روان و خویهای بد ازآنِ تن و جان ، و این دو سرشت همیشه باهم در نبرد می‌باشند و نیکخویی آدمی بهنگامی است که سرشت روانیش نیرومند باشد.

ببینید : در شهری بینوایانی که هستند هر کسی دلش بآنان سوخته آرزو خواهد کرد دست ایشان را گیرد ، ولی از آنسوی خوی آز که در نهاد هر آدمی نهاده جلو را گرفته چنان خواهد خواست که هر کسی هرچه دارد از بهر خود نگه دارد. کنون اگر کسی را سرشت روانی چیره‌تر و نیرومندتر است گوش بخواهش آز نداده دست بینوایان را خواهد گرفت و چه‌بسا کسانی خود را گرسنه گزارده هرچه می‌دارند بآنان خواهند داد. از آنسوی کسانی را سرشت جانی چیره درآمده از نیکوکاری به بینوایان بازخواهد داشت. همین حالست درباره‌ی همه‌ی نیکیها و بدیها.

از اینجا روشن می‌گردد که نیکخویی با دانستن نیست. بسیاری می‌پندارند همینکه مردم خویهای نیک را شناختند نیکو خواهند گردید ، و اینست بجای هر کاری تنها بشمردن خویهای نیک و خویهای بد و نکوهش کردن از آنها و ستایش نمودن از اینها بسنده می‌کنند. ولی این یک کار بیهوده‌ای بیش نیست. زیرا ما آشکار می‌بینیم که نتیجه‌ای از آن پدیدار نیست. خود بدخویان خویهای نیک و بد را بر سر زبان می‌دارند و خود آنان بر دیگران پندآموزی می‌نمایند. از آنسوی چنانکه بازنمودیم دانستن را اثری درمیان نتواند بود. زیرا چنانکه گفتیم بدخوییها یا بدکرداریها نتیجه‌ی سرشت جانی آدمی است و کسی که سرشت جانی او زورمند است خواه و ناخواه بآن بدیها خواهد برخاست و دانستن جلو آن را نتواند گرفت.

ببینید : دزدان نه اینست که زشتی کار خود را نمی‌دانند. دزدی نه چیزیست که کسی زشتی آن را نداند و از آن ننگش نیاید. بااینهمه چون پایش افتاد خواه و ناخواه خود را آلوده‌ی آن می‌سازند. دروغ را کیست که بد نشمارد و ننکوهد؟!.. بااینهمه انبوه مردمان گرفتار آن می‌باشند. این است می‌گوییم که نیکخویی تنها با دانستن نیست و این راه که بسیاری پیش گرفته‌اند و همیشه با زبان ستایش و نکوهش از نیکخویی و بدخویی می‌نمایند یا کتاب می‌نویسند چندان سودی را دربر نمی‌دارد ، بلکه زیانهایی را با خود می‌دارد. یگانه راهِ نیکی خویها آنست که در آدمیان سرشت روانی نیرومندتر گردد و بر سرشت تن و جان فرمانروا باشد.

خواهید پرسید : از چه راهست که سرشت روانی نیرومندتر گردد و بر سرشت تن و جان فرمانروا باشد؟. ما پاسخ این پرسش را در گفتار دیگری خواهیم داد.


.

✴️ با دکانهای بدآموزی و تخدیر چه باید کرد؟!

🖌 کوشاد تلگرام

(تکه‌ی 2 از 5)

برای بستن این دکانها یکی از دربایستها (الزام) اینست که افزارهای گمراه گردانیدن را از دست دکاندارانشان بگیریم. افزارهای گمراه گردانیدن ، مطبوعاتِ آنانست. همانها که دکانداران برای خفته و درمانده گردانیدن پیروان خود بکار می‌برند. مثلاً کیش شیعی را بدیده گیرید. در این کیش تنها یک کتاب بحار الانوار ملاباقر مجلسی دهها جلد می‌باشد. آیا در سراسر این کتاب یک چیزی که گره‌گشای گرفتاریهای امروز ما باشد می‌توان یافت؟!. کتاب مفاتیح الجنان را که کتاب دعایی بیش نیست ، شیعیان از نادانی در همه جا در کنار کتاب گرامی قرآن می‌گزارند و بر سر هر کاری از آن گشایش می‌طلبند.

در این کیش یک رشته کتابهایی هم از ملایان بزرگ یا «مجتهدان» در دستها هست که همه مایه‌ی کوتاهی خردها و اندیشه‌هاست ـ همان توضیح ‌المسائلها ، همان کتابهای دعا ، همان کتابهایی که از آغاز تا انجام پر از خرافه‌ و بیخردی است.

