🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش یکم : تاریخ و تاریخنویس)

🔸 دیباچه (تکه‌ی یک از یک)


یکى از باستانى‌ترین علوم تاریخ را باید شمرد. «داستانها و سرگذشتهاى گذشتگان را نگه داشتن» که ما آن را تاریخ مى‌نامیم رسمیست که آدمیان از باستان‌ترین زمانها داشته‌اند. لیکن تا قرنهاى بسیاری یگانه راهِ این کار بیاد سپردن و زبان بزبان بازگفتن بوده که هر حادثه‌ی شگفتى که روى مى‌داده قرنها آن را سینه بسینه نگه داشته زبان بزبان بازمی‌گفته‌اند. شاید هم کسانی آن را پیشه‌ی خود ساخته از این راه روزى درمى‌یافته‌اند چنانکه نمونه‌هاى آن تا زمان ما بازمانده. (1) تاریخهایى که در دست ما هست در بسیارى از آنها گفتگو از زمانهایی می‌شود که خط درمیان نبوده و کسى تاریخ را نمى‌نوشته و ناگزیر است که ‌کسانى آن داستانها را گرد آورده و نگاه مى‌داشته‌اند تا بزمانهاى دیرتر رسانیده‌اند و این‌ خود دلیل آنست که ما گفتیم.

ولى این کار (سینه بسینه نگاه داشتن داستانها و زبان بزبان گفتن آنها) خود راهى براى پیدایش ‌افسانه‌ها بوده و از این راه همه‌ی داستانهاى تاریخى مبدل بافسانه مى‌شده. چه این در سرشت آدمى است که در بازگفتن هر چیزى بى‌اختیار تغییرهایى در آن‌ مى‌دهد و شاخ و برگهایى بر آن مى‌بندد و چه فراوان کسانى که از دروغبافى نیز بازنمى‌ایستند و خبرهاى درازى از خود پدید مى‌آورند. از اینجا تاریخ در آن قرنها حال زشتى داشته است.

شاید کسانى وسیله‌ی دیگرى بکار برده صورت برخى پیشامدهاى مهم را بر سنگى یا چوبى یا فلزى یا پوستى نقش کرده به نگه داشتن آن مى‌کوشیده‌اند. بویژه پادشاهان و فرمانروایان که این وسیله را بیشتر بکار مى‌برده‌اند. ولى باید دانست ‌که زبانِ نقش گنگ است و چندان سودى از آن برنمى‌خیزد و آنگاه چنان کارى در دسترس‌ همه‌ی مردم نبوده ، نیز هر حادثه‌اى درخور نقش کردن نیست.

امروز در کاوشهایى که در ایران و دیگر جاها مى‌شود کوشکها و ساختمانهاى چند هزارساله بیرون مى‌آید و صدها پیکره (2) (صورت) و صدها تندیس (مجسمه) و هزارها و صدهزارها سفال و ابزار و ظرفهاى مسین و سیمین و زرین و مانندهاى اینها در دسترس ماست. ولى چنانکه گفتیم چون زبان آنها گنگ است و جز اندک‌سودى بتاریخ نمى‌رساند و اگرچه کاوشگران و دانشمندان اروپایى از این یادگارهاى قرنهاى باستان مطالب دور و درازی درمی‌یابند و از کیش و آیین مردمان گذشته‌ی باستان گرفته تا رسم عروسیها و سوگواریهاى آنان در زمینه‌ی هر کدام آگاهیهایى مى‌دهند و کتابها در این زمینه‌ها پرداخته‌اند ، لیکن انصاف را بیشتر این آگاهیها جز پندار و انگار نیست که نمى‌توان بآنها اعتماد نمود. مگر در جایى که نوشته‌هایى نیز بدست بیاید و راه بخواندن و فهمیدن آنها یافته شود که در آن حال مطالب روشن و استوارى فهمیده خواهد شد.

کوتاه‌سخن : پیشرفت فن تاریخ را از زمانى باید گرفت که خط اختراع یافته و چیزنویسى ‌رواج گرفته است و نوشتن را باید یگانه‌وسیله‌ی فهم تاریخ‌نویسى دانست. از اینجاست که هر مردمى که رواج خط درمیان آنان زودتر بوده تاریخ ایشان به همان اندازه کهن‌تر خواهد بود. مگر آنکه پیشامدهایى کتابهاى تاریخى آن مردم را از میان برده باشد.

چنانکه این حال ما ایرانیان است که با آنکه از زمانهاى بسیار باستان خط در این سرزمین ما رواج داشته که سنگهاى بیستون و تخت‌جمشید بر این گفته‌ی ما گواه است و آنگاه همه مى‌دانیم‌ که آن پادشاهى پهناور مادان و هخامنشیان و روابطى که این فرمانروایان با پادشاهیهاى دیگر داشته‌اند و همیشه نامه‌نویسیها مى‌کرده‌اند خود رواج خط را در این کشور دربایست داشته ‌است. با اینحال از دوره‌هاى پیش از اسلام ایران هرگز کتابى که ارزش تاریخى داشته باشد بدست ما نرسیده و این خود از شگفتترین داستانهاست که از آنهمه قرنها هرگز خبر درستى ‌نزد خود ایرانیان پیدا نمى‌شده. نه اینکه کسى در ایران تاریخ ننوشته بوده ، بلکه ما آگاهى‌ درستى داریم که ایرانیان کتابهاى بسیارى در تاریخ داشته‌اند ولى در نتیجه‌ی حوادثى که در اینجا مجال یاد آنها را نداریم از میان رفته است.

اینست که ما امروز ناگزیریم دست نیاز بسوى مردمان باستان دیگرى که با ایران همسایه ‌بوده یا رابطه‌هاى دیگرى داشته‌اند دراز نماییم. از قبیل یونانیان باستان و رومیان غربى و بوزانتیان و ارمنیان و تازیان و هندیان و آسوریان و دیگران.


👇

پابرگیها :

1ـ در آذربایجان این رسم معروف است که هر حادثه‌ی شگفتی که روی می‌دهد مثلاً جوانی دل بزنی باخته راز او از پرده بیرون می‌افتد و جانفشانیها ازو دیده می‌شود یا کسی در جنگ یا در هر پیشامد دیگری دلیری از خود می‌نماید کسانی بیدرنگ آن حادثه را بشیوه‌ی عامیانه‌ی خود بشعر درآورده در بزمها و قهوه‌خانه‌ها با آواز و سرنا می‌خوانند. این کسان را در تبریز «عاشق» می‌خوانند و تا بیست و سی سال پیش دسته‌ی معروفی بودند ولی رفته‌رفته کمتر شده‌اند.

باید دانست که اصل این رسم در ارمنستان بوده و از آنجا بآذربایجان رسیده. زیرا در ارمنستان این کار بسیار معروفتر بوده و رواج بسیاری داشته که صدها کس از این راه روزی می‌خورده‌اند و راه و رسمی برای خود داشته‌اند. برخی داستانها از اینگونه شهرت بسیار دارد که چاپ یافته. از جمله داستان کور اغلی و عاشق غریب و اصلی و کرم که هم در ارمنی و هم در ترکی چاپ شده است. پیداست که این رسم یادگار و نمونه‌ی کار آن کسان بسیاری است که در زمانهای باستان پیشه‌ی تاریخسرایی داشته‌اند. (کسروی)

2ـ نویسنده چندی پس از این پیکره را بمعنی عکس و رویه (ruye) را بمعنی صورت یا شکل بکار برد.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش سوم

🔸 خویهای پاک ـ 4 (تکه‌ی دو از سه)


باید دانست بیشتر مردم آنچه را که همیشه دیده‌اند و با آن آشنایند از انگیزه‌اش جستجو نکنند و چنین پندارند که همچنان بایستی بود ، و اگر کسی از انگیزه‌ی آن پرسید در شگفت شوند و بَرو خرده گیرند. شما اگر از یک عامی بپرسید : «از چیست در هر بیست‌وچهار ساعت گاهی شب می‌شود و گاهی روز؟..» از این پرسش در شگفت شود و پاسخ دهد : «این هم پرسیدن دارد؟!. پس می‌خواهی چه بشود؟!.». ولی اگر گویید : «بر روی زمین جایی هست که شش ماه یکسره روز است» ، سخت در شگفت شده از انگیزه‌ی آن پرسشها کند.

درباره‌ی این سخنها نیز چون بیشتر مردم بخویها و کارهای خود از نیک و بد خو گرفته‌اند و همیشه با آنها آشنایند انگیزه‌ی آنها را نیندیشند و چنین پندارند که جز اینها نبایستی بود. و ما می‌بینیم گاهی کسانی پاسخهای عامیانه بنگارشهای ما می‌دهند.

