🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش یکم : تاریخ و تاریخنویس)
🔸 چه سودی در خواندن تاریخ هست (تکه‌ی دو از دو)
پیمان : چون آقای فتحی از هواداران پیمان هستند و این گفتارشان از نگارشهای پیمان برکنار نیست آن را چاپ کردیم ولی میباید چند سطری بر گفته‌های ایشان بیفزاییم :
نخست اینکه تاریخ خواندن و از نیک و بد گذشتگان آگاه شدن و از آنها پند آموختن که خواست ما و آقای فتحی است چیز دیگر است و بگذشته پرداختن و آن را مایه‌ی سرگرمی ساختن چیز دیگر (1) . باید میانه‌ی این دو جدایی گزاشت چنانکه در جای دیگری آن را بازنموده‌ایم.
دوم اینکه تاریخ ایران از قرنها باینسو کار داوری را از دست داده و ما درمیان کتابهای فارسی یک تاریخی که بتوان بآن نام داوری داد پیدا نمی‌کنیم و چون خواست ما گفتگو از آن کتابها نیست تنها به یک دلیل بسنده کرده درمی‌گذریم :
پیشامد دلگداز مغول که آقای فتحی از آن یاد کرده ، در آن پیشامد گناهکار تنها سلطان‌محمد خوارزمشاه نبوده. آری او گناهکار است و همیشه باید نامش ببدی آورده شود. لیکن گناهکاران دیگر نیز فراوان بوده‌اند که چون تاریخ بداوری نپرداخته مردم آنان را نمی‌شناسند. هست یک مردی که بگفته‌ی خودش چون آمدن مغول را بخراسان و عراق شنیده زنان و فرزندان خود را بی‌سرپرست گزارده و شبانه با چند تن از بیرگان دیگری بگریخته که سپس چون مغولان به ری رسیده‌اند همه‌ی خاندان او را از دم تیغ گذرانیده‌اند ، و از بس بیرگ و بدنهاد بوده این کار زشت را در کتابش نوشته است و چنین کسی که همیشه باید نامش ببدی یاد شود کسانی او را از بزرگان و پیشوایان میشمارند و کتاب شومش را چاپ کرده بدست مردم میدهند. (2)
هست مردی که از بهر خوشگذرانی هر زمان خود را بدرباری می‌‌بسته و چون هلاکو به ایران آمده خود را باو بسته و جلو او افتاده و مغولان را بر سر بغداد کشیده و با این سیاهکاری هنوز مردم او را ببزرگی یاد می‌کنند. (3)
هست مرد فرومایه‌ی بدنهادی که پس از آنهمه ستمها و بیدادگریها که از هلاکو بر ایرانیان رفته بود آباقاخان پسر او را ستایش سروده و نیرومندی و پایداری او را خواسته است. (4)
هستند مردان نادان بدنهادی که چون مغولان در ایران جا گرفتند بجای آنکه بمردم دل دهند و آنان را از نومیدی بازدارند و کم‌کم دلیر گردانیده برای ایستادگی در برابر بیگانگان و بیرون راندن ایشان از ایران آماده گردانند ، بدنهادانه از هر راهی به سست گردانیدن مردم کوشیده‌اند و فلسفه‌ی جبریگری را پیش کشیده گناه مغولان را بگردن خدا انداخته‌اند و اگر کسی جستجو کند هزاران شعر درباره‌ی جبریگری سروده چنان افسانه‌ی بیسر و ته را در سراسر دلها جا داده‌اند و بدینسان بر نومیدی و سستی مردم افزوده و دست و پای آنان را بیکبار بسته‌اند. (5)
هستند نامردان بیرگی که چنگیز را فرستاده‌ی خدا سروده‌اند بدین عنوان که خدا گاهی از «لطف» خود فرستاده فرستد و گاهی از «قهر» خود ، چنگیز فرستاده‌ی قهری او بوده ، و در این باره شعرها سروده و کتاب پدید آورده‌اند. (6)
هستند یک دسته‌ی شومی که چون چنگیز و هلاکو آن آتشها را در ایران و عراق برافروختند و آنهمه خاندانها را برانداختند بجای دلسوزی بحال مردم و کاستن از غم ایشان ، بخوشحالی پرداخته و زبان شماتت باز کرده چنین گفتند که خدا چنگیز و هلاکو را بگرفتن خون مجدالدین بغدادی (7) فرستاد و بدینسان نمک بزخمهای دلها پاشیدند.
هستند پستنهادانی که به پشتیبانی بستگی بمغول صد ستم بمردم بینوا روا داشتند و شکنجه‌هایی را که کسی تا آن روز در ایران ندیده بود در سر مردم آزمودند. (8)
اینها همه از آنست که تاریخ کار داوری خود را انجام نداده است و باید پس از این انجام دهد. در این باره اگر راستی را خواهیم تاریخ یک چیز پدیدار و جداگانه‌ای نیست. تاریخ را تاریخنگاران پدید آورند. روشنتر بگویم : یک کسی برخیزد و یک زمانی را برگزیند و داستانها را که در آن زمان رو داده تا آنجا که آگاهست برشته‌ی نگارش آورد ، و این کسست که میانه‌ی نیک و بد بداوری پردازد. چیزی که هست اگر این کس مرد پاکدل و بافهمی بود و از خود کینه و دلخواهی نداشت داوریهای او پایدار ماند وگرنه دیگران لغزشهای او را بازنمایند و درمیانه داوریهای درستی انجام گیرد.
پس راستی را داوری ازآنِ تاریخنگارانست. درباره‌ی قرنهای گذشته‌ی ایران چنین تاریخنگارانی نبوده‌اند. روشنتر بگویم : کسی درپی داوری نبوده تا داوریش راست یا دروغ شمرده شود. کسانی که تاکنون تاریخ نوشته‌اند بیشتر آنان جز مردان چاپلوس و فرومایه نبوده‌اند و در سراسر نوشته‌های خود جز راه پستی و چاپلوسی را نپیموده‌اند. آری بیهقی و اسکندربیک و میرزا مهدیخان از این دسته برکنارند و شاید چند کتابی هم از اینگونه باشد. لکن کتابهای دیگر درخور آن نیست که ما تاریخ نامیم و از آنها داوری امید داشته باشیم و یا اگر داوریشان نادرست است بدرستی آنها کوشیم.
👇
🔸 چه سودی در خواندن تاریخ هست (تکه‌ی دو از دو)
پیمان : چون آقای فتحی از هواداران پیمان هستند و این گفتارشان از نگارشهای پیمان برکنار نیست آن را چاپ کردیم ولی میباید چند سطری بر گفته‌های ایشان بیفزاییم :
نخست اینکه تاریخ خواندن و از نیک و بد گذشتگان آگاه شدن و از آنها پند آموختن که خواست ما و آقای فتحی است چیز دیگر است و بگذشته پرداختن و آن را مایه‌ی سرگرمی ساختن چیز دیگر (1) . باید میانه‌ی این دو جدایی گزاشت چنانکه در جای دیگری آن را بازنموده‌ایم.
دوم اینکه تاریخ ایران از قرنها باینسو کار داوری را از دست داده و ما درمیان کتابهای فارسی یک تاریخی که بتوان بآن نام داوری داد پیدا نمی‌کنیم و چون خواست ما گفتگو از آن کتابها نیست تنها به یک دلیل بسنده کرده درمی‌گذریم :
پیشامد دلگداز مغول که آقای فتحی از آن یاد کرده ، در آن پیشامد گناهکار تنها سلطان‌محمد خوارزمشاه نبوده. آری او گناهکار است و همیشه باید نامش ببدی آورده شود. لیکن گناهکاران دیگر نیز فراوان بوده‌اند که چون تاریخ بداوری نپرداخته مردم آنان را نمی‌شناسند. هست یک مردی که بگفته‌ی خودش چون آمدن مغول را بخراسان و عراق شنیده زنان و فرزندان خود را بی‌سرپرست گزارده و شبانه با چند تن از بیرگان دیگری بگریخته که سپس چون مغولان به ری رسیده‌اند همه‌ی خاندان او را از دم تیغ گذرانیده‌اند ، و از بس بیرگ و بدنهاد بوده این کار زشت را در کتابش نوشته است و چنین کسی که همیشه باید نامش ببدی یاد شود کسانی او را از بزرگان و پیشوایان میشمارند و کتاب شومش را چاپ کرده بدست مردم میدهند. (2)
هست مردی که از بهر خوشگذرانی هر زمان خود را بدرباری می‌‌بسته و چون هلاکو به ایران آمده خود را باو بسته و جلو او افتاده و مغولان را بر سر بغداد کشیده و با این سیاهکاری هنوز مردم او را ببزرگی یاد می‌کنند. (3)
هست مرد فرومایه‌ی بدنهادی که پس از آنهمه ستمها و بیدادگریها که از هلاکو بر ایرانیان رفته بود آباقاخان پسر او را ستایش سروده و نیرومندی و پایداری او را خواسته است. (4)
هستند مردان نادان بدنهادی که چون مغولان در ایران جا گرفتند بجای آنکه بمردم دل دهند و آنان را از نومیدی بازدارند و کم‌کم دلیر گردانیده برای ایستادگی در برابر بیگانگان و بیرون راندن ایشان از ایران آماده گردانند ، بدنهادانه از هر راهی به سست گردانیدن مردم کوشیده‌اند و فلسفه‌ی جبریگری را پیش کشیده گناه مغولان را بگردن خدا انداخته‌اند و اگر کسی جستجو کند هزاران شعر درباره‌ی جبریگری سروده چنان افسانه‌ی بیسر و ته را در سراسر دلها جا داده‌اند و بدینسان بر نومیدی و سستی مردم افزوده و دست و پای آنان را بیکبار بسته‌اند. (5)
هستند نامردان بیرگی که چنگیز را فرستاده‌ی خدا سروده‌اند بدین عنوان که خدا گاهی از «لطف» خود فرستاده فرستد و گاهی از «قهر» خود ، چنگیز فرستاده‌ی قهری او بوده ، و در این باره شعرها سروده و کتاب پدید آورده‌اند. (6)
هستند یک دسته‌ی شومی که چون چنگیز و هلاکو آن آتشها را در ایران و عراق برافروختند و آنهمه خاندانها را برانداختند بجای دلسوزی بحال مردم و کاستن از غم ایشان ، بخوشحالی پرداخته و زبان شماتت باز کرده چنین گفتند که خدا چنگیز و هلاکو را بگرفتن خون مجدالدین بغدادی (7) فرستاد و بدینسان نمک بزخمهای دلها پاشیدند.
هستند پستنهادانی که به پشتیبانی بستگی بمغول صد ستم بمردم بینوا روا داشتند و شکنجه‌هایی را که کسی تا آن روز در ایران ندیده بود در سر مردم آزمودند. (8)
اینها همه از آنست که تاریخ کار داوری خود را انجام نداده است و باید پس از این انجام دهد. در این باره اگر راستی را خواهیم تاریخ یک چیز پدیدار و جداگانه‌ای نیست. تاریخ را تاریخنگاران پدید آورند. روشنتر بگویم : یک کسی برخیزد و یک زمانی را برگزیند و داستانها را که در آن زمان رو داده تا آنجا که آگاهست برشته‌ی نگارش آورد ، و این کسست که میانه‌ی نیک و بد بداوری پردازد. چیزی که هست اگر این کس مرد پاکدل و بافهمی بود و از خود کینه و دلخواهی نداشت داوریهای او پایدار ماند وگرنه دیگران لغزشهای او را بازنمایند و درمیانه داوریهای درستی انجام گیرد.
پس راستی را داوری ازآنِ تاریخنگارانست. درباره‌ی قرنهای گذشته‌ی ایران چنین تاریخنگارانی نبوده‌اند. روشنتر بگویم : کسی درپی داوری نبوده تا داوریش راست یا دروغ شمرده شود. کسانی که تاکنون تاریخ نوشته‌اند بیشتر آنان جز مردان چاپلوس و فرومایه نبوده‌اند و در سراسر نوشته‌های خود جز راه پستی و چاپلوسی را نپیموده‌اند. آری بیهقی و اسکندربیک و میرزا مهدیخان از این دسته برکنارند و شاید چند کتابی هم از اینگونه باشد. لکن کتابهای دیگر درخور آن نیست که ما تاریخ نامیم و از آنها داوری امید داشته باشیم و یا اگر داوریشان نادرست است بدرستی آنها کوشیم.
👇
از کارهایی که باید بشود یکی اینست که برای قرنهای نزدیک ایران (از مغولان باین سو) تاریخ نوشته شود و کتابهای رسوایی که در دست است از میان برخیزد و این یکی از چیزهاییست که ما می‌خواهیم و اینست گاه و بیگاه گفتگو بمیان آورده شرطهایی را که در یک تاریخ باید بود یاد می‌کنیم.
چنانکه در جای دیگری گفته‌ایم پیش از همه تاریخنگار باید یک مرد گردنفرازی و از پستی و فرومایگی برکنار باشد تا بتواند بزرگی و نیرومندی بَدان را بدیده نگرفته بدی ایشان را بازنماید و افسوس که چنین کسانی بسیار نیستند. تخم چاپلوسی و پستی که کاشته شده باین آسانی از دلها ریشه‌کن نخواهد شد.
آن معنی که شما بتاریخ می‌دهید و داوری از آن چشم می‌دارید بسیار بزرگ است و بسیار سودمند است. ولی باید خَستُوان [=معترف] (9) بود که چنین تاریخی ما نمی‌داریم. نتیجه‌ای که از این گفته می‌خواهیم آنست که شما یا کسان دیگری در اندیشه باشید که بچنین تاریخهایی برخیزید. آری نتوان بیکبار آن را پدید آورد چنین کاری نشدنیست. ولی می‌توان کم‌کم آن را آغاز کرد و هر کسی بگوشه‌ای از آن پرداخت و کاری انجام داد.
پابرگیها :
1ـ یک مثال برای این ، داستان کربلا و امام حسین را هر سال تازه گردانیدن است. مثالهای دیگر : کتابهای تذکرةالاولیاء و تذکرةالشعرا را تصحیح و چاپ کردن ، سخن از گاتهای زردشت راندن و زندگینامه‌ی فلان شاعر بی‌ارج را کاویدن.
2ـ این بیرگ نجم‌الدین رازی و کتاب شومش مرصادالعباد است. در گفتارهای آینده آگاهیهای بیشتری در این باره خواهد آمد.
3ـ این تیره‌درون کسی نیست جز خواجه نصیرالدین توسی.
4ـ این فرومایه شاعر نامداریست که او را از «مفاخر ملی» نیز شمرده‌اند و او کسی نیست جز سعدی.
5ـ بیشتر شاعران اندیشه‌های جبریگری را در شعرهای خود برنگهای گوناگون و بشیوایی سروده‌اند.
6ـ یکی از این نامردان حمدالله مستوفی است.
7ـ این نامرد از سران صوفیان بوده.
8ـ یکی از ایشان را جوینی بنام شرف‌الدین خوارزمی می‌شناساند. (نک. بخش10ـ4)
9ـ خَستُویدن (همچون برگزیدن) = اعتراف کردن ؛ خَستُوان = معترف
.
چنانکه در جای دیگری گفته‌ایم پیش از همه تاریخنگار باید یک مرد گردنفرازی و از پستی و فرومایگی برکنار باشد تا بتواند بزرگی و نیرومندی بَدان را بدیده نگرفته بدی ایشان را بازنماید و افسوس که چنین کسانی بسیار نیستند. تخم چاپلوسی و پستی که کاشته شده باین آسانی از دلها ریشه‌کن نخواهد شد.
آن معنی که شما بتاریخ می‌دهید و داوری از آن چشم می‌دارید بسیار بزرگ است و بسیار سودمند است. ولی باید خَستُوان [=معترف] (9) بود که چنین تاریخی ما نمی‌داریم. نتیجه‌ای که از این گفته می‌خواهیم آنست که شما یا کسان دیگری در اندیشه باشید که بچنین تاریخهایی برخیزید. آری نتوان بیکبار آن را پدید آورد چنین کاری نشدنیست. ولی می‌توان کم‌کم آن را آغاز کرد و هر کسی بگوشه‌ای از آن پرداخت و کاری انجام داد.
پابرگیها :
1ـ یک مثال برای این ، داستان کربلا و امام حسین را هر سال تازه گردانیدن است. مثالهای دیگر : کتابهای تذکرةالاولیاء و تذکرةالشعرا را تصحیح و چاپ کردن ، سخن از گاتهای زردشت راندن و زندگینامه‌ی فلان شاعر بی‌ارج را کاویدن.
2ـ این بیرگ نجم‌الدین رازی و کتاب شومش مرصادالعباد است. در گفتارهای آینده آگاهیهای بیشتری در این باره خواهد آمد.
3ـ این تیره‌درون کسی نیست جز خواجه نصیرالدین توسی.
4ـ این فرومایه شاعر نامداریست که او را از «مفاخر ملی» نیز شمرده‌اند و او کسی نیست جز سعدی.
5ـ بیشتر شاعران اندیشه‌های جبریگری را در شعرهای خود برنگهای گوناگون و بشیوایی سروده‌اند.
6ـ یکی از این نامردان حمدالله مستوفی است.
7ـ این نامرد از سران صوفیان بوده.
8ـ یکی از ایشان را جوینی بنام شرف‌الدین خوارزمی می‌شناساند. (نک. بخش10ـ4)
9ـ خَستُویدن (همچون برگزیدن) = اعتراف کردن ؛ خَستُوان = معترف
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش چهارم
🔸 گفتگو یا خودنمایی ـ «به چندین دروغ برخیزند تا یک راستی را نپذیرند» (تکه‌ی شش از هفت)
سخن ما از گفتگو و پیکار کردن در آن بود که گفتیم بسیار کسان گرفتار آن هستند و در هر انجمنی بازار کشاکش را گرم می‌سازند. و گفتیم انگیزه‌ی آن بیش از همه بهم خوردن پایه‌ها و بی‌تکیه‌گاه گردیدن خردهاست و چون این نکته را هر کسی نداند برای روشن گردانیدن آن باین گفتار دراز برخاستیم. کنون بسر سخن خود می‌آییم :
کسانی زیان پیکار در گفتگو را درنمی‌یابند بلکه آن را چیز سودمندی میشمارند و جوانان را بآن وامی‌دارند و چنین می‌گویند : از گفتگو راستیها روشن گردد و چیزهای نادانسته دانسته شود. لیکن این خود لغرش دیگریست. اگر از پیکار و کشاکش راستیها روشن گردیدی بایستی از گفتگوهای دور و دراز که قرنها درمیانه‌ی کیشهای گوناگون بوده و درباره‌ی هر کدام صدها کتاب نوشته شده راستیها روشن گردیدی و دوتیرگی از میان برخاستی. قرنها میانه‌ی اشاعره و معتزله ، میانه‌ی متکلمان و فیلسوفان ، میانه‌ی سنیان و شیعیان و بسیار مانند اینها همیشه پیکار بوده آیا چه نتیجه بدست آمده؟!. یک داستان همچون ناچاری و چاره‌داری (جبر و تفویض) هزار سال بیشتر در پیرامون آن گفتگو رفته و پیکارها افتاده و آدمکشیها رو داده و باز چیزی بدست نیامده. اگر تاریخ پیشرفت مسیحیگری را در خاک روم بخوانید بارها میانه‌ی کشیشان درباره‌ی پاره‌ای سخنها کشاکش برمی‌خاسته و دسته‌بندیها می‌شده و کار بخونریزی می‌کشیده و قیصر ناگزیر می‌شده انجمنی از همه‌ی کشیشان برای رسیدگی بآن گفتگو برپا نماید. در یکی از آنها می‌نویسند گفتارهایی که از دو سو رانده می‌شد و هر یکی دلیلهایی می‌آورد که چهارهزار صفحه را پر کرد بااینهمه کوچکترین نتیجه‌ای بدست نیامد. نه تنها راستی روشن نگردید (و خود راستی‌ای درمیان نبود تا روشن گردد) هیچ یک از دو سو نیز از گفته‌های خود دست برنداشت و گامی بجلو نگزاشت و بلکه دوسخنی بکینه و دشمنی انجامید. پس چگونه می‌توان گفت که از گفتگو راستیها روشن می‌گردد؟!..
اگر کتابهای فلسفه را ببینید به هر زمینه‌ای که درآمده‌اند دوسخنی درمیان بوده و کشاکش روداده. در گفتگویی که از دانش خدا (علم خدا حضوریست یا حصولی) دارند و پاک بیجاست ، چهارده دسته شده‌اند و چهارده گونه سخن رانده‌اند. درباره‌ی «نفس» بیست‌و‌نه گونه راه پیش آورده‌اند. از اینهمه گفتگوها چه نتیجه‌ای پیدا شده؟!.. آیا کدام راستی روشن گردیده؟!..
چنین بینگارید دو تن که از فن پزشکی بیگانه‌اند درباره‌ی یک بیماری و چاره‌ی آن بسخن برخیزند و گفتگو کنند ، آیا نه اینست که هرچه بیشتر گفتگو کنند بیشتر نادانی نموده‌اند؟!..
پس راه رسیدن براستیها هرگز این نیست. اگر کسانی راه آن را می‌خواهند بیش از همه باید از اینگونه گفتگو و پیکار دوری گزینند. راه رسیدن براستیها آنست که کسی هر چیزی را از جای خود بدست آورد و تا دیری همیشه درپی یاد گرفتن باشد چنانکه ما بارها این را یادآوری کرده‌ایم. چون در اینجا سخن از گفتگوست و این ناگزیر است که چند کس که بهم رسیدند و باهم نشستند بسخن پردازند و این نشدنیست که مهر خاموشی بر لب زنند ، اینست رشته را از دست نداده می‌خواهیم جز از این زمینه سخن نرانیم و این را بپایان رسانیم.
آدمی را از گفت و شنید باهم گزیری نیست. بویژه در انجمنها و نشستها که بیگمان سخن بمیان آید. ما هم نمی‌خواهیم آن را نکوهش نماییم. چیزی که هست آن را نیز راههایی هست و شرطهایی دارد و یکی از آنها اینست که چون چند تن باهم نشستند و یکی سخن آغاز کرد دیگران گوش دهند و گفته‌های او را نیک بسنجند و اگر یکی را نفهمیدند با زبان نرم بپرسند و هرگاه گوینده گردن ننهاد و ایستادگی نشان داد او را بنادانیش واگزارند و بیهوده گفتگو را دنبال نکنند. بسیارند آن کسانی که پیکار در گفتگو را دوست دارند و از آن لذت یابند و همیشه درپی فرصت گردند ، باید از اینگونه کسان دوری گزید و هرگز بگفت و شنید نپرداخت.
.
🔸 گفتگو یا خودنمایی ـ «به چندین دروغ برخیزند تا یک راستی را نپذیرند» (تکه‌ی شش از هفت)
سخن ما از گفتگو و پیکار کردن در آن بود که گفتیم بسیار کسان گرفتار آن هستند و در هر انجمنی بازار کشاکش را گرم می‌سازند. و گفتیم انگیزه‌ی آن بیش از همه بهم خوردن پایه‌ها و بی‌تکیه‌گاه گردیدن خردهاست و چون این نکته را هر کسی نداند برای روشن گردانیدن آن باین گفتار دراز برخاستیم. کنون بسر سخن خود می‌آییم :
کسانی زیان پیکار در گفتگو را درنمی‌یابند بلکه آن را چیز سودمندی میشمارند و جوانان را بآن وامی‌دارند و چنین می‌گویند : از گفتگو راستیها روشن گردد و چیزهای نادانسته دانسته شود. لیکن این خود لغرش دیگریست. اگر از پیکار و کشاکش راستیها روشن گردیدی بایستی از گفتگوهای دور و دراز که قرنها درمیانه‌ی کیشهای گوناگون بوده و درباره‌ی هر کدام صدها کتاب نوشته شده راستیها روشن گردیدی و دوتیرگی از میان برخاستی. قرنها میانه‌ی اشاعره و معتزله ، میانه‌ی متکلمان و فیلسوفان ، میانه‌ی سنیان و شیعیان و بسیار مانند اینها همیشه پیکار بوده آیا چه نتیجه بدست آمده؟!. یک داستان همچون ناچاری و چاره‌داری (جبر و تفویض) هزار سال بیشتر در پیرامون آن گفتگو رفته و پیکارها افتاده و آدمکشیها رو داده و باز چیزی بدست نیامده. اگر تاریخ پیشرفت مسیحیگری را در خاک روم بخوانید بارها میانه‌ی کشیشان درباره‌ی پاره‌ای سخنها کشاکش برمی‌خاسته و دسته‌بندیها می‌شده و کار بخونریزی می‌کشیده و قیصر ناگزیر می‌شده انجمنی از همه‌ی کشیشان برای رسیدگی بآن گفتگو برپا نماید. در یکی از آنها می‌نویسند گفتارهایی که از دو سو رانده می‌شد و هر یکی دلیلهایی می‌آورد که چهارهزار صفحه را پر کرد بااینهمه کوچکترین نتیجه‌ای بدست نیامد. نه تنها راستی روشن نگردید (و خود راستی‌ای درمیان نبود تا روشن گردد) هیچ یک از دو سو نیز از گفته‌های خود دست برنداشت و گامی بجلو نگزاشت و بلکه دوسخنی بکینه و دشمنی انجامید. پس چگونه می‌توان گفت که از گفتگو راستیها روشن می‌گردد؟!..
اگر کتابهای فلسفه را ببینید به هر زمینه‌ای که درآمده‌اند دوسخنی درمیان بوده و کشاکش روداده. در گفتگویی که از دانش خدا (علم خدا حضوریست یا حصولی) دارند و پاک بیجاست ، چهارده دسته شده‌اند و چهارده گونه سخن رانده‌اند. درباره‌ی «نفس» بیست‌و‌نه گونه راه پیش آورده‌اند. از اینهمه گفتگوها چه نتیجه‌ای پیدا شده؟!.. آیا کدام راستی روشن گردیده؟!..
چنین بینگارید دو تن که از فن پزشکی بیگانه‌اند درباره‌ی یک بیماری و چاره‌ی آن بسخن برخیزند و گفتگو کنند ، آیا نه اینست که هرچه بیشتر گفتگو کنند بیشتر نادانی نموده‌اند؟!..
پس راه رسیدن براستیها هرگز این نیست. اگر کسانی راه آن را می‌خواهند بیش از همه باید از اینگونه گفتگو و پیکار دوری گزینند. راه رسیدن براستیها آنست که کسی هر چیزی را از جای خود بدست آورد و تا دیری همیشه درپی یاد گرفتن باشد چنانکه ما بارها این را یادآوری کرده‌ایم. چون در اینجا سخن از گفتگوست و این ناگزیر است که چند کس که بهم رسیدند و باهم نشستند بسخن پردازند و این نشدنیست که مهر خاموشی بر لب زنند ، اینست رشته را از دست نداده می‌خواهیم جز از این زمینه سخن نرانیم و این را بپایان رسانیم.
آدمی را از گفت و شنید باهم گزیری نیست. بویژه در انجمنها و نشستها که بیگمان سخن بمیان آید. ما هم نمی‌خواهیم آن را نکوهش نماییم. چیزی که هست آن را نیز راههایی هست و شرطهایی دارد و یکی از آنها اینست که چون چند تن باهم نشستند و یکی سخن آغاز کرد دیگران گوش دهند و گفته‌های او را نیک بسنجند و اگر یکی را نفهمیدند با زبان نرم بپرسند و هرگاه گوینده گردن ننهاد و ایستادگی نشان داد او را بنادانیش واگزارند و بیهوده گفتگو را دنبال نکنند. بسیارند آن کسانی که پیکار در گفتگو را دوست دارند و از آن لذت یابند و همیشه درپی فرصت گردند ، باید از اینگونه کسان دوری گزید و هرگز بگفت و شنید نپرداخت.
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش دوم : مشروطه)
🔸 1ـ2) جنبش مشروطه و اهمیت آن (تکه‌ی یک از یک)
از آغاز تاریخ ایران تا زمان مشروطه ، حادثه‌ای مهمتر از مشروطه روی نداده. این پیشامد ایرانیان را بجوش و جنبش دیگری برانگیخت و پس از قرنهایی که ایرانیان دربند استبداد بودند در سایه‌ی مشروطه آزادی از آن بند یافتند. این خود شگفت است که مردمی که قرنهایی را بی‌اختیار بسر داده بودند چون ناگهان رشته‌ی اختیار بدست آوردند آنهمه شایستگی و پختگی از خود نمودار ساختند.
کسانی که گزارش ایران را در سالهای نخست مشروطه بیاد دارند باید اقرار نمایند که ایرانیان در آن هنگام بیش از امید هر کس شایستگی از خود نشان دادند و باید آن سالها را از بهترین دوره‌های تاریخ ایران بشمار آورد.
برازندگی کسی زمانی آشکار می‌شود که او را بکاری برگمارند. ایرانیان پس از قرنها برای نخستین بار رشته‌ی کار را بچنگ آوردند و انصاف را بخوبی از عهده‌ی گزاردن آن برآمدند.
تو گویی این مردم قرنها آزاد زیسته و در میدان زندگانی ورزیده بوده‌اند که بدانسان پختگی از خود آشکار ساختند.
این سخنان را ناسنجیده نمی‌گویم. آن جوش و جنبش پاکدلانه را که به هر گوشه‌ی ایران برخاسته بود و آن آرزوها و دریافتها را که در دلها پیدا شده بود بیاد بیاورید تا بدانید که هر آنچه می‌گویم از روی سنجش و فهم است.
من آن زمان در آذربایجان بودم و اینک خوب بیاد دارم که همینکه مشروطه اعلان گردید در اندک‌زمانی مردم معنی درست مشروطه را دریافته و دانستند که از این سپس باید در کارهای کشور دخالت داشته به نیک و بد آن علاقه‌مند باشند. انبوه مردم تفنگ خریده در همه‌ی محله‌ها سربازخانه‌ها برپا گردید که عصرها همه در آنجا گرد آمده زیردست صاحب‌منصبانِ نظام مشقِ سپاهیگری می‌نمودند و همگی این شور را بر سر داشتند که فن سربازی یاد گرفته برای روزی که جنگی میانه‌ی ایران و دولت دیگری روی می‌دهد آماده باشند که در آن روز داوطلبانه بیاری دولت برخیزند.
آنهمه دوتیرگیها بنام سنی و شیعی و شیخی و متشرع و حیدری و نعمتی که از قرنها در ایران مایه‌ی گرفتاری بود پس از مشروطه تو گویی خطی میانه‌ی گذشته و آینده کشیدند و همه‌ی آن کینه‌ها فراموش شده که همدستی و برادری یکی از بزرگترین آرزوهای ایرانیان گردید.
چه نیک دریافته بودند که پیشرفت و سرفرازی یک مردم بسته بپاکدلی و پاکیزه‌خویی ایشان است و اینبود که در همه جا انبوه مردم براستی و درستی گراییده هر کسی می‌کوشید که خود را نیکوکار و پاکدل نماید. در بیشتر شهرها بدکاران توبه از بدکاری کرده بنام سرفرازی و نیکبختی ایران نیکوکاری و پاکدامنی را شیوه‌ی خود ساخته بودند. در همه جا احترام زنان بیشتر گردیده مردان پاسبانی زنان را وظیفه‌ی مردی خود دانسته بپرستاری زنان بی‌پرستار برمی‌خاستند.
چه نیک دریافته بودند که هر مردمی باید نژاد و تبار خود را گرامی داشته همیشه گذشتگان خود را نیکنام و سربلند بدارد و اینبود که غیرت ایرانیگری رواج گرفته از هر زبانی جز نیکیها و سرفرازیهای ایران شنیده نمی‌شد.
اگر نیکیهای آن روز را یکایک بشماریم کتاب جداگانه‌ای میباید. همانا در سایه‌ی همان جوش و شور خردمندانه‌ی آزادیخواهان بود که با دشمنی همچون محمدعلی‌میرزا نبرد کرده فیروزی یافتند. در سایه‌ی آن پاکدلیها و جانبازیها بود که یک شهر تبریز یازده ماه در برابر اردوهای استبداد ایستادگی کرده سر بنامردی فرود نیاورد.
در سایه‌ی آن جنبش هوشیارانه‌ی ایران بود که ستارخان قهرمان آزادی در یازده ماه دوره‌ی قهرمانی خود هرگز خطایی ازو رخ ننمود و شکستی نخورد و هرگز درشتخویی و سیاهکاری که از دیگران در چنین زمانی سر می‌زند ازو سر نزد. چنین قهرمانی جز از میان توده‌ی زنده‌دلِ برازنده هرگز برنمی‌خیزد.
این داستان مشهور است که در یکی از سختیهای تبریز که کار بر ستارخان سخت گردیده بیم و گزند از هر سوی گرد او را فراگرفته بود قنسول روس که همیشه برای بهم زدن آن بساط می‌کوشید نزد او آمده پیشنهاد نمود که ستارخان بیرق روس را برگرفته خود را پناهنده‌ی دولت امپراتوری گرداند. مرحوم ستارخان قهره‌خندی زده گفت : «من می‌خواهم امپراتور زیر بیرق ایران پناهنده شود و هرگز این نخواهم کرد که زیر بیرق دولت کافری پناهنده شوم»!
ببینید اندازه‌ی گردنفرازی ایرانیان در آن زمانها چه بوده؟.
.
🔸 1ـ2) جنبش مشروطه و اهمیت آن (تکه‌ی یک از یک)
از آغاز تاریخ ایران تا زمان مشروطه ، حادثه‌ای مهمتر از مشروطه روی نداده. این پیشامد ایرانیان را بجوش و جنبش دیگری برانگیخت و پس از قرنهایی که ایرانیان دربند استبداد بودند در سایه‌ی مشروطه آزادی از آن بند یافتند. این خود شگفت است که مردمی که قرنهایی را بی‌اختیار بسر داده بودند چون ناگهان رشته‌ی اختیار بدست آوردند آنهمه شایستگی و پختگی از خود نمودار ساختند.
کسانی که گزارش ایران را در سالهای نخست مشروطه بیاد دارند باید اقرار نمایند که ایرانیان در آن هنگام بیش از امید هر کس شایستگی از خود نشان دادند و باید آن سالها را از بهترین دوره‌های تاریخ ایران بشمار آورد.
برازندگی کسی زمانی آشکار می‌شود که او را بکاری برگمارند. ایرانیان پس از قرنها برای نخستین بار رشته‌ی کار را بچنگ آوردند و انصاف را بخوبی از عهده‌ی گزاردن آن برآمدند.
تو گویی این مردم قرنها آزاد زیسته و در میدان زندگانی ورزیده بوده‌اند که بدانسان پختگی از خود آشکار ساختند.
این سخنان را ناسنجیده نمی‌گویم. آن جوش و جنبش پاکدلانه را که به هر گوشه‌ی ایران برخاسته بود و آن آرزوها و دریافتها را که در دلها پیدا شده بود بیاد بیاورید تا بدانید که هر آنچه می‌گویم از روی سنجش و فهم است.
من آن زمان در آذربایجان بودم و اینک خوب بیاد دارم که همینکه مشروطه اعلان گردید در اندک‌زمانی مردم معنی درست مشروطه را دریافته و دانستند که از این سپس باید در کارهای کشور دخالت داشته به نیک و بد آن علاقه‌مند باشند. انبوه مردم تفنگ خریده در همه‌ی محله‌ها سربازخانه‌ها برپا گردید که عصرها همه در آنجا گرد آمده زیردست صاحب‌منصبانِ نظام مشقِ سپاهیگری می‌نمودند و همگی این شور را بر سر داشتند که فن سربازی یاد گرفته برای روزی که جنگی میانه‌ی ایران و دولت دیگری روی می‌دهد آماده باشند که در آن روز داوطلبانه بیاری دولت برخیزند.
آنهمه دوتیرگیها بنام سنی و شیعی و شیخی و متشرع و حیدری و نعمتی که از قرنها در ایران مایه‌ی گرفتاری بود پس از مشروطه تو گویی خطی میانه‌ی گذشته و آینده کشیدند و همه‌ی آن کینه‌ها فراموش شده که همدستی و برادری یکی از بزرگترین آرزوهای ایرانیان گردید.
چه نیک دریافته بودند که پیشرفت و سرفرازی یک مردم بسته بپاکدلی و پاکیزه‌خویی ایشان است و اینبود که در همه جا انبوه مردم براستی و درستی گراییده هر کسی می‌کوشید که خود را نیکوکار و پاکدل نماید. در بیشتر شهرها بدکاران توبه از بدکاری کرده بنام سرفرازی و نیکبختی ایران نیکوکاری و پاکدامنی را شیوه‌ی خود ساخته بودند. در همه جا احترام زنان بیشتر گردیده مردان پاسبانی زنان را وظیفه‌ی مردی خود دانسته بپرستاری زنان بی‌پرستار برمی‌خاستند.
چه نیک دریافته بودند که هر مردمی باید نژاد و تبار خود را گرامی داشته همیشه گذشتگان خود را نیکنام و سربلند بدارد و اینبود که غیرت ایرانیگری رواج گرفته از هر زبانی جز نیکیها و سرفرازیهای ایران شنیده نمی‌شد.
اگر نیکیهای آن روز را یکایک بشماریم کتاب جداگانه‌ای میباید. همانا در سایه‌ی همان جوش و شور خردمندانه‌ی آزادیخواهان بود که با دشمنی همچون محمدعلی‌میرزا نبرد کرده فیروزی یافتند. در سایه‌ی آن پاکدلیها و جانبازیها بود که یک شهر تبریز یازده ماه در برابر اردوهای استبداد ایستادگی کرده سر بنامردی فرود نیاورد.
در سایه‌ی آن جنبش هوشیارانه‌ی ایران بود که ستارخان قهرمان آزادی در یازده ماه دوره‌ی قهرمانی خود هرگز خطایی ازو رخ ننمود و شکستی نخورد و هرگز درشتخویی و سیاهکاری که از دیگران در چنین زمانی سر می‌زند ازو سر نزد. چنین قهرمانی جز از میان توده‌ی زنده‌دلِ برازنده هرگز برنمی‌خیزد.
این داستان مشهور است که در یکی از سختیهای تبریز که کار بر ستارخان سخت گردیده بیم و گزند از هر سوی گرد او را فراگرفته بود قنسول روس که همیشه برای بهم زدن آن بساط می‌کوشید نزد او آمده پیشنهاد نمود که ستارخان بیرق روس را برگرفته خود را پناهنده‌ی دولت امپراتوری گرداند. مرحوم ستارخان قهره‌خندی زده گفت : «من می‌خواهم امپراتور زیر بیرق ایران پناهنده شود و هرگز این نخواهم کرد که زیر بیرق دولت کافری پناهنده شوم»!
ببینید اندازه‌ی گردنفرازی ایرانیان در آن زمانها چه بوده؟.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش چهارم
🔸 گفتگو یا خودنمایی ـ «به چندین دروغ برخیزند تا یک راستی را نپذیرند» (تکه‌ی هفت از هفت)
کسانی نیز سخنی را که گفته‌اند بازگشتن از آن را ننگ شمارند و اگرهم بیپایی آن روشن گردد باز ایستادگی نمایند و دست بدلیلهای نارسایی یازند و سخن را پیچانند و چه‌بسا به درشتگویی برخیزند. اینها همه نادانیست. کسی که خردمند است چون سخنی را گفت و دیگران بیپایی آن را بازنمودند خرسندی می‌نماید و بیدرنگ گفته‌ی خود را پس گیرد. سخنی نادانسته سرودن ننگ نیست بر روی چنان سخنی ایستادگی کردن ننگ است. اگر یکی می‌خواهد از گفته‌ی خود بازنگردد باید بکوشد و جز سخنان سنجیده و روشن بر زبان نراند. نه اینکه بر روی گفته‌های بیپا پافشاری نماید.
آدمی همیشه گرفتار هوس است و کمتر پیروی از خرد می‌نماید. اگر خرد را فرمانروا گردانیم یک کسی باید بیش از همه دربند پیراستگی خود باشد و همه بر آن کوشد که تا می‌تواند براستیها نزدیکتر گردد. از نادانی دیگران او را زیانی نخواهد بود و این نادانی خودش است که ارج وی را کم می‌سازد.
کسانی که در این انجمن و آن انجمن با دیگران به پیکار برمی‌خیزند و کشاکش می‌نمایند اگر این کار از بهر آنست که بایشان چیزهایی یاد دهند این پس از آنست که خود او آن چیزها را درست یاد گیرد و یقین داند که همه راست است. وگرنه او را این بهتر که بخود پردازد و دانش خود را هرچه فزونتر گرداند. وانگاه چیزی یاد دادن بمردم نیاز بکشاکش ندارد و باید آن را از راهش انجام دادن و چون شنونده گوش نداد و یاد گرفتن نخواست باید بیکبار خاموشی گزیدن ـ اینست راستیِ این کار و اینکه کسانی این را درنمی‌یابند پیداست که بدرد خودنمایی گرفتارند و آن گفتگو و پیکار نیز جز از راه خودنمایی نیست.
اندازه‌ی خرد هر کسی بیش از همه در گفتگو پدید آید. یک مرد خردمند هرگز سخن را به پیکار نکشاند و یک بیخرد در همه سخن بکشاکش پردازد.
این را یکی از خوانندگان پیمان بازگفته : در انجمنی یادی از سلطان‌محمد پدر شاه‌عباس بمیان آمد. یکی گفت : او را «خدابنده» خواندندی. دیگر[ی] با زبان تندی پاسخ داد که سلطان‌محمد خدابنده از خاندان مغول بوده. گفته شد او را نیز به همان لقب خواندندی. پاسخ داد : درست نیست. گفته شد در تاریخ عالم‌آرا نوشته. گفت دروغ است. نسخه‌ی چاپی عالم‌آرا را آوردند و در آنجا پیدا کردند که سلطان‌محمد پدر شاه‌عباس را نیز با لقب خدابنده یاد کرده. آن مرد بجای آنکه نرمی کند و پوزش خواهد ستیزگی بیشتر نمود و چنین پاسخ داد : این نسخه‌ی چاپی پر از غلط است. باید نسخه‌ی خطی را که من در کتابخانه‌ی خود دارم بینم وگرنه نخواهم پذیرفت.
این نمونه‌ایست که چگونه در چیزهایی که هرگز با اندیشه دانسته نشود نیز کشاکش می‌کنند و سخن را تا آخرین پایه‌ی ستیزه‌کاری می‌رسانند.
مایه‌ی بیماری یک چیز است که سستی خردها باشد. لیکن چون بیماری برویه‌های گوناگون نمودار می‌گردد ما نیز باید از یکایک آنها سخن رانیم و یکایک را چاره نماییم. دوباره در پایان گفتار می‌نگارم : از اینگونه گفتگو کردن پرهیز باید داشت و دیگران را نیز به پرهیز واداشت.
.
🔸 گفتگو یا خودنمایی ـ «به چندین دروغ برخیزند تا یک راستی را نپذیرند» (تکه‌ی هفت از هفت)
کسانی نیز سخنی را که گفته‌اند بازگشتن از آن را ننگ شمارند و اگرهم بیپایی آن روشن گردد باز ایستادگی نمایند و دست بدلیلهای نارسایی یازند و سخن را پیچانند و چه‌بسا به درشتگویی برخیزند. اینها همه نادانیست. کسی که خردمند است چون سخنی را گفت و دیگران بیپایی آن را بازنمودند خرسندی می‌نماید و بیدرنگ گفته‌ی خود را پس گیرد. سخنی نادانسته سرودن ننگ نیست بر روی چنان سخنی ایستادگی کردن ننگ است. اگر یکی می‌خواهد از گفته‌ی خود بازنگردد باید بکوشد و جز سخنان سنجیده و روشن بر زبان نراند. نه اینکه بر روی گفته‌های بیپا پافشاری نماید.
آدمی همیشه گرفتار هوس است و کمتر پیروی از خرد می‌نماید. اگر خرد را فرمانروا گردانیم یک کسی باید بیش از همه دربند پیراستگی خود باشد و همه بر آن کوشد که تا می‌تواند براستیها نزدیکتر گردد. از نادانی دیگران او را زیانی نخواهد بود و این نادانی خودش است که ارج وی را کم می‌سازد.
کسانی که در این انجمن و آن انجمن با دیگران به پیکار برمی‌خیزند و کشاکش می‌نمایند اگر این کار از بهر آنست که بایشان چیزهایی یاد دهند این پس از آنست که خود او آن چیزها را درست یاد گیرد و یقین داند که همه راست است. وگرنه او را این بهتر که بخود پردازد و دانش خود را هرچه فزونتر گرداند. وانگاه چیزی یاد دادن بمردم نیاز بکشاکش ندارد و باید آن را از راهش انجام دادن و چون شنونده گوش نداد و یاد گرفتن نخواست باید بیکبار خاموشی گزیدن ـ اینست راستیِ این کار و اینکه کسانی این را درنمی‌یابند پیداست که بدرد خودنمایی گرفتارند و آن گفتگو و پیکار نیز جز از راه خودنمایی نیست.
اندازه‌ی خرد هر کسی بیش از همه در گفتگو پدید آید. یک مرد خردمند هرگز سخن را به پیکار نکشاند و یک بیخرد در همه سخن بکشاکش پردازد.
این را یکی از خوانندگان پیمان بازگفته : در انجمنی یادی از سلطان‌محمد پدر شاه‌عباس بمیان آمد. یکی گفت : او را «خدابنده» خواندندی. دیگر[ی] با زبان تندی پاسخ داد که سلطان‌محمد خدابنده از خاندان مغول بوده. گفته شد او را نیز به همان لقب خواندندی. پاسخ داد : درست نیست. گفته شد در تاریخ عالم‌آرا نوشته. گفت دروغ است. نسخه‌ی چاپی عالم‌آرا را آوردند و در آنجا پیدا کردند که سلطان‌محمد پدر شاه‌عباس را نیز با لقب خدابنده یاد کرده. آن مرد بجای آنکه نرمی کند و پوزش خواهد ستیزگی بیشتر نمود و چنین پاسخ داد : این نسخه‌ی چاپی پر از غلط است. باید نسخه‌ی خطی را که من در کتابخانه‌ی خود دارم بینم وگرنه نخواهم پذیرفت.
این نمونه‌ایست که چگونه در چیزهایی که هرگز با اندیشه دانسته نشود نیز کشاکش می‌کنند و سخن را تا آخرین پایه‌ی ستیزه‌کاری می‌رسانند.
مایه‌ی بیماری یک چیز است که سستی خردها باشد. لیکن چون بیماری برویه‌های گوناگون نمودار می‌گردد ما نیز باید از یکایک آنها سخن رانیم و یکایک را چاره نماییم. دوباره در پایان گفتار می‌نگارم : از اینگونه گفتگو کردن پرهیز باید داشت و دیگران را نیز به پرهیز واداشت.
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش دوم : مشروطه)
🔸 2ـ2) برخورد مشروطه با شریعت (تکه‌ی یک از یک)
جنبش مشروطه در ایران از بزرگترین پیشامدهای تاریخی این کشور می‌باشد ، و این جنبش باآنکه ناانجام ماند نتیجه‌های بسیاری را ـ از بد و نیک ـ بیرون داد و در حال کنونی ایران بیش از همه چیز ، آن جنبش کارگر[=مؤثر] است. پیش از مشروطه انبوه مردم ایران دیندار می‌بودند و در اندیشه و در همه چیز پیروی از کیش خود می‌نمودندی و کمتر کسی خودسرانه می‌زیستی. آری در آن زمان نیز ـ همچون اکنون ـ بیش از ده کیش جداگانه در این کشور رواج می‌داشت و مردم بیش از ده بخش می‌بودند و دشمنی درمیانه بیش از اکنون می‌بود. هرچه هست در آن هنگام پراکندگی باندازه‌ی امروز نمی‌بود و باری پیروان یک کیش اندیشه و باور یکی می‌داشتند و باهم یکدل و یکزبان می‌بودند.
لیکن چون جنبش مشروطه پیش آمد و تکانی در اندیشه‌ها پیدا شد و مردم معنی پیشرفت یک کشور و راه آن را دانسته و کیشها را جلوگیر آن شناختند ، و از آنسوی دانشهای سودمند اروپا ، با بدآموزیهای زهرآلود آن ، هر دو باهم ، رو به ایران آوردند ، و اینها هر یکی از راه دیگری با دین دشمنی می‌نمودند ـ بدینسان که دانشها با پندارهای بیهوده‌ی کیشها نمی‌ساخت ، و بدآموزیها بنیاد دین را برمی‌انداخت و هر یکی بنوبت خود مایه‌ی دلسردی مردم از دین می‌گردید ، نیز چون جنبش مشروطه با تکان غیرت ایرانیگری توأم می‌بود و این خواه و ناخواه داستانهای آغاز اسلام و خونریزیهای عرب و عجم را بیادها می‌آورد و ناگزیر مایه‌ی رنجیدگی مردم از اسلام و کیشهایی که از آن جدا گردیده می‌شد. پس از همه‌ی اینها چون اروپاییگری (1) رواج یافت و مردم چشم باروپا دوخته چنان دانستند که برای پیشرفت باید گام بگام پی اروپاییان را گیرند و نیک و بد و سود و زیان همه چیز آنان را فراگیرند و قانونهای اروپا را یکایک در شرق روان گردانند ـ این کجراهی که خود آسیب بزرگی بود بر خواری دین افزود.
از این پیشامدها نتیجه آن بدست آمد که انبوه مردم در شهرها و میان درسخواندگان از دین سخت رمیدند و آن را مایه‌ی پس ماندن کشور شماردند. بویژه پس از آنکه یک دسته از ملایان در تهران و دیگر جاها بدشمنی مشروطه برخاستند ، و چیزهای بسیار بیهوده و بی‌ارجی را از دین شمرده و بدستاویز آنها با جنبش مشروطه که آزادی و وارستگی کشور را دربر می‌داشت نبرد کردند و آن بدکاریها را از خود نشان دادند که از یکسو آن بدکاریها بر خواری دین در پیش مردم افزود و از یکسو دشمنی که درمیانه پدید آمد زبان مردم را ببدگویی از دین باز گردانید. بویژه پس از خونهایی که درمیانه ریخته گردید ، و بویژه پس از ننگین‌کاریهایی که ملایان و دیگر هواداران دین پس از چیرگی روس نمودند و چنان دشمن بی‌زینهاری را پشتیبان خود گرفته و بنام نگهداری دین با کنَنده‌ی بنیاد کشور سازش و دوستی نمودند و دعا و ستایش آشکار دریغ نگفتند. در سالهای هفتم و هشتم مشروطه دشمنی مردم با دین باندازه‌ای بود که بسیاری چون می‌خواستند نام و آوازه‌ای پیدا کنند در یک روزنامه‌ای بدگویی زشتی از دین می‌نمودند و هنوز هستند آن کسانی که از این راه بنام گردیده‌اند و توانگر شده‌اند.
بدینسان در اندک‌زمانی انبوه آزادیخواهان دین را رها کردند. ولی چون بسیاری از آنان مردان نیکنهادی می‌بودند و با همه‌ی رمیدگی از دین رفتار و کردارشان دیندارانه می‌بود و رشته‌ی درستکاری و نیکوکرداری را از دست نمی‌هِشتند ، و از اینسوی آزادیخواهی و مشروطه‌طلبی برای آنان راهی می‌بود و از پراکندگیشان بازمی‌داشت اینبود در آغاز کار زیان بسیاری نمودار نشد و کسی پی بچگونگی نبرد. لیکن چون در سال 1290 خورشیدی داستان التماتوم روس پیش آمد و بدانسان که در تاریخ نوشته‌ایم دست و بال آزادیخواهان شکسته گردید و راه کوشش و امید بروی آنان بسته شد ، و سپس نیز با آنکه جنگ جهانگیر 1914 پیش آمده از چیرگی روسیان در ایران کاست با اینهمه چون رشته گسیخته گردیده و در سایه‌ی نیرنگهایی که بیگانگان در چند سال چیرگی خود بکار زده بودند شور آزادیخواهی از نیرو افتاده و این زمان در میدان یک دسته مردان سودجو و دغلکار پدیدار شده بودند از اینرو آب رفته بجوی بازنیامد و راه امیدی بروی آزادیخواهان راستین باز نشد ، و از این هنگامها بود که زیان بیدینی رو بنموداری نهاد. ...
پابرگی :
1ـ اروپاییگری = پیروی از آیین و آداب اروپاییان کردن و هوادار آن بودن
.
🔸 2ـ2) برخورد مشروطه با شریعت (تکه‌ی یک از یک)
جنبش مشروطه در ایران از بزرگترین پیشامدهای تاریخی این کشور می‌باشد ، و این جنبش باآنکه ناانجام ماند نتیجه‌های بسیاری را ـ از بد و نیک ـ بیرون داد و در حال کنونی ایران بیش از همه چیز ، آن جنبش کارگر[=مؤثر] است. پیش از مشروطه انبوه مردم ایران دیندار می‌بودند و در اندیشه و در همه چیز پیروی از کیش خود می‌نمودندی و کمتر کسی خودسرانه می‌زیستی. آری در آن زمان نیز ـ همچون اکنون ـ بیش از ده کیش جداگانه در این کشور رواج می‌داشت و مردم بیش از ده بخش می‌بودند و دشمنی درمیانه بیش از اکنون می‌بود. هرچه هست در آن هنگام پراکندگی باندازه‌ی امروز نمی‌بود و باری پیروان یک کیش اندیشه و باور یکی می‌داشتند و باهم یکدل و یکزبان می‌بودند.
لیکن چون جنبش مشروطه پیش آمد و تکانی در اندیشه‌ها پیدا شد و مردم معنی پیشرفت یک کشور و راه آن را دانسته و کیشها را جلوگیر آن شناختند ، و از آنسوی دانشهای سودمند اروپا ، با بدآموزیهای زهرآلود آن ، هر دو باهم ، رو به ایران آوردند ، و اینها هر یکی از راه دیگری با دین دشمنی می‌نمودند ـ بدینسان که دانشها با پندارهای بیهوده‌ی کیشها نمی‌ساخت ، و بدآموزیها بنیاد دین را برمی‌انداخت و هر یکی بنوبت خود مایه‌ی دلسردی مردم از دین می‌گردید ، نیز چون جنبش مشروطه با تکان غیرت ایرانیگری توأم می‌بود و این خواه و ناخواه داستانهای آغاز اسلام و خونریزیهای عرب و عجم را بیادها می‌آورد و ناگزیر مایه‌ی رنجیدگی مردم از اسلام و کیشهایی که از آن جدا گردیده می‌شد. پس از همه‌ی اینها چون اروپاییگری (1) رواج یافت و مردم چشم باروپا دوخته چنان دانستند که برای پیشرفت باید گام بگام پی اروپاییان را گیرند و نیک و بد و سود و زیان همه چیز آنان را فراگیرند و قانونهای اروپا را یکایک در شرق روان گردانند ـ این کجراهی که خود آسیب بزرگی بود بر خواری دین افزود.
از این پیشامدها نتیجه آن بدست آمد که انبوه مردم در شهرها و میان درسخواندگان از دین سخت رمیدند و آن را مایه‌ی پس ماندن کشور شماردند. بویژه پس از آنکه یک دسته از ملایان در تهران و دیگر جاها بدشمنی مشروطه برخاستند ، و چیزهای بسیار بیهوده و بی‌ارجی را از دین شمرده و بدستاویز آنها با جنبش مشروطه که آزادی و وارستگی کشور را دربر می‌داشت نبرد کردند و آن بدکاریها را از خود نشان دادند که از یکسو آن بدکاریها بر خواری دین در پیش مردم افزود و از یکسو دشمنی که درمیانه پدید آمد زبان مردم را ببدگویی از دین باز گردانید. بویژه پس از خونهایی که درمیانه ریخته گردید ، و بویژه پس از ننگین‌کاریهایی که ملایان و دیگر هواداران دین پس از چیرگی روس نمودند و چنان دشمن بی‌زینهاری را پشتیبان خود گرفته و بنام نگهداری دین با کنَنده‌ی بنیاد کشور سازش و دوستی نمودند و دعا و ستایش آشکار دریغ نگفتند. در سالهای هفتم و هشتم مشروطه دشمنی مردم با دین باندازه‌ای بود که بسیاری چون می‌خواستند نام و آوازه‌ای پیدا کنند در یک روزنامه‌ای بدگویی زشتی از دین می‌نمودند و هنوز هستند آن کسانی که از این راه بنام گردیده‌اند و توانگر شده‌اند.
بدینسان در اندک‌زمانی انبوه آزادیخواهان دین را رها کردند. ولی چون بسیاری از آنان مردان نیکنهادی می‌بودند و با همه‌ی رمیدگی از دین رفتار و کردارشان دیندارانه می‌بود و رشته‌ی درستکاری و نیکوکرداری را از دست نمی‌هِشتند ، و از اینسوی آزادیخواهی و مشروطه‌طلبی برای آنان راهی می‌بود و از پراکندگیشان بازمی‌داشت اینبود در آغاز کار زیان بسیاری نمودار نشد و کسی پی بچگونگی نبرد. لیکن چون در سال 1290 خورشیدی داستان التماتوم روس پیش آمد و بدانسان که در تاریخ نوشته‌ایم دست و بال آزادیخواهان شکسته گردید و راه کوشش و امید بروی آنان بسته شد ، و سپس نیز با آنکه جنگ جهانگیر 1914 پیش آمده از چیرگی روسیان در ایران کاست با اینهمه چون رشته گسیخته گردیده و در سایه‌ی نیرنگهایی که بیگانگان در چند سال چیرگی خود بکار زده بودند شور آزادیخواهی از نیرو افتاده و این زمان در میدان یک دسته مردان سودجو و دغلکار پدیدار شده بودند از اینرو آب رفته بجوی بازنیامد و راه امیدی بروی آزادیخواهان راستین باز نشد ، و از این هنگامها بود که زیان بیدینی رو بنموداری نهاد. ...
پابرگی :
1ـ اروپاییگری = پیروی از آیین و آداب اروپاییان کردن و هوادار آن بودن
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش چهارم
🔸 اندیشه راه فهم است (تکه‌ی یک از یک)
گفته‌اند : یک ساعت اندیشه بهتر از یک سال کوشش باشد. این سخن چندان بدور نیست. از اندیشه سود بسیار توان برد. خُنُک مردمی که در کارهای خود اندیشه کنند. اگر هر کسی در حالی که هست و در کارهایی که می‌کند دمی بیندیشد جهان رنگ دیگری بخود گیرد.
اندیشه راه فهم است و شما می‌توانید از آن راه به «راستیها» رسید و هر چیزی را چنانکه هست بشناسید.
امروز از چیزهایی که مردم بی‌بهره‌اند اندیشه است. هستند انبوهی که بیکبار از این نیروی خدادادی بی‌بهره‌اند ، و شما چون سخنی نزد ایشان گویید ـ سخنی که نشنیده‌اند ـ هنوز گفته‌ی شما را تا بپایان گوش نداده و نیندیشیده و نفهمیده بپاسخ برخیزید و پیکار آغازند.
ما همیشه می‌بینیم کسانی سخنی را که از ما می‌شنوند بجای آنکه نیک فهمند و زمانی بیندیشند همچون کودکان همینکه چند جمله‌ای را می‌خوانند و آن را با دانسته‌های خود ناسازگار می‌یابند درزمان بهیاهو برمی‌خیزند و با ایرادهای بسیار پوچ آبروی خود را می‌ریزند. اینان درماندگانند. اینان درخور بخشایشند.
بارها رخ داده با کسی که سخن می‌رانده‌ام گفته‌ام پاسخ از شما کنون نمی‌خواهم اینها را نیک بیندیش و با خرد داوری کن و پس از یک ماه و دو ماه بیا و پاسخ بگو ، با این سپارش خودداری نتوانسته و درمیان گفتگو چندین بار بایرادهای کودکانه پرداخته است.
نمی‌دانم کسانی از شما به شوش (در خوزستان) ، و یا به اور (در نزدیکی بصره) و یا به یکی از جاهای دیگری که کاوش می‌شود و شهرهای کهن بیرون می‌آید رفته‌اید و تماشا کرده‌اید یا نه؟.. اگر رفته‌اید و تماشا کرده‌اید این دیده‌اید که چون خاک را برمی‌دارند صد تندیسه‌های (مجسمه) فلزی و سنگی ، گردن‌شکسته و پاشکسته و دست‌شکسته از زیر خاک بیرون می‌آورند. اینها بتهایی بوده‌اند که مردمان باستان بجای خدای آفریدگار می‌پرستیده‌اند و همیشه از آنان آیَفْت (حاجت) می‌خواسته‌اند ، و قربانیها برای ایشان می‌آورده‌اند ، و چه‌بسا فرزندان خود را به قربانی سر می‌بریده‌اند. شاید کسانی از شما آنها را در موزه‌های اروپا تماشا کرده‌اید.
چه در موزه‌ها و چه در کاوشگاهها ، کسانی که اینها را دیده‌اند بیگمان در شگفت شده‌اند که چگونه مردمان باستان این تندیسه‌های بیجان را می‌پرستیده‌اند؟!.. از چیزهایی که تکانی بخود نتوانستندی داد گشایش کار چشم می‌داشته‌اند؟!.. شاید گمان برده‌اند که مردمان باستان مغزهاشان کوچکتر از مردمان امروزی بوده است و نیروی فهم را باندازه‌ی آدمیان کنونی نمی‌داشته‌اند.
لیکن این گمان درست نیست. تاریخ و دانش هر دو همداستانند که آدمی از روزی که شناخته شده و نشانیها ازو در زیر زمین و یا بر روی کاغذ بازمانده ، از رهگذر مغز و ساختمان تنی و روانی چنین بوده که امروز است و هیچ‌گونه بیش و کمی رخ نداده است.
آن مردمانی که امروز بتهای گردن‌شکسته و دست‌شکسته و پاشکسته‌ی آنان مایه‌ی ریشخند است عیلامیان و سومریان و بابلیان و آسوریان و مانند اینان بوده‌اند که ما در تاریخ همه را می‌شناسیم و از هر کدام یک رشته کارهای بزرگ و ارجداری را سراغ می‌داریم.
پس چنین نیست که آنان کوچک‌مغزتر و یا کوتاهخردتر می‌بوده‌اند. پس از چیست پرستیدن آن بتهای بیجان را نمی‌شناخته‌اند؟!.. اگر نیک بیندیشید کوتاهی آن مردمان بیش از این نبوده که اندیشه بکار نمی‌برده‌اند. یک آشوری یا بابلی یا یک عیلامی آن نبوده که نداند از یک تندیسه‌ی بیجان هیچ کاری برنیاید. ایرانیان تا زمان ساسانیان آتش را می‌پرستیدند و به هر گوشه‌ی کشور آتشکده‌ها برپا بود. لیکن ما می‌دانیم که ایرانیان هیچگاه چنین نبوده‌اند که ندانند آتش هیچ‌کاره‌ی جهان نیست و هیچ‌گونه فزونی بر آب و خاک و دیگر چیزها ندارد. اینان آنها را از پدران خود فراگرفته و هیچگاه این نمی‌کرده‌اند که بیندیشند و خرد را بکار اندازند و چگونگی آنها را دریابند.
همه‌ی اینها دلیل است که آدمی در سایه‌ی نیندیشیدن گرفتار بدترین نادانیها گردد و از دریافت راستیها (حقایق) بیکبار درماند.
امروز همان گرفتاری در کار است و مردم هرچه می‌دارند چیزهایی است که از پدران خود آموخته و یا از اینجا و از آنجا فراگرفته‌اند و هر چند تنی چیزهای دیگری را دنبال می‌کنند و کمتر کسی دربند آن است که بیندیشد اینها چیست و چه سودی از آنها برخیزد.
من یکایک می‌شمارم : کسانی که سنگ دین بسینه می‌زنند کدام یک درپی آنست که بخواهد گوهر آن را بدست آورد؟!.. کدام یکی می‌اندیشد دین چیست و برای چه باید مردم دین دارند؟!.. کدام یک می‌داند دین از چه راه بدست آید؟!..
آخر اینها فهمیدن نمی‌خواهد؟!.. باندیشه نیاز نمی‌دارد؟!.. اگر این درست است که هر چیزی میباید از بهر یک نتیجه باشد آیا نتیجه‌ی دین چیست؟!.. اگر این درست است که دین را باید از راه خرد بدست آورد پس این باورهای بیخردانه که بنام دین رواج می‌دارد از کجاست؟..
👇
🔸 اندیشه راه فهم است (تکه‌ی یک از یک)
گفته‌اند : یک ساعت اندیشه بهتر از یک سال کوشش باشد. این سخن چندان بدور نیست. از اندیشه سود بسیار توان برد. خُنُک مردمی که در کارهای خود اندیشه کنند. اگر هر کسی در حالی که هست و در کارهایی که می‌کند دمی بیندیشد جهان رنگ دیگری بخود گیرد.
اندیشه راه فهم است و شما می‌توانید از آن راه به «راستیها» رسید و هر چیزی را چنانکه هست بشناسید.
امروز از چیزهایی که مردم بی‌بهره‌اند اندیشه است. هستند انبوهی که بیکبار از این نیروی خدادادی بی‌بهره‌اند ، و شما چون سخنی نزد ایشان گویید ـ سخنی که نشنیده‌اند ـ هنوز گفته‌ی شما را تا بپایان گوش نداده و نیندیشیده و نفهمیده بپاسخ برخیزید و پیکار آغازند.
ما همیشه می‌بینیم کسانی سخنی را که از ما می‌شنوند بجای آنکه نیک فهمند و زمانی بیندیشند همچون کودکان همینکه چند جمله‌ای را می‌خوانند و آن را با دانسته‌های خود ناسازگار می‌یابند درزمان بهیاهو برمی‌خیزند و با ایرادهای بسیار پوچ آبروی خود را می‌ریزند. اینان درماندگانند. اینان درخور بخشایشند.
بارها رخ داده با کسی که سخن می‌رانده‌ام گفته‌ام پاسخ از شما کنون نمی‌خواهم اینها را نیک بیندیش و با خرد داوری کن و پس از یک ماه و دو ماه بیا و پاسخ بگو ، با این سپارش خودداری نتوانسته و درمیان گفتگو چندین بار بایرادهای کودکانه پرداخته است.
نمی‌دانم کسانی از شما به شوش (در خوزستان) ، و یا به اور (در نزدیکی بصره) و یا به یکی از جاهای دیگری که کاوش می‌شود و شهرهای کهن بیرون می‌آید رفته‌اید و تماشا کرده‌اید یا نه؟.. اگر رفته‌اید و تماشا کرده‌اید این دیده‌اید که چون خاک را برمی‌دارند صد تندیسه‌های (مجسمه) فلزی و سنگی ، گردن‌شکسته و پاشکسته و دست‌شکسته از زیر خاک بیرون می‌آورند. اینها بتهایی بوده‌اند که مردمان باستان بجای خدای آفریدگار می‌پرستیده‌اند و همیشه از آنان آیَفْت (حاجت) می‌خواسته‌اند ، و قربانیها برای ایشان می‌آورده‌اند ، و چه‌بسا فرزندان خود را به قربانی سر می‌بریده‌اند. شاید کسانی از شما آنها را در موزه‌های اروپا تماشا کرده‌اید.
چه در موزه‌ها و چه در کاوشگاهها ، کسانی که اینها را دیده‌اند بیگمان در شگفت شده‌اند که چگونه مردمان باستان این تندیسه‌های بیجان را می‌پرستیده‌اند؟!.. از چیزهایی که تکانی بخود نتوانستندی داد گشایش کار چشم می‌داشته‌اند؟!.. شاید گمان برده‌اند که مردمان باستان مغزهاشان کوچکتر از مردمان امروزی بوده است و نیروی فهم را باندازه‌ی آدمیان کنونی نمی‌داشته‌اند.
لیکن این گمان درست نیست. تاریخ و دانش هر دو همداستانند که آدمی از روزی که شناخته شده و نشانیها ازو در زیر زمین و یا بر روی کاغذ بازمانده ، از رهگذر مغز و ساختمان تنی و روانی چنین بوده که امروز است و هیچ‌گونه بیش و کمی رخ نداده است.
آن مردمانی که امروز بتهای گردن‌شکسته و دست‌شکسته و پاشکسته‌ی آنان مایه‌ی ریشخند است عیلامیان و سومریان و بابلیان و آسوریان و مانند اینان بوده‌اند که ما در تاریخ همه را می‌شناسیم و از هر کدام یک رشته کارهای بزرگ و ارجداری را سراغ می‌داریم.
پس چنین نیست که آنان کوچک‌مغزتر و یا کوتاهخردتر می‌بوده‌اند. پس از چیست پرستیدن آن بتهای بیجان را نمی‌شناخته‌اند؟!.. اگر نیک بیندیشید کوتاهی آن مردمان بیش از این نبوده که اندیشه بکار نمی‌برده‌اند. یک آشوری یا بابلی یا یک عیلامی آن نبوده که نداند از یک تندیسه‌ی بیجان هیچ کاری برنیاید. ایرانیان تا زمان ساسانیان آتش را می‌پرستیدند و به هر گوشه‌ی کشور آتشکده‌ها برپا بود. لیکن ما می‌دانیم که ایرانیان هیچگاه چنین نبوده‌اند که ندانند آتش هیچ‌کاره‌ی جهان نیست و هیچ‌گونه فزونی بر آب و خاک و دیگر چیزها ندارد. اینان آنها را از پدران خود فراگرفته و هیچگاه این نمی‌کرده‌اند که بیندیشند و خرد را بکار اندازند و چگونگی آنها را دریابند.
همه‌ی اینها دلیل است که آدمی در سایه‌ی نیندیشیدن گرفتار بدترین نادانیها گردد و از دریافت راستیها (حقایق) بیکبار درماند.
امروز همان گرفتاری در کار است و مردم هرچه می‌دارند چیزهایی است که از پدران خود آموخته و یا از اینجا و از آنجا فراگرفته‌اند و هر چند تنی چیزهای دیگری را دنبال می‌کنند و کمتر کسی دربند آن است که بیندیشد اینها چیست و چه سودی از آنها برخیزد.
من یکایک می‌شمارم : کسانی که سنگ دین بسینه می‌زنند کدام یک درپی آنست که بخواهد گوهر آن را بدست آورد؟!.. کدام یکی می‌اندیشد دین چیست و برای چه باید مردم دین دارند؟!.. کدام یک می‌داند دین از چه راه بدست آید؟!..
آخر اینها فهمیدن نمی‌خواهد؟!.. باندیشه نیاز نمی‌دارد؟!.. اگر این درست است که هر چیزی میباید از بهر یک نتیجه باشد آیا نتیجه‌ی دین چیست؟!.. اگر این درست است که دین را باید از راه خرد بدست آورد پس این باورهای بیخردانه که بنام دین رواج می‌دارد از کجاست؟..
👇
این جهان و این زندگانی و این شور و تکان اروپا ، کدام کسی می‌اندیشد راه زندگی چیست و آیا پیشرفت یک توده از چه راه تواند بود؟!.. آیا از چه راه می‌توان تکانی بمردم داد و بچاره‌ی درماندگیها برخاست؟..
امروز از بدترین دردها این پراکندگی اندیشه‌هاست ، آیا مردی درپی آنست که زیان این را دریابد و درپی چاره باشد؟!.. هر کسی یک چیزهایی را فراگرفته و دل خود را با آن خوش ساخته است.
اگر آشوریان و عیلامیان بتهای بیجان را می‌پرستیدند و زشتی آنها را درنمی‌یافتند بیشتر مردم امروز بنادانیهای زشتتری گرفتارند و درنمی‌یابند. این بدتر که به آشوریان و عیلامیان کسی نمی‌گفت و گناهشان از اینرو درخور چشم پوشیدنست. ولی بمردم امروز ما می‌گوییم و راه رهایی را باینان نشان می‌دهیم. اگر اینان براه نیایند و براستیها نرسند درخور هیچ چشم‌پوشی نیستند.
یک دسته را ما نیک آزموده‌ایم. اینان اگرهم چیزی یاد گیرند پس از آبروریزی و رسوایی است. در این چند سال ما به هر زمینه درآمدیم اینان بجای آنکه نیک بفهمند و بیندیشند و اگرهم سخنی دارند از روی فهم و بینش گویند هنوز نافهمیده بهیاهو برخاستند و نادانیها نمودند و بیفرهنگیها کردند. سپس کم‌کم آرام گردیده و گفته‌های ما را در دلهای خود جا دادند ، و این زمان در پیرامون سخنان دیگری که می‌راندیم بهیاهو و نادانی برخاستند. این شیوه‌ایست که همیشه از آنان دیدیم.
این خود نمونه‌ایست که چگونه انبوه مردم از نیروی اندیشه بی‌بهره‌اند ، و چگونه کودک‌وار هر چیزی را نافهمیده و نیک‌درنیافته بگفتگو در پیرامون آن می‌پردازند.
اینان نه آن سادگی طبیعی را می‌دارند که راستی‌پرستی نمایند و سخنی را که ما می‌رانیم پاکدلانه بپذیرند ، و نه خردِ توانایی می‌دارند که در پیرامون آن باندیشه برخیزند و آن را نیک دریابند.
این زمینه‌هایی که ما دنبال می‌نماییم چیزهای ساده‌ای نیست و خود شایسته است که کسانی زمانی را در پیرامون آنها بیندیشند و پس از آن اگر ایرادی پیدا کرده‌اند از روی فهم نویسند. لیکن کو آن توانایی خرد که اینان چنان کاری نمایند؟!..
از شگفتیهاست که کسانی از اینان چون نگارشهای ما را درباره‌ی دین و زندگانی و یا دیگر زمینه‌ها می‌خوانند و آن را با دانسته‌های خود ناسازگار می‌یابند و از سوی دیگر هیچ پاسخی برای آنها پیدا نمی‌کنند بگله و یا بخواهش دوستانه برمی‌خیزند. مثلاً ما چون بارها نام زردشت را بردیم و او را بفرستادگی ستودیم و بکسانی که ایراد گرفتند پاسخ دادیم یکی نامه‌ای نوشته چنین می‌گوید : «من خواهشمندم شما زردشت را پیغمبر نخوانید!». از این خواهشها و گله‌ها بسیار است و ما نمی‌دانیم باینها چه پاسخ دهیم.
اینها همه دلیل است که اینها از نیروهای خدادادی و از دریافتهای طبیعی بی‌بهره شده و در دست یک رشته پندارهای بیپا گرفتار مانده‌اند.
کسانی اگر روان پاک دارند چون ببینند مردی رنج و سختی بخود هموار کرده پاکدلانه به نیکی توده می‌کوشد و پندارهای بیخردانه را دنبال کرده از ریشه برمی‌اندازد بسیار خشنود گردند و مردانه به یاری برخیزند ولی چه کنند مردان درمانده‌ای که در دست پندارهای بیخردانه زبونند و اختیاری از خود نمی‌دارند؟!.
.
امروز از بدترین دردها این پراکندگی اندیشه‌هاست ، آیا مردی درپی آنست که زیان این را دریابد و درپی چاره باشد؟!.. هر کسی یک چیزهایی را فراگرفته و دل خود را با آن خوش ساخته است.
اگر آشوریان و عیلامیان بتهای بیجان را می‌پرستیدند و زشتی آنها را درنمی‌یافتند بیشتر مردم امروز بنادانیهای زشتتری گرفتارند و درنمی‌یابند. این بدتر که به آشوریان و عیلامیان کسی نمی‌گفت و گناهشان از اینرو درخور چشم پوشیدنست. ولی بمردم امروز ما می‌گوییم و راه رهایی را باینان نشان می‌دهیم. اگر اینان براه نیایند و براستیها نرسند درخور هیچ چشم‌پوشی نیستند.
یک دسته را ما نیک آزموده‌ایم. اینان اگرهم چیزی یاد گیرند پس از آبروریزی و رسوایی است. در این چند سال ما به هر زمینه درآمدیم اینان بجای آنکه نیک بفهمند و بیندیشند و اگرهم سخنی دارند از روی فهم و بینش گویند هنوز نافهمیده بهیاهو برخاستند و نادانیها نمودند و بیفرهنگیها کردند. سپس کم‌کم آرام گردیده و گفته‌های ما را در دلهای خود جا دادند ، و این زمان در پیرامون سخنان دیگری که می‌راندیم بهیاهو و نادانی برخاستند. این شیوه‌ایست که همیشه از آنان دیدیم.
این خود نمونه‌ایست که چگونه انبوه مردم از نیروی اندیشه بی‌بهره‌اند ، و چگونه کودک‌وار هر چیزی را نافهمیده و نیک‌درنیافته بگفتگو در پیرامون آن می‌پردازند.
اینان نه آن سادگی طبیعی را می‌دارند که راستی‌پرستی نمایند و سخنی را که ما می‌رانیم پاکدلانه بپذیرند ، و نه خردِ توانایی می‌دارند که در پیرامون آن باندیشه برخیزند و آن را نیک دریابند.
این زمینه‌هایی که ما دنبال می‌نماییم چیزهای ساده‌ای نیست و خود شایسته است که کسانی زمانی را در پیرامون آنها بیندیشند و پس از آن اگر ایرادی پیدا کرده‌اند از روی فهم نویسند. لیکن کو آن توانایی خرد که اینان چنان کاری نمایند؟!..
از شگفتیهاست که کسانی از اینان چون نگارشهای ما را درباره‌ی دین و زندگانی و یا دیگر زمینه‌ها می‌خوانند و آن را با دانسته‌های خود ناسازگار می‌یابند و از سوی دیگر هیچ پاسخی برای آنها پیدا نمی‌کنند بگله و یا بخواهش دوستانه برمی‌خیزند. مثلاً ما چون بارها نام زردشت را بردیم و او را بفرستادگی ستودیم و بکسانی که ایراد گرفتند پاسخ دادیم یکی نامه‌ای نوشته چنین می‌گوید : «من خواهشمندم شما زردشت را پیغمبر نخوانید!». از این خواهشها و گله‌ها بسیار است و ما نمی‌دانیم باینها چه پاسخ دهیم.
اینها همه دلیل است که اینها از نیروهای خدادادی و از دریافتهای طبیعی بی‌بهره شده و در دست یک رشته پندارهای بیپا گرفتار مانده‌اند.
کسانی اگر روان پاک دارند چون ببینند مردی رنج و سختی بخود هموار کرده پاکدلانه به نیکی توده می‌کوشد و پندارهای بیخردانه را دنبال کرده از ریشه برمی‌اندازد بسیار خشنود گردند و مردانه به یاری برخیزند ولی چه کنند مردان درمانده‌ای که در دست پندارهای بیخردانه زبونند و اختیاری از خود نمی‌دارند؟!.
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش دوم : مشروطه)
🔸 3ـ2) کتاب تاریخ مشروطه‌ی ایران (تکه‌ی یک از سه)
کتاب «تاریخ مشروطه‌ی ایران» همراه شماره‌های مهنامه‌ی پیمان از سال دوم آن (دی‌ماه 1313) و نخست بنام «تاریخ هجده‌ساله‌ی آذربایجان» تکه تکه بیرون آمد و تا بازپسین شماره‌ی آن ، شماره‌ی نهم سال هفتم (پاییز 1321) ادامه یافت. این کتاب در شش بخش و هر بخش در یک دوره‌ی یک ساله‌ی مهنامه بیرون آمد. در چاپ دوم که از زمستان سال 1319 آغاز شد دو بخش نخست گشاده‌تر نوشته و بخش دیگری که به پیشامدهای جنبش در تهران و شهرهای دیگر می‌پرداخت بآن افزوده گردید. اینبود دو بخش نخستِ تاریخ هجده‌ساله این بار در سه بخش ولی این بار با نام «تاریخ مشروطه‌ی ایران» به ترتیب در سالهای 1319 ، 1320 و 1322 چاپ گردید. بخشهای بازمانده (سوم ، چهارم ، پنجم و ششم چاپ یکم) در زمان نویسنده بچاپ دوم نرسید ولی سپس در یک جلد جداگانه و با نام کهن آن ، «تاریخ هجده‌ساله‌ی آذربایجان» ، بچاپ رسید.
در گفتار زیر شرحی درباره‌ی این کتاب می‌خوانیم :
این کتاب را بنام «تاریخ هجده‌ساله‌ی آذربایجان» آغاز کردیم و بر آن سر بودیم که پیشامدهای آذربایجان را از آغاز مشروطه تا پایان شورش کردان دنبال نموده بدانسان که در اصل عربی بوده به پیشامدهای تهران چندان نپردازیم. ولی چون جزوه‌هایی را چاپ و پراکنده نمودیم بسیاری از خوانندگان خواستار شدند که پیشامدهای تهران و برخی شهرهای دیگر را نیز بدرازی برانیم. هم کسانی از فرستادن روزنامه‌ها و یادداشتها و پیکره‌ها باز‌نایستاده با این یاوریها کار را بر ما آسان گردانیدند.
از آنسوی دیدیم تاریخ مشروطه را کسی در ایران ننگاشته. آنهمه «فضلا و ادبا» که دست‌اندرکار مشروطه بودند و بسیاری از ایشان هنوز زنده‌اند و چه‌بسا دارایی از آن راه اندوخته‌اند یکی این نکرده که تاریخی برای آن جنبش بنگارد. تنها کتابی که بفارسی در این زمینه نگارش یافته یکی «بلوای تبریز» است که بیش از جنگهای چهارماهه را ننگاشته. دیگری «تاریخ بیداری ایران» که جنبشهای پیش از زمان مشروطه را می‌نگارد و بداستان خود مشروطه نرسیده. پیداست که اینها را تاریخ مشروطه نمی‌توان شمرد بویژه کتاب بیداری ایران که جز داستان آغاز بیداری را نمی‌راند.
همین کتاب زشتیهایی را هم دربر دارد که ما ناگزیریم در اینجا بازنماییم : آقای تاریخنگار چاپلوسی نیز بداستانها درآمیخته اینست که علاءالملک را که هرگز پایی درمیان مشروطه‌خواهان نداشت بلکه یکی از دشمنان مشروطه بشمار می‌رفت تنها از این جهت که بهنگام چاپ کتاب وزیر معارف بوده در آنجا یاد نموده و تاریخچه‌ی زندگانی او را آورده.
امیراعظم را که زمانی میانه‌ی آزادیخواهان بود و در بهارستان بگفتارهایی برمی‌خاست ولی سپس شاه او را بحکمرانی گیلان فرستاد و از آن پس دیگر کاری با مشروطه نداشت ، آقای تاریخنگار یکی از بزرگان جنبش مشروطه بشمار آورده. دروغهای دیگری نیز دارد که چشم از آنها می‌پوشیم.
علاءالملک آن کسی است که در زمان «خرده‌خودکامگی» (استبداد صغیر) از سوی دربار روانه‌ی پطرسبرغ گردید و در آنجا در پیش نکولا گفتاری راند که روزنامه‌های روسی چاپ کرده پراکنده نمودند و بفارسی نیز در روزنامه‌ی شمس استانبول چاپ گردید و ما اینک عبارتهایی را از آن در اینجا می‌آوریم تا دانسته شود آقای مؤلف چه کسی را بمشروطه‌خواهی ستوده :
«همیشه اعلیحضرت و چاکران وی جویای سلامتی ذات ملوکانه هستند و همواره آرزوی تشرف سده‌ی سنیه را در سر دارند. از شخص جنرال لیاکوف کمال ممنونیت حاصل است و از خدمات شایان وی متشکریم و اینکه انتشار دادند که ملت ایران از جناب کولونل لیاخوف شکایت دارند دروغ محض بوده جنرال معظم خارج از وظیفه‌ی خود اقدامی نکرده شاه از رفتار وی کمال ممنونیت را دارد. البته به پیشگاه مبارک پوشیده نیست چندیست در ایران بی‌نظامی و شورش جهله و حرکات یک دسته مردمان مجهول‌الحال صدمه‌ی بزرگی به تجارت خارجه بخصوص تجارت روسیه زده حال بحمدالله از اقدامات مأمورین همه جا آسایش و نظم برقرار جز آذربایجان و سبب این بی‌نظمی یک نفر ستار نام که چندی پیش پیشه‌ی وی راهزنی بوده است با دویست و سیصد نفر راهزنان دیگر که دور وی جمع شده‌اند می‌باشد مال مردم را آشکارا می‌چاپند و قتل و غارت می‌کنند و اروپاییان نمی‌دانند که کار اینها غیر دزدی چیز دیگر نیست و شاه در مقابل آنها چهل‌هزار قشون مسلح دارد امیدوارم بزودی آنها را محو کند و کارهای ستار را هم دوامی نخواهد شد. زیرا تمامی آنها بیش از دویست و سیصد نفر نیستند».
ما در اینجا کاری بعلاءالملک نداریم. این پستی او را بر درباری بودنش می‌بخشیم. سخن ما در این است که چگونه اینچنین کسی را در تاریخ مشروطه یاد کنند و ستایشها ازو نمایند؟!
👇
🔸 3ـ2) کتاب تاریخ مشروطه‌ی ایران (تکه‌ی یک از سه)
کتاب «تاریخ مشروطه‌ی ایران» همراه شماره‌های مهنامه‌ی پیمان از سال دوم آن (دی‌ماه 1313) و نخست بنام «تاریخ هجده‌ساله‌ی آذربایجان» تکه تکه بیرون آمد و تا بازپسین شماره‌ی آن ، شماره‌ی نهم سال هفتم (پاییز 1321) ادامه یافت. این کتاب در شش بخش و هر بخش در یک دوره‌ی یک ساله‌ی مهنامه بیرون آمد. در چاپ دوم که از زمستان سال 1319 آغاز شد دو بخش نخست گشاده‌تر نوشته و بخش دیگری که به پیشامدهای جنبش در تهران و شهرهای دیگر می‌پرداخت بآن افزوده گردید. اینبود دو بخش نخستِ تاریخ هجده‌ساله این بار در سه بخش ولی این بار با نام «تاریخ مشروطه‌ی ایران» به ترتیب در سالهای 1319 ، 1320 و 1322 چاپ گردید. بخشهای بازمانده (سوم ، چهارم ، پنجم و ششم چاپ یکم) در زمان نویسنده بچاپ دوم نرسید ولی سپس در یک جلد جداگانه و با نام کهن آن ، «تاریخ هجده‌ساله‌ی آذربایجان» ، بچاپ رسید.
در گفتار زیر شرحی درباره‌ی این کتاب می‌خوانیم :
این کتاب را بنام «تاریخ هجده‌ساله‌ی آذربایجان» آغاز کردیم و بر آن سر بودیم که پیشامدهای آذربایجان را از آغاز مشروطه تا پایان شورش کردان دنبال نموده بدانسان که در اصل عربی بوده به پیشامدهای تهران چندان نپردازیم. ولی چون جزوه‌هایی را چاپ و پراکنده نمودیم بسیاری از خوانندگان خواستار شدند که پیشامدهای تهران و برخی شهرهای دیگر را نیز بدرازی برانیم. هم کسانی از فرستادن روزنامه‌ها و یادداشتها و پیکره‌ها باز‌نایستاده با این یاوریها کار را بر ما آسان گردانیدند.
از آنسوی دیدیم تاریخ مشروطه را کسی در ایران ننگاشته. آنهمه «فضلا و ادبا» که دست‌اندرکار مشروطه بودند و بسیاری از ایشان هنوز زنده‌اند و چه‌بسا دارایی از آن راه اندوخته‌اند یکی این نکرده که تاریخی برای آن جنبش بنگارد. تنها کتابی که بفارسی در این زمینه نگارش یافته یکی «بلوای تبریز» است که بیش از جنگهای چهارماهه را ننگاشته. دیگری «تاریخ بیداری ایران» که جنبشهای پیش از زمان مشروطه را می‌نگارد و بداستان خود مشروطه نرسیده. پیداست که اینها را تاریخ مشروطه نمی‌توان شمرد بویژه کتاب بیداری ایران که جز داستان آغاز بیداری را نمی‌راند.
همین کتاب زشتیهایی را هم دربر دارد که ما ناگزیریم در اینجا بازنماییم : آقای تاریخنگار چاپلوسی نیز بداستانها درآمیخته اینست که علاءالملک را که هرگز پایی درمیان مشروطه‌خواهان نداشت بلکه یکی از دشمنان مشروطه بشمار می‌رفت تنها از این جهت که بهنگام چاپ کتاب وزیر معارف بوده در آنجا یاد نموده و تاریخچه‌ی زندگانی او را آورده.
امیراعظم را که زمانی میانه‌ی آزادیخواهان بود و در بهارستان بگفتارهایی برمی‌خاست ولی سپس شاه او را بحکمرانی گیلان فرستاد و از آن پس دیگر کاری با مشروطه نداشت ، آقای تاریخنگار یکی از بزرگان جنبش مشروطه بشمار آورده. دروغهای دیگری نیز دارد که چشم از آنها می‌پوشیم.
علاءالملک آن کسی است که در زمان «خرده‌خودکامگی» (استبداد صغیر) از سوی دربار روانه‌ی پطرسبرغ گردید و در آنجا در پیش نکولا گفتاری راند که روزنامه‌های روسی چاپ کرده پراکنده نمودند و بفارسی نیز در روزنامه‌ی شمس استانبول چاپ گردید و ما اینک عبارتهایی را از آن در اینجا می‌آوریم تا دانسته شود آقای مؤلف چه کسی را بمشروطه‌خواهی ستوده :
«همیشه اعلیحضرت و چاکران وی جویای سلامتی ذات ملوکانه هستند و همواره آرزوی تشرف سده‌ی سنیه را در سر دارند. از شخص جنرال لیاکوف کمال ممنونیت حاصل است و از خدمات شایان وی متشکریم و اینکه انتشار دادند که ملت ایران از جناب کولونل لیاخوف شکایت دارند دروغ محض بوده جنرال معظم خارج از وظیفه‌ی خود اقدامی نکرده شاه از رفتار وی کمال ممنونیت را دارد. البته به پیشگاه مبارک پوشیده نیست چندیست در ایران بی‌نظامی و شورش جهله و حرکات یک دسته مردمان مجهول‌الحال صدمه‌ی بزرگی به تجارت خارجه بخصوص تجارت روسیه زده حال بحمدالله از اقدامات مأمورین همه جا آسایش و نظم برقرار جز آذربایجان و سبب این بی‌نظمی یک نفر ستار نام که چندی پیش پیشه‌ی وی راهزنی بوده است با دویست و سیصد نفر راهزنان دیگر که دور وی جمع شده‌اند می‌باشد مال مردم را آشکارا می‌چاپند و قتل و غارت می‌کنند و اروپاییان نمی‌دانند که کار اینها غیر دزدی چیز دیگر نیست و شاه در مقابل آنها چهل‌هزار قشون مسلح دارد امیدوارم بزودی آنها را محو کند و کارهای ستار را هم دوامی نخواهد شد. زیرا تمامی آنها بیش از دویست و سیصد نفر نیستند».
ما در اینجا کاری بعلاءالملک نداریم. این پستی او را بر درباری بودنش می‌بخشیم. سخن ما در این است که چگونه اینچنین کسی را در تاریخ مشروطه یاد کنند و ستایشها ازو نمایند؟!
👇
درباره‌ی امیراعظم گذشته از عبارتهای بسیار گزافه‌آمیزی چنین می‌نگارد : «بعد از واقعه‌ی میدان ، این شخص وطن‌دوست خود را خواهی نخواهی بتهران رسانید و در واقعه‌ی ناگوار مجلس صدق نیات و شور وطن‌پرستی او معلوم ملت شد ...» ما از این عبارت بگمان افتاده می‌پنداشتیم امیراعظم در کشاکشهای آخرین مجلس با دربار پا درمیان داشته بدروغ یا براست دلسوزیهایی بمجلس می‌نموده ولی هرچه جستجو نمودیم نشانی از او در این کشاکشها نیافتیم. آری امیراعظم پس از برانداختن محمدعلی‌میرزا همچون دیگران دست‌اندرکار بوده و رنجی را که ستارخان و دیگران کشیده بودند اینان بمفت سود آن را درمی‌یافته‌اند. ناظم‌الاسلام نیز پیرسرانه چاپلوسیها کرده و بدروغ این کسان را در آن کتاب خود ستوده. خدا نبخشد بر آن پستنهادانی که تخم این ننگین‌کاری را در ایران پاشیده‌اند!
.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش چهارم
🔸 به پیمان چه یاری توانید کرد؟.. (تکه‌ی یک از یک)
کسانی چون پیمان را می‌خوانند و از نگارشهای ما تکان می‌خورند از ما می‌پرسند : «از چه راهی می‌توانم بشما یاری کنم؟..» می‌گویم : بهترین یاوری بما آنست که خود را درست گردانید.
بسیار سخت است که بکسی بگوییم : خود را درست گردان. امروز کیست که خود را درست نمی‌شناسد و کمی[=نقص] در خویش سراغ می‌دارد؟!.. هر کسی را ببینیم یک چیزهایی را فراگرفته و درپی آنست که آنها را بدیگران یاد دهد.
ولی اینها همه بیراهیست. اگر اینان همه درستند از چیست که ده تن دارای یک اندیشه نیستند؟!.. اگر اینان همه درستند پس این درماندگی و زبونی از چیست؟!..
شما می‌توانید یاوریهای گرانبهایی نه بما تنها ، به توده و کشور خودتان نیز کنید. ولی این پس از آنست که نخست بخود پردازید و خود را درست گردانید. برای زندگانی پیش از همه راه درباید ـ راهی که همگی در آن گرد آیند. یک توده که راهی ندارند و پریشان و پراکنده روز گزارند هرچه بیشتر کوشند گمراهتر گردند. امروز بزرگترین و گرانمایه‌ترین کاری که درمیانست اینست که شرقیان همه به یک راه درآیند و همگی دارای یک اندیشه و یک آرزو باشند. ما این راه را باز کرده‌ایم شما راستی‌پرستی نمایید و مردانه و پاکدلانه با ما همگام شوید. نخست خود درآیید و سپس بآوردن دیگران کوشید. اینست پرارجترین یاری که بما توانید کردن.
بدانید ای برادران : شما هرچه نیک باشید و بزرگ باشید ، و هرچه دلسوزی بمردم دارید و نیکی آنان خواهید ، تا تنها تنها می‌کوشید و هر کدام راه دیگری را دنبال می‌نمایید دشمن توده‌ی خود هستید. دوباره می‌گویم : دشمن بدخواه توده‌ی خود می‌باشید.
چه دشمنی بالاتر از آن که هر کدام مردم را بسوی دیگر می‌کشید و آواره و درمانده می‌گردانید؟!. چه بدخواهی بالاتر از آن که با چیزهای بیهوده توده را سرگرم می‌دارید و نمی‌گزارید درپی کار و زندگی خود باشند و بدبختی خود را دریابند؟!..
... ما نیک می‌دانیم که بسیاری از گفته‌های ما بکسانی گران می‌افتد و بآسانی نمی‌توانند پذیرفت. لیکن چه باید کرد؟!.. ما ناگزیر از گفتن راستیها می‌باشیم و هیچ امیدی برستگاری یک توده جز از این راه نتواند بود. آنچه بکسانی گران می‌افتد بجای آنکه ما از گفتن آنها چشم پوشیم این بهتر که آن کسان خود را براستی‌پرستی وادارند. در اینجاست که دوباره می‌گوییم : بهتر است خوانندگان آنچه می‌خوانند نیک بیندیشند و شتاب بایرادگیری و پاسخگویی ننمایند.
* * *
🔶 کسانی نیکی را تنها با گفتن می‌دانند
کسانی نیکی را تنها با گفتن می‌دانند که در راه سود همه‌ی بدیها را می‌کنند و در نشستها سخن از نیکیها می‌رانند. اگر «همدست دزد و همراه کاروان» شنیده‌اید اینانند.
باید خود نیک بود و به نیکی توده هم کوشید.
.
🔸 به پیمان چه یاری توانید کرد؟.. (تکه‌ی یک از یک)
کسانی چون پیمان را می‌خوانند و از نگارشهای ما تکان می‌خورند از ما می‌پرسند : «از چه راهی می‌توانم بشما یاری کنم؟..» می‌گویم : بهترین یاوری بما آنست که خود را درست گردانید.
بسیار سخت است که بکسی بگوییم : خود را درست گردان. امروز کیست که خود را درست نمی‌شناسد و کمی[=نقص] در خویش سراغ می‌دارد؟!.. هر کسی را ببینیم یک چیزهایی را فراگرفته و درپی آنست که آنها را بدیگران یاد دهد.
ولی اینها همه بیراهیست. اگر اینان همه درستند از چیست که ده تن دارای یک اندیشه نیستند؟!.. اگر اینان همه درستند پس این درماندگی و زبونی از چیست؟!..
شما می‌توانید یاوریهای گرانبهایی نه بما تنها ، به توده و کشور خودتان نیز کنید. ولی این پس از آنست که نخست بخود پردازید و خود را درست گردانید. برای زندگانی پیش از همه راه درباید ـ راهی که همگی در آن گرد آیند. یک توده که راهی ندارند و پریشان و پراکنده روز گزارند هرچه بیشتر کوشند گمراهتر گردند. امروز بزرگترین و گرانمایه‌ترین کاری که درمیانست اینست که شرقیان همه به یک راه درآیند و همگی دارای یک اندیشه و یک آرزو باشند. ما این راه را باز کرده‌ایم شما راستی‌پرستی نمایید و مردانه و پاکدلانه با ما همگام شوید. نخست خود درآیید و سپس بآوردن دیگران کوشید. اینست پرارجترین یاری که بما توانید کردن.
بدانید ای برادران : شما هرچه نیک باشید و بزرگ باشید ، و هرچه دلسوزی بمردم دارید و نیکی آنان خواهید ، تا تنها تنها می‌کوشید و هر کدام راه دیگری را دنبال می‌نمایید دشمن توده‌ی خود هستید. دوباره می‌گویم : دشمن بدخواه توده‌ی خود می‌باشید.
چه دشمنی بالاتر از آن که هر کدام مردم را بسوی دیگر می‌کشید و آواره و درمانده می‌گردانید؟!. چه بدخواهی بالاتر از آن که با چیزهای بیهوده توده را سرگرم می‌دارید و نمی‌گزارید درپی کار و زندگی خود باشند و بدبختی خود را دریابند؟!..
... ما نیک می‌دانیم که بسیاری از گفته‌های ما بکسانی گران می‌افتد و بآسانی نمی‌توانند پذیرفت. لیکن چه باید کرد؟!.. ما ناگزیر از گفتن راستیها می‌باشیم و هیچ امیدی برستگاری یک توده جز از این راه نتواند بود. آنچه بکسانی گران می‌افتد بجای آنکه ما از گفتن آنها چشم پوشیم این بهتر که آن کسان خود را براستی‌پرستی وادارند. در اینجاست که دوباره می‌گوییم : بهتر است خوانندگان آنچه می‌خوانند نیک بیندیشند و شتاب بایرادگیری و پاسخگویی ننمایند.
* * *
🔶 کسانی نیکی را تنها با گفتن می‌دانند
کسانی نیکی را تنها با گفتن می‌دانند که در راه سود همه‌ی بدیها را می‌کنند و در نشستها سخن از نیکیها می‌رانند. اگر «همدست دزد و همراه کاروان» شنیده‌اید اینانند.
باید خود نیک بود و به نیکی توده هم کوشید.
.
Forwarded from پاکدینی ـ احمد کسروی
🔸سرچشمه‌ی گرفتاریها و ناتوانی ایران چیست؟!.. راز درماندگی مردم چنین کشور توانگر و برخورداری چیست؟!..
ما برآنیم که احمد کسروی این چیستان را گشوده و باین پرسشها پاسخ بجا و درخور داده و راه «پاکدینی» که او گشاده به یک شورش یا رستاخیز بزرگ خواهد رسید که سرنوشت ایران و شرق را تغییر خواهد داد.
🔸ما برآنیم که سرچشمه‌ی گرفتاریهای ایران ، ندانستن حقایق زندگیست. مردمی که حقایق زندگی را ندانست و سود و زیان خود را نشناخت ، ناگزیر بکارهای بیهوده و زیانمند پردازد ، بهره‌جویی از ثروتهای خداداد کشور نتواند ، بزیر دست بیگانگان افتد و درمانده و گرفتار گردد.
🔸زیان دیگر دانسته نبودن حقایق زندگی ، پراکندگیست. چون حقایق زندگی دانسته نیست ، هر دسته و گروهی راهی جدا (گمراهی) پیش گرفته‌اند و اینست برای آسانترین کارها نیروهاشان روی هم نمی‌آید و کاری نمی‌توانند.
🔸ما برآنیم که درماندگی و گرفتاری کشور نتیجه‌ی همین کیشها و مسلک‌ها و نادانیها و اندیشه‌های پراکنده‌ی مردم است. هیچ بهبودی هم رخ نخواهد داد مگر اینکه اندیشه‌ی مردم و راه زندگی ایشان تغییر یابد.
🔸ما برآنیم که چاره جز این نمی‌باشد که بکوشیم مردم را از گمراهیها بیرون آوریم و با حقایق زندگی آشنا سازیم.
در نشر حقایق ، کوشندگان را سود مادی نیست. اینست رهایی ایران از بدبختیها و گمراهیها تنها بدست پاکدلان و نیکخواهان انجام‌پذیرست. ایشان باید در این راه دست یاری به هم دهند و کشور را از بدبختیهایی که دچارش می‌باشد برهانند.
.
ما برآنیم که احمد کسروی این چیستان را گشوده و باین پرسشها پاسخ بجا و درخور داده و راه «پاکدینی» که او گشاده به یک شورش یا رستاخیز بزرگ خواهد رسید که سرنوشت ایران و شرق را تغییر خواهد داد.
🔸ما برآنیم که سرچشمه‌ی گرفتاریهای ایران ، ندانستن حقایق زندگیست. مردمی که حقایق زندگی را ندانست و سود و زیان خود را نشناخت ، ناگزیر بکارهای بیهوده و زیانمند پردازد ، بهره‌جویی از ثروتهای خداداد کشور نتواند ، بزیر دست بیگانگان افتد و درمانده و گرفتار گردد.
🔸زیان دیگر دانسته نبودن حقایق زندگی ، پراکندگیست. چون حقایق زندگی دانسته نیست ، هر دسته و گروهی راهی جدا (گمراهی) پیش گرفته‌اند و اینست برای آسانترین کارها نیروهاشان روی هم نمی‌آید و کاری نمی‌توانند.
🔸ما برآنیم که درماندگی و گرفتاری کشور نتیجه‌ی همین کیشها و مسلک‌ها و نادانیها و اندیشه‌های پراکنده‌ی مردم است. هیچ بهبودی هم رخ نخواهد داد مگر اینکه اندیشه‌ی مردم و راه زندگی ایشان تغییر یابد.
🔸ما برآنیم که چاره جز این نمی‌باشد که بکوشیم مردم را از گمراهیها بیرون آوریم و با حقایق زندگی آشنا سازیم.
در نشر حقایق ، کوشندگان را سود مادی نیست. اینست رهایی ایران از بدبختیها و گمراهیها تنها بدست پاکدلان و نیکخواهان انجام‌پذیرست. ایشان باید در این راه دست یاری به هم دهند و کشور را از بدبختیهایی که دچارش می‌باشد برهانند.
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش دوم : مشروطه)
🔸 3ـ2) کتاب تاریخ مشروطه‌ی ایران (تکه‌ی دو از سه)
اینهاست کتابهایی که ما درباره‌ی مشروطه بزبان فارسی داریم. داستانی بدان سترگی هنوز تاریخی برای آن نوشته نشده. امروز صدها کسان را در تهران می‌توان یافت که همینکه نام مشروطه و جنبشهای آغاز آن برده می‌شود هر یکی داستان دور و درازی از کارها و جانسپاریهای خود آغاز می‌کند. ولی کسی این نکرده که دامن همت بکمر زده تاریخ درستی از آن داستانها پدید آورد و کنون نزدیک است که فراموشی همه‌ی آنها را از میان بردارد. اگرچه این کار جز از سستی و تنبلی درباره‌ی کسانی علت دیگری نیز دارد و آن پرده‌پوشی بر روسیاهی خودشان می‌باشد. چه بیشتر کسان از آن میدان روسیاه بیرون آمده‌اند لیکن سپس کوششها کرده پوشاک بر روی کارها کشیده‌اند و اینست نمی‌خواهند داستان تازه گردید[ه] و پرده از روی کارها برداشته شود.
آن نامردانی که میان آزادیخواهان و نمایندگان مجلس بوده ولی در نهان پیوستگی با دربار داشته‌اند و اینست در زمان «خرده‌خودکامی» (استبداد صغیر) آسوده در تهران مانده بلکه نوازشی نیز از محمدعلی‌میرزا یافته‌اند با اینهمه سپس خود را بمیان آزادیخواهان انداخته و از این راه دارایی اندوخته‌اند ، چنین نامردانی چگونه خرسندی دهند تاریخ مشروطه نوشته شود؟.
آن بیرنگانی (1) که در دستگاه محمدعلی‌میرزا سررشته‌دار کارها بوده‌اند و در خونخواریهای او دست‌اندرکار داشته و یا از نزدیک تماشای آن خونخواریها را کرده و خرسندی می‌داده‌اند با اینحال سپس با نیرنگبازی درمیان آزادیخواهان جا گرفته در اینجا هم سررشته‌دار کارها گردیده‌اند ، چنین کسانی چگونه بخواهند که آن داستانها چنانکه بوده برشته‌ی نگارش کشیده شود؟!.
آن کسانی که بهنگام ستیزه‌کاری محمدعلی‌میرزا در تهران سپر انداخته و از آمادگی و ایستادگی بازایستاده‌اند و روز بمباردمان که خود روز مردانگی و جانبازی بوده خود را پنهان ساخته و شبانه بسفارتخانه شتافته‌اند و از آنجا پس از گرفتن زینهار از شاه راه اروپا را پیش گرفته‌اند و در آن یازده ماه کشاکشهای خونریزانه‌ی تبریز گامی بهمراهی برنداشته‌اند ولی سپس که محمدعلی‌میرزا برافتاده و بنیاد خودکامگی (استبداد) کنده شده در این هنگام بمیدان شتافته و باهم بر سر «انقلاب» و «اعتدال» نبردها کرده و داد رسوایی داده‌اند (2) ، چنین کسانی چگونه بنگارش تاریخ مشروطه بگرایند؟!
داستان اینان داستان آن مرد لافگوی ترسو بوده که همواره ششلول نگاه داشته و شبها آن را زیر بالش جا می‌داده که اگر دزدی بیاید مغزش را داغون کند. قضا را شبی بیدار شده دزد را در خانه دید که ابزارها را گرد می‌آورد و از ترس بخود لرزیده همچنان خاموش ماند ولی چون دزد ابزارها را برداشته و از در بیرون رفت و چند دقیقه‌ای هم درمیانه گذشت از جا جسته با ششلول بشلیک پرداخت و در آن دل شب کسان خانه و همسایگان همه را از آسایش و خواب بازداشت.
این بدتر که کسانی از اینان پایشان به لندن رسیده و در آنجا دروغهایی را به پرفسور براون بازگفته‌اند و او از سادگی همه را باور نموده (3) و در کتاب خود نوشته که اکنون ما ناگزیریم دروغ بودن آنها را بازنماییم. در این بخش دوم سختی کار ما این خواهد بود که ناچاریم یک رشته دروغها را رسوا نموده و کسانی را که از کارندانی و یا از ترس و یا از پیوستگی نهانی با دربار در برابر ستیزگیهای محمدعلی‌میرزا و لیاخوف زبونی نموده و مایه‌ی سرشکستگیِ تاریخی ایرانیان گردیده‌اند نشان بدهیم ولی خود ایشان تاکنون کوشیده‌اند که پرده بر روی رسواییهای خود بکشند و اینست که نخواسته‌اند تاریخ آن پیشامدها را بنگارند.
بلکه ما می‌بینیم پس از برافتادن محمدعلی‌میرزا که دوباره این پراکندگان در تهران گرد آمده‌اند پاره‌ای از ایشان از آوازه‌ی جانبازیها و دلیریهای ستارخان و دیگران خشمناک بوده و خودشان را در پس هنگامه می‌دیده‌اند. اینست که کارشکنیهایی کرده‌اند چنانکه این داستانها را در جای خود خواهیم سرود. جوانمردانی چشم از جان پوشیده راهی را باز کردند و نامردانی از پشت‌سر پا بر روی کالبدهای ایشان نهاده پیش افتادند.
پابرگیها :
1ـ بیرنگان کسانیند که جز سود خود پابندی به یک باور دیگری ندارند. از هر سو باد بوزد بآن سو می‌چرخند. چنانکه دنباله‌ی سخن ایشان را می‌شناساند.
2ـ روی این سخنان به تقیزاده است.
3ـ باید یادآوری کرد که کسروی در سالهای نخستِ کوششهای اجتماعیش به براون خوشگمان بوده ولی سپس که کتاب «تاریخ ادبیات ایران» او را می‌بیند و از همبستگی او با فروغی و همدستانش آگاه می‌گردد و درمی‌یابد که به یاری محمد قزوینی کتاب تذکرةالاولیاء را با پول «اوقاف گیب» بچاپ رسانیده پرده‌ی خوشگمانی از جلو دیدگانش فرومی‌افتد و بدخواهی پرفسور با ایرانیان بَرو آشکار می‌گردد. برای آگاهی بیشتر کتاب «در پیرامون ادبیّات» دیده شود.
.
🔸 3ـ2) کتاب تاریخ مشروطه‌ی ایران (تکه‌ی دو از سه)
اینهاست کتابهایی که ما درباره‌ی مشروطه بزبان فارسی داریم. داستانی بدان سترگی هنوز تاریخی برای آن نوشته نشده. امروز صدها کسان را در تهران می‌توان یافت که همینکه نام مشروطه و جنبشهای آغاز آن برده می‌شود هر یکی داستان دور و درازی از کارها و جانسپاریهای خود آغاز می‌کند. ولی کسی این نکرده که دامن همت بکمر زده تاریخ درستی از آن داستانها پدید آورد و کنون نزدیک است که فراموشی همه‌ی آنها را از میان بردارد. اگرچه این کار جز از سستی و تنبلی درباره‌ی کسانی علت دیگری نیز دارد و آن پرده‌پوشی بر روسیاهی خودشان می‌باشد. چه بیشتر کسان از آن میدان روسیاه بیرون آمده‌اند لیکن سپس کوششها کرده پوشاک بر روی کارها کشیده‌اند و اینست نمی‌خواهند داستان تازه گردید[ه] و پرده از روی کارها برداشته شود.
آن نامردانی که میان آزادیخواهان و نمایندگان مجلس بوده ولی در نهان پیوستگی با دربار داشته‌اند و اینست در زمان «خرده‌خودکامی» (استبداد صغیر) آسوده در تهران مانده بلکه نوازشی نیز از محمدعلی‌میرزا یافته‌اند با اینهمه سپس خود را بمیان آزادیخواهان انداخته و از این راه دارایی اندوخته‌اند ، چنین نامردانی چگونه خرسندی دهند تاریخ مشروطه نوشته شود؟.
آن بیرنگانی (1) که در دستگاه محمدعلی‌میرزا سررشته‌دار کارها بوده‌اند و در خونخواریهای او دست‌اندرکار داشته و یا از نزدیک تماشای آن خونخواریها را کرده و خرسندی می‌داده‌اند با اینحال سپس با نیرنگبازی درمیان آزادیخواهان جا گرفته در اینجا هم سررشته‌دار کارها گردیده‌اند ، چنین کسانی چگونه بخواهند که آن داستانها چنانکه بوده برشته‌ی نگارش کشیده شود؟!.
آن کسانی که بهنگام ستیزه‌کاری محمدعلی‌میرزا در تهران سپر انداخته و از آمادگی و ایستادگی بازایستاده‌اند و روز بمباردمان که خود روز مردانگی و جانبازی بوده خود را پنهان ساخته و شبانه بسفارتخانه شتافته‌اند و از آنجا پس از گرفتن زینهار از شاه راه اروپا را پیش گرفته‌اند و در آن یازده ماه کشاکشهای خونریزانه‌ی تبریز گامی بهمراهی برنداشته‌اند ولی سپس که محمدعلی‌میرزا برافتاده و بنیاد خودکامگی (استبداد) کنده شده در این هنگام بمیدان شتافته و باهم بر سر «انقلاب» و «اعتدال» نبردها کرده و داد رسوایی داده‌اند (2) ، چنین کسانی چگونه بنگارش تاریخ مشروطه بگرایند؟!
داستان اینان داستان آن مرد لافگوی ترسو بوده که همواره ششلول نگاه داشته و شبها آن را زیر بالش جا می‌داده که اگر دزدی بیاید مغزش را داغون کند. قضا را شبی بیدار شده دزد را در خانه دید که ابزارها را گرد می‌آورد و از ترس بخود لرزیده همچنان خاموش ماند ولی چون دزد ابزارها را برداشته و از در بیرون رفت و چند دقیقه‌ای هم درمیانه گذشت از جا جسته با ششلول بشلیک پرداخت و در آن دل شب کسان خانه و همسایگان همه را از آسایش و خواب بازداشت.
این بدتر که کسانی از اینان پایشان به لندن رسیده و در آنجا دروغهایی را به پرفسور براون بازگفته‌اند و او از سادگی همه را باور نموده (3) و در کتاب خود نوشته که اکنون ما ناگزیریم دروغ بودن آنها را بازنماییم. در این بخش دوم سختی کار ما این خواهد بود که ناچاریم یک رشته دروغها را رسوا نموده و کسانی را که از کارندانی و یا از ترس و یا از پیوستگی نهانی با دربار در برابر ستیزگیهای محمدعلی‌میرزا و لیاخوف زبونی نموده و مایه‌ی سرشکستگیِ تاریخی ایرانیان گردیده‌اند نشان بدهیم ولی خود ایشان تاکنون کوشیده‌اند که پرده بر روی رسواییهای خود بکشند و اینست که نخواسته‌اند تاریخ آن پیشامدها را بنگارند.
بلکه ما می‌بینیم پس از برافتادن محمدعلی‌میرزا که دوباره این پراکندگان در تهران گرد آمده‌اند پاره‌ای از ایشان از آوازه‌ی جانبازیها و دلیریهای ستارخان و دیگران خشمناک بوده و خودشان را در پس هنگامه می‌دیده‌اند. اینست که کارشکنیهایی کرده‌اند چنانکه این داستانها را در جای خود خواهیم سرود. جوانمردانی چشم از جان پوشیده راهی را باز کردند و نامردانی از پشت‌سر پا بر روی کالبدهای ایشان نهاده پیش افتادند.
پابرگیها :
1ـ بیرنگان کسانیند که جز سود خود پابندی به یک باور دیگری ندارند. از هر سو باد بوزد بآن سو می‌چرخند. چنانکه دنباله‌ی سخن ایشان را می‌شناساند.
2ـ روی این سخنان به تقیزاده است.
3ـ باید یادآوری کرد که کسروی در سالهای نخستِ کوششهای اجتماعیش به براون خوشگمان بوده ولی سپس که کتاب «تاریخ ادبیات ایران» او را می‌بیند و از همبستگی او با فروغی و همدستانش آگاه می‌گردد و درمی‌یابد که به یاری محمد قزوینی کتاب تذکرةالاولیاء را با پول «اوقاف گیب» بچاپ رسانیده پرده‌ی خوشگمانی از جلو دیدگانش فرومی‌افتد و بدخواهی پرفسور با ایرانیان بَرو آشکار می‌گردد. برای آگاهی بیشتر کتاب «در پیرامون ادبیّات» دیده شود.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش چهارم
🔸 نیکویی و نیکرفتاری برای خود تکیه‌گاه یا پشتیبان خواهد (تکه‌ی یک از یک)
... چنانکه گفتیم انبوه درسخواندگان گرفتار گمراهیند. یک دسته از اینان مادیگری را یک چیز بیچون و چرا می‌شناسند و راستی را جز آن نمی‌دانند و اینست بنیاد زندگانی خود را بروی آن گزارده‌اند و آشکاره از آن هواداری می‌نمایند ، و اگر گاهی بگفتگو از راستی و درستی و نیکوکاری برخیزند جز برای فریب دیگران و یا بنام ریشخند نمی‌باشد. یک دسته‌ی دیگری با زبان هواداری از آن نمی‌نمایند و باشد که هیچ آگاهی روشنی از آن نمی‌دارند ولی در نتیجه‌ی هیاهو نافهمیده بآن گرویده‌اند و بنیاد رفتار و کردارشان بر آن می‌باشد و جز بخوشی خود نمی‌کوشند. یک دسته‌ی دیگری با زبان نکوهش از آن می‌نمایند و خود را خواهان راستی و درستی و نیکوکاری نشان میدهند و باشد که دروغ نمی‌گویند ولی در سایه‌ی برخورد با بدآموