یک رشته از کتابهایی که حکومت بدست سازمان تبلیغات اسلامی نشر کرده است.
یک رشته‌ی دیگر از کتابهایی که حکومت بدست سازمان تبلیغات اسلامی نشر کرده است.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش یکم : تاریخ و تاریخنویس)
🔸 2ـ1) تاریخ سیاسی (تکه‌ی یک از یک)
این سه گونه تاریخ از بهر توده‌ی انبوه است. گاهی نیز کسانی تاریخ را از راههای دیگری دنبال کنند که بیاد آنها نمی‌پردازیم. تنها این نکته را می‌آوریم که از باستان‌زمان پادشاهان و دولتها یک رشته کارهای سیاسی نیز داشته‌اند. بدانسان که کوششهایی را در نهان می‌کرده‌اند و بکارهای آشکار خود نیز رویه‌ی دیگری می‌داده‌اند. دشمنی را در جامه‌ی دوستی انجام می‌کرده‌اند. نویدهای [وعده] دروغ می‌داده‌اند. با دشمنانِ دشمن دوستی می‌کرده‌اند. در درون کشورِ دشمن شورشهایی برمی‌انگیخته‌اند. این تلاشها از باستان‌زمان بوده و رفته‌رفته رو بفزونی نهاده تا آنجا که امروز بزرگترین و سختترین کارهای دولتها همین یکی شمرده می‌شود. از اینجا یک راه دیگر تاریخ پرداختن باین تلاشهای نهانیست که تاریخ سیاسی نامیده می‌شود.
لیکن این راه از بهر توده‌ی انبوه نیست و سودی نیز از آن بدست نیاید. مگر تا آن اندازه که جهت کارها دانسته شود. از آنسوی پرداختن بنگارش چنان تاریخی کار آن کسیست که خود او پایش درمیان بوده و یا نوشته‌های بسیار بدستش افتاده. اگر جز از این باشد بسیار ناسزاست که یکی بچنان تاریخی پردازد و از ناچاری دست بدامن گمان و پندار زند و بافندگی کند.
آن کارها که در آشکار رخ دهد پادشاهان باهم جنگ کنند یا پیمان دوستی بندند یا در کشوری شورش پدید آید یا گرانی رخ دهد یا دیگر از اینگونه پیشامدها اینها را مردم بینند و شنوند و تاریخنگار اگرهم خودش در آنجا نبوده بآسانی تواند از دیگران بپرسد و چگونگی را بدست بیاورد و لغزش کمتر رو دهد. لیکن کارهای نهانی چنان نیست و لغزشهای بسیار بزرگ در آن رخ دهد.
آری اگر تاریخنگار‌ش هوشیار باشد این می‌تواند از راه سنجیدن پیشامدها و بنیروی داوری پاره‌ای رازهای نهانی را نیز دریابد و آنها را یاد کند. (1) چیزی که هست این در همه جا نیست و به هر حال نباید چندان دور رفت و کار را بگزافه‌بافی رسانید. و آنگاه باید بخوانندگان فهمانید که از چه راه بآن رازها رسیده شده و آنان را فریب نداد.
گاهی کسانی می‌گویند : سیاست تاریخ را از میان برده. زیرا پیشامدهایی که در جهان پیش می‌آید آخرین نتیجه‌ی یک رشته کارها و کوششهای نهانیست که تاریخ را بآن دسترس نیست و تا آنها دانسته نشود دانستن این پیشامدها تنها چندان سودی ندارد. ولی این درست نیست. زیرا پیشامدهای آشکار بخودی خود داستانهای بزرگی بشمار است و نوشتن و خواندن تاریخ آنها سودهایی را دربر دارد. اگرچه انگیزه‌های نهانی آنها روشن نباشد. وآنگاه چنانکه گفتیم کارهای جهان همه بهم پیوسته است و ما اگر برآن باشیم که هر داستانی را از نخستین ریشه‌ی آن بدست آوریم ناچار خواهیم بود از بهر هر داستانی چندین قرن جلو برویم و این چیزیست که نه تنها دربایست نیست ناستوده هم هست.
ببینید جنگ جهانگیر اروپا (2) یک رشته تلاشهای سیاسی نهانی را که از نیم‌قرن پیش آغاز شده بود انگیزه‌ی خود داشت. با اینهمه کسی اگر تنها بداستان جنگها پردازد و چگونگی آنها را بازنماید بخودی خود کار سودمندی خواهد بود و یک تاریخنگاری تواند هر گونه نتیجه‌ای را که خواستار است (از آن نتیجه‌های سه‌گانه که شمردیم) از آن بردارد. لیکن هرگاه یک کسی برویه‌ی سیاسی آن جنگها نیز پرداخت و پرده از روی یک رشته کارهای نهانی برداشت بیگمان بهتر و سودمندتر خواهد بود.
تلاشهایی که امروز نهانست و دسترس بآنها نیست پس از دیری آنها نیز شناخته گردد و از پرده بیرون آید. از اینجا هرگاه تاریخنگاری دسترس بچنان تلاشهایی ندارد نباید از آن دلگیر گردد و بنومیدی گراید و از نگارش تاریخ بازایستد. او باید تاریخ ساده را بنگارد و نگزارد آنها از میان برود. آن بخش دیگر در آینده آشکار خواهد گردید.
این خود بیراهی است که کسی بگوید تا نهان و آشکار یک پیشامدی دانسته نشود نباید آن را برشته‌ی نگارش کشید. این اندیشه چه‌بسا به مالیخولیا کشد و دستاویز بدست نادانان و بیماردلان دهد.
آنچه مرا بنگارش این جمله‌ها وامی‌دارد اینست که می‌بینم بسیاری از ایرانیان در این باره نیز آلودگیهایی دارند و کسانی از آنان چنین می‌گویند : «تاریخ مشروطه را که شما می‌نویسید چه سودی دارد؟.. باید نخست جستجو کنید که اندیشه‌ی مشروطه‌خواهی از کجا بایران آمد و چه کسانی آن را آوردند!» اینها از درماندگی اندیشه‌ها و از ناپاکی دلهاست. یک دسته که خودشان بیکاره‌اند همه را نیز بیکاره می‌خواهند. پاره‌ای نیز با آن پستی و بی‌ارجی که دارند با ارجمندترین و بزرگترین کسان همچشمی می‌نمایند و اینست باین مالیخولیاها می‌پردازند. و هرگاه با دلخواه ایشان باشد باید تاریخ مشروطه هیچگاه نوشته نشود.
