🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش سوم

🔸 آریستیدیس و هانیبال (تکه‌ی دو از سه)


یک گواهی نیز از تاریخ کارتاژ یاد کنیم. اینجا سود ستوده‌خویی را نشان دادیم آنجا زیان بدخویی را بازنماییم. شاید بیشتر خوانندگان نام هانیبال سردار کارتاژی را شنیده‌اند. شاید از جنگهای تاریخی روم و کارتاژ آگاهی دارند.

دو دولت نیرومند یکی در شمال دریای سفید در ایتالیا (دولت روم) و دیگری در جنوب آن در کناره‌ی افریقا (دولت کارتاژ) باهم درافتادند و بیست‌وسه سال (1) در خشکی و دریا رزمهای بس سختی باهم کردند. چندین بار روم شکست یافت و گزند بس سختی دید. چندین بار کارتاژ زبون گشت و زیانهای بزرگی یافت. می‌گویند پانصد کشتی از کارتاژ و هفتصد کشتی از روم در جنگها نابود گردید. از سپاهیان چندان کشته شد که شمار نداشت. بیست‌و‌سه سال بدینسان جنگ پیش می‌رفت. و سرانجام کارتاژیان از پا افتادند و ناگزیر شده آشتی خواستند و پیمان نهادند سیسیلیا و دیگر جزیره‌هایی که در دست داشتند به روم بازگزارند و تاوان جنگ را نیز پردازند. اینها را انجام دادند و چنان ناتوان افتادند که دیگر امید برخاستن نداشتند.

سردار غیرتمندی بنام هاملکار (2) این زبونی را بر خود هموار نساخت و چون می‌دانست دیگر کارتاژ را کشتیها ساختن و با روم در دریا جنگ کردن و کینه‌ی گذشته را از روم بازخواستن در دسترس نخواهد بود ، دور اندیشانه راه دیگری پیش گرفت.

در آن زمان خاک اسپانیا و فرانسه در دست مردمان کنونی نبود. مردمانی که در آن زمان در آنجا نشیمن داشتند دلیر و جنگجو ولی پراکنده و دُژآگاه (3) بودند. هاملقار از دریا گذشته به اسپانیا دست یافت و برآن شد که از مردان آنجا سپاه پدید آورد و کم‌کم نیرو اندوزد و بآبادی شهرها کوشد. نه سال در این راه می‌کوشید. و چون درگذشت داماد او هاسْدروبال (4) رشته را دنبال و هشت سال نیز او کوشید. و چون درگذشت رشته بدست هانیبال (پسر هاملقار) افتاد. تا این زمان پیشرفت بسیار در کار اسپانیا رخ داده شهرها آبادتر و سپاهیان جنگ‌آزموده‌تر شده بودند. هانیبال خواست آرزوی دیرین پدر خویش را بکار بندد و از روم کینه خواهد و برآن شد از راه خشکی از شمال اسپانیا به ایتالیا تازد. چنین کاری تا آن روز باندیشه‌ی کسی نیامده بود. آنانکه می‌دانند از اسپانیا تا ایتالیا از راه خشکی دو رشته کوهستان بسی سخت و بلند (پیرینه و آلپ) درمیان است و اینها در آن زمان نشیمن مردمان جنگجویی بوده دشواری کار هانیبال را می‌شناسند.

ولی هانیبال بسختیها ننگریست و در سال 218 پیش از میلاد با نودهزار پیاده و دوازده‌هزار سواره و سی‌وهفت فیل از اسپانیا روانه گردید ولی چند ماه کشید تا خود را بشمال ایتالیا رسانید و در این هنگام بیش از بیست‌هزار پیاده و شش‌هزار سواره و هفت فیل نمانده و همگی از گزند راه و جنگ با کوه‌نشینان و دیگران نابود شده بود. بااینهمه هانیبال خود را نباخت و از آهنگ خود بازنگشت و از مردمان گال (5) که در دامنه‌ی کوه‌های آلپ نشیمن داشتند و از دولت روم آزرده بودند سپاهیان تازه بسیج کرد. رومیان لشکر بجلو او فرستادند. هانیبال سه بار پیاپی رومیان را در میدان جنگ شکست و هر بار انبوهی را از ایشان کشت.

👇

رومیان چنین روزی را ندیده بودند. کسی بدینسان روم را زبون نساخته بود. پس از آن چیرگیها هانیبال بر سراسر شمال ایتالیا دست یافت و راه پایتخت بروی سپاه او باز گردید. رومیان چشم براه بودند که او را بیرون دروازه‌ی پایتخت دیدار کنند. لیکن هانیبال بر سر آن شهر نرفت و روانه‌ی جنوب ایتالیا گردید باین آهنگ که شهرهای جنوبی را بر روم بشوراند. رومیان ناگزیر شدند بکوششهای سخت‌تری برخیزند و بدانسان که در زمانهای گرفتاری و دشواری کردندی. فابیوس (6) نامی را از بزرگان بدیکتاتوری گماردند و اختیار را بدست او دادند. فابیوس جنگ روبرو را با هانیبال روا نشمرد و آن را کار بیمناکی دانست و یک سال که رشته را در دست داشت از دور و کنار با هانیبال آورد کرد. رومیان این رفتار او را نپسندیدند و رشته را بدست دو قونسول دیگر سپردند و اینان در سال 216[پیش از میلاد] با هشتادهزار سپاه در دشت «کان» (7) با هانیبال روبرو شدند. هانیبال از چند تن سرداران بنام تاریخ است که در سایه‌ی شیوه‌ی رزمی‌ای که بکار می‌بردند همیشه با دسته‌ی اندکی بر دسته‌های انبوهی چیره درمی‌آمدند و اینست در تاریخ سپاهیگری همیشه نامهای ایشان برده می‌شود. یکی از هنرنماییهای هانیبال این جنگ کان بود. زیرا در جایی که شماره‌ی سپاه او کمتر از آنِ رومیان بود چون سردار رومی از درازای صفها کاسته بر ژرفای آن افزوده هانیبال از خطای او استفاده کرده با یک جنبش استادانه که به سپاه خود داد رومیان را از چپ و راست گرد فروگرفت و بدینسان بر آنان چیره درآمد و چنانکه می‌نویسند در اندک‌زمانی هفتادهزار تن از ایشان را بخاک انداخت با اینکه از لشکر خود او بیش از هزار تن کشته نشد. در این شکست هفتاد تن از نمایندگان سناتوس و گروهی از بزرگان روم و یکی از دو قونسول نیز کشته گردید.

شاید کسانی این داستان را گزافه‌آمیز پندارند و آن را بآسانی باور ندارند. ولی تاریخ روم در این زمان که ما گفتگو می‌داریم بسیار روشن است و جنگهای هانیبال و هنرنماییهای او را خود تاریخنگاران رومی نوشته‌اند و همگی درباره‌ی این داستان همزبانند. چنانکه گفتیم هانیبال در جنگها هر زمان شاهکار دیگری نشان می‌داد و در سایه‌ی آن استادیها بود که بدینسان دشمن را از پا می‌انداخت بی‌آنکه سپاه خود او گزند بسیاری بیند. (چنانکه همین رفتار را در جنگ زاما سردار رومی در برابر هانیبال کرد و برو چیره درآمد و ما آن را یاد خواهیم کرد).


پابرگیها :
1ـ جنگهای«First Punic War» ـ 264 تا 241 پیش از میلاد
2ـ Hamilcar Barca
3ـ کسی که آگاهیهایش ناراست و خود فرهنگ نادیده و ناتراشیده باشد ، وحشی
4ـ Hasdrubal
5ـ Gaul
6ـ Fabius
7ـ (اصل : گان) ، Cannae یا Canne
8ـ از این سرداران است ناپلئون یکم امپراتور فرانسه و نادرشاه افشار


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش یکم : تاریخ و تاریخنویس)

🔸 10ـ1) نقش شهریاران در تاریخ (تکه‌ی دو از دو)


ایرانیان باستان گویا تاریخ را تنها سرگذشت و داستان پادشاهان و فرمانروایان می‌‌پنداشتند و از اینجاست که کتابهای تاریخی را «خداینامه» (1) یا «شاهنامه» می‌نامیدند. افسانه‌ها و داستانها هم که از خود یادگار گزارده‌‌اند همگی درباره‌ی پادشاهان است. بیشتری از مورخان دوره‌ی اسلام نیز از روی همین عقیده جز بسرودن سرگذشت فرمانروایان و پادشاهان و داستان جنگها و کارهای ایشان نپرداخته‌‌اند.

