کتابهایی که هر کدام سرچشمه‌ی یک گمراهی است و در یک کتابخانه کنار هم چیده می‌شود.
.
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش یکم : تاریخ و تاریخنویس)
🔸 5 ـ1) شیوه‌ی تاریخنویسی و شرطهای تاریخنویس (تکه‌ی یک از سه)
تا اینجا گفتگو از تاریخ از دیده‌ی خواست (قصد) تاریخنگار بود و اکنون چند سخنی از شیوه‌ی تاریخنگاری و شرطهای تاریخنگار می‌رانیم : نخست باید دانست این را هر کس نتواند داستانی را که رو داده برشته‌ی نگارش کشد. این خود جُربُزه‌ایست[استعداد] که همه کس آن را ندارد. بسیارند آنان که پیشامدی را دیده‌اند و خودشان پا درمیان داشته‌اند با اینهمه هرگاه بپرسیم داستان آن را نتوانند بازگفت. چه رسد بآنکه بنگارند. نیز بسیارند آن کسانی که چون داستانی را سرایند آن را از راهش بیرون برند و رویه‌ی دیگری بآن دهند.
داستان در یاد آدمی توده‌وار است و چون بخواهد آن را گسترده و گشاده کند و برشته‌ی سخن کشد چهبسا درمانَد و راه را گم کند. کسی که می‌خواهد تاریخ نگارد باید همیشه خود را بپاید و هوشیار این باشد که داستان را از راهش بیرون نبرد و رویه‌ی دیگری بآن ندهد.
تاریخنویسی کار آسانی نیست. شما اگر داستانی بر سر خودتان بگذرد و بخواهید آن را در نزد کسانی که ندیده‌اند بازگویید خواه‌ناخواه تغییر در چگونگی آن می‌دهید. اگر آن را دو سه بار بگویید ، چهبسا که هر یکی با دیگری تفاوتهایی خواهد داشت. بسیار دشوار است داستانی بدانسان که روی داده هم بدانسان گفته شود. مگر گوینده متوجه خود بوده اندیشه و زبان را از دستبرد در داستان بازدارد.
بویژه اگر در داستانی بگوشه و کنار پرداخته شود ناگزیر دستبرد بیشتر روی می‌دهد. از اینجاست که تاریخ را باید دورنمای حوادث نامید و در سرودن آن چندان بجزئیات نپرداخت و به هر حال اندیشه و زبان را برای دستبرد آزاد نگزاشت. ...
نکته‌ی دوم : در نوشتن تاریخ زمان خود ، یک رشته آزردگیها پیش می‌آید. زیرا چون گفتگو از کسانی است که خود ایشان یا فرزندانشان زنده هستند از اینجا یک دسته از آن می‌رنجند که بدکرداریهای آنان یا پدرانشان بازنموده شده ، و دسته‌ی دیگر از این رنجیده می‌گردند که نیکوکاریهای آنان یا پدرانشان بدانسان که در پیش خود ایشان است در تاریخ نمودار نگردیده. چهبسا تاریخنگار هم کینه‌توزی نموده یا هواداری از کسانی کند و علت رنجش ، این حق‌کشیهای او باشد.
پس از آن باید تاریخنگار دربند راستگویی باشد و تاریخ را از این راه دنبال کند. نمی‌گویم او را هیچ خواستی درمیان نباشد و تنها بسرودن داستان بسنده کند. چنین چیزی نشدنیست. تاریخی که از اینرو گرد آورده شود بسیار خشک درمی‌آید. این ناگزیر است که هر تاریخنگاری خواستی داشته باشد و از بهر آن رنج نگاشتن را بخود هموار سازد. چیزی که هست باید در آن خواست خود نیز دربند راستگویی و دادگری باشد و نادرستی ننماید.
.
🔸 5 ـ1) شیوه‌ی تاریخنویسی و شرطهای تاریخنویس (تکه‌ی یک از سه)
تا اینجا گفتگو از تاریخ از دیده‌ی خواست (قصد) تاریخنگار بود و اکنون چند سخنی از شیوه‌ی تاریخنگاری و شرطهای تاریخنگار می‌رانیم : نخست باید دانست این را هر کس نتواند داستانی را که رو داده برشته‌ی نگارش کشد. این خود جُربُزه‌ایست[استعداد] که همه کس آن را ندارد. بسیارند آنان که پیشامدی را دیده‌اند و خودشان پا درمیان داشته‌اند با اینهمه هرگاه بپرسیم داستان آن را نتوانند بازگفت. چه رسد بآنکه بنگارند. نیز بسیارند آن کسانی که چون داستانی را سرایند آن را از راهش بیرون برند و رویه‌ی دیگری بآن دهند.