👇
🔸 2ـ1) تاریخ سیاسی (تکه‌ی یک از یک)
این سه گونه تاریخ از بهر توده‌ی انبوه است. گاهی نیز کسانی تاریخ را از راههای دیگری دنبال کنند که بیاد آنها نمی‌پردازیم. تنها این نکته را می‌آوریم که از باستان‌زمان پادشاهان و دولتها یک رشته کارهای سیاسی نیز داشته‌اند. بدانسان که کوششهایی را در نهان می‌کرده‌اند و بکارهای آشکار خود نیز رویه‌ی دیگری می‌داده‌اند. دشمنی را در جامه‌ی دوستی انجام می‌کرده‌اند. نویدهای [وعده] دروغ می‌داده‌اند. با دشمنانِ دشمن دوستی می‌کرده‌اند. در درون کشورِ دشمن شورشهایی برمی‌انگیخته‌اند. این تلاشها از باستان‌زمان بوده و رفته‌رفته رو بفزونی نهاده تا آنجا که امروز بزرگترین و سختترین کارهای دولتها همین یکی شمرده می‌شود. از اینجا یک راه دیگر تاریخ پرداختن باین تلاشهای نهانیست که تاریخ سیاسی نامیده می‌شود.
لیکن این راه از بهر توده‌ی انبوه نیست و سودی نیز از آن بدست نیاید. مگر تا آن اندازه که جهت کارها دانسته شود. از آنسوی پرداختن بنگارش چنان تاریخی کار آن کسیست که خود او پایش درمیان بوده و یا نوشته‌های بسیار بدستش افتاده. اگر جز از این باشد بسیار ناسزاست که یکی بچنان تاریخی پردازد و از ناچاری دست بدامن گمان و پندار زند و بافندگی کند.
آن کارها که در آشکار رخ دهد پادشاهان باهم جنگ کنند یا پیمان دوستی بندند یا در کشوری شورش پدید آید یا گرانی رخ دهد یا دیگر از اینگونه پیشامدها اینها را مردم بینند و شنوند و تاریخنگار اگرهم خودش در آنجا نبوده بآسانی تواند از دیگران بپرسد و چگونگی را بدست بیاورد و لغزش کمتر رو دهد. لیکن کارهای نهانی چنان نیست و لغزشهای بسیار بزرگ در آن رخ دهد.
آری اگر تاریخنگار‌ش هوشیار باشد این می‌تواند از راه سنجیدن پیشامدها و بنیروی داوری پاره‌ای رازهای نهانی را نیز دریابد و آنها را یاد کند. (1) چیزی که هست این در همه جا نیست و به هر حال نباید چندان دور رفت و کار را بگزافه‌بافی رسانید. و آنگاه باید بخوانندگان فهمانید که از چه راه بآن رازها رسیده شده و آنان را فریب نداد.
گاهی کسانی می‌گویند : سیاست تاریخ را از میان برده. زیرا پیشامدهایی که در جهان پیش می‌آید آخرین نتیجه‌ی یک رشته کارها و کوششهای نهانیست که تاریخ را بآن دسترس نیست و تا آنها دانسته نشود دانستن این پیشامدها تنها چندان سودی ندارد. ولی این درست نیست. زیرا پیشامدهای آشکار بخودی خود داستانهای بزرگی بشمار است و نوشتن و خواندن تاریخ آنها سودهایی را دربر دارد. اگرچه انگیزه‌های نهانی آنها روشن نباشد. وآنگاه چنانکه گفتیم کارهای جهان همه بهم پیوسته است و ما اگر برآن باشیم که هر داستانی را از نخستین ریشه‌ی آن بدست آوریم ناچار خواهیم بود از بهر هر داستانی چندین قرن جلو برویم و این چیزیست که نه تنها دربایست نیست ناستوده هم هست.
ببینید جنگ جهانگیر اروپا (2) یک رشته تلاشهای سیاسی نهانی را که از نیم‌قرن پیش آغاز شده بود انگیزه‌ی خود داشت. با اینهمه کسی اگر تنها بداستان جنگها پردازد و چگونگی آنها را بازنماید بخودی خود کار سودمندی خواهد بود و یک تاریخنگاری تواند هر گونه نتیجه‌ای را که خواستار است (از آن نتیجه‌های سه‌گانه که شمردیم) از آن بردارد. لیکن هرگاه یک کسی برویه‌ی سیاسی آن جنگها نیز پرداخت و پرده از روی یک رشته کارهای نهانی برداشت بیگمان بهتر و سودمندتر خواهد بود.
تلاشهایی که امروز نهانست و دسترس بآنها نیست پس از دیری آنها نیز شناخته گردد و از پرده بیرون آید. از اینجا هرگاه تاریخنگاری دسترس بچنان تلاشهایی ندارد نباید از آن دلگیر گردد و بنومیدی گراید و از نگارش تاریخ بازایستد. او باید تاریخ ساده را بنگارد و نگزارد آنها از میان برود. آن بخش دیگر در آینده آشکار خواهد گردید.
این خود بیراهی است که کسی بگوید تا نهان و آشکار یک پیشامدی دانسته نشود نباید آن را برشته‌ی نگارش کشید. این اندیشه چه‌بسا به مالیخولیا کشد و دستاویز بدست نادانان و بیماردلان دهد.
آنچه مرا بنگارش این جمله‌ها وامی‌دارد اینست که می‌بینم بسیاری از ایرانیان در این باره نیز آلودگیهایی دارند و کسانی از آنان چنین می‌گویند : «تاریخ مشروطه را که شما می‌نویسید چه سودی دارد؟.. باید نخست جستجو کنید که اندیشه‌ی مشروطه‌خواهی از کجا بایران آمد و چه کسانی آن را آوردند!» اینها از درماندگی اندیشه‌ها و از ناپاکی دلهاست. یک دسته که خودشان بیکاره‌اند همه را نیز بیکاره می‌خواهند. پاره‌ای نیز با آن پستی و بی‌ارجی که دارند با ارجمندترین و بزرگترین کسان همچشمی می‌نمایند و اینست باین مالیخولیاها می‌پردازند. و هرگاه با دلخواه ایشان باشد باید تاریخ مشروطه هیچگاه نوشته نشود.
👇
آغاز پیدایش مشروطه‌خواهی را در ایران تا آن اندازه که می‌بایست نوشته‌اند و ما نیز یاد کرده‌ایم. رویه‌ی سیاسی آن پیشامد نیز تا یک اندازه روشن است که ما نیز بازنموده‌ایم و بیشتر از آن (اگر بوده) در آینده روشن خواهد بود و خواهند نوشت.
همین داستان با چشم‌پوشی از انگیزه‌های آن از ارجدارترین بخش تاریخ ایران است و در آن جانفشانیهای ایرانیان و دلیریهای ایشان نمودار می‌گردد و شایستگی توده پدید می‌آید نیکی نیکان و بدی بدان آشکار می‌شود. از خواندن و اندیشیدن آن چندین گونه درسهای پرسود بدست می‌آید و بر دانش و آزمایش و بینش خوانندگان می‌افزاید. این جنبش از هر کجا برخاست برخاسته باشد. هزاران مرد در آن جانفشانیهای تاریخی کردند و صدها کسان ناپاکی نمودند. هزاران جوانان بخون آغشتند. اینها بخودی خود چنانست که باید در تاریخ یاد کرده شود.
پابرگیها :
1ـ یک نمونه از این ، دریافتهاییست که نویسنده از پیشامدهای شهریور1320 داشته و در دو کتاب «دادگاه» (گفتار سوم) و «افسران ما» (ص33 تا 44) درمیان گزاشته.
2ـ خواست جنگ جهانی یکم است.
.
همین داستان با چشم‌پوشی از انگیزه‌های آن از ارجدارترین بخش تاریخ ایران است و در آن جانفشانیهای ایرانیان و دلیریهای ایشان نمودار می‌گردد و شایستگی توده پدید می‌آید نیکی نیکان و بدی بدان آشکار می‌شود. از خواندن و اندیشیدن آن چندین گونه درسهای پرسود بدست می‌آید و بر دانش و آزمایش و بینش خوانندگان می‌افزاید. این جنبش از هر کجا برخاست برخاسته باشد. هزاران مرد در آن جانفشانیهای تاریخی کردند و صدها کسان ناپاکی نمودند. هزاران جوانان بخون آغشتند. اینها بخودی خود چنانست که باید در تاریخ یاد کرده شود.
پابرگیها :
1ـ یک نمونه از این ، دریافتهاییست که نویسنده از پیشامدهای شهریور1320 داشته و در دو کتاب «دادگاه» (گفتار سوم) و «افسران ما» (ص33 تا 44) درمیان گزاشته.
2ـ خواست جنگ جهانی یکم است.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش سوم
🔸 خویهای پاک ـ 5 (تکه‌ی یک از سه)
خویها از چه راه نیرومند گردد؟..
در شماره‌ی گذشته سخن را باینجا رسانیدیم که نیکخویی تنها با دانستن نیست و اینکه کسانی همیشه بستایش و نکوهش از خویهای نیک و بد می‌پردازند سودی ندارد ، و یگانه راه نیکی خویها اینست که در آدمیان سرشت روانی نیرومندتر گردد و بر سرشت تن و جان فرمانروا باشد ، و گفتگو از این زمینه را باین شماره نگه داشتیم.
باید دانست برای نیرومندی روان سه چیز درباید : نخست معنی جهان و زندگی را دانستن و آدمیگری را شناختن. دوم سود و زیان خویهای نیک و بد را ـ بدانسان که هست ـ دانستن. سوم تکیه‌گاهی داشتن. اینک یکایک اینها را بازمی‌نماییم.
1ـ معنی جهان و زندگی را دانستن : کسانی در شگفت خواهند بود که ما برای نیکخویی شناختن معنی جهان و زندگی و دانستن معنی آدمیگری را دربایست می‌شماریم. ولی جای شگفتی نیست. امروز بیشتر بدیها از آن برخاسته که انبوه کسان جهان را یک دستگاه بیهوده‌ای می‌انگارند و زندگی را جز نبرد نمی‌شمارند که هر کسی باید از هر راهی که تواند بخوشی خود کوشد ، و انگیزه‌ای برای نیک بودن نمی‌پندارند. چنین کسانی تا از آن گمراهی بیرون نیایند چگونه دربند نیکیها توانند بودن؟!.. گیرم که با زبان هواداری از خویهای نیک نمایند چون درونشان از آن آگاه نیست بهنگام کار خواهند درماند.
امروز انبوه مردم باین درد گرفتارند. بدآموزیهایی که از نیم قرن باز بنام فلسفه‌ی مادّی رواج یافته دلها را پر کرده و باورها را سست گردانیده. بسیاری از آنان که بمردم پند می‌آموزند و خویهای نیک یاد می‌دهند باین درد دچارند و آنچه بر زبان می‌رانند از درون باور نمی‌دارند. شما اگر بیازمایید کسی که در اینجا سخن از نیک و بد می‌راند در جای دیگری درون خود را بیرون داده پا در هوایی خویش را بهمه آشکار می‌سازد. اگر روزنامه‌ها را بخوانید کسی که امروز گفتگو از خویهای ستوده می‌دارد فردا خود را براه فلسفه زده سخن از بیهودگی پند و فرهیخت [=تربیت] می‌راند.
برای پیراستگی خویها باید مردم بدانند اینجهان دستگاه بیهوده‌ای نیست ، و زندگی از بهر نبرد نمی‌باشد. باید بدانند اگر زندگی از راهش پیش رود هر کسی بهره از آسایش و خرسندی یابد و آدمی را به نبرد و کشاکش نیاز چندان نماند. باید بدانند خویهای رشک و آز و کینه و خشم و برتریفروشی و مانند اینها که آدمی راست از سرشت جانوری اوست. خویهاییست که از همجنسی با ددان و چهارپایان باو رسیده ، و اینها آلودگیهای اوست که باید کوشد و خود را از آنها پاک سازد.
سرشت جانوری همه چیزش بد نیست و نباید از آن بیزار بود. ولی این خویها بد است و روان و خرد از آنها بیزار می‌باشد و هر کسی باید خود را از آنها پیراسته گرداند.
باید بدانند آدمیان چون در یکجا زندگی می‌کنند آسایش هر کسی جز با آسایش همگان نتواند بود ، و اینست هر کسی همواره باید دربند آسایش همگان باشد ، و این هنگامی تواند بود که خود را از آز و خودخواهی و رشک و کینه و خشم و مانند اینها پاک گرداند.
اینها یک رشته راستیهاییست که ما در جای دیگری هرچه گشادتر و روشنتر نگاشته‌ایم. (1) در اینجا بآنها نپرداخته می‌گذریم ، و این اندازه می‌گوییم که برای نیکی خویها نخست باید اینها را دانست. روان که خود خواهان نیکی می‌باشد اینهاست که آن را تکان دهد و به نیرو آورد.
از کلمه‌هایی که بر زبانها افتاده یکی هم فرهیخت است. ولی آن نیز از چیزهاییست که می‌گویند و معنایش را نمی‌فهمند. آری ، آدمی را فرهیخت درباید. ولی از چه راه؟.. از این راه که هر پسری یا دختری چون سر برمی‌آورد و پا بدرون زندگی می‌گزارد پیش از همه معنی جهان و زندگی را باو آموزند و معنی آدمیگری را فهمانند و آنچه آدمی را باید باو یاد دهند و او را به هوشیاری و خودداری از خویهای ناپاکیزه وادارند.
اینست فرهیخت. نه آنکه همچون امروز از کودکی سخنان پراکنده و پریشانِ این و آن را در دلها بیاکنند (2) ، و راست و دروغ و سودمند و زیان‌آور هرچه شنیدند بیاد گیرند ، و گیج و درمانده پا بمیان زندگی گزارند ، و از گام نخست بخودفروشی پردازند ، و آنچه یاد گرفته‌اند با رنگهای دیگری پیاپی بیرون ریزند.
پابرگیها :
1ـ گذشته از گفتارهای پیمان کتابهای «آیین» و «راه رستگاری» دیده شود.
2ـ آکندن = پر کردن
.
🔸 خویهای پاک ـ 5 (تکه‌ی یک از سه)
خویها از چه راه نیرومند گردد؟..
در شماره‌ی گذشته سخن را باینجا رسانیدیم که نیکخویی تنها با دانستن نیست و اینکه کسانی همیشه بستایش و نکوهش از خویهای نیک و بد می‌پردازند سودی ندارد ، و یگانه راه نیکی خویها اینست که در آدمیان سرشت روانی نیرومندتر گردد و بر سرشت تن و جان فرمانروا باشد ، و گفتگو از این زمینه را باین شماره نگه داشتیم.
باید دانست برای نیرومندی روان سه چیز درباید : نخست معنی جهان و زندگی را دانستن و آدمیگری را شناختن. دوم سود و زیان خویهای نیک و بد را ـ بدانسان که هست ـ دانستن. سوم تکیه‌گاهی داشتن. اینک یکایک اینها را بازمی‌نماییم.
1ـ معنی جهان و زندگی را دانستن : کسانی در شگفت خواهند بود که ما برای نیکخویی شناختن معنی جهان و زندگی و دانستن معنی آدمیگری را دربایست می‌شماریم. ولی جای شگفتی نیست. امروز بیشتر بدیها از آن برخاسته که انبوه کسان جهان را یک دستگاه بیهوده‌ای می‌انگارند و زندگی را جز نبرد نمی‌شمارند که هر کسی باید از هر راهی که تواند بخوشی خود کوشد ، و انگیزه‌ای برای نیک بودن نمی‌پندارند. چنین کسانی تا از آن گمراهی بیرون نیایند چگونه دربند نیکیها توانند بودن؟!.. گیرم که با زبان هواداری از خویهای نیک نمایند چون درونشان از آن آگاه نیست بهنگام کار خواهند درماند.
امروز انبوه مردم باین درد گرفتارند. بدآموزیهایی که از نیم قرن باز بنام فلسفه‌ی مادّی رواج یافته دلها را پر کرده و باورها را سست گردانیده. بسیاری از آنان که بمردم پند می‌آموزند و خویهای نیک یاد می‌دهند باین درد دچارند و آنچه بر زبان می‌رانند از درون باور نمی‌دارند. شما اگر بیازمایید کسی که در اینجا سخن از نیک و بد می‌راند در جای دیگری درون خود را بیرون داده پا در هوایی خویش را بهمه آشکار می‌سازد. اگر روزنامه‌ها را بخوانید کسی که امروز گفتگو از خویهای ستوده می‌دارد فردا خود را براه فلسفه زده سخن از بیهودگی پند و فرهیخت [=تربیت] می‌راند.
برای پیراستگی خویها باید مردم بدانند اینجهان دستگاه بیهوده‌ای نیست ، و زندگی از بهر نبرد نمی‌باشد. باید بدانند اگر زندگی از راهش پیش رود هر کسی بهره از آسایش و خرسندی یابد و آدمی را به نبرد و کشاکش نیاز چندان نماند. باید بدانند خویهای رشک و آز و کینه و خشم و برتریفروشی و مانند اینها که آدمی راست از سرشت جانوری اوست. خویهاییست که از همجنسی با ددان و چهارپایان باو رسیده ، و اینها آلودگیهای اوست که باید کوشد و خود را از آنها پاک سازد.
سرشت جانوری همه چیزش بد نیست و نباید از آن بیزار بود. ولی این خویها بد است و روان و خرد از آنها بیزار می‌باشد و هر کسی باید خود را از آنها پیراسته گرداند.
باید بدانند آدمیان چون در یکجا زندگی می‌کنند آسایش هر کسی جز با آسایش همگان نتواند بود ، و اینست هر کسی همواره باید دربند آسایش همگان باشد ، و این هنگامی تواند بود که خود را از آز و خودخواهی و رشک و کینه و خشم و مانند اینها پاک گرداند.
اینها یک رشته راستیهاییست که ما در جای دیگری هرچه گشادتر و روشنتر نگاشته‌ایم. (1) در اینجا بآنها نپرداخته می‌گذریم ، و این اندازه می‌گوییم که برای نیکی خویها نخست باید اینها را دانست. روان که خود خواهان نیکی می‌باشد اینهاست که آن را تکان دهد و به نیرو آورد.
از کلمه‌هایی که بر زبانها افتاده یکی هم فرهیخت است. ولی آن نیز از چیزهاییست که می‌گویند و معنایش را نمی‌فهمند. آری ، آدمی را فرهیخت درباید. ولی از چه راه؟.. از این راه که هر پسری یا دختری چون سر برمی‌آورد و پا بدرون زندگی می‌گزارد پیش از همه معنی جهان و زندگی را باو آموزند و معنی آدمیگری را فهمانند و آنچه آدمی را باید باو یاد دهند و او را به هوشیاری و خودداری از خویهای ناپاکیزه وادارند.
اینست فرهیخت. نه آنکه همچون امروز از کودکی سخنان پراکنده و پریشانِ این و آن را در دلها بیاکنند (2) ، و راست و دروغ و سودمند و زیان‌آور هرچه شنیدند بیاد گیرند ، و گیج و درمانده پا بمیان زندگی گزارند ، و از گام نخست بخودفروشی پردازند ، و آنچه یاد گرفته‌اند با رنگهای دیگری پیاپی بیرون ریزند.
پابرگیها :
1ـ گذشته از گفتارهای پیمان کتابهای «آیین» و «راه رستگاری» دیده شود.
2ـ آکندن = پر کردن
.
✴️ با دکانهای بدآموزی و تخدیر چه باید کرد؟!
🖌 کوشاد تلگرام
(تکه‌ی 3 از 5)
یکی از علتهایی این گرفتاری آنست که در برابر هر سخن و دستوری ، یک یا چند سخن متضاد در میانست. اگر مردم شنیده‌اند «دروغگو دشمن خداست» همچنان شنیده‌اند «دروغ مصلحت‌آمیز به ز راست فتنه‌انگیز». پس چه شگفت که مردم به آسانی دروغ گویند.
«در این توده از یکسو سروده می‌شود : «بجز از کشته ندروی» و از یکسو گفته می‌شود : «که بر من و تو در اختیار نگشاده» یا گفته می‌شود :
«گر زمین را به آسمان دوزی ندهندت زیاده از روزی».
امروز از یکسو ما می‌خواهیم مردم را بکوشش واداریم و از یکسو کتابها پر است از تعلیمات جبریگری. از یکسو ما می‌گوییم : باید کوشید و کشور خود را نگه داشت و از یکسو کتابها پر است از اینکه با کوشش بجایی نتوان رسید :
«بخت و دولت بکاردانی نیست جز بتأیید آسمانی نیست».
از یکسو ما می‌گوییم : باید در اندیشه‌ی نگهداری خاندانهای خود باشیم و باید خطرهای احتمالی آینده را بدیده گرفته درپی وسایل دفاع باشیم از سوی دیگر گوشها پر است با این شعر و مانند آن :
«اگر تیغ عالم بجنبد زجای نبّرد رگی تا نخواهد خدای».
می‌گوییم :
آیا باور کردنیست که این همه سخنان که بنام جبریگری و اختیار نداری گفته شده بی‌اثر بماند؟!.. آیا باور کردنیست که سخنانی که ما بنام میهن‌پرستی و کوشش می‌نویسیم اثر خود را بکند ولی اینها نکند؟!..» (پرچم روزانه شماره‌ی 124)
اندیشه‌های پراکنده ناچار نه یک راه بلکه راههای چندی را پیش پای مردم می‌گزارد. یک دسته از راه راست پیروی می‌کنند و رستگار می‌باشند. ولی افسوسمندانه دیگران راههای کجی در زندگانی پیش می‌گیرند. همین خود مایه‌ی کشاکش و دوسخنی (اختلاف) و کینه‌ها می‌باشد.
کسروی در اینجا از یک حقیقت بسیار ارجداری پرده برمی‌گیرد : برای آنکه یک اندیشه‌ی پرارج کارگر افتد باید با هرچه با آن ناسازگارست نبردید و از مغزها بیرون گردانید.
شرح این جستار را از زبان او در زیر می‌آوریم :
« پراکنده‌اندیشی چه اثری تواند داشت؟..
... می‌خواهیم رابطه‌ای که میانه‌ي آن اندیشه‌های پراکنده با بدبختیها و درماندگیهای ایرانیان است روشن گردانیم.
این بدبختیها و درماندگیها چه ربطی باندیشه‌های پراکنده دارد؟!.. مگر اندیشه هم می‌تواند یک توده‌ي بزرگی را بدینسان درمانده گرداند؟!. برای دانستن اینها باید چند چیز را بدیده گرفت :
1) «سرچشمه‌ي کارهای آدمی مغز اوست». شما را به هر کاری مغزتان وامی‌دارد. مرکز اراده مغز است.
2) «مغز تابع اندیشه‌هاییست که در آن جا گیرد». مثلاً فلان پیره‌زن بزیارت سقاخانه می‌رود و نذر بآنجا می‌برد ، ولی شما بآن ریشخند می‌کنید و اگر بدستتان افتاد آن سقاخانه را ویران خواهید کرد ـ این تفاوت از آنجاست که در مغز او اندیشه‌های دیگر است و در مغز شما اندیشه‌های دیگر. اگر بآن زن هم حقایق را یاد داده بگوییم این سقاخانه‌ها هیچکاره‌ي جهان است. اینها نه تنها به بیماران شفا نتواند داد ، بلکه سالانه صدها کسان را مبتلای بیماری می‌گرداند ـ وقتی که اینها را باو یاد دهیم ، خواهید دید دیگر او نیز بزیارت سقاخانه نمی‌رود و بلکه باید گفت نمی‌تواند رفت. دیگر اراده‌ای که او را بتکان آورده بسوی سقاخانه روانه گرداند نیست.
3) «اندیشه‌های ضد هم مغز را از کار اندازد». چون دانستیم مغز تابع اندیشه‌هایی است که در آن جا گیرد باید بآسانی بپذیریم که اندیشه‌های ضد هم مغز را از کار می‌اندازد. زیرا این اندیشه‌ها هر یکی آن را بکار دیگری وادارد و آن درمیانه درماند. درست بدان می‌ماند که به یک ترنی دو لوکومتیو ببندند که یکی از جلو باین سو کشد و دیگری از پشت بآن سو. و پیداست که ترن درمیان آن دو بیکاره خواهد ماند.
