🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش سوم

🔸 خویهای پاک ـ 4 (تکه‌ی سه از سه)


این گمراهیها که تاکنون بی‌پاسخ مانده تنها پاسخ درستی که دارد همانست که ما سرشت روانی آدمی را که از «خودخواهی» آزادست و همیشه خواهان راستی و نیکی می‌باشد بآنان بشناسانیم و کارهایی را که آدمی از روی این سرشت انجام می‌دهد یادآوری نماییم تا بیراهی خود را دریابند.

در گفتگو از نیکخویی و بدخویی نیز پایه‌ی سخن همینست. زیرا گذشته از آنکه از این راه انگیزه‌ی خویهای نیک و بد بدست آید کسانی تا معنی آدمیگری را نشناسند و جدایی میانه‌ی آدمی و چهارپایان نگزارند چشم نیکخویی از آنان نتوان داشتن. هرگونه کوشش و گفتاری درباره‌ی نیکی یا رستگاری آدمیان بسته بشناختن گوهر آدمی می‌باشد.

راست است که مردمان ساده نیازی بدانستن اینها ندارند و آنان با همه‌ی بیدانشی از روی دریافتهای خدادادی این دانند که در جهان نیکیها و بدیها باهم توأم است و باید آدمی تا تواند از بدیها دوری گزیند و ما اگر از راهش درآییم بآسانی توانیم این مردمان ساده را به نیکیها رسانیم و از خویهای ناستوده رهاشان گردانیم. سختی اینجاست که دسته‌های انبوهی از سادگی بیرون آمده و آن دریافت خدادادی را از دست هِشته‌اند و از اینسوی بدانشهایی نرسیده‌اند ، و از بهر این کسان است که ما ناگزیریم در گفتگو از خویهای نیک و بد باین زمینه درآییم و روان و خرد را بآنان بشناسانیم. بسیاری از اینان چون گفته‌های فیلسوفان مادّی را شنیده‌اند خرد را باور نمی‌دارند ، جدایی میانه‌ی آدمی و چهارپایان نمی‌گزارند ، و نیک را از بد بازنمی‌شناسند. بارها دیده می‌شود می‌گویند : «من چنین می‌دانم. شما آنچنان می‌دانید بدانید». یا می‌گویند : «هر کسی در اندیشه‌ی خویش آزاد است من این کار را نیک می‌شناسم شما بد می‌شناسید بشناسید». یا می‌گویند : «آدمی هیچگاه نیک نشده و نخواهد شد». از اینگونه سخنان بی‌پایه و زیان‌آور همیشه بر سر زبانهاست. و چون نیک بسنجید همگی از روی گمراهی و سرگردانیست.

بسخن خود بازگردیم : نتیجه‌ی این سخنها آنست که آدمی چون دارای دو سرشت جانی و روانی است از اینرو دارای دو رشته خویهای نیک و بد می‌باشد : خویهای نیک ازآنِ روان و خویهای بد ازآنِ تن و جان ، و این دو سرشت همیشه باهم در نبرد می‌باشند و نیکخویی آدمی بهنگامی است که سرشت روانیش نیرومند باشد.

ببینید : در شهری بینوایانی که هستند هر کسی دلش بآنان سوخته آرزو خواهد کرد دست ایشان را گیرد ، ولی از آنسوی خوی آز که در نهاد هر آدمی نهاده جلو را گرفته چنان خواهد خواست که هر کسی هرچه دارد از بهر خود نگه دارد. کنون اگر کسی را سرشت روانی چیره‌تر و نیرومندتر است گوش بخواهش آز نداده دست بینوایان را خواهد گرفت و چه‌بسا کسانی خود را گرسنه گزارده هرچه می‌دارند بآنان خواهند داد. از آنسوی کسانی را سرشت جانی چیره درآمده از نیکوکاری به بینوایان بازخواهد داشت. همین حالست درباره‌ی همه‌ی نیکیها و بدیها.

از اینجا روشن می‌گردد که نیکخویی با دانستن نیست. بسیاری می‌پندارند همینکه مردم خویهای نیک را شناختند نیکو خواهند گردید ، و اینست بجای هر کاری تنها بشمردن خویهای نیک و خویهای بد و نکوهش کردن از آنها و ستایش نمودن از اینها بسنده می‌کنند. ولی این یک کار بیهوده‌ای بیش نیست. زیرا ما آشکار می‌بینیم که نتیجه‌ای از آن پدیدار نیست. خود بدخویان خویهای نیک و بد را بر سر زبان می‌دارند و خود آنان بر دیگران پندآموزی می‌نمایند. از آنسوی چنانکه بازنمودیم دانستن را اثری درمیان نتواند بود. زیرا چنانکه گفتیم بدخوییها یا بدکرداریها نتیجه‌ی سرشت جانی آدمی است و کسی که سرشت جانی او زورمند است خواه و ناخواه بآن بدیها خواهد برخاست و دانستن جلو آن را نتواند گرفت.

ببینید : دزدان نه اینست که زشتی کار خود را نمی‌دانند. دزدی نه چیزیست که کسی زشتی آن را نداند و از آن ننگش نیاید. بااینهمه چون پایش افتاد خواه و ناخواه خود را آلوده‌ی آن می‌سازند. دروغ را کیست که بد نشمارد و ننکوهد؟!.. بااینهمه انبوه مردمان گرفتار آن می‌باشند. این است می‌گوییم که نیکخویی تنها با دانستن نیست و این راه که بسیاری پیش گرفته‌اند و همیشه با زبان ستایش و نکوهش از نیکخویی و بدخویی می‌نمایند یا کتاب می‌نویسند چندان سودی را دربر نمی‌دارد ، بلکه زیانهایی را با خود می‌دارد. یگانه راهِ نیکی خویها آنست که در آدمیان سرشت روانی نیرومندتر گردد و بر سرشت تن و جان فرمانروا باشد.

خواهید پرسید : از چه راهست که سرشت روانی نیرومندتر گردد و بر سرشت تن و جان فرمانروا باشد؟. ما پاسخ این پرسش را در گفتار دیگری خواهیم داد.


.

✴️ با دکانهای بدآموزی و تخدیر چه باید کرد؟!

🖌 کوشاد تلگرام

(تکه‌ی 2 از 5)

برای بستن این دکانها یکی از دربایستها (الزام) اینست که افزارهای گمراه گردانیدن را از دست دکاندارانشان بگیریم. افزارهای گمراه گردانیدن ، مطبوعاتِ آنانست. همانها که دکانداران برای خفته و درمانده گردانیدن پیروان خود بکار می‌برند. مثلاً کیش شیعی را بدیده گیرید. در این کیش تنها یک کتاب بحار الانوار ملاباقر مجلسی دهها جلد می‌باشد. آیا در سراسر این کتاب یک چیزی که گره‌گشای گرفتاریهای امروز ما باشد می‌توان یافت؟!. کتاب مفاتیح الجنان را که کتاب دعایی بیش نیست ، شیعیان از نادانی در همه جا در کنار کتاب گرامی قرآن می‌گزارند و بر سر هر کاری از آن گشایش می‌طلبند.

در این کیش یک رشته کتابهایی هم از ملایان بزرگ یا «مجتهدان» در دستها هست که همه مایه‌ی کوتاهی خردها و اندیشه‌هاست ـ همان توضیح ‌المسائلها ، همان کتابهای دعا ، همان کتابهایی که از آغاز تا انجام پر از خرافه‌ و بیخردی است.

کتاب به خودی خود یک چیز ارزشمندی نیست. آنچه کتابی را ارجمند یا بدآموز و زیانمند می‌گرداند جز از نوشته‌های او نیست. از دیرباز به کتاب ، کتاب‌ نگاه داشتن و کتابخوانی بخودی خود ارج نهاده‌اند ، ارج بیجا ، بی‌آنکه شرط آن را سودمندی کتاب یاد کنند. مثلاً کسی که دهها کتاب رمان خوانده آیا باید گفت چیز گرانمایه‌ای بدست آورده یا عمر خود را تباه گردانیده؟!

٭٭٭

چنانکه خوانندگان می‌دانند پاکدینان یکم دی‌ماه هر سال را روز کتابسوزان گرفته و کتابهای بدآموز و زیانمند را می‌سوزانند. این کار را بهر چه می‌کنند؟!.. چه سودی از آن چشم می‌دارند؟!..

ما تاکنون بارها این را شرح داده‌ایم و هنوز جا دارد به آن پرداخته شرح بیشتر بدهیم. زیرا آنکه مردم بیغرضند همینکه بشنوند دهانشان باز مانده می‌گویند : «اوه! ، کتاب می سوزانند؟! عجب مردمیند؟! مگر کتاب را هم می‌سوزانند؟! ...». چه کنند بیچارگان که همیشه ستایش از «کتاب» شنیده آن را سرچشمه‌ی فرهنگ و دانش شمارده‌ از زیان کتابهای بدآموز آگاه نشده و در آن باره هیچ نیندیشیده‌اند. و آنکه غرض‌ورزانند بجای آنکه حقیقت سخنان و دلیلهای ما را بازنمایند ، به هوچیگری برخاسته با زخم زبان و هو می‌خواهند جنبشی بدین ارج و گرانمایگی را کاری هوسمندانه و بیهوده بلکه زیانمند نشان دهند.

اینست می‌خواهیم بار دیگر گوهر این جنبش (کتابسوزان) و علت برخاستن به این کار را شرح دهیم. باید دانست که ما به این جنبش از روی هوس یا تندروی یا ستیزه با این و آن برنخاسته‌ایم. بلکه از روی فهم و بینش و درپی نتیجه‌ی بزرگی به آن برخاسته‌ایم.
چه بینش و نتیجه‌ای در پس این جنبش می‌باشد؟!..

یک رشته اندیشه‌هایی که در یک توده رواج دارد هرچند زیانمند و ویرانگر ، تا در آن باره سخنانی نرود و مردم هشیار نشوند ، چون به آنها خو گرفته‌اند به زیان و آسیب آنها پی نخواهند برد.

از اینرو کسروی آن یگانه‌مرد ، از نخستین سالهایی که به نیکی توده (اجتماع) و کشور کمر بسته در مهنامه‌ی «پیمان» گفتارها در این زمینه‌ها می‌نوشت ، همیشه می‌کوشید آلودگیهای توده را نشان دهد و خوانندگان را از آنها آگاه گرداند. در آن باره‌ها صدها گفتار و دهها کتاب نوشت و پراکند. در نوشته‌هایش از خوانندگان می‌خواست اگر ایرادی در آنها می‌بینند بنویسند تا در آن باره گفتگوهای بیشتری رود و زمینه روشنتر گردد.

به گفته‌ی او در این توده اندیشه‌های پرارجی بوده و پیش از مشروطه و در زمان آن نیز یک رشته اندیشه‌های نیکی به آنها افزوده شده همچون اهمیت قانون در کشورداری ، یکسانی افراد در برابر قانون ، مشروطه (دمکراسی) ، میهن‌پرستی ، شیوه‌ی نوین اداره‌ها ، پی بردن به ارج دانشها. ولی چون از سوی دیگر گمراهیهایی نیز از هزار سال پیش تاکنون درمیان بوده که مغزها را با اندیشه‌های پرزیان و ویرانگر انباشته‌ ، اینست از آن اندیشه‌های نیک سودی برنخاسته یا کم‌زور و ناتوان بوده. این نتیجه‌ی ناخجسته‌ی «پراکندگی اندیشه‌ها» در یک توده است.

چون اندیشه راهبر رفتارست ، پراکندگی اندیشه‌ها به پراکندگی رفتارها انجامد. «پراکنده‌اندیشی» مایه‌ی پراکندگی (تفرقه) میان مردمست. پراکندگی برای یک توده گرفتاری بزرگی است بلکه «پراکندگی برای یک توده مرگست». یک توده برای آنکه نیروهایش روی هم آید و بتواند گامهای بزرگی در راه پیشرفت بردارد باید آرمان و اندیشه‌هایش (در زمینه‌های بنیادی) یکی باشد.

پراکندگی سد همدستی است. چون برای کارهای بزرگی نیاز به همدستی است ، اینست از توده‌ای که به درد پراکنده‌اندیشی دچارند کارهای بزرگ برنمی‌خیزد.
.