داستان در یاد آدمی توده‌وار است و چون بخواهد آن را گسترده و گشاده کند و برشته‌ی سخن کشد چهبسا درمانَد و راه را گم کند. کسی که می‌خواهد تاریخ نگارد باید همیشه خود را بپاید و هوشیار این باشد که داستان را از راهش بیرون نبرد و رویه‌ی دیگری بآن ندهد.
تاریخنویسی کار آسانی نیست. شما اگر داستانی بر سر خودتان بگذرد و بخواهید آن را در نزد کسانی که ندیده‌اند بازگویید خواه‌ناخواه تغییر در چگونگی آن می‌دهید. اگر آن را دو سه بار بگویید ، چهبسا که هر یکی با دیگری تفاوتهایی خواهد داشت. بسیار دشوار است داستانی بدانسان که روی داده هم بدانسان گفته شود. مگر گوینده متوجه خود بوده اندیشه و زبان را از دستبرد در داستان بازدارد.
بویژه اگر در داستانی بگوشه و کنار پرداخته شود ناگزیر دستبرد بیشتر روی می‌دهد. از اینجاست که تاریخ را باید دورنمای حوادث نامید و در سرودن آن چندان بجزئیات نپرداخت و به هر حال اندیشه و زبان را برای دستبرد آزاد نگزاشت. ...
نکته‌ی دوم : در نوشتن تاریخ زمان خود ، یک رشته آزردگیها پیش می‌آید. زیرا چون گفتگو از کسانی است که خود ایشان یا فرزندانشان زنده هستند از اینجا یک دسته از آن می‌رنجند که بدکرداریهای آنان یا پدرانشان بازنموده شده ، و دسته‌ی دیگر از این رنجیده می‌گردند که نیکوکاریهای آنان یا پدرانشان بدانسان که در پیش خود ایشان است در تاریخ نمودار نگردیده. چهبسا تاریخنگار هم کینه‌توزی نموده یا هواداری از کسانی کند و علت رنجش ، این حق‌کشیهای او باشد.
پس از آن باید تاریخنگار دربند راستگویی باشد و تاریخ را از این راه دنبال کند. نمی‌گویم او را هیچ خواستی درمیان نباشد و تنها بسرودن داستان بسنده کند. چنین چیزی نشدنیست. تاریخی که از اینرو گرد آورده شود بسیار خشک درمی‌آید. این ناگزیر است که هر تاریخنگاری خواستی داشته باشد و از بهر آن رنج نگاشتن را بخود هموار سازد. چیزی که هست باید در آن خواست خود نیز دربند راستگویی و دادگری باشد و نادرستی ننماید.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش سوم
🔸 خویهای پاک ـ 6 (تکه‌ی یک از چهار)
در شماره‌ی گذشته سخن را بآنجا رسانیدیم که برای نیکی خویها باید روان را نیرومند گردانید و برای نیرومندی روان چیزهایی می‌باید که یکی از آنها سود و زیان خویهای نیک و بد را چنانکه هست شناختن است و در این باره سخنانی رانده و دنباله‌ی آن را باین شماره نگه داشتیم.
برای نیکخوییها و اثر آن در پیشرفت یک توده گواهی بس نیکی در تاریخ قرنهای نزدیک ایران هست که ما روا نمی‌شماریم آن را در اینجا یاد نکنیم.
هر کسی نام نادرشاه را شنیده و بسیار کسانی تاریخ او را خوانده‌اند. ولی آنان که او را نیک شناخته‌اند کم می‌باشند. این مرد بزرگتر از آنست که مردم می‌شناسند و آنچه ما می‌دانیم همیشه کسانی از بیگانگان خواسته‌اند او را خُرد نشان دهند و از ارجش نزد ایرانیان کاهند. این را همیشه بسود خود دانسته‌اند.