شما اگر در سر یک سه‌راهی بایستید و یک کسی بآنجا رسیده بپرسد : «راه فلان اداره کدامست؟.» و شما خود یک راهی نشان دهید و رفیقتان راه دیگری را ، خواهید دید که آن شخص درمانْد و نتوانست بهيچ یکی از آن دو راه روانه گردد. از این آزمایش صدها نمونه توان پیدا کرد.
اگر شما این سه مقدمه را نیک اندیشید و باهم بسنجید رابطه‌ای را که درمیان اندیشه‌های ضد هم و پریشان با درماندگیهای ایران است بآسانی خواهید دریافت. این اندیشه‌ها مغزها را از کار انداخته و اراده‌ها را سست گردانیده ، اینست یک توده‌ي بزرگی را درمانده و بیچاره گردانیده».
.
🖌 کوشاد تلگرام
(تکه‌ی 3 از 5)
یکی از علتهایی این گرفتاری آنست که در برابر هر سخن و دستوری ، یک یا چند سخن متضاد در میانست. اگر مردم شنیده‌اند «دروغگو دشمن خداست» همچنان شنیده‌اند «دروغ مصلحت‌آمیز به ز راست فتنه‌انگیز». پس چه شگفت که مردم به آسانی دروغ گویند.
«در این توده از یکسو سروده می‌شود : «بجز از کشته ندروی» و از یکسو گفته می‌شود : «که بر من و تو در اختیار نگشاده» یا گفته می‌شود :
«گر زمین را به آسمان دوزی ندهندت زیاده از روزی».
امروز از یکسو ما می‌خواهیم مردم را بکوشش واداریم و از یکسو کتابها پر است از تعلیمات جبریگری. از یکسو ما می‌گوییم : باید کوشید و کشور خود را نگه داشت و از یکسو کتابها پر است از اینکه با کوشش بجایی نتوان رسید :
«بخت و دولت بکاردانی نیست جز بتأیید آسمانی نیست».
از یکسو ما می‌گوییم : باید در اندیشه‌ی نگهداری خاندانهای خود باشیم و باید خطرهای احتمالی آینده را بدیده گرفته درپی وسایل دفاع باشیم از سوی دیگر گوشها پر است با این شعر و مانند آن :
«اگر تیغ عالم بجنبد زجای نبّرد رگی تا نخواهد خدای».
می‌گوییم :
آیا باور کردنیست که این همه سخنان که بنام جبریگری و اختیار نداری گفته شده بی‌اثر بماند؟!.. آیا باور کردنیست که سخنانی که ما بنام میهن‌پرستی و کوشش می‌نویسیم اثر خود را بکند ولی اینها نکند؟!..» (پرچم روزانه شماره‌ی 124)
اندیشه‌های پراکنده ناچار نه یک راه بلکه راههای چندی را پیش پای مردم می‌گزارد. یک دسته از راه راست پیروی می‌کنند و رستگار می‌باشند. ولی افسوسمندانه دیگران راههای کجی در زندگانی پیش می‌گیرند. همین خود مایه‌ی کشاکش و دوسخنی (اختلاف) و کینه‌ها می‌باشد.
کسروی در اینجا از یک حقیقت بسیار ارجداری پرده برمی‌گیرد : برای آنکه یک اندیشه‌ی پرارج کارگر افتد باید با هرچه با آن ناسازگارست نبردید و از مغزها بیرون گردانید.
شرح این جستار را از زبان او در زیر می‌آوریم :
« پراکنده‌اندیشی چه اثری تواند داشت؟..
... می‌خواهیم رابطه‌ای که میانه‌ي آن اندیشه‌های پراکنده با بدبختیها و درماندگیهای ایرانیان است روشن گردانیم.
این بدبختیها و درماندگیها چه ربطی باندیشه‌های پراکنده دارد؟!.. مگر اندیشه هم می‌تواند یک توده‌ي بزرگی را بدینسان درمانده گرداند؟!. برای دانستن اینها باید چند چیز را بدیده گرفت :
1) «سرچشمه‌ي کارهای آدمی مغز اوست». شما را به هر کاری مغزتان وامی‌دارد. مرکز اراده مغز است.
2) «مغز تابع اندیشه‌هاییست که در آن جا گیرد». مثلاً فلان پیره‌زن بزیارت سقاخانه می‌رود و نذر بآنجا می‌برد ، ولی شما بآن ریشخند می‌کنید و اگر بدستتان افتاد آن سقاخانه را ویران خواهید کرد ـ این تفاوت از آنجاست که در مغز او اندیشه‌های دیگر است و در مغز شما اندیشه‌های دیگر. اگر بآن زن هم حقایق را یاد داده بگوییم این سقاخانه‌ها هیچکاره‌ي جهان است. اینها نه تنها به بیماران شفا نتواند داد ، بلکه سالانه صدها کسان را مبتلای بیماری می‌گرداند ـ وقتی که اینها را باو یاد دهیم ، خواهید دید دیگر او نیز بزیارت سقاخانه نمی‌رود و بلکه باید گفت نمی‌تواند رفت. دیگر اراده‌ای که او را بتکان آورده بسوی سقاخانه روانه گرداند نیست.
3) «اندیشه‌های ضد هم مغز را از کار اندازد». چون دانستیم مغز تابع اندیشه‌هایی است که در آن جا گیرد باید بآسانی بپذیریم که اندیشه‌های ضد هم مغز را از کار می‌اندازد. زیرا این اندیشه‌ها هر یکی آن را بکار دیگری وادارد و آن درمیانه درماند. درست بدان می‌ماند که به یک ترنی دو لوکومتیو ببندند که یکی از جلو باین سو کشد و دیگری از پشت بآن سو. و پیداست که ترن درمیان آن دو بیکاره خواهد ماند.
شما اگر در سر یک سه‌راهی بایستید و یک کسی بآنجا رسیده بپرسد : «راه فلان اداره کدامست؟.» و شما خود یک راهی نشان دهید و رفیقتان راه دیگری را ، خواهید دید که آن شخص درمانْد و نتوانست بهيچ یکی از آن دو راه روانه گردد. از این آزمایش صدها نمونه توان پیدا کرد.
اگر شما این سه مقدمه را نیک اندیشید و باهم بسنجید رابطه‌ای را که درمیان اندیشه‌های ضد هم و پریشان با درماندگیهای ایران است بآسانی خواهید دریافت. این اندیشه‌ها مغزها را از کار انداخته و اراده‌ها را سست گردانیده ، اینست یک توده‌ي بزرگی را درمانده و بیچاره گردانیده».