هنگامی که ما می‌نویسیم : «از چیست آدمیان با یکدیگر همدردی دارند و به یکی چون گزندی رسید دیگران را دل بدرد آید. لیکن جانوران این همدردی را ندارند؟...» آنان پاسخ داده می‌گویند : «آدمی چنین باشد. پس شما جدایی میانه‌ی آدمی و چهارپایان نمی‌گزارید؟!..» چنین سخن عامیانه را به رخ ما می‌کشند.

امروز یکی از گرفتاریهاست که بسیاری از مردمان با همه‌ی بیمایگی و ندانی خود را دانا می‌شمارند و اینان به هر گفتاری می‌رسند نه درپی آنند که بخوانند و بیندیشند و بفهمند ، بلکه درپی آنند که نافهمیده ، بلکه تا بپایان نخوانده خرده گیرند ، و بر نویسنده‌ی آن ، هر کسی که بود ، برتری فروشند ، و از روی این هوس نادانیست که بدانسان بایرادهای عامیانه برمی‌خیزند.

چیزیست بسیار روشن : هر کاری انگیزه‌ای دارد. این کارهای آدمی نیز بی‌انگیزه نتواند بود ، و ما از این جستجوی خود به یک نتیجه‌ی بس بزرگی می‌رسیم. زیرا یکی از پایه‌های فلسفه‌ی مادّی عنوان «خودخواهی» است. می‌گویند : سرچشمه‌ی همه‌ی کارها در جهان خودخواهی است. هر جنبنده‌ای در جهان تنها خویش را خواهد و همه چیز را از بهر خویش خواهد. پیروان آن فلسفه از روی این عنوان جهان را جز نبردگاهی نمی‌شناسند و زندگی را جز نبرد زندگان نمی‌دانند ، و اینست امید نیکی بجهان نبسته هر کوششی را در راه نیکی آن بیهوده می‌انگارند. نیز جدایی میانه‌ی آدمی و جانوران ننهاده ارجی به خرد نمی‌گزارند ، بلکه هستی خرد را باور نمی‌دارند. جدایی میانه‌ی خویهای نیک و بد نمی‌بینند. بلکه همیشه می‌خواهند خویهای ناستوده را فزونتر گردانند.


.

✴️ با دکانهای بدآموزی و تخدیر چه باید کرد؟!

🖌 کوشاد تلگرام

(بخش 1 از 5)

تاکنون درباره‌ی بدآموزیها دهها گفتار در این کانال آورده نشان داده‌ایم که ‌ علت درماندگی و پس‌ماندگی ایرانیان بیش از همه از آنهاست و بسیاری از شما خوانده و می‌دانید. از شرقشناسانی که با زنده گردانیدن کتابهای شوم زمان مغول ، نگزاشته‌اند آن بدآموزیها فراموش شده از یادها رود نیز بارها یاد کرده‌ایم. همچنین از نقشه‌ی دسته‌ی بدخواهان در ایران که کتابهای زمان مغول را پیاپی چاپ کرده و می‌کنند و برای آنکه آنها از رواج نیفتد نیرنگها می‌سازند بارها سخن بمیان آورده‌ایم.

ما با همه‌ی آن گمراهیهایی که در ایران هست از صوفیگری و شیعیگری و بهاییگری و دیگر کیشها و همچنین خراباتیگری و «ادبیات» ویرانگر زمان مغول و مادیگری با همه می‌نبردیم.

چرا با اینها می‌نبردیم؟!.. زیرا اینها نابود کننده‌ی توده است. اینها سه زیان بزرگ درپی دارند :
نخست ، اینها بدآموزیهاییست که با زندگانی و پیشرفت جهان ناسازگار است و «تا اینها باشد ایرانیان نه از دانشهای اروپا و نه از جنبشهای دیگری که پیش آمده و یا پیش خواهد آمد بهره‌یاب نتوانند بود (چنانکه تاکنون نتوانسته‌اند بهره‌یاب باشند)».

یک صوفی این جهان را هیچ و پوچ و بی‌ارج می‌داند. کتابهای صوفیان پر است از نکوهش جهان که آن را مردار (جیفه) نامیده‌اند. به باور آنان یک صوفی در این جهان باید دامن از زندگانی درچیند.
به باور یک شیعی از ستم و بیدادگری نمی‌توان کاست. ستم هر روز بیشتر شده سراسر جهان را فراخواهد گرفت تا آنکه زمینه‌ی پیدایش و برخاستن امام زمان آماده شود و اوست که جهان را پر از داد و دادگری خواهد گردانید.

یک خراباتی به این باورست که نباید از گذشته یاد کرد ، نباید اندوه فردا را خورد (از دی که گذشت هیچ ازو یاد مکن/ فردا که نیامده است فریاد مکن) به باور او زندگانی جز لذت بردن از «دم» نیست ـ دمی که در آنیم. و اگر چنین لذتی فراهم نباشد باید با می بدست آورد (می خور که ندانی زکجا آمده‌ای / خوش باش چو ندانی به کجا خواهی رفت).

صوفی و شیعی و خراباتی به چیزی که ارج نمی‌نهند بهبود زندگانی است. آنچه در نزد آنان پوچ و بیهوده است کوشش به پیراستن توده و کشور از بدیها و ناپاکیهاست.

همچنانست یک بهایی. زیرا به او گفته شده نباید در سیاست دخالت کند. همچنین میهن‌پرستی در نزد او نکوهیده است (لیس الفخر لمن یحب الوطن بل لمن یحب العالم)[1] . آیا از پیروان چنین کیشی می‌توان چشم داشت که به نیکی کشور بکوشند؟!.

دیگر کیشهای چهاردهگانه‌ی ایران نیز به همین سان است. در آنها نیز زندگانی جز یک رشته مراسم و آیینهای زیانمند نیست. آیینهایی که همه را باید بت‌پرستی شمارد. اینست که می‌گوییم این کیشها با زندگانی ناسازگارند.

همچنین کشورهای اسلامی از دیرباز همه به گمراهیهای چندی همچون فلسفه‌ی کهن یونان و باطنیگری و جبریگری دچار بوده‌اند. اینها نیز از آلودگیهاییست که در ایران بوده و قرنها سرچشمه‌ی آشفتگی مغزها و مایه‌ی غیرت‌کشی بوده‌اند. بویژه چون در ایران شعر و شاعری رواج یافته ، شاعران که درپی مضمون هستند ، گمراهیها و بدآموزیهایی که یاد شد در شعرها آورده به رواج آنها دو چندان افزوده‌اند. اینست در میان دیوان شاعران کمتر یکی را توان یافت که از چنان آلودگیهایی پاک باشد.
زیان دوم آنکه اینها مایه‌ی چندتیرگی مردمست و یک توده را از هم پراکنده ، و دشمنی بمیان آنها انداخته است ـ دشمنی شیعی با سنی ، شیعی با صوفی و بهائی ، دشمنی خراباتی با صوفی ، همچنان دیگر دوتیرگیها. دوتیرگی و چندتیرگی دشمن همدستی است. با بودن چنین دوتیرگیهایی در ایران همدستی مردم با یکدیگر دشوار می‌باشد.

سوم ، «اینها چون درمیان خود باهم ناسازگار است ، هر کسی که چند رشته از آنها را فرامی‌گیرد و در مغز خود جا می‌دهد (مثلاً شیعیگری را با صوفیگری باهم می‌گیرد) ، این مایه‌ی سرگیجی او گردیده فهم و خرد او را از کار می‌اندازد».

از اینجاست که دیوانهای شاعران ایران از زیانمندترین کتابهاست. چه آنها چند رشته از این بدآموزیها را یکجا در خود می‌دارد و هر کسی به آنها بپردازد چند رشته بدآموزی را یکجا در مغز خود جا خواهد داد. مثلاً در دیوان حافظ بدآموزیهای زیر بقالب شعر ریخته شده :
فلسفه‌ی یونان ، صوفیگری ، خراباتیگری ، جبریگری ، منجّمی ، افسانه‌هایی که پیش از اسلام در میان ایرانیان بوده (از داستان خضر و اسکندر و جام جم و مانند اینها).

این گمراهیها سد راه رستگاری ایرانیانست. باید این سد را شکست تا بتوان پیش رفت. اینها هر کدام دکانیست و دکانداران و پیشوایانی برای خود دارد. مردم چون از کم‌سالی چشم باز کرده اینها را دیده‌اند ، به آنها خو گرفته کمتر یکی زیانش را دانسته‌اند.