کتاب به خودی خود یک چیز ارزشمندی نیست. آنچه کتابی را ارجمند یا بدآموز و زیانمند می‌گرداند جز از نوشته‌های او نیست. از دیرباز به کتاب ، کتاب‌ نگاه داشتن و کتابخوانی بخودی خود ارج نهاده‌اند ، ارج بیجا ، بی‌آنکه شرط آن را سودمندی کتاب یاد کنند. مثلاً کسی که دهها کتاب رمان خوانده آیا باید گفت چیز گرانمایه‌ای بدست آورده یا عمر خود را تباه گردانیده؟!

٭٭٭

چنانکه خوانندگان می‌دانند پاکدینان یکم دی‌ماه هر سال را روز کتابسوزان گرفته و کتابهای بدآموز و زیانمند را می‌سوزانند. این کار را بهر چه می‌کنند؟!.. چه سودی از آن چشم می‌دارند؟!..

ما تاکنون بارها این را شرح داده‌ایم و هنوز جا دارد به آن پرداخته شرح بیشتر بدهیم. زیرا آنکه مردم بیغرضند همینکه بشنوند دهانشان باز مانده می‌گویند : «اوه! ، کتاب می سوزانند؟! عجب مردمیند؟! مگر کتاب را هم می‌سوزانند؟! ...». چه کنند بیچارگان که همیشه ستایش از «کتاب» شنیده آن را سرچشمه‌ی فرهنگ و دانش شمارده‌ از زیان کتابهای بدآموز آگاه نشده و در آن باره هیچ نیندیشیده‌اند. و آنکه غرض‌ورزانند بجای آنکه حقیقت سخنان و دلیلهای ما را بازنمایند ، به هوچیگری برخاسته با زخم زبان و هو می‌خواهند جنبشی بدین ارج و گرانمایگی را کاری هوسمندانه و بیهوده بلکه زیانمند نشان دهند.

اینست می‌خواهیم بار دیگر گوهر این جنبش (کتابسوزان) و علت برخاستن به این کار را شرح دهیم. باید دانست که ما به این جنبش از روی هوس یا تندروی یا ستیزه با این و آن برنخاسته‌ایم. بلکه از روی فهم و بینش و درپی نتیجه‌ی بزرگی به آن برخاسته‌ایم.
چه بینش و نتیجه‌ای در پس این جنبش می‌باشد؟!..

یک رشته اندیشه‌هایی که در یک توده رواج دارد هرچند زیانمند و ویرانگر ، تا در آن باره سخنانی نرود و مردم هشیار نشوند ، چون به آنها خو گرفته‌اند به زیان و آسیب آنها پی نخواهند برد.

از اینرو کسروی آن یگانه‌مرد ، از نخستین سالهایی که به نیکی توده (اجتماع) و کشور کمر بسته در مهنامه‌ی «پیمان» گفتارها در این زمینه‌ها می‌نوشت ، همیشه می‌کوشید آلودگیهای توده را نشان دهد و خوانندگان را از آنها آگاه گرداند. در آن باره‌ها صدها گفتار و دهها کتاب نوشت و پراکند. در نوشته‌هایش از خوانندگان می‌خواست اگر ایرادی در آنها می‌بینند بنویسند تا در آن باره گفتگوهای بیشتری رود و زمینه روشنتر گردد.

به گفته‌ی او در این توده اندیشه‌های پرارجی بوده و پیش از مشروطه و در زمان آن نیز یک رشته اندیشه‌های نیکی به آنها افزوده شده همچون اهمیت قانون در کشورداری ، یکسانی افراد در برابر قانون ، مشروطه (دمکراسی) ، میهن‌پرستی ، شیوه‌ی نوین اداره‌ها ، پی بردن به ارج دانشها. ولی چون از سوی دیگر گمراهیهایی نیز از هزار سال پیش تاکنون درمیان بوده که مغزها را با اندیشه‌های پرزیان و ویرانگر انباشته‌ ، اینست از آن اندیشه‌های نیک سودی برنخاسته یا کم‌زور و ناتوان بوده. این نتیجه‌ی ناخجسته‌ی «پراکندگی اندیشه‌ها» در یک توده است.

چون اندیشه راهبر رفتارست ، پراکندگی اندیشه‌ها به پراکندگی رفتارها انجامد. «پراکنده‌اندیشی» مایه‌ی پراکندگی (تفرقه) میان مردمست. پراکندگی برای یک توده گرفتاری بزرگی است بلکه «پراکندگی برای یک توده مرگست». یک توده برای آنکه نیروهایش روی هم آید و بتواند گامهای بزرگی در راه پیشرفت بردارد باید آرمان و اندیشه‌هایش (در زمینه‌های بنیادی) یکی باشد.

پراکندگی سد همدستی است. چون برای کارهای بزرگی نیاز به همدستی است ، اینست از توده‌ای که به درد پراکنده‌اندیشی دچارند کارهای بزرگ برنمی‌خیزد.
.