ما در اینجا گفتگو از کارهای نادر نمی‌داریم و این اندازه می‌گوییم که چون افغانان به اسپهان دست یافتند بیکبار رشته‌ی کارهای ایران از هم گسیخت : از یکسو عثمانیان بر آذربایجان و کردستان و کرمانشاهان و همدان دست یافتند ، و از یکسو روسیان بر قفقاز و گیلان شتافته و آنجاها را بدست گرفتند. اینان ایران را از میان رفته پنداشتند و آن را میان خود به سه بخش کردند و با یکدیگر پیمان بستند. از آنسوی در خراسان و خوزستان و لرستان و بنادر و دیگر جاهای دوردست در هر یکی سرکش دیگری برخاست. اگر کسی کتاب میرزامهدیخان را خوانده می‌داند چگونه قلندرانی در اینجا و آنجا برخاسته و خود را «صفی‌میرزا» یا «سام‌میرزا» نامیده و از بازماندگان صفوی خوانده بیرق فرمانروایی بلند می‌کرده‌اند. یا اگر کسی نوشته‌های محمدعلی حزین را خوانده می‌داند در شمال و غرب ایران چه آشفتگیها بوده و چه خونها می‌ریخته است.
چندین سال بدینسان گذشت و از آنهمه مردان بنام که سالها از دستگاه صفوی نان خورده و شکوه و دارایی اندوخته بودند یکی نتوانست بداد کشور رسد و آن آشفتگی را بپایان رساند. شاه‌تهماسب با آنهمه سپاه بر گردِ سر و با صد تن از مردان بنام درباری در پیرامون خویش به هر کجا رو آورد جز شکست و فروماندگی بهره نگرفت. این تنها نادر بود که دست از آستین مردانگی درآورد و چندین سال از خواب و آرامش چشم پوشیده از یکسو افغانان را بجایگاه خودشان برگردانید و دست عثمانی و روس را از ایران برتافت ، از یکسو هم شوریدگیهای درون کشور را بپایان رسانید. سپس نیز باین اندازه بسنده نکرده لشکر بر سر هندوستان برد و خوارزم و بخارا را بگشود و در اندک‌زمانی ایران را یگانه دولت نیرومند آسیا گردانید.
نادر مرد بسیار دوراندیش و خونسردی بود و بکسانی که دست می‌یافت از ده تن یکی را نمی‌کشت و ارج دلیری و کاردانی مردان را شناخته همواره می‌کوشید از توانایی آنان سود جوید. اگر کسی داستان جنگهای او را با هراتیان خوانده نیک می‌داند که چندین بار افغانان بتنگی افتاده از نادر زینهار خواستند و چندین بار زینها شکسته و از در ستیز درآمدند. نادر چون دلیری افغانیها را می‌دید و در دل همی‌خواست آنان را رام خویش سازد و در جنگها از توانایی و جانفشانی آنان سود جوید از اینرو هیچگاه بر آنان خشم نمی‌گرفت و پس از دست یافتن با شمشیر کیفر نمی‌داد. آنان که داستان جنگهای نادر را در بغداد و دیگر جاها خوانده‌اند و از جانفشانیهای افغانان در آن جنگها آگاهند باید بدانند که آن خونسردیها بیهوده نبوده است.
درباره‌ی لشکرکشیهای نادر و هنرمندی او جای سخن بسیار است. اگر کسانی می‌خواهند معنی هنرهای جنگی را بشناسند چه بهتر که تاریخ نادر را نیک خوانند.
ببینید : نیکنهادی این مرد تا کجا بوده است که چون ایران را از دشمنان پیراست و چنین خواست که تاج شاهی بسر گزارد گردنکشانه باین کار برنخاست و بلکه مردم را بدشت مغان خواند و در آنجا از آنان شور طلبید. هر کسی می‌دانست که باید خود او شاه شود و جز این نبایستی بود. این خود بسیار خطاست که یکی بکاری برخیزد و رنج برد و چون آماده گردید آن را بدست دیگری سپارد. بااینهمه نادر پرده نگه داشت و از مردم شور خواست. اینکه محمدعلی حزین نوشته : «یک دو کس از مشاهیر را ببهانه بقتل آورده اسباب و ادوات سیاست جلوه‌گر ساخت و در آن مجمع مهیب سخن در امر سلطنت آغاز نهاد ...» و چنین خواسته که پادشاهی نادر را یک کار زورکی بازنماید درست نیست.
این خود اندوهیست که بیکاره‌ای همچون شیخ‌محمدعلی حزین بگفتگو از نادر پردازد و در کارهای او بداوری برخیزد. اگر در آن روز نادر شاه نشدی که خواستی شد؟!.. دیگران کدام شایستگی را نشان داده بودند که پادشاه شوند؟!.
.
🔸 خویهای پاک ـ 6 (تکه‌ی یک از چهار)
در شماره‌ی گذشته سخن را بآنجا رسانیدیم که برای نیکی خویها باید روان را نیرومند گردانید و برای نیرومندی روان چیزهایی می‌باید که یکی از آنها سود و زیان خویهای نیک و بد را چنانکه هست شناختن است و در این باره سخنانی رانده و دنباله‌ی آن را باین شماره نگه داشتیم.
برای نیکخوییها و اثر آن در پیشرفت یک توده گواهی بس نیکی در تاریخ قرنهای نزدیک ایران هست که ما روا نمی‌شماریم آن را در اینجا یاد نکنیم.
هر کسی نام نادرشاه را شنیده و بسیار کسانی تاریخ او را خوانده‌اند. ولی آنان که او را نیک شناخته‌اند کم می‌باشند. این مرد بزرگتر از آنست که مردم می‌شناسند و آنچه ما می‌دانیم همیشه کسانی از بیگانگان خواسته‌اند او را خُرد نشان دهند و از ارجش نزد ایرانیان کاهند. این را همیشه بسود خود دانسته‌اند.
ما در اینجا گفتگو از کارهای نادر نمی‌داریم و این اندازه می‌گوییم که چون افغانان به اسپهان دست یافتند بیکبار رشته‌ی کارهای ایران از هم گسیخت : از یکسو عثمانیان بر آذربایجان و کردستان و کرمانشاهان و همدان دست یافتند ، و از یکسو روسیان بر قفقاز و گیلان شتافته و آنجاها را بدست گرفتند. اینان ایران را از میان رفته پنداشتند و آن را میان خود به سه بخش کردند و با یکدیگر پیمان بستند. از آنسوی در خراسان و خوزستان و لرستان و بنادر و دیگر جاهای دوردست در هر یکی سرکش دیگری برخاست. اگر کسی کتاب میرزامهدیخان را خوانده می‌داند چگونه قلندرانی در اینجا و آنجا برخاسته و خود را «صفی‌میرزا» یا «سام‌میرزا» نامیده و از بازماندگان صفوی خوانده بیرق فرمانروایی بلند می‌کرده‌اند. یا اگر کسی نوشته‌های محمدعلی حزین را خوانده می‌داند در شمال و غرب ایران چه آشفتگیها بوده و چه خونها می‌ریخته است.
چندین سال بدینسان گذشت و از آنهمه مردان بنام که سالها از دستگاه صفوی نان خورده و شکوه و دارایی اندوخته بودند یکی نتوانست بداد کشور رسد و آن آشفتگی را بپایان رساند. شاه‌تهماسب با آنهمه سپاه بر گردِ سر و با صد تن از مردان بنام درباری در پیرامون خویش به هر کجا رو آورد جز شکست و فروماندگی بهره نگرفت. این تنها نادر بود که دست از آستین مردانگی درآورد و چندین سال از خواب و آرامش چشم پوشیده از یکسو افغانان را بجایگاه خودشان برگردانید و دست عثمانی و روس را از ایران برتافت ، از یکسو هم شوریدگیهای درون کشور را بپایان رسانید. سپس نیز باین اندازه بسنده نکرده لشکر بر سر هندوستان برد و خوارزم و بخارا را بگشود و در اندک‌زمانی ایران را یگانه دولت نیرومند آسیا گردانید.
نادر مرد بسیار دوراندیش و خونسردی بود و بکسانی که دست می‌یافت از ده تن یکی را نمی‌کشت و ارج دلیری و کاردانی مردان را شناخته همواره می‌کوشید از توانایی آنان سود جوید. اگر کسی داستان جنگهای او را با هراتیان خوانده نیک می‌داند که چندین بار افغانان بتنگی افتاده از نادر زینهار خواستند و چندین بار زینها شکسته و از در ستیز درآمدند. نادر چون دلیری افغانیها را می‌دید و در دل همی‌خواست آنان را رام خویش سازد و در جنگها از توانایی و جانفشانی آنان سود جوید از اینرو هیچگاه بر آنان خشم نمی‌گرفت و پس از دست یافتن با شمشیر کیفر نمی‌داد. آنان که داستان جنگهای نادر را در بغداد و دیگر جاها خوانده‌اند و از جانفشانیهای افغانان در آن جنگها آگاهند باید بدانند که آن خونسردیها بیهوده نبوده است.
درباره‌ی لشکرکشیهای نادر و هنرمندی او جای سخن بسیار است. اگر کسانی می‌خواهند معنی هنرهای جنگی را بشناسند چه بهتر که تاریخ نادر را نیک خوانند.
ببینید : نیکنهادی این مرد تا کجا بوده است که چون ایران را از دشمنان پیراست و چنین خواست که تاج شاهی بسر گزارد گردنکشانه باین کار برنخاست و بلکه مردم را بدشت مغان خواند و در آنجا از آنان شور طلبید. هر کسی می‌دانست که باید خود او شاه شود و جز این نبایستی بود. این خود بسیار خطاست که یکی بکاری برخیزد و رنج برد و چون آماده گردید آن را بدست دیگری سپارد. بااینهمه نادر پرده نگه داشت و از مردم شور خواست. اینکه محمدعلی حزین نوشته : «یک دو کس از مشاهیر را ببهانه بقتل آورده اسباب و ادوات سیاست جلوه‌گر ساخت و در آن مجمع مهیب سخن در امر سلطنت آغاز نهاد ...» و چنین خواسته که پادشاهی نادر را یک کار زورکی بازنماید درست نیست.
این خود اندوهیست که بیکاره‌ای همچون شیخ‌محمدعلی حزین بگفتگو از نادر پردازد و در کارهای او بداوری برخیزد. اگر در آن روز نادر شاه نشدی که خواستی شد؟!.. دیگران کدام شایستگی را نشان داده بودند که پادشاه شوند؟!.
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش یکم : تاریخ و تاریخنویس)
🔸 5 ـ1) شیوه‌ی تاریخنویسی و شرطهای تاریخنویس (تکه‌ی دو از سه)
ببینید پُلوتارْخ یکی از تاریخنگاران باستانست و کتاب او بسیار ارج دارد. او تاریخ را از بهر این نوشته که پیشرفت توده‌ی خود یونان را نشان دهد و ارج مردان تاریخی آن توده را بازنماید و سنجش میانه‌ی آنان با مردان تاریخی روم بکار زند. چیزی که هست در این راه دربند راستی است. بیهوده (1) یکی را ستوده و دیگری را نمی‌نکوهد. همیشه بخویهای پاکیزه و کردار و رفتار ستوده‌ی کسان ارج می‌گزارد و در این باره جدایی میانه‌ی یونانی و رومی و ایرانی نمی‌گزارد. در نکوهشی که از آلودگیها و پستیها و بدرفتاریها می‌کند هم‌میهنان خود را برکنار نمی‌کند. بزرگ و کوچک و توانا و ناتوان همه را به یک دیده می‌بیند. (2) ستایشها و نکوهشهای بجایی که این مرد از اردشیر بهمن پادشاه هخامنشی آورده بهترین نمونه‌ی درستکاری است. زیرا اردشیر که پادشاه ایران و دشمن یونان شمرده می‌شده و پلوتارخ خرده‌گیریهایی در چند جا بَرو کرده با اینهمه چون داستان لشکرکشی او را بر سر قادوشان (تالشان) آورده چنین می‌گوید :
اردشیر در این سفر بهمه نشان داد که ترسویی و پستی از تن‌آسایی و زندگانی پرشکوه برنخیزد (چنانکه بسیاری چنین پنداشته‌اند) بلکه ترسویی و پستی از فرومایگی و نادانی برخیزد. زیرا اردشیر با آنکه رخت شاهانه دربر داشت و سراپای تن او با زرینه‌ابزار آراسته بود ... با اینهمه آرایشها و با آن عنوان پادشاهی که داشت در غیرت و کوشش گامی از دیگران پس نمی‌ماند و همیشه ترکش از کمر آویخته و سپر بدوش گرفته با پای پیاده در پیشاپیش سپاهیان در آن فرازها و نشیبها راه می‌پیمود و اسب را نیز رها ساخته بود ...
در زبان فارسی نزدیک باین تاریخ بیهقی و عالم‌آرای عباسی را توان شمرد اگرچه جداییها با یکدیگر دارند و اینها بپای آن نمی‌رسند. بیهقی تاریخ خاندان غزنوی را می‌نگارد و برآنست که آن خاندان را ببزرگی و نیکی ستاید و کارهای پرارج سلطان‌محمود و پسرش مسعود و دیگران را بازنماید و این خود خواستی است. لیکن در این راه بدورغ نمی‌گراید و گزافه نمی‌بافد و پرده بروی بدیهای آن پادشاهان نمی‌کشد و بی‌آزرمی[=بی‌شرفی] با دشمنان آن خاندان روا نمی‌شمارد. چاپلوسی نمی‌کند. داستان حسنک وزیر سلطان‌محمود را که نگاشته و با آنکه حسنک بخشم سلطان‌مسعود گرفتار شده و با فرمان او بدار رفت بیهقی داستان او را بسیار دادگرانه می‌نگارد و پروای ناخشنودی بازماندگان مسعود را نمی‌کند بهترین گواه دادگری این مرد تواند بود.
عالم‌آرا را اسکندربیک بنام شاه‌عباس نوشته و بیش از همه این را می‌خواسته که کارهای تاریخی پادشاهان صفوی بویژه شاه‌عباس را برشته‌ی نگارش کشد و آن خاندان را بستاید و شاه‌عباس را از خویشتن خشنود گرداند و شاید چشم بخششها از آن پادشاه می‌داشته است ، با اینهمه در هیچ جا رشته‌ی راستگویی را از دست نمی‌هِلَد (3) و گزافه‌گویی نمی‌کند و چیزی را پوشیده نمی‌دارد و بر دشمنان آن خاندان بی‌آزرمی روا نمی‌شمارد. هرگاه در جایی کاری را ناستوده داند و نمی‌تواند آزادانه بنکوهش پردازد باری ناخشنودی خود را نشان می‌دهد.
در برابر اینها هستند تاریخنگارانی که جز چاپلوسی و ستایشگری خواست دیگری نداشته‌اند و دربند راست و دروغ نبوده‌اند. یکی از آنها شرف‌الدین علی یزدیست ، دیگری ناسخ‌التواریخ است ـ دیگری مطلع‌السعدین است. اینها را برای نمونه نام می‌برم مانند آنها فراوان می‌باشد. علی یزدی و دیگر نگارندگان تاریخ تیمور روی مردمی را سیاه کرده‌اند و در سراسر کتابهای خود از این شیوه برکنار نبوده‌اند که بخونخواریهای تیمور و سیاهکاریهای او رخت نیکوکاری پوشانند و چنان نامرد بیدین خدانشناس را یک مرد دیندار و خداشناس بشناسانند و کسانی را که تیمور با تیغ بیداد خون می‌ریخته اینان نیز با زبان زخمها رسانند. کسی تا کتابهای اینان را نخواند و در نگارشهای ایشان باریک نشود با شنیدن از دور اندازه‌ی پستی و بی‌آزرمی آنان را نخواهد دریافت.
ناسخ‌التواریخ را هر کس خوانده است می‌داند نویسنده‌ی آن چه دروغهایی نوشته و چه گزافه‌ها بقالب زده و چه چاپلوسیها از خود نموده است.
رویهم‌رفته باید گفت ایشان اندیشه‌ی تاریخنگاری نداشته و جز درپی ستایشگری و چاپلوسی نبوده‌اند اینست بکتابهای ایشان نام تاریخ نتوان داد. کسانی از کمخردی پرده بر گناه ایشان می‌کشند. گاهی می‌گویند ناگزیر بودند. زمانی می‌سرایند می‌خواستند نانی بخورند. اینها همه نادرست است. کسی تا خویشتن پست نباشد دیگری او را بپستی ناگزیر نسازد. از برای نان خوردن راههای دیگر فراوانست. اینان می‌توانستند همچون بیهقی و اسکندربیک باشند و در تاریخ که می‌نگاشتند از راه راستگویی بیرون نروند و اگر آن نمی‌توانستند بخاموشی گرایند.