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش یکم : تاریخ و تاریخنویس)
🔸 3ـ1) آیا می‌توان بتاریخ پشتگرمی داشت؟ (تکه‌ی یک از یک)
کسانی نیز همیشه می‌گویند : نمی‌توان بتاریخ پشتگرمی داشت و آن را باور کرد. زیرا ما می‌بینیم داستانی که در زمان ما رخ می‌دهد هر کسی آن را بگونه‌ی دیگری می‌سراید و دروغها بآن درمی‌آمیزند. پس چگونه می‌توان بداستانهای چند هزار ساله بدگمان نبود؟!.
لیکن این سخن بسیار خام است و راه بجایی نمی‌برد. تاریخ چیز جداگانه و نودرآمده‌ای نیست که بچنین سخنی درباره‌ی آن نیاز افتد. در دیگر جاها راست و دروغ را از چه راه می‌شناسیم در اینجا نیز همانست.
ما اگر با یک کس یک ساعت همنشین باشیم راستگویی و دروغگویی او را نیک درمی‌یابیم. چگونه می‌شود که کتابی را بخوانیم و اندازه‌ی درستی آن را نشناسیم؟! و آنگاه شناختن راست از دروغ در نهاد هر کسی نهاده و آن را راههای بسیار است. هر کسی هرچه داناتر و هوشیارتر باشد آسانتر آن را درمی‌یابد.
ما گاهی کسی را می‌بینیم پاکزبانست و از دروغ پرهیز دارد و از هوش نیز بی‌بهره نیست و اینست گفته‌های او را باور می‌کنیم. گاهی همان کس را می‌بینیم در زمینه‌ای که گفتگو می‌شود پای خودش درمیان بوده اینست گمان سودجویی و خودستایی برده در باور خود سست می‌شویم. گاهی می‌بینیم کسی راستگوست ولی هوش کمی دارد و گمان می‌بریم داستان را فراموش کرده باشد.
گاهی گمان می‌بریم شاید فریب خورده. گاهی زمینه چنانست که دشوار است کسی آن را فراگیرد. گاهی چنانست که باورکردنی نیست.
اینکه ما «کرامت»های صوفیان را انکار می‌کنیم کسانی ایراد گرفته می‌گویند پس چگونه تاریخ را باور می‌کنید و اینها را باور نمی‌کنید؟..
می‌گوییم : چون صوفیان از این داستانها سودجویی را می‌کرده‌اند و آنگاه گفته‌هاشان باورکردنی نیست اینست نمی‌پذیریم. در تاریخ نیز هرچه از اینگونه باشد دور می‌اندازیم : اگر تاریخنگاری داستانی بنگارد که فلان کس مرده‌ای را زنده گردانید سخن او را هم دروغ می‌شناسیم و بسخنان دیگرش نیز بدگمان می‌شویم. زیرا مرده زنده گردانیدن کار نشدنیست. و آنگاه چنین کاری اگر رخ می‌داد در سراسر جهان آوازه پیدا می‌کرد و همه آن را می‌شناختند و این نمی‌شد که تنها چهار تن آن را بدانند و بنگارند.
گاهی کسانی نگارشهایی از گزارش یک جنگی می‌آورند و ما می‌دانیم کسی تا خودش در جنگی نباشد داستان آن را درست فرانمی‌گیرد و این زمینه دروغ‌بردار است که هر کسی می‌خواهد هنرهای خود را بستاید اینست بآسانی آن را باور نمی‌کنیم. از اینگونه چندانست که بشمار نیاید.
ما تاریخْ آن را نمی‌گوییم که هر کسی هرچه نوشته بپذیریم. بلکه در آنجا نیز باید بسنجش پردازیم. (1) شما اگر تاریخ بیهقی را بخوانید در یک بار خواهید دریافت که او مرد راستگویی بوده است و اگر گاهی پاره‌ای چیزها را فراموش می‌کند از خودش دروغ نمی‌سازد و بچاپلوسی نمی‌پردازد. اگرچه گاهی پاره‌ای چیزهایی می‌آورد که شاید گزافه‌آمیزست زیرا چنین وامی‌نماید که لغزشهایی که از سلطان‌مسعود سر می‌زده او و دیگران زیان آن را از پیش می‌دانسته‌اند و این یکی از آلودگیهای مردم است که چون برای کسی کاری پیش آمد مدعی می‌شوند من از پیش می‌دانستم گویا بیهقی نیز این آلودگی را داشته است.
از اینسوی اگر ناسخ‌التواریخ را بخوانید بآسانی خواهید دریافت که این مرد دربند راستگویی نبوده و تاریخ را دستاویزی برای خوشایندگویی و چاپلوسی گرفته بوده است.
پس از همه‌ی اینها ما در تاریخ بنیاد پیشامدها را دنبال می‌کنیم و باین گوشه و آن گوشه چندان نمی‌پردازیم و در بنیاد نیز چندان دروغگویی و گزافه‌بافی نمی‌شود. مثلاً در لشکرکشی خشایارشا به یونان و داستان آن جنگها آنچه یونانیان درباره‌ی شماره‌ی گزافه‌آمیز سپاه ایران نوشته و آن را تا ملیونها رسانیده‌اند و آنچه از دلیریهای بی‌اندازه‌ی یونانیان ستایش کرده‌اند ـ اینها همه گمان‌بردار است و ما می‌توانیم آنها را بآسانی نپذیریم بلکه گاهی دروغ بودن پاره‌ای از این سخنان هم بدست می‌آید. ولی خود لشکرکشی خشایارشا و ایستادگی یونانیان در برابر او و بازگشتن خشایارشا از یونان و مانند اینها چیزهاییست که نتوان نپذیرفت.
و در دیگر جاها نیز ما بیشتر بنیادها را می‌گیریم که دروغ در آنها کمتر روی دهد.
آنان که می‌گویند بتاریخ نمی‌توان پشتگرمی داشت از اینهمه نکته‌ها ناآگاهند و جز یک پندار خامی را دنبال نمی‌کنند.
پابرگی :
1ـ یک نمونه از آن داستان بردیای دروغی است که چون نویسنده را در این باره گفتاری هست آن را در پایان این تکه می‌آوریم. خوانندگان توانند از آن بگذرند و این زیانی بدنباله‌ی سخن نخواهد داشت.