از گفتن بی‌نیاز است که این عقیده و سلیقه درخور خرده‌‌گیری و نکوهش می‌باشد و میدان تاریخ بسیار پهناورتر از آن است که اینان پنداشته‌‌اند. لیکن به هر حال نتوان انکار نمود که سرگذشت پادشاهان و فرمانروایان و داستان کارها و جنگهای ایشان بخش عمده و بزرگی از تاریخ است. بویژه در سرزمین شرق که همواره سررشته‌ی کارها در دست پادشاهان و شهریاران بوده ، توده‌ی مردم چنانکه «رعیت» یا «چرنده» نامیده می‌شوند همچون گوسفندان رام و زیر دست چوپانان مهربان یا نامهربان خود زیسته کمتر اختیاری در دست داشته‌اند.

اگر تاریخ را تنه یا پیکره‌ای پنداریم باید گفت سرگذشت پادشاهان استخوان‌بندی آن پیکره می‌باشد. گذشته از کارهای دیگر حال عمومی کشور و چگونگی آن ـ از حیث استقلال و آزادی یا بستگی و بندگی ، آسایش و ایمنی یا شورش و آشوب ، آشتی و دوستی با همسایگان یا جنگ و دشمنی ـ که خود پایه و بنیاد تاریخ است دانسته نمی‌شود جز از راه سرگذشت و داستان پادشاهان.

مثلاً اگر بخواهیم بدانیم که ایرانیان در صدر اسلام کی و چگونه گردن خود را از یوغ حکمرانی تازیکان آزاد ساختند راهی جز این نداریم که تاریخ و داستان فرمانروایان بومی را که در قرنهای سوم و چهارم هجرت در این گوشه و آن گوشه‌ی ایران برخاسته‌‌اند تحقیق نماییم.

یا اگر بخواهیم حال ایمنی و آرامش کشور را در نیمه‌ی قرن یازدهم مثلاً بدانیم ناچاریم تحقیق نماییم که شاه‌صفی پادشاه آن زمان تا چه اندازه توانا بوده؟ آیا کسی بنافرمانی او برخاسته بود یا نه؟ با ترکان یا دیگر همسایگان جنگ داشته یا نه؟

باری بیگفتگوست که روشنی تاریخ پس از اسلام ایران بسته به تحقیق تاریخ و داستان همه‌ی خاندانهاست که در این مدت در این سرزمین حکمرانی و فرمانروایی داشته‌اند و در این باره هرچه بیشتر تحقیق نماییم بر روشنی تاریخ ما خواهد افزود. ولی افسوس که بیشتری از این خاندانها معروف نیستند و در تاریخهایی که امروز در دست هست ـ از تازی و پارسی ، از خطی و چاپی ـ هرگز نام برده نشده‌اند.

حمدالله مستوفی و میرخواند و خواندمیر و حافظ ابرو و سید یحیای سیفی قزوینی و دیگران که بگمان خود تاریخ عمومی نگاشته‌اند و از آدم و حوا آغاز سخن می‌نمایند از فرمانروایان پس از اسلام ایران جز بیست‌ و اند خاندان معروف و بنام را یاد نمی‌کنند. تاریخهای خصوصی هم که در دست است بیشتر درباره‌ی همین خاندانهاست. دیگران که صد خاندان بیشترند از قلم این مورخان افتاده و از یاد خوانندگان فراموش شده‌اند.

تا آنجا که ما می‌دانیم از مورخان ایرانی تنها کسی که بتاریخ خاندانهای ناشناس پرداخته و سرگذشت و داستان ایشان را تا آنجا که می‌‌دانسته در کتاب خود گرد آورده خلیفه عیدی‌بیک از مؤلفان دوره‌ی صفویان است در کتاب خود «تکلمة‌الاخبار». از مورخان اسلامی هم منجم‌باشی در کتاب خود بنام «صحائف‌الاخبار» بگرد آوردن خاندانهای فرمانروایی اسلامی (که از جمله‌ی آنها خاندانهای فرمانروایی ایران است) بسیار کوشیده.

... به هر حال کتابهای این دو مؤلف قیمت دیگری در عالم تاریخ اسلام و ایران دارد.

... کتاب منجم‌‌باشی بزرگترین و جامع‌ترین کتابی است در این باره. با اینهمه در آن کتاب بیش از چهل و اند خاندان ایرانی یاد نشده. در این مقدار هم مؤلف مذکور گاهی چندان باجمال و کوتاهی گراییده که گویی مقصود فهرست نامهای پادشاهان بوده نه سرودن تاریخ و داستان ایشان. ...

از اینجا می‌توان دانست که وسیله برای تحقیق حال خاندانهای ناشناس چه اندازه کم داریم و برخلاف عقیده‌ی بسیاری که می‌گویند تاریخ پس از اسلام ایران روشن و معلوم است چه تاریکیها و ابهامها در همین دوره‌ی تاریخ خودمان داریم.


پابرگی :
1ـ معنی اصلی «خدا» پادشاه است.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش سوم

🔸 آریستیدیس و هانیبال (تکه‌ی سه از سه)


از اینگونه شاهکاریها از سرداران در تاریخ فراوان رخ داده و در تاریخ ایران نیز از آنگونه پیشامدها بسیار است. ماننده‌ی همین جنگ هانیبال در کان و هنرنمایی او در تاریخ ایران جنگ نادرشاه افشار با عبدالله‌پاشا سرعسکر عثمانی در بیرون ایروان می‌باشد که میرزامهدیخان در جهانگشا داستان آن را بسیار روشن نوشته است. در این جنگ سرعسکر هفتادهزار سواره و پنجاه‌هزار پیاده با توپخانه‌ی بزرگی همراه داشت. این شمارش را میرزامهدیخان از روی دفتر محمدآقای ذخیره‌چی آورده است که جای هیچ‌گونه گمان نیست. گذشته از دسته‌های سپاه ترک که در ایروان جای داشتند و روز جنگ بآهنگ یاری با سرعسکر از آنجا بیرون آمدند.

نادرشاه شبانه سخت بیمناک بود و بنوشته‌ی میرزا مهدیخان خواب بیم‌انگیزی نیز دید و چون بامداد دمید سران لشکر را خواسته انبوهی شماره‌ی دشمن و نیرومندی آنان را بازنمود و سفارش کرد که در کوشش سستی ننمایند. اینها نیز دلیل بر فزونی شماره‌ی ترکان و نیرومندی آنان می‌باشد. نادر بیهوده بیم نکردی و بیهوده سرکردگان را پیش خود نخواندی و سفارش نکردی.

بااینهمه نادرشاه همگی سپاه خود را بکار وانداشته تنها پانزده‌هزار سوار دلیر ورزیده را از ایشان برگزیده و خویشتن در جلو آنان به نبرد پرداخت و در سایه‌ی شیوه‌ی رزمی‌ای که بکار برد با این دسته‌ی اندک توپخانه‌ی دشمن را بدست آورده و آن سپاه انبوه را درهم شکست. خود سرعسکر با انبوهی از سپاهیان کشته گردیدند. پیداست که این نه در سایه‌ی دلیری و فزونی کوشش بلکه در نتیجه‌ی بکار بردن یک شاهکار رزمی بوده است. نادر همه‌ی پشتگرمیش باین هنرهای خود بود و اگر یک جنگ او را با عثمان‌پاشا که بشکست نادر انجامید کنار بگزاریم همیشه از آن هنر خود بهره‌ها بردی.

بسخن خود بازگردیم. هانیبال در چهار جنگ پیاپی لگیونهای جنگ‌آزموده و جانباز روم را شکست و پس از فیروزی آخری در جنگ کان سراسر جنوب ایتالیا بدست او افتاد که به هر سو رو آوردی کسی بجلوگیری نپرداختی. پاره‌ای از شهرها با او از در همدستی درآمدند و به روم نافرمانی نمودند. از جمله شهر کاپوا [‍Capua] این رفتار را کرد.

روم چنین گزندی را هرگز ندیده بود و هرگاه مردم دیگری بودی بیکبار از پا افتادی و نومیدانه درهای پایتخت را بر روی دشمن فیروزمند بگشادی. لیکن رومیان سختی را هرچه بزرگتر دیدند پافشاری و مردانگی بیشتر کردند. یکی از بزرگترین پیشامدهای دولت روم این پیشامد است. هانیبال و رومیان هر یکی شایستگیهای خود را بجهان نشان داده‌اند.

هانیبال همچنان در خاک روم روز می‌گزاشت و هر زمان گزند دیگری به رومیان می‌رسانید. کارتاژ دوباره پا گرفته با دشمن دیرین خود برابر می‌ایستاد و امید بسیاری می‌رفت که کین کهن را بازجوید. لیکن هانیبال در خاک دشمن دربایست‌ها [مایحتاج] داشت و نیازمند بود که کارتاژ بپشتیبانی او برخیزد و با سپاه و پول و خواربار و افزار جنگ باو یاری کند. بارها این خواهش را از سنای کارتاژ کرد و باورنکردنی بود که کارتاژ پشتیبانی و یاوری از چنان سردار غیرتمندی دریغ گوید ـ سردار گردنفرازی که با جانفشانیهای مردانه‌ی خود کارتاژ [را] از مرگ رها می‌ساخت.

ولی در کارتاژ خویها ناپاک بود. انبوهی از سررشته‌داران روانهاشان بیمار و همه بدرد خودخواهی و رشک گرفتار بودند. یک دسته پستنهادانی که از دست خودشان کاری برنمی‌خاستی و جز گمنامی بهره از زندگانی نمی‌داشتندی دلیریهای هانیبال و نامداری او را برنمی‌تافتندی و شب و روز در آتش رشک می‌سوختندی. اینان بخواهشهای هانیبال ارج نگزارده دستگیری ازو دریغ می‌گفتند و هر زمان ببهانه‌ی دیگری دست می‌یازیدند.

چنین توده‌ای بایستی نابود شود. چنین مردمی در برابر رومیان غیرتمند و پاکدامن سزاوار آزادی نبودند. بایستی یوغ بندگی آنان را بگردن گیرند. هاملقار و هاسدروبال و هانیبال بیهوده می‌کوشیدند.

👇

باری هانیبال چون از یاوری همشهریان خود نومید شد باز شکست بخود راه نداده دربایست‌های سپاه را از یونانیان و خود ایتالیا بسیج کرد. برادرش هاسدروبال (1) را از اسپانیا به یاری خود خواند و با آنکه چنان برادر جوان و دلیری را در جنگها از دست داد باز از پای ننشست و از خاک روم بیرون نرفت تا کار بآنجا کشید که رومیان نیز بخاک کارتاژ تاختند و جنگ را به افریقا انداختند. در این هنگام بود که کارتاژ بیاد هانیبال افتاد و او را به یاری خود خواند. هانیبال پس از آنکه ده و اند سال در ایتالیا بسر کرده بود از آنجا بیرون رفت. در آفریقا نیز یک جنگ بزرگ دیگری میانه‌ی او و اسکپیو [Scipio] سردار رومی در دشت زاما [Zama] روی داد و در این جنگ برای نخستین بار هانیبال شکست یافت و بیست‌هزار تن از سپاه او کشته گردید. این جنگ نیز یکی از پیشامدهای بزرگ تاریخ بشمار است و استادی‌ای که اسکپیو در این رزم نمود و بر همچون هانیبالی چیره درآمد ، در تاریخهای سپاهیگری یاد کرده می‌شود.

کارتاژیان با همین شکست ناچار شدند از رم آشتی خواهند و این بار سراسر آزادی خود را از دست داده بگردن گرفتند که از همه‌ی خاکی که در بیرون افریقا داشتند چشم پوشند و آن را با فیلهای جنگی و کشتیهای خود به روم واگزارند و از آن پس بی‌دستور از روم با دشمنی بجنگ برنخیزند و به تاوان جنگهای گذشته تا پنجاه سال دیگر سالانه پول گزافی پردازند. بدینسان کارتاژ خود را دست بسته بدشمن سپرد. و چون در سنا درباره‌ی بسیج کردن بخش نخست تاوان گفتگو می‌رفت پاره‌ای نمایندگان می‌گریستند و اشکها از دیدگان می‌باریدند. هانیبال که هم در آنجا بود ناگهان خنده‌ی بلندی کرد. کارتاژیان در شگفت شدند و کسانی زبان بنکوهش باز نمودند.

هانیبال پاسخ داد : «این اندوه اندکی از بسیار است. در آینده از این سختتر و بدتر خواهیم دید. من آن روزی که در خاک ایتالیا بودم این بدبختی را با دیده می‌دیدم و بارها از دیده اشک باریدم. ولی شما گفته‌های مرا باور کردن نخواستید و من چون آن روز بسیار گریسته‌ام اینک امروز می‌خندم ...»

پیداست که مرد غیرتمند روی سخن با بدرفتاریهایی که با وی کرده بودند داشت و آن پستیها و نادانیهای آن مشتی بیماردلان را یادآوری می‌نمود و خود کار بسیار بجایی می‌کرد.

توده‌ای که در آن پستنهادان فراوان گردند و خودشان که کاری نمی‌توانند بدیگران نیز میدان ندهند و با مردان جانفشان و کاردان بجای ارجشناسی و یاوری سختگیریها کنند رسد روزی که میوه‌ی تلخ آن ناپاکخوییها را چشند و خود را گرفتار کیفر یابند.

آنان که معنی ستوده‌خویی و نتیجه‌ی آن را درنمی‌یابند اینگونه داستانهای تاریخی را بخوانند و نیک بیندیشند. یک توده را جز ستوده‌خویی یکان یکان آن نگه نمی‌دارد. در روزهای خوشی چندان پدیدار نباشد ولی در روز سختی است که بی‌ارجی و پستی یک توده‌ی آلوده‌ی بدخوی شناخته گردد.

از اینگونه داستانها در تاریخ فراوانست. در تاریخ ایران چندین داستان بزرگ از اینگونه پدیدار است.


پابرگیها :
1ـ یکی از برادران هانیبال همنام دامادشان بود.


.

دردها و درمانها

(همبسته با گفتار بالا)
.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش یکم : تاریخ و تاریخنویس)

🔸 11ـ1) تاریخ شهریاران ایرانی (تکه‌ی یک از یک)


شرقشناسان دانشمند اروپا که بتحقیق تاریخ ایران می‌‌کوشند بسیاری از ایشان درباره‌ی این خاندانهای پادشاهی کاوش و جستجو نموده تألیفهای سودمند پرداخته‌اند. خاندانهای بسیاری را که در کتابهای تاریخی ما ـ حتا در کتاب منجم‌‌باشی ـ از قلم انداخته‌‌اند و تنها در برخی کتابها در ضمن دیگر حوادث و داستانها در اینجا و آنجا نامهای پادشاهان ایشان برده می‌شود این مؤلفان تحقیق نموده از این خبرهای پراکنده و از سکه‌ها و کتیبه‌ها تاریخ برای آنها درست کرده‌اند. نگارشهای مورخان ایران را نیز به محک خرده‌‌بینی زده بسیاری از سهوها و لغزشهای ایشان را تصحیح نموده‌‌اند. شناختن این خاندانها در حقیقت رشته‌ی مهمی از فن ایرانشناسی است.

ولی با همه‌ی زحمتها که این دانشمندان کشیده و کوششهای فراوان که تاکنون کرده‌اند هنوز جای آن است که صدها عمر صرف این موضوع گردیده تحقیق و جستجوی بیشتر و بهتر کرده شود. چه خاندانهای بسیاری را با کاوش و جستجو از کتابها و از دیوانهای شاعران می‌توان بدست آورد که در بزرگترین و جامع‌ترین تألیفهای شرقشناسان هرگز نام برده نشده‌اند.

وانگهی تحقیقهایی که شرقشناسان اروپا تاکنون در این موضوع کرده‌اند نتوان گفت که از هر حیث کامل و درست است. بلکه با اندک‌دقت و جستجو می‌توان دریافت که نقصهای بسیار و سهوها و لغزشهای فراوان در نگارشهای ایشان است که باید کم‌کم و بتدریج تصحیح و تکمیل شود.

از نتیجه‌‌های گرانبها که شرقشناسان از تلاش و جستجوی خود تاکنون برداشته و اینهمه خدمت بتاریخ ما کرده‌اند بخوبی می‌توان دانست که خود ما نیز اگر بکوشش و تلاش برخیزیم نتیجه‌های دیگر در دست خواهیم داشت.

ما باید راه و طریقه را از این دانشمندان یاد گرفته بتحقیق تاریخ کشورمان بکوشیم. درباره‌ی این خاندانها نیز هرچه بیشتر کوشیده شود بر روشنی حال و تاریخ آنها خواهد افزود. بویژه که اکنون در تهران کتابخانه‌‌های بزرگ و مهمی ـ همچون کتابخانه‌ی مجلس و کتابخانه‌ی آقای حاجی حسین‌آقا ملکی (1) ـ بنیاد یافته که نسخه‌های خطی کمیاب را در دسترس ما می‌گزارند و روز بروز سکه‌‌های کهنه از زیر خاک بیشتر بیرون آمده و وسیله‌ی کار از هر حیث فراوانتر می‌گردد.

همچنین ما می‌‌توانیم از کتابهای دیگر ملتها که از باستان رابطه‌ی تاریخی با ایران داشته‌اند ، بویژه از تاریخهای ارمنیان و گرجیان و از برخی کتابهای سریانی و از تاریخهای روم شرقی در این باره استفاده‌ی بسیار بنماییم.

از جمله نگارنده‌ی ناچیز این کتاب درباره‌ی چندی از خاندانهای نامعروف از مدتها بکاوش و جستجو پرداخته تحقیق حال و تاریخشان نموده‌‌ام. برخی از این خاندانها را نه تنها مورخان ما ننگاشته‌‌اند ، شرقشناسان اروپا نیز نشناخته‌اند و تاریخشان را که پاک از میان رفته بود من زنده گردانیده‌‌ام. برخی دیگر را هم اگرچه شرقشناسان شناخته و در تألیفهای خود نگاشته‌اند ولی چون تحقیقهای ایشان ناقص بود من به تکمیل پرداخته بسیاری از لغزشهای ایشان را تصحیح کرده‌ام.

... این رشته تاریخ دیلمان را نیز تاکنون کسی تحقیق نکرده و از تاریخهای ما آگاهی درست ، بلکه هیچ گونه آگاهی در این موضوع نتوان یافت. بلکه باید گفت که مورخان ما از تاریخ دیلمان جز سرگذشت و داستان بویهیان و زیاریان را نشناخته‌اند. ما خبرهای پراکنده و مبهم و شعرها را از تاریخها و کتابهای تازیکان گرد آورده توانسته‌‌ایم تحقیق مجملی درباره‌ی این یک دوره‌ی مهم ـ دوره‌ی بهادری ـ تاریخ دیلمان بنماییم.


پابرگی :
1ـ اکنون بنام کتابخانه‌ی ملک شناخته می‌شود.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش چهارم

🔸 گفتگو یا خودنمایی ـ «به چندین دروغ برخیزند تا یک راستی را نپذیرند» (تکه‌ی یک از هفت)


از رفتارهای ناستوده که بسیاری از مردم دارند در گفت و شنید پیکار کردن است. چون دو تن باهم نشینند و بسخن پردازند یکی گوید و دیگری خرده گیرد. آن پاسخ دهد و این بَرو بازگرداند. آن گوید و این گوید و هر یکی کوشد سخن خود را پیش برد و چون در جایی فروماند آن را گزارده بزمینه‌ی دیگری رود و به هر دلیل نارسایی دست اندازد. «به چندین دروغ برخیزد تا یک راستی را نپذیرد». این شیوه‌ایست که بسیاری از مردمان می‌دارند و زشتی آن را درنمی‌یابند.

از چنین گفتگویی نه تنها نتیجه‌ی درستی درنیاید و هرگز نهانی آشکار یا تاریکی روشن نگردد ، زیانها نیز از آن پدید آید. زیرا خرد تیرگی گیرد و فهم کجتر گردد. دوباره می‌گویم خرد تیرگی گیرد و فهم کجتر گردد. گذشته از آنکه گاهی گفتگو به درشتگویی انجامد و کار بنادانیها کشد.

کسانی که این رفتار را دارند چون خواستشان پیشرفت دادن بگفته‌ی خودشان باشد و همه در پیرامون آن اندیشند گام بگام از راستیها دورتر گردند و چون از خرد روگردانند زمان بزمان بنادانی آلوده‌تر شوند. امروز انبوهی از مردم گرفتار این نادانی هستند و خودشان آن را درنمی‌یابند.


این گرفتاری نتیجه‌ی چندین بیماریهاست که ما بارها آنها را یاد کرده‌ایم و اینک بار دیگر فهرست می‌کنیم :

از یکسو درد خودنمایی ـ چنانکه گفته‌ایم این کسان در جستجوی راستیها (حقایق) نیستند و کاری به پیشرفت توده و آبادی کشور نمی‌دارند و هر کدام سخنانی را که از اینجا و آنجا فراگرفته‌اند جز درپی خودنمایی نیستند. اینست هر زمینه‌ای که پیش آید در آن سخن رانند و یکی نگوید مرا در این زمینه دانشی نیست.

از سوی دیگر سستی خردها و دربند بودن آنها ـ که اگرهم پاره‌ای در جستجوی راستیها باشند بدریافت آنها یارا نیستند. آنچه را که از پیش آموخته و در دل جا داده‌اند از دست نتوانند هِشت و بدلیل نیز ارج نتوانند گزاشت.

پس از همه بهم خوردن بنیادها ـ در هر زمینه‌ای چندان پراکنده‌گویی شده که مایه‌ی سرگشتگی اندیشه‌هاست و یک پایه‌ی استواری که تکیه‌گاه اندیشه‌ها تواند بود بازنمانده.

شاید برخی این را ندانند که «بی‌تکیه‌گاه گردیدن اندیشه‌ها» چیست و زیان آن را درنیابند اینست در اینجا آن را روشن می‌گردانیم : این را همه می‌دانیم که یک تنی که می‌خواهد داور (قاضی) باشد باید درسهایی فراگیرد و نیز باید همیشه قانونی در زیر دست او باشد که از روی آن داوری کند وگرنه خواهد درماند و هرگاه داوران دو یا سه تن باشند درمیانه دوسخنی پدید خواهد آمد. چنین بینگارید یکی را بنام دزدی به پیش دو تن داور آورده‌اند و آنان رسیدگی کرده دزدی او را باور نموده‌اند و می‌خواهند کیفری برای او نویسند. اگر قانون درمیان نباشد بیگمان دوسخنی میانه‌ی داوران پدید خواهد آمد و یکی را دل بحال دزد سوخته کیفر بسیار کمی خواهد نوشت و دیگری سخت برآشفته کیفر را هرچه بیشتر خواهد گردانید.