👇
🔸 5 ـ1) شیوه‌ی تاریخنویسی و شرطهای تاریخنویس (تکه‌ی دو از سه)
ببینید پُلوتارْخ یکی از تاریخنگاران باستانست و کتاب او بسیار ارج دارد. او تاریخ را از بهر این نوشته که پیشرفت توده‌ی خود یونان را نشان دهد و ارج مردان تاریخی آن توده را بازنماید و سنجش میانه‌ی آنان با مردان تاریخی روم بکار زند. چیزی که هست در این راه دربند راستی است. بیهوده (1) یکی را ستوده و دیگری را نمی‌نکوهد. همیشه بخویهای پاکیزه و کردار و رفتار ستوده‌ی کسان ارج می‌گزارد و در این باره جدایی میانه‌ی یونانی و رومی و ایرانی نمی‌گزارد. در نکوهشی که از آلودگیها و پستیها و بدرفتاریها می‌کند هم‌میهنان خود را برکنار نمی‌کند. بزرگ و کوچک و توانا و ناتوان همه را به یک دیده می‌بیند. (2) ستایشها و نکوهشهای بجایی که این مرد از اردشیر بهمن پادشاه هخامنشی آورده بهترین نمونه‌ی درستکاری است. زیرا اردشیر که پادشاه ایران و دشمن یونان شمرده می‌شده و پلوتارخ خرده‌گیریهایی در چند جا بَرو کرده با اینهمه چون داستان لشکرکشی او را بر سر قادوشان (تالشان) آورده چنین می‌گوید :
اردشیر در این سفر بهمه نشان داد که ترسویی و پستی از تن‌آسایی و زندگانی پرشکوه برنخیزد (چنانکه بسیاری چنین پنداشته‌اند) بلکه ترسویی و پستی از فرومایگی و نادانی برخیزد. زیرا اردشیر با آنکه رخت شاهانه دربر داشت و سراپای تن او با زرینه‌ابزار آراسته بود ... با اینهمه آرایشها و با آن عنوان پادشاهی که داشت در غیرت و کوشش گامی از دیگران پس نمی‌ماند و همیشه ترکش از کمر آویخته و سپر بدوش گرفته با پای پیاده در پیشاپیش سپاهیان در آن فرازها و نشیبها راه می‌پیمود و اسب را نیز رها ساخته بود ...
در زبان فارسی نزدیک باین تاریخ بیهقی و عالم‌آرای عباسی را توان شمرد اگرچه جداییها با یکدیگر دارند و اینها بپای آن نمی‌رسند. بیهقی تاریخ خاندان غزنوی را می‌نگارد و برآنست که آن خاندان را ببزرگی و نیکی ستاید و کارهای پرارج سلطان‌محمود و پسرش مسعود و دیگران را بازنماید و این خود خواستی است. لیکن در این راه بدورغ نمی‌گراید و گزافه نمی‌بافد و پرده بروی بدیهای آن پادشاهان نمی‌کشد و بی‌آزرمی[=بی‌شرفی] با دشمنان آن خاندان روا نمی‌شمارد. چاپلوسی نمی‌کند. داستان حسنک وزیر سلطان‌محمود را که نگاشته و با آنکه حسنک بخشم سلطان‌مسعود گرفتار شده و با فرمان او بدار رفت بیهقی داستان او را بسیار دادگرانه می‌نگارد و پروای ناخشنودی بازماندگان مسعود را نمی‌کند بهترین گواه دادگری این مرد تواند بود.
عالم‌آرا را اسکندربیک بنام شاه‌عباس نوشته و بیش از همه این را می‌خواسته که کارهای تاریخی پادشاهان صفوی بویژه شاه‌عباس را برشته‌ی نگارش کشد و آن خاندان را بستاید و شاه‌عباس را از خویشتن خشنود گرداند و شاید چشم بخششها از آن پادشاه می‌داشته است ، با اینهمه در هیچ جا رشته‌ی راستگویی را از دست نمی‌هِلَد (3) و گزافه‌گویی نمی‌کند و چیزی را پوشیده نمی‌دارد و بر دشمنان آن خاندان بی‌آزرمی روا نمی‌شمارد. هرگاه در جایی کاری را ناستوده داند و نمی‌تواند آزادانه بنکوهش پردازد باری ناخشنودی خود را نشان می‌دهد.
در برابر اینها هستند تاریخنگارانی که جز چاپلوسی و ستایشگری خواست دیگری نداشته‌اند و دربند راست و دروغ نبوده‌اند. یکی از آنها شرف‌الدین علی یزدیست ، دیگری ناسخ‌التواریخ است ـ دیگری مطلع‌السعدین است. اینها را برای نمونه نام می‌برم مانند آنها فراوان می‌باشد. علی یزدی و دیگر نگارندگان تاریخ تیمور روی مردمی را سیاه کرده‌اند و در سراسر کتابهای خود از این شیوه برکنار نبوده‌اند که بخونخواریهای تیمور و سیاهکاریهای او رخت نیکوکاری پوشانند و چنان نامرد بیدین خدانشناس را یک مرد دیندار و خداشناس بشناسانند و کسانی را که تیمور با تیغ بیداد خون می‌ریخته اینان نیز با زبان زخمها رسانند. کسی تا کتابهای اینان را نخواند و در نگارشهای ایشان باریک نشود با شنیدن از دور اندازه‌ی پستی و بی‌آزرمی آنان را نخواهد دریافت.
ناسخ‌التواریخ را هر کس خوانده است می‌داند نویسنده‌ی آن چه دروغهایی نوشته و چه گزافه‌ها بقالب زده و چه چاپلوسیها از خود نموده است.
رویهم‌رفته باید گفت ایشان اندیشه‌ی تاریخنگاری نداشته و جز درپی ستایشگری و چاپلوسی نبوده‌اند اینست بکتابهای ایشان نام تاریخ نتوان داد. کسانی از کمخردی پرده بر گناه ایشان می‌کشند. گاهی می‌گویند ناگزیر بودند. زمانی می‌سرایند می‌خواستند نانی بخورند. اینها همه نادرست است. کسی تا خویشتن پست نباشد دیگری او را بپستی ناگزیر نسازد. از برای نان خوردن راههای دیگر فراوانست. اینان می‌توانستند همچون بیهقی و اسکندربیک باشند و در تاریخ که می‌نگاشتند از راه راستگویی بیرون نروند و اگر آن نمی‌توانستند بخاموشی گرایند.
👇
پابرگیها :
1ـ نویسنده در آغاز مهنامه‌ی پیمان «بیهوده» را گاهی بمعنی «بی‌سبب» نیز بکار برده.
2ـ نویسنده در دیباچه‌ی گلچینی از کتاب پلوتارخ شرح درازی از ویژگیهای پلوتارخ می‌نویسد. آنچه در اینجا حیف است آورده نشود اینست :
خود پلوتارخ مردانگى و آزادگى را دوست مى‌داشته و در کتاب خود در هر کجا که کسى را با این آراستگیها یاد مى‌کند ستایشها از او مى‌نگارد و در همه جا نامش را به نیکى مى‌برد و اگر کسى را مخالف این خویها یاد کرد نکوهش از او دریغ نمى‌سازد. این نکته را خوب نوشته‌اند که پلوتارخ در این تألیف خود به یک مرد آموزگار اخلاق بیشتر شبیه است تا به یک مؤلف تاریخنگار. چنین حالى در هر تاریخنگارى دلیل پرارجى و سودمندى کتاب اوست و خوانندگان گذشته از آگاهیهاى تاریخى درسهاى اخلاقى از آن کتاب مى‌آموزند.
3ـ هِلیدن (هِشتن) = رها کردن ، بحال خود گزاشتن
.
1ـ نویسنده در آغاز مهنامه‌ی پیمان «بیهوده» را گاهی بمعنی «بی‌سبب» نیز بکار برده.
2ـ نویسنده در دیباچه‌ی گلچینی از کتاب پلوتارخ شرح درازی از ویژگیهای پلوتارخ می‌نویسد. آنچه در اینجا حیف است آورده نشود اینست :
خود پلوتارخ مردانگى و آزادگى را دوست مى‌داشته و در کتاب خود در هر کجا که کسى را با این آراستگیها یاد مى‌کند ستایشها از او مى‌نگارد و در همه جا نامش را به نیکى مى‌برد و اگر کسى را مخالف این خویها یاد کرد نکوهش از او دریغ نمى‌سازد. این نکته را خوب نوشته‌اند که پلوتارخ در این تألیف خود به یک مرد آموزگار اخلاق بیشتر شبیه است تا به یک مؤلف تاریخنگار. چنین حالى در هر تاریخنگارى دلیل پرارجى و سودمندى کتاب اوست و خوانندگان گذشته از آگاهیهاى تاریخى درسهاى اخلاقى از آن کتاب مى‌آموزند.
3ـ هِلیدن (هِشتن) = رها کردن ، بحال خود گزاشتن
.