.
🔸 3ـ1) آیا می‌توان بتاریخ پشتگرمی داشت؟ (تکه‌ی یک از یک)
کسانی نیز همیشه می‌گویند : نمی‌توان بتاریخ پشتگرمی داشت و آن را باور کرد. زیرا ما می‌بینیم داستانی که در زمان ما رخ می‌دهد هر کسی آن را بگونه‌ی دیگری می‌سراید و دروغها بآن درمی‌آمیزند. پس چگونه می‌توان بداستانهای چند هزار ساله بدگمان نبود؟!.
لیکن این سخن بسیار خام است و راه بجایی نمی‌برد. تاریخ چیز جداگانه و نودرآمده‌ای نیست که بچنین سخنی درباره‌ی آن نیاز افتد. در دیگر جاها راست و دروغ را از چه راه می‌شناسیم در اینجا نیز همانست.
ما اگر با یک کس یک ساعت همنشین باشیم راستگویی و دروغگویی او را نیک درمی‌یابیم. چگونه می‌شود که کتابی را بخوانیم و اندازه‌ی درستی آن را نشناسیم؟! و آنگاه شناختن راست از دروغ در نهاد هر کسی نهاده و آن را راههای بسیار است. هر کسی هرچه داناتر و هوشیارتر باشد آسانتر آن را درمی‌یابد.
ما گاهی کسی را می‌بینیم پاکزبانست و از دروغ پرهیز دارد و از هوش نیز بی‌بهره نیست و اینست گفته‌های او را باور می‌کنیم. گاهی همان کس را می‌بینیم در زمینه‌ای که گفتگو می‌شود پای خودش درمیان بوده اینست گمان سودجویی و خودستایی برده در باور خود سست می‌شویم. گاهی می‌بینیم کسی راستگوست ولی هوش کمی دارد و گمان می‌بریم داستان را فراموش کرده باشد.
گاهی گمان می‌بریم شاید فریب خورده. گاهی زمینه چنانست که دشوار است کسی آن را فراگیرد. گاهی چنانست که باورکردنی نیست.
اینکه ما «کرامت»های صوفیان را انکار می‌کنیم کسانی ایراد گرفته می‌گویند پس چگونه تاریخ را باور می‌کنید و اینها را باور نمی‌کنید؟..
می‌گوییم : چون صوفیان از این داستانها سودجویی را می‌کرده‌اند و آنگاه گفته‌هاشان باورکردنی نیست اینست نمی‌پذیریم. در تاریخ نیز هرچه از اینگونه باشد دور می‌اندازیم : اگر تاریخنگاری داستانی بنگارد که فلان کس مرده‌ای را زنده گردانید سخن او را هم دروغ می‌شناسیم و بسخنان دیگرش نیز بدگمان می‌شویم. زیرا مرده زنده گردانیدن کار نشدنیست. و آنگاه چنین کاری اگر رخ می‌داد در سراسر جهان آوازه پیدا می‌کرد و همه آن را می‌شناختند و این نمی‌شد که تنها چهار تن آن را بدانند و بنگارند.
گاهی کسانی نگارشهایی از گزارش یک جنگی می‌آورند و ما می‌دانیم کسی تا خودش در جنگی نباشد داستان آن را درست فرانمی‌گیرد و این زمینه دروغ‌بردار است که هر کسی می‌خواهد هنرهای خود را بستاید اینست بآسانی آن را باور نمی‌کنیم. از اینگونه چندانست که بشمار نیاید.
ما تاریخْ آن را نمی‌گوییم که هر کسی هرچه نوشته بپذیریم. بلکه در آنجا نیز باید بسنجش پردازیم. (1) شما اگر تاریخ بیهقی را بخوانید در یک بار خواهید دریافت که او مرد راستگویی بوده است و اگر گاهی پاره‌ای چیزها را فراموش می‌کند از خودش دروغ نمی‌سازد و بچاپلوسی نمی‌پردازد. اگرچه گاهی پاره‌ای چیزهایی می‌آورد که شاید گزافه‌آمیزست زیرا چنین وامی‌نماید که لغزشهایی که از سلطان‌مسعود سر می‌زده او و دیگران زیان آن را از پیش می‌دانسته‌اند و این یکی از آلودگیهای مردم است که چون برای کسی کاری پیش آمد مدعی می‌شوند من از پیش می‌دانستم گویا بیهقی نیز این آلودگی را داشته است.
از اینسوی اگر ناسخ‌التواریخ را بخوانید بآسانی خواهید دریافت که این مرد دربند راستگویی نبوده و تاریخ را دستاویزی برای خوشایندگویی و چاپلوسی گرفته بوده است.
پس از همه‌ی اینها ما در تاریخ بنیاد پیشامدها را دنبال می‌کنیم و باین گوشه و آن گوشه چندان نمی‌پردازیم و در بنیاد نیز چندان دروغگویی و گزافه‌بافی نمی‌شود. مثلاً در لشکرکشی خشایارشا به یونان و داستان آن جنگها آنچه یونانیان درباره‌ی شماره‌ی گزافه‌آمیز سپاه ایران نوشته و آن را تا ملیونها رسانیده‌اند و آنچه از دلیریهای بی‌اندازه‌ی یونانیان ستایش کرده‌اند ـ اینها همه گمان‌بردار است و ما می‌توانیم آنها را بآسانی نپذیریم بلکه گاهی دروغ بودن پاره‌ای از این سخنان هم بدست می‌آید. ولی خود لشکرکشی خشایارشا و ایستادگی یونانیان در برابر او و بازگشتن خشایارشا از یونان و مانند اینها چیزهاییست که نتوان نپذیرفت.
و در دیگر جاها نیز ما بیشتر بنیادها را می‌گیریم که دروغ در آنها کمتر روی دهد.
آنان که می‌گویند بتاریخ نمی‌توان پشتگرمی داشت از اینهمه نکته‌ها ناآگاهند و جز یک پندار خامی را دنبال نمی‌کنند.
پابرگی :
1ـ یک نمونه از آن داستان بردیای دروغی است که چون نویسنده را در این باره گفتاری هست آن را در پایان این تکه می‌آوریم. خوانندگان توانند از آن بگذرند و این زیانی بدنباله‌ی سخن نخواهد داشت.
.