[1] : معنی : این نه میهن‌دوستی بلکه جهان‌دوستی است که مایه‌ی سرفرازی می‌باشد.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش یکم : تاریخ و تاریخنویس)

🔸 1ـ1) سه پایگاه تاریخ (تکه‌ی یک از یک)


خوانندگان می‌دانند ما تاریخ را دوست می‌داریم و هوادار رواج آن هستیم لیکن باید دانست خواندن و یا نوشتن تاریخ بچندین گونه تواند بود. روشنتر بگوییم : آن را چندین پایگاه است :


الف ـ لذت بردن از سرگذشتها

پایگاه نخست آنکه خواننده و یا نویسنده تنها بسرگذشت و یا پیشامد پردازد و لذت و خوشی را خواستار باشد. آدمی از تماشای پیشامدها و از شنیدن و گفتن آنها لذت برد و این در نهاد او نهاده. هر کجا که پیشامد شگفتی بود مردم بتماشا ایستند. اگر کسی داستانی سراید همگی بآن گوش دهند. دو تن که بهم می‌رسند پیش از همه جستجوی آگاهی تازه کنند. از اینجاست در پاره‌ای زبانها (یکی در انگلیسی) «تازه» بمعنی آگاهی می‌آید. در زبان ما نیز همین حال خواهد بود. اینکه ‌امروز هر کسی چون بدیگری می‌رسد می‌پرسد : «تازه چه داری؟..» کم‌کم از این آن پیدا خواهد شد که تازه بمعنی آگاهی آید.

اینگونه تاریخ‌خوانی اگر سودی ندارد زیان هم از آن برنیاید و بهتر از گفتگوهای بیجا و افسانه‌خوانیست. ولی نوشتن آن بیگمان سود نیز دارد. زیرا داستان را نگه داشته نگزارد از میان برود و سرمایه برای نویسندگان پرمایه‌تر و بهتر آماده کند.


ب ـ ستوده‌خویی و آموختن راه فیروزی

پایگاه دوم آنکه یکی بخواهد از پرداختن بسرگذشت مردمان تاریخی پند آموزد و خویهای نیکو یاد گیرد. از لغزشها و بدیهای ایشان اندرز آموخته از آنها پرهیز کند. از فیروزیها و نیکیهایشان درس یاد گرفته به پیروی برخیزد.

اینگونه تاریخ نوشتن و خواندن گذشته از لذت و خوشی سود بزرگی را با خود دارد و هر کسی تواند از این راه نیکخویی فراگیرد و خویشتن را آراسته و پیراسته گرداند. آدمی از رفتار و کردار مردان بزرگ بتکان آید و یکی از راههای پیراستن خویها همین باشد.

کسانی این نتیجه را از افسانه‌های ساختگی (رُمان) جویند. ولی چشمداشت بیهوده‌ایست. چیزی را که شنونده و خواننده راست نمی‌شمارد و باور ندارد چه تکانی در دل پدید خواهد آورد؟.. اگر گاهی تکانی پدید آورد چیز پایداری نخواهد بود. در حالی که ‌اینهمه داستانهای فراوان تاریخی هست چه نیازی بافسانه است؟!.

اگر کسی تاریخ را از این دیده نگارد باید بیش از همه به نشان دادن خویهای نیکو و بد مردمان بپردازد و رفتار و کردار آنها را درست روشن گرداند ولی براستی و سادگی نه از روی گزافه‌ گفتن و فزودن و کاستن. ... باید تاریخنگار پست و فرومایه نباشد و این بتواند که بر پستیهای دیگران خرده گیرد و نکوهش کند.


پ ـ شناختن آیین زندگانی و راه جهانداری

پایگاه سوم آنکه کسی تاریخ را از بهر شناختن آیین زندگانی و راه جهانداری بخواند و این را بخواهد که پیشامدها را درست بسنجد و پیوستگی آنها را به یکدیگر بشناسد و نتیجه‌ی آنها را بدست آورد. کارهای جهان همه بهم پیوسته. آنچه ‌امروز رخ می‌دهد نتیجه‌ی کارهاییست که دیروز رخ داده. فیروزیها و خرسندیها و گرفتاریها و بدبختیها هیچ کدام بی‌انگیزه نیست. اگرچه آدمی این نتواند همه‌ی اینها را از روی بینش و آگاهی درست دریابد و ریشه و انگیزه‌ی هر پیشامدی را بیگمان بشناسد و جهان را که همچون دریایی همواره در جنبش و تکانست با اندیشه فراگیرد. چه ‌این کاری ناشدنیست (چنانکه با دیده همه‌ی جهان را نتوان دید با اندیشه همه‌ی آن را نتوان یافت) هرچه هست این اندازه می‌توان که درسهایی فراگرفت و در زندگانی نابینا نبود. هر کسی هرچه بخردتر بهره‌اش از این کار بیشتر است.

در اینگونه تاریخ‌خوانی بمردان کمتر نگاهی هست. در چنان پهنه‌ی بیکرانی کسانْ بسیار خُرد نمایند. مگر آنان که در سایه‌ی کوششهای بسیار بزرگ خود توانند راه تاریخ را بپیچانند و تکانی در جهان یا کشور خود پدید آورند و اینگونه مردان بسیار اندکند.

اینگونه تاریخ‌خوانی ارج دیگری دارد و آن که بتاریخ از این دیده بپردازد دانش گرانبهایی در دست کند. برای کسانی که می‌خواهند معنی زندگی را بشناسند چنین کاری بسیار دربایست است. چیزی که هست در کمتر کتابی تاریخ را از این راه دنبال کرده‌اند و از اینجا خواننده باید خویشتن با اندیشه از پیشامدها آن نتیجه را دریابد.

نوشتن تاریخ از این راه کار بسیار دشواریست و این کار هر کسی نیست که از عهده‌ی آن برآید. این پس از آنست که کسی آشنایی به نیک و بد و سود و زیان جهان پیدا کند و از آیین زندگانی آگاه باشد. درمیان همه‌ی کتابهایی که در تاریخ نگاشته شده و در دسترس ماست کمتر یکی این راه را پیش گرفته‌اند و از آنان که آن را پیش گرفته‌اند کمتر یکی از عهده برآمده‌اند.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش سوم

🔸 خویهای پاک ـ 4 (تکه‌ی سه از سه)


این گمراهیها که تاکنون بی‌پاسخ مانده تنها پاسخ درستی که دارد همانست که ما سرشت روانی آدمی را که از «خودخواهی» آزادست و همیشه خواهان راستی و نیکی می‌باشد بآنان بشناسانیم و کارهایی را که آدمی از روی این سرشت انجام می‌دهد یادآوری نماییم تا بیراهی خود را دریابند.

در گفتگو از نیکخویی و بدخویی نیز پایه‌ی سخن همینست. زیرا گذشته از آنکه از این راه انگیزه‌ی خویهای نیک و بد بدست آید کسانی تا معنی آدمیگری را نشناسند و جدایی میانه‌ی آدمی و چهارپایان نگزارند چشم نیکخویی از آنان نتوان داشتن. هرگونه کوشش و گفتاری درباره‌ی نیکی یا رستگاری آدمیان بسته بشناختن گوهر آدمی می‌باشد.

راست است که مردمان ساده نیازی بدانستن اینها ندارند و آنان با همه‌ی بیدانشی از روی دریافتهای خدادادی این دانند که در جهان نیکیها و بدیها باهم توأم است و باید آدمی تا تواند از بدیها دوری گزیند و ما اگر از راهش درآییم بآسانی توانیم این مردمان ساده را به نیکیها رسانیم و از خویهای ناستوده رهاشان گردانیم. سختی اینجاست که دسته‌های انبوهی از سادگی بیرون آمده و آن دریافت خدادادی را از دست هِشته‌اند و از اینسوی بدانشهایی نرسیده‌اند ، و از بهر این کسان است که ما ناگزیریم در گفتگو از خویهای نیک و بد باین زمینه درآییم و روان و خرد را بآنان بشناسانیم. بسیاری از اینان چون گفته‌های فیلسوفان مادّی را شنیده‌اند خرد را باور نمی‌دارند ، جدایی میانه‌ی آدمی و چهارپایان نمی‌گزارند ، و نیک را از بد بازنمی‌شناسند. بارها دیده می‌شود می‌گویند : «من چنین می‌دانم. شما آنچنان می‌دانید بدانید». یا می‌گویند : «هر کسی در اندیشه‌ی خویش آزاد است من این کار را نیک می‌شناسم شما بد می‌شناسید بشناسید». یا می‌گویند : «آدمی هیچگاه نیک نشده و نخواهد شد». از اینگونه سخنان بی‌پایه و زیان‌آور همیشه بر سر زبانهاست. و چون نیک بسنجید همگی از روی گمراهی و سرگردانیست.

بسخن خود بازگردیم : نتیجه‌ی این سخنها آنست که آدمی چون دارای دو سرشت جانی و روانی است از اینرو دارای دو رشته خویهای نیک و بد می‌باشد : خویهای نیک ازآنِ روان و خویهای بد ازآنِ تن و جان ، و این دو سرشت همیشه باهم در نبرد می‌باشند و نیکخویی آدمی بهنگامی است که سرشت روانیش نیرومند باشد.

ببینید : در شهری بینوایانی که هستند هر کسی دلش بآنان سوخته آرزو خواهد کرد دست ایشان را گیرد ، ولی از آنسوی خوی آز که در نهاد هر آدمی نهاده جلو را گرفته چنان خواهد خواست که هر کسی هرچه دارد از بهر خود نگه دارد. کنون اگر کسی را سرشت روانی چیره‌تر و نیرومندتر است گوش بخواهش آز نداده دست بینوایان را خواهد گرفت و چه‌بسا کسانی خود را گرسنه گزارده هرچه می‌دارند بآنان خواهند داد. از آنسوی کسانی را سرشت جانی چیره درآمده از نیکوکاری به بینوایان بازخواهد داشت. همین حالست درباره‌ی همه‌ی نیکیها و بدیها.

از اینجا روشن می‌گردد که نیکخویی با دانستن نیست. بسیاری می‌پندارند همینکه مردم خویهای نیک را شناختند نیکو خواهند گردید ، و اینست بجای هر کاری تنها بشمردن خویهای نیک و خویهای بد و نکوهش کردن از آنها و ستایش نمودن از اینها بسنده می‌کنند. ولی این یک کار بیهوده‌ای بیش نیست. زیرا ما آشکار می‌بینیم که نتیجه‌ای از آن پدیدار نیست. خود بدخویان خویهای نیک و بد را بر سر زبان می‌دارند و خود آنان بر دیگران پندآموزی می‌نمایند. از آنسوی چنانکه بازنمودیم دانستن را اثری درمیان نتواند بود. زیرا چنانکه گفتیم بدخوییها یا بدکرداریها نتیجه‌ی سرشت جانی آدمی است و کسی که سرشت جانی او زورمند است خواه و ناخواه بآن بدیها خواهد برخاست و دانستن جلو آن را نتواند گرفت.

ببینید : دزدان نه اینست که زشتی کار خود را نمی‌دانند. دزدی نه چیزیست که کسی زشتی آن را نداند و از آن ننگش نیاید. بااینهمه چون پایش افتاد خواه و ناخواه خود را آلوده‌ی آن می‌سازند. دروغ را کیست که بد نشمارد و ننکوهد؟!.. بااینهمه انبوه مردمان گرفتار آن می‌باشند. این است می‌گوییم که نیکخویی تنها با دانستن نیست و این راه که بسیاری پیش گرفته‌اند و همیشه با زبان ستایش و نکوهش از نیکخویی و بدخویی می‌نمایند یا کتاب می‌نویسند چندان سودی را دربر نمی‌دارد ، بلکه زیانهایی را با خود می‌دارد. یگانه راهِ نیکی خویها آنست که در آدمیان سرشت روانی نیرومندتر گردد و بر سرشت تن و جان فرمانروا باشد.

خواهید پرسید : از چه راهست که سرشت روانی نیرومندتر گردد و بر سرشت تن و جان فرمانروا باشد؟. ما پاسخ این پرسش را در گفتار دیگری خواهیم داد.


.

✴️ با دکانهای بدآموزی و تخدیر چه باید کرد؟!

🖌 کوشاد تلگرام

(تکه‌ی 2 از 5)

برای بستن این دکانها یکی از دربایستها (الزام) اینست که افزارهای گمراه گردانیدن را از دست دکاندارانشان بگیریم. افزارهای گمراه گردانیدن ، مطبوعاتِ آنانست. همانها که دکانداران برای خفته و درمانده گردانیدن پیروان خود بکار می‌برند. مثلاً کیش شیعی را بدیده گیرید. در این کیش تنها یک کتاب بحار الانوار ملاباقر مجلسی دهها جلد می‌باشد. آیا در سراسر این کتاب یک چیزی که گره‌گشای گرفتاریهای امروز ما باشد می‌توان یافت؟!. کتاب مفاتیح الجنان را که کتاب دعایی بیش نیست ، شیعیان از نادانی در همه جا در کنار کتاب گرامی قرآن می‌گزارند و بر سر هر کاری از آن گشایش می‌طلبند.

در این کیش یک رشته کتابهایی هم از ملایان بزرگ یا «مجتهدان» در دستها هست که همه مایه‌ی کوتاهی خردها و اندیشه‌هاست ـ همان توضیح ‌المسائلها ، همان کتابهای دعا ، همان کتابهایی که از آغاز تا انجام پر از خرافه‌ و بیخردی است.

کتاب به خودی خود یک چیز ارزشمندی نیست. آنچه کتابی را ارجمند یا بدآموز و زیانمند می‌گرداند جز از نوشته‌های او نیست. از دیرباز به کتاب ، کتاب‌ نگاه داشتن و کتابخوانی بخودی خود ارج نهاده‌اند ، ارج بیجا ، بی‌آنکه شرط آن را سودمندی کتاب یاد کنند. مثلاً کسی که دهها کتاب رمان خوانده آیا باید گفت چیز گرانمایه‌ای بدست آورده یا عمر خود را تباه گردانیده؟!

٭٭٭

چنانکه خوانندگان می‌دانند پاکدینان یکم دی‌ماه هر سال را روز کتابسوزان گرفته و کتابهای بدآموز و زیانمند را می‌سوزانند. این کار را بهر چه می‌کنند؟!.. چه سودی از آن چشم می‌دارند؟!..

ما تاکنون بارها این را شرح داده‌ایم و هنوز جا دارد به آن پرداخته شرح بیشتر بدهیم. زیرا آنکه مردم بیغرضند همینکه بشنوند دهانشان باز مانده می‌گویند : «اوه! ، کتاب می سوزانند؟! عجب مردمیند؟! مگر کتاب را هم می‌سوزانند؟! ...». چه کنند بیچارگان که همیشه ستایش از «کتاب» شنیده آن را سرچشمه‌ی فرهنگ و دانش شمارده‌ از زیان کتابهای بدآموز آگاه نشده و در آن باره هیچ نیندیشیده‌اند. و آنکه غرض‌ورزانند بجای آنکه حقیقت سخنان و دلیلهای ما را بازنمایند ، به هوچیگری برخاسته با زخم زبان و هو می‌خواهند جنبشی بدین ارج و گرانمایگی را کاری هوسمندانه و بیهوده بلکه زیانمند نشان دهند.

اینست می‌خواهیم بار دیگر گوهر این جنبش (کتابسوزان) و علت برخاستن به این کار را شرح دهیم. باید دانست که ما به این جنبش از روی هوس یا تندروی یا ستیزه با این و آن برنخاسته‌ایم. بلکه از روی فهم و بینش و درپی نتیجه‌ی بزرگی به آن برخاسته‌ایم.
چه بینش و نتیجه‌ای در پس این جنبش می‌باشد؟!..

یک رشته اندیشه‌هایی که در یک توده رواج دارد هرچند زیانمند و ویرانگر ، تا در آن باره سخنانی نرود و مردم هشیار نشوند ، چون به آنها خو گرفته‌اند به زیان و آسیب آنها پی نخواهند برد.

از اینرو کسروی آن یگانه‌مرد ، از نخستین سالهایی که به نیکی توده (اجتماع) و کشور کمر بسته در مهنامه‌ی «پیمان» گفتارها در این زمینه‌ها می‌نوشت ، همیشه می‌کوشید آلودگیهای توده را نشان دهد و خوانندگان را از آنها آگاه گرداند. در آن باره‌ها صدها گفتار و دهها کتاب نوشت و پراکند. در نوشته‌هایش از خوانندگان می‌خواست اگر ایرادی در آنها می‌بینند بنویسند تا در آن باره گفتگوهای بیشتری رود و زمینه روشنتر گردد.

به گفته‌ی او در این توده اندیشه‌های پرارجی بوده و پیش از مشروطه و در زمان آن نیز یک رشته اندیشه‌های نیکی به آنها افزوده شده همچون اهمیت قانون در کشورداری ، یکسانی افراد در برابر قانون ، مشروطه (دمکراسی) ، میهن‌پرستی ، شیوه‌ی نوین اداره‌ها ، پی بردن به ارج دانشها. ولی چون از سوی دیگر گمراهیهایی نیز از هزار سال پیش تاکنون درمیان بوده که مغزها را با اندیشه‌های پرزیان و ویرانگر انباشته‌ ، اینست از آن اندیشه‌های نیک سودی برنخاسته یا کم‌زور و ناتوان بوده. این نتیجه‌ی ناخجسته‌ی «پراکندگی اندیشه‌ها» در یک توده است.

چون اندیشه راهبر رفتارست ، پراکندگی اندیشه‌ها به پراکندگی رفتارها انجامد. «پراکنده‌اندیشی» مایه‌ی پراکندگی (تفرقه) میان مردمست. پراکندگی برای یک توده گرفتاری بزرگی است بلکه «پراکندگی برای یک توده مرگست». یک توده برای آنکه نیروهایش روی هم آید و بتواند گامهای بزرگی در راه پیشرفت بردارد باید آرمان و اندیشه‌هایش (در زمینه‌های بنیادی) یکی باشد.

پراکندگی سد همدستی است. چون برای کارهای بزرگی نیاز به همدستی است ، اینست از توده‌ای که به درد پراکنده‌اندیشی دچارند کارهای بزرگ برنمی‌خیزد.
.