این یک چیز انگاری نیست. داستانیست رخ داده و بگواهی یاد کردم. در هفده یا هجده سال پیش که قانون برای کیفر گناهگاران در ایران نبود در یک محاکمه یکی از داوران که از دزدان گزند دیده و دل پر از خشم آنان داشت برای دزدی به دو سال بند و زندان رأی داده بود و دیگری که کتاب ویکتور هوگو را خوانده و در گناهکاران با دیده‌ی مهربانی می‌نگریست به دو ماه. ببین دوری از کجا تا بکجاست! ولی اگر قانونی درمیان باشد کمتر دوسخنی پیدا می‌شود و هرگز این اندازه دوری رخ نمی‌دهد.

همین مثل را از پزشکی نیز می‌توان آورد. یک کسی تا درس پزشکی نخواند و دستورهایی را که در کتابهای آن فن است یاد نگیرد در چاره‌ی بیماریها درماند و هرگاه به پزشکی پرداخت در هر گام لغزش دیگری از او سر می‌زند.

داور و یا پزشک با خرد و فهم خود داوری و پزشکی می‌کنند ولی هر کدام تکیه‌گاهی را برای خود دارند که آن قانونها و دستورهاست و بی‌اینها در کار درمانند و داوری و پزشکی نتوانند.

این را برای مثل یاد کردم. در زندگانی همگانی نیز همین راه است و باید یک رشته دستورهایی درمیان باشد. روشنتر بگویم باید «آیین زندگانی» درمیان باشد تا خردها از آن درس آموزند و بکار خود آماده‌تر گردند. [و]گرنه نهاد آدمیان یکسان نیست. یکی سستنهاد و دیگری تندنهاد است. یکی بیش از همه بخوشی خود می‌پردازد و دیگری آسایش دیگران را بدیده می‌گیرد. چندین گونه جدایی از هم دارند و اینست کمتر توانند در یک زمینه یکزبان و یکدل گردند و کمتر توانند راستیها را دریابند.


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش یکم : تاریخ و تاریخنویس)

🔸 12ـ1) پژوهش در تاریخ (تکه‌ی یک از یک)


هر مؤلفی که در این رشته از تاریخ ایران یا در رشته‌‌های دیگر که راهی برای تحقیق جز کاوش و جستجو نیست بتألیف پردازد ناگزیر از این سهوها و لغزشهاست. چه موضوع نه تاریخنویسی بلکه «تاریخ پدید آوردن» است. باید در نتیجه‌ی یک رشته جستجو و تلاش تاریخی پیدا کرد. همان داستان برخی دانشمندان حیوان‌شناس است که استخوانهای کهنه و پراکنده‌ای را با زحمت فراوان از اینجا و از آنجا از زیر خاکها درآورده از پیوند کردن آنها به یکدیگر «اسکلت» یا استخوان‌بندی یکی از جانوران نابودی یافته‌ی باستان را پدید می‌آورند.

این مؤلفان نیز خبرهای پراکنده و مبهم را که در نظر نخستین حتا ارتباط آنها با یکدیگر معلوم نیست از کتابها و دیوانهای شاعران و از سکه‌ها و کتیبه‌ها گرد آورده از سنجیدن آنها با یکدیگر تاریخی برای خاندانهای فراموش شده درست می‌نمایند. پس شگفت نیست که نقصها و سهوهای بسیار در کتابهای ایشان دیده شود!

در نگارشهای ما نیز شاید سهوهای فراوان هست و چنانکه ما لغزشهای دیگران را تصحیح کرده‌ایم دیگرانی هم باید لغزشهای ما را تصحیح نمایند که این زحمتها و تلاشها رویهم آمده سرانجام نتیجه‌ی بهتر و درست‌‌تر بدست آید.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش چهارم

🔸 گفتگو یا خودنمایی ـ «به چندین دروغ برخیزند تا یک راستی را نپذیرند» (تکه‌ی دو از هفت)


چنین بینگارید در نشستی سخن از تاریخ می‌رود و یکی چاپلوسیهای شرف‌الدین‌علی یزدی و سپهر کاشانی و دیگر مانندگان اینها را یاد کرده نکوهش می‌کند. دیگری بیدرنگ پاسخ می‌دهد : آنان ناچار بودند. بر سر این پیکار درمی‌گیرد و سخن بدرازی می‌کشد. سومی بدانسان که شیوه‌ی بسیار کسانست زیرکانه میانجی درآمده آن را تندرو نامیده و این را کندرو خوانده خویشتن سخنی درمیانه می‌راند (1) ... این داستانیست که بارها در نشستها روی دهد.

در اینجا بیگمان پای خودنمایی و سستی خرد درمیان است. این سرجنبانان بی‌آنکه خودشان دریابند گرفتار چندین درد هستند. چنانکه بازنمودیم. چیزی که هست تنها اینها نیست. در این داستانها انگیزه‌ی دیگری برای کشاکش درمیان می‌باشد. این خود جستاریست که یک بدکاری در چه هنگامی ناگزیر شمرده می‌شود و شایسته‌ی بخشایش می‌باشد. هر کسی که بکار بدی برخاسته بهانه‌ای برای آن می‌آورد ولی باید دید کدام بهانه را می‌توان پذیرفت و از آن کار چشم پوشید؟!. اگر بخواهیم در گفتگوی بالایی داوری کنیم نخست باید این نکته را بدانیم.

در همین باره چون پایه‌ای درمیان نیست هر کسی از پیش خود اندیشه‌ی دیگری پدید آورده. یک دسته برآنند که هرچه نان از آن درآمد و راه روزی بود رواست و می‌توان بآن برخاست و چون خود ایشان این کاره‌اند همه‌ی دیگران را نیز در چنین کارهایی بیگناه می‌شمارند و در چاپلوسیهای تاریخنگاران پیش که بنام نان خوردن و روزی یافتن آنها را کرده‌اند با دیده‌ی خرسندی می‌نگرند. دسته‌ی دیگری برآنند که یک زورمندی هرچه را خواست باید گردن نهادن و پذیرفتن و این بهانه را از بهر هر زشتکاری بس می‌شمارند. مایه‌ی کشاکش بیش از همه این ندانی است.

در همین زمینه خودِ ما گرفتاریهایی داریم و آشکاره می‌بینیم بسیار کسان در این باره از راستی بدورند. آنان که در پیشامد مشروطه‌خواهی به بدکاریهایی برخاسته‌اند و ما در تاریخ نامشان آورده و نکوهش می‌کنیم می‌بینیم کسانی به هواداری برمی‌خیزند و نامه‌ها بما می‌نویسند و بیشترشان همین عنوان ناچاری را پیش می‌کشند. مثلاً در بخش یکم ، داستان آشوب قاطرچیان و آدمکشیهای ایشان را در سال 1284 نگاشته و کسانی را از ملایان نام برده‌ایم که در میدان توپخانه درمیان آشوبکاران بودند. یکی از بستگان ایشان نامه‌ها نوشته گله می‌کند که چرا نام فلان ملا را برده‌ایم و همه‌ی عنوانش اینست که او را از پیش آمدند و بمیدان بردند و او ناگزیر بود. پیداست این کسان معنی ناگزیری را درنمی‌یابند و در این باره به یک دستوری برنخورده‌اند. اگر «آیین زندگانی» در دسترس می‌بود در آن این دستور را می‌یافتند : «بامید سود یا از ترس زیان بکار ناروا نباید برخاست» و بیهوده باندیشه‌های نابجا برنمی‌خاستند.

این یک مثل است و صدها مانند این توان پیدا کرد. این خود نکته‌ی پرارجی است که برای آمادگی خردها و درستی آنها «آیین زندگانی» دربایست است. شاید از صد تن یکی این نکته را درنمی‌یابد. هرچه هست ما بآن ارج بیشتر می‌گزاریم و چنین می‌خواهیم خوانندگان پیمان این را نیک بیندیشند و اگر خرده‌ای باندیشه‌شان می‌رسد بازنمایند.

مثل دیگری یاد می‌کنیم : بارها در نشستها سخن از فرهیخت (تربیت) و کارگر افتادن و نیفتادن آن بمیان آید و دوسخنی برخیزد. یک دسته برآن باشند آدمی را فرهنگ باید تا پیراسته و آراسته گردد. دسته‌ی دیگری بر این باشند که فرهیخت را کاری نتواند بود و هر کسی آنچه از گوهر خود دارد همانست و بس. هر دسته‌ای دلیلهایی شمارد و گفته‌هایی را از پیوسته و پراکنده از گفته‌ی این شاعر و نوشته‌ی آن فیلسوف بگواهی آورد. کار بجایی کشد که آدمی را بپای جانوران برند و فرهنگ‌ناپذیری خرس و پلنگ را گواه گفته‌ی خود گیرند یا مثل بیاورند که «زنگی بشستن سفید نشود».

این دوسخنی از کجا برخاسته؟.. نه اینست که چون پایه‌ای درمیان نیست هر کسی از پندار خود چیزی بیرون می‌ریزد؟.. چه‌بسا یک کسی در اینجا سخن از سودمندی فرهیخت راند و در جای دیگری آن را بیهوده شمارد. چون پایه‌ای نیست هر زمان بپندار دیگری گراید. هر زمان سخنان رنگین دیگری بقالب زند. از اینگونه صد مثل توان شماردن.

👇

آیا این گرفتاری نیست؟.. آیا نباید بچاره‌ی آن برخاست؟.. آیا جهان همچنان با این نادانیها بسر خواهد آمد؟!. سبکمغزانی که باین پریشانگوییها و پراکنده‌اندیشیها خو گرفته‌اند و آن را سرمایه‌ی خودفروشی و سودجویی دارند زیانش را درنمی‌یابند. اینان پندارند جهان چنین می‌باید بودن و آدمی همواره گرفتار این پندارهای گمراه می‌باید ماندن. روی سخن ما نه با اینان بلکه با پاکدلانیست که غم جهانیان می‌خورند و آرزوی پیشرفت جهان را دارند. از این آزادمردانست که می‌پرسیم : آیا نباید بچاره‌ی این گرفتاریها برخاست؟! آیا نباید پایه‌های استواری از بهر هر بخشی از زندگانی نهاد؟! آیا نباید برای خردها درس زندگی آموخت؟!..

داستان خرد در این باره داستان چشم است. چشم بیناست لیکن تا چیزی در برابر آن نباشد نخواهد دید. خرد نیز دریابنده است ولی یک رشته راستیها هست که از دریافت آن دور است و باید آنها را بدریافت خرد نزدیک گردانید. این راستیهاست که ما «آیین زندگانی» می‌نامیم.


پابرگی :
1ـ چنین کسانی را رند یا «خشکه‌فیلسوف» توان نامید. خشکه‌فیلسوف نامیست که کسروی خود به چنین کسانی نهاده.


.

🔵 اسم رمز تجزیه ی ایران :

🔴 «ایران کشور چند ملیتی است .»

   دوستان حتما در تحلیلهای بیان شده در تلویزیونهای ایرانی خارج از کشور به این عبارت بر خورده اید . همچنین ، کسانی در حین صحبت ، به «ملیتهای ایران» اشاره میکنند . در زمانی که رهبران احزاب ، یا اهل سیاست این کلمات را بکار برند ، شک نداشته باشید که هدف شومی را درنظر دارند و میخواهند بپیش ببرند . غیر آنها هم ، اگر از این کلمات و عبارات استفاده کنند نادانسته آب به آسیاب دشمنان ایران میریزند . اما چرا ؟
  
   اینکه ایران از چند ملیت یا ملت تشکیل شده باشد نتایجی دارد که بدانها اشاره میکنم . اگر ایران دارای "ملیتها" یا "ملتهای" متعدد است ، پس هر ملت باید دولت خود را داشته باشد ، وگرنه ملت نیست . هنگامی که دولت برای هریک از این  "ملتها" تشکیل شد طبیعتا پرچمی برای خودش دارد . هیأت دولتی که برای هریک از آنها تشکیل میشود ، باید بر اساس قوانینی کار کند ؛ پس باید مجلس یا مجلسهای قانونگذاری داشته باشد ، یعنی قوه ی مقننه اش براه بیفتد . برای اینکه قوانین ضمانت اجرائی داشته باشد ، باید دادگستری یا قوه ی قضائیه ی خودش را داشته باشد . برای برقراری قانون باید نیروی پلیس داشته باشد . برای تامین هزینه های این سیستم ، و هزینه های مربوط به مردم باید اقتصادی با چارچوب و سازماندهی داشته باشد . این "ملت" نمیتواند بدون آموزش و پرورش و دانشگاه باشد ، پس باید سیستم آموزشی کاملی تدارک ببیند ، و حتما هم باید به زبان "ملی" آنجا باشد (تمام دعواها بر سر زبان است) . اگر از جانب بیگانگان به این "ملت" و حکومتش حمله شد ، چه باید بکند ؟ بناچار باید نیروی نظامی داشته باشد تا بتواند از کیان حکومتش و از مردمش دفاع کند . اگر مثلا بخواهد به کشور دوست و برادر و هم مرزش بپیوندد ، میتواند با یک رفراندوم این را عملی کند ، و که میتواند بگوید چرا کردید ؟ و ... و ... . به این ترتیب هر یک از این "ملتها" درواقع یک کشور را میسازند .
  
   اینها همه به چه معنی هستند ؟ جز این است که "ملتها" و دولتهای مستقلی در درون یک سرزمین که زمانی #ایران نامیده میشد ، وجود خواهد داشت ؟ کشورها جایگزین کشور واحد ایران میشود ؟ اینجاست که باید هشیار باشیم . در پشت کلمات اهدافی نهان هستند . از کسانی هم که دم از حقوق اقلیتها و قومیتها (؟؟!!) میزنند ، باید پرسید : منظورتان از حقوق آنان چیست ؟ چه حقوقی باید داشته باشند ؟ اصلا "قوم" یا "قومیت" یعنی چه ؟ اول تعریفی روشن از این اصطلاح ارائه دهید و سپس ادعای "حقوق" آنها را بکنید .

هیچ کس نمیتواند کلماتی را بدون منظور خاص بکار برد ، پس باید روشن کند که منظورش چیست . پشت کلمات پنهان شدن و آشکارا هدف و خواسته ی خود را بیان نکردن فریبکاری و دوری از شرافت است .

   #ایران_یک_کشور_است_با_یک_ملت .

#بینش

کوشاد تلگرام :
گفتار بالا را که در کانال بینش آمده ارجمند یافتیم و اینک در اینجا ارمغان ایرانخواهان می‌کنیم.
.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش یکم : تاریخ و تاریخنویس)

🔸 13ـ1) تاریخ و ملیت (تکه‌ی یک از دو)


گروهی همینکه گرد هم آمدند و در یک جا زیستند «توده» شناخته نشوند و از پیشرفت و سرافرازی که «توده»ها راست بهره‌مند نتوانند بود. برای آنکه سخنم را نیک فهمید این داستان را می‌نویسم :

چندگاه پیش جوانی نزد من آمده می‌‌گوید : «امتحان داده‌ام و باید رساله‌ای نویسم و برای موضوع ملیت را انتخاب کرده‌ام. در این باره برخی کتابهای اروپایی را دیده‌ام و می‌خواستم اندیشه‌ی شما را هم بدانم». گفتم : من در این باره چیزی ننوشته‌ام و می‌خواهم بدانم اروپاییان چه نوشته‌اند. گفت : «آنها برای ملیت چند چیز را شرط می‌دانند : زبان و نژاد و مذهب و تاریخ و ایدآل[=آرمان=هدف] ، که اگر یکی نباشد باید باری آن دیگرها باشد».

گفتم : راست گفته‌اند و می‌باید سخنشان را پذیرفت. تا در جهان آیین زندگانی زورآزماییست و هر توده باید سر خود را نگه دارد باید باینها ارج گزاشت. ما چون می‌شنویم در فلان کشور چهل‌ملیون مردم یک توده شمرده می‌شوند ، معنی این آنست که چهل‌ملیون مردم زندگی یکی گردانیده‌اند و در سود و زیان همباز[=شریک] شده‌اند ، و اگر دشمنی رو نمود چه از جنوب و چه از شمال ، و چه از شرق و چه از غرب همگی بجنگ و جلوگیری شتابند و جدایی میان این گوشه و آن گوشه‌ی کشور نگزارند ، و هر یکی از آنان دربند جاویدانی توده می‌باشند و در راه آن بزندگانی خود ارج نمی‌گزارند.

اینست معنی توده ، اینست معنی میهن. اینست آنچه باید گرامی شمرد و ارج گزاشت. چنین معنایی تنها با سخن نتواند بود ، و باید بندهای بسیار استواری درمیان باشد تا آنان را بهم بندد و چهل‌ملیون تن را یک توده گرداند. در روزهای خوشی باکی نیست. ولی در روز سختی یک گروهی بی‌آن بندها از هم پراکند.

از آنسوی خود دوتیرگی ، چه از راه زبان باشد و چه از راه کیش و چه از راه دیگری دشمنی بمیان اندازد ، و یک گروهی را ببدخواهی یکدیگر وادارد. اینست می‌گویم : نویسندگان اروپا راست گفته‌اند.

ولی درد اینجاست که ‌اینها هیچ کدام در توده‌ی ایران نیست. بهتر است شما این را بیندیشید و این را دنبال کنید.

این گفتاریست که با آن جوان راندم ولی رشته‌ی سخن را رها نکرده و دنباله‌ی آن را در اینجا می‌رانم. آن چند چیز را درباره‌ی توده‌ی ‌ایران بسنجش می‌گزارم : زبان و نژاد بماند اینها را همه می‌دانند. از کیشها نیز از بس سخن رانده‌ایم دیگر نمی‌خواهم چیزی بگویم. ولی درباره‌ی تاریخ و آرمان سخنانی خواهم نوشت.

نخست از تاریخ گفتگو می‌کنم : اگر بگوییم تاریخ برای یک توده همچون ریشه است برای یک درخت بسیار دور نرفته‌ایم. تاریخْ یک توده را پایدارتر و استوارتر گرداند. در روزهای سخت ، یک توده سختیهای گذشته‌ی خود را ـ سختیهایی را که با پایداری و مردانگی گذرانیده ـ بیاد آورد و دل‌استوارتر گردد. از دانستن آنکه پدرانشان دست بهم داده و آن توده و کشور را بنیاد نهاده‌اند بهم نزدیکتر و پیوسته‌تر باشند.

چون در تاریخ نیکان از بدان جدا گردند و کسانی که در راه توده کوششها و جانفشانیها کرده‌اند نامهاشان به نیکی آورده شود همین مایه‌ی دلداری برای نیکان و جانفشانان باشد. گزافه نیست اگر اروپاییان تاریخ را یکی از بندهای توده شمرده‌اند.

اکنون ما همین را در توده‌ی ایران بسنجیم و چند سخنی فهرست‌وار بنویسیم :

1ـ بیگمان سه چهاریک ایرانیان تاریخ توده را نمی‌دانند و دانستن هم نمی‌خواهند.

2ـ یک دسته‌ی بزرگی بتاریخ توده‌ی خود ریشخند می‌کنند و تا بتوانند آن را خوار می‌نمایند.

3ـ انبوهی از ایرانیان بجای تاریخ کشور تاریخ کیش خود را ازبر می‌دارند ، و از صدها پیشامدهای بزرگ که بوده آگاه نمی‌باشند ولی کشاکشهای آغاز اسلام را درباره‌ی خلافت نیک می‌دانند. داستان مغول را بآن دلگدازی هیچ نمی‌دانند و نام چنگیز و هلاکو و تیمور را جز به نیکی نمی‌برند (1) ولی رنجشهای علویان از بنی‌عباس و بنی‌امیه هنوز از میان نرفته و همیشه نامهای متوکل و مأمون و معاویه و دیگران را ببدی می‌برند.

4ـ نژادهای کوچکی که در ایران می‌زیند هر یکی برای خود تاریخ دیگر می‌دارند ، و تاریخ هر یکی که بجوانان خود یاد می‌دهند پر از دشمنی با ایران می‌باشد.

5ـ کیشهای گوناگون هر یکی از آنها نیز برای خود تاریخ دیگر می‌دارند و برخی از آنها کشتگانی یا بگفته‌ی خودشان «شهیدانی» برای خود یاد می‌کنند که با دست ایرانیان کشته گردیده‌اند.

6ـ همان صوفیان که از میان ایرانیان برخاسته‌اند و در این کشور خوش زیسته و خوش گردیده‌اند کتابهاشان را بخوانید تا ببینید تاریخ را به چه رنگی انداخته‌اند. جهان تنها بسر صوفیان می‌چرخد و دیگران بپاس هستی آنان می‌زیند. «تا دل صاحب دلی نآمد بدرد هیچ قومی را خدا رسوا نکرد».

👇

خوارزمشاه چون مجدالدین بغدادی را کشت «اندک‌زمانی نگذشت که چنگیزخان از مغولستان ظهور یافته بخوارزم آمد و کرد آنچه کرد» شاه‌سلطانحسین چون بصوفیان پروا نمی‌نمود خدا افغان را بَرو و خاندانش چیره گردانید. نادرشاه چون تُرک نافهمی بود و «بر ارباب عرفان» ارج نمی‌گزاشت کشته گردید و «آنهمه شوکت و جلال هباء منثورا گردید و خاندانش نیز برافتاد». کریمخان چون معصومعلی‌شاه را از شیراز بیرون کرد شش ماه نگذشت که بمرد و خاندانش تیغ در یکدیگر نهادند و همگی نابود شدند. حاجی ابراهیم‌خان چون خرسندی بکشتن معصومعلی‌شاه داد خدا خاندان او را برانداخت. آقامحمدخان «چون بفحوای ان ارباب الدول ملهمون رعایت حال عرفا می‌کرد همواره مظفر و منصور بود».


پابرگیها :
1ـ بهترین دلیل بر این گفته ، نامهای اینگونه کسان است که درس‌خواندگان و نخواندگان به بچگان خود می‌گزارند.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش چهارم

🔸 گفتگو یا خودنمایی ـ «به چندین دروغ برخیزند تا یک راستی را نپذیرند» (تکه‌ی سه از هفت)


پاره‌ای توده‌ها از اینها بدورند و ندانند. بسیاری نیز چنین‌اند که آنها بدست یاوه‌بافان و بیهوده‌گویان افتاده و در هر پاره‌ای چندان پریشانگویی کرده‌اند که زمینه را کور ساخته‌اند. ببینید همان داستان فرهیخت را : اگر از یک روستایی بیسوادی درباره‌ی آن پرسش کنید چه‌بسا درماند و پاسخی نتواند و هرگاه از یک درسخوانده‌ای بپرسید او نیز چندین گونه سخنان وارونه‌ی هم پیاپی سراید. آیا چه جدایی میانه‌ی این و آن توان گزاشت؟!

اینست ما همیشه می‌گوییم : باید این گفته‌های پریشان را نابود ساخت. اینها مایه‌ی سرگردانی خردهاست. اینکه می‌بینید مردان پنجاه‌ساله و شصت‌ساله همه چیز را می‌دانند ولی رفتارشان همه بیخردانه است ، اینکه می‌بینید هزاران کسان دم از دانشمندی می‌زنند و راستیها نیز همه در پرده است ، اینکه می‌بینید از صد تن یکی معنی سود و زیان زندگی را نمی‌شناسد ، اینکه می‌بینید بیسوادان در سادگی خود بهتر و آراسته‌تر از درسخواندگان می‌باشند ، همگی این درماندگیها نتیجه‌ی آن پریشانگوییهاست.

تاریخ مشروطه‌ی ایران بهترین گواهیها را برای این گفتار دارد. ما می‌بینیم چون مشروطه تازه آغاز شده کسانی از پیش‌افتادگان (یا بگفته‌ی خود دانشمندان) پا درمیان نهاده‌اند و جوشها و خروشها از خود می‌نموده‌اند. یکی از آنان که هنوز زنده است در دارالشورا گفتار می‌رانده و چنین می‌گفته : «ما پیمان با خون بسته‌ایم» ولی سپس که محمدعلی‌میرزا به نبرد پرداخته و روز سختی فرارسیده انبوه اینان خود را کنار گرفته‌اند و دوروییها کرده‌اند. همان مرد که می‌گفت : «پیمان با خون بسته‌ایم» این هنگام چامه‌ی چاپلوسانه در ستایش محمدعلی سروده و در زمان خرده‌خودکامگی (1) نیز در پیرامون باغشاه (2) بوده. این از چیست؟.. آیا همه‌ی اینان پستنهاد و دروغگو بوده‌اند؟.. چه شده که یک دسته‌ی انبوهی همگی پستنهاد درآمده‌اند؟!. اگر از ما بپرسید گناه همه‌ی اینها بگردن آن پریشانگوییهای زمان مغول و ترک است که در کتابها انباشته شده و اینان آنها را در دلهای خود داشته‌اند. آن جوش و خروش که اینان در آغاز مشروطه نشان می‌داده‌اند بیگمان همگی ساختگی نبوده. بیگمان دلهاشان می‌خواسته همچون توده‌های دیگر اینان نیز غیرتی کنند و کاری از پیش ببرند. چیزی که هست چون روز سختی رسیده و ترس رونموده در آن روز اینها در دلهای خود چندین بهانه برای کنار ایستادن داشته‌اند. روشنتر بگویم چندین گفته از پیشینیان به فارسی یا به تازی در یاد داشته‌اند در این زمینه که تن بسختی نباید داد و «دستی که به دندان نتوان برد باید بوسید». آن اندیشه‌های قلندرانه که جهان را همه پشم می‌شمارد و همه را بیرنگ می‌داند که دچار رنگ شده (3) همیشه در ته دلهای اینها خوابیده و همچون کرم که ریشه‌ی درخت را بخورد و آن را پژمرده گرداند ریشه‌ی آزادگی و مردانگی را در دلهای اینها تباه گردانیده و اینست هرگز نتوانند در روز سختی مردانه و آزادانه ایستادگی از خود نشان دهند.

ولی ستارخان و یِفرِمخان و مانندگان ایشان همیشه در دلهای خود یک راه داشتند و آن راه آزادگی بود. جز یک درس یاد نگرفته بودند و آن اینکه باید مرد بر روی سخن خود ایستادگی کند و از مرگ نترسد. اینست چون روز سختی فرارسید همچنان ایستادگی کردند و روی مردانگی را سفید ساختند.

آنان چندین راه یاد داشتند و اینست چون یکی را بیمناک دیدند رو برگردانیدند و براه دیگر برگشتند. لیکن اینان یک راه بیشتر نمی‌شناختند و هرگز نمی‌توانستند از آن بازگردند. در اینجاست که ما می‌گوییم باید راه زندگی یکی باشد. اینجاست می‌گوییم : باید پریشانگوییهای زمان مغول از میان برخیزد.


پابرگیها :
1ـ دوره‌ی سیزده‌ماهه‌ای که محمدعلی‌میرزا دستگاه مشروطه را برچیده و بخودکامگی فرمان می‌راند : از به توپ بستن مجلس در 1287 تا گشادن مشروطه‌خواهان تهران را.
2ـ باغشاه جایگاه فرماندهی محمدعلی‌میرزا و در دوره‌ی خرده‌خودکامگی کانون دشمنی با مشروطه‌خواهان می‌بوده. این همان جایی است که امروز دانشگاه امام علی گردیده.
3ـ خواست از «دچار رنگ شدن» آنکه نیک و بدی در جهان نیست و چیزها نه نیک و نه بد (بیرنگی) است. این آدمیانند که برخی را نیک و برخی را بد می‌شمارند.


.

یِفرِمخان

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش یکم : تاریخ و تاریخنویس)

🔸 13ـ1) تاریخ و ملیت (تکه‌ی دو از دو)


این درباره‌ی تاریخ است. درباره‌ی آرمان هم آن می‌گویم که درباره‌ی تاریخ. این دسته‌های پراکنده هر یکی آرمان دیگری را دنبال می‌کند و خواست دیگری در زندگی می‌دارد ، و هر کدام به آخشیج[=ضد] دیگران می‌کوشد. در این کشور خوش و خرم می‌زیند و بیخردانه بکندن بنیاد خود می‌تلاشند.

یک دسته‌ی انبوهی در جستجوی بهشتند. بهشت می‌خواهند ولی از چه راه؟!. از راه بی‌پروایی بکشور و توده. (1) یک دسته «تهذیب نفس» می‌کنند ، ولی از چه راه؟!.. از راه خوار داشتن زندگانی. (2) آن گروهی خود را از توده کنار کشیده‌اند و شب [و] روز می‌‌کوشند ولی از برای پیش بردن «امر»! (3) این گروه می‌‌تلاشند ولی از بهر کینه‌جویی! (4)

نمی‌خواهم بی‌پرده گویم. خود شما یکایک اینها را از دیده گذرانید و خواستی را که هر یکی دنبال می‌کنند بیندیشید و بحساب کار توده رسیدگی کنید. آن بیندیشید که چنین توده‌ی پراکنده‌ای کارش بکجا رسد.

ما در پیمان در یکسو از پراکندگی اندیشه‌ها و راهها سخن می‌رانیم و در یکسو پیشامدهای سی سال پیش را می‌نویسیم (5) . بسیاری از خوانندگان پیوستگی اینها را نمی‌دانند. ولی از هر باره بهم پیوسته است. آن داستانهایی که در تاریخ می‌‌آوریم همگی نتیجه‌ی این پراکندگیهاست.

اینکه ملایان بدشمنی توده برخاستند و خونها ریختند ، اینکه شجاع نظام و رحیمخان را بسر شهر آوردند ، اینکه خود را بدامن روسیان انداخته افزار دست کار آنان شدند ، اینکه عامیان از کشته شدن ثقة‌الاسلام شادیها نمودند ، اینکه جلو سالداتها افتاده آنان را بر سر خانه‌های ایرانیان آوردند ، اینکه در ارومی آسوریها آن بیداد را کردند و یکصد و بیست‌‌هزار تن بیگناه را خون ریختند ، اینکه بکودکان شیرخوار و بی‌زبان و بزنان بیدست و پا نیز دریغ نگفتند ـ همه‌ی اینها نتیجه‌ی پراکندگیها و دسته‌بندیهاست که می‌نویسیم و پیاپی نکوهش می‌کنیم.

این داستانهای ننگین که رو داده باید مردم پند گیرند و بچاره کوشند و این بدانند که تا دسته‌بندیها و پراکندگیها از میان برنخاسته چنان داستانهایی همیشه تواند بود. (6)



پابرگیها :
1ـ روی سخن به شیعیان است.
2ـ روی سخن به صوفیانست.
3ـ اینجا روی سخن به بهائیانست.
4ـ افسوسمندانه گروههایی که رفتارشان با دیگران جز بکینه‌جویی نیست در این کشور فراوانند.
5ـ خواست نوشتن تاریخ مشروطه است.
6ـ درباره‌ی پراکندگی در یک توده و اینکه آن را چه علتهایی است در گفتارهای دیگر آگاهیهای بیشتری هست.


.

رحیمخان (آن که دست راست ایستاده)

شادروان علی ثقة‌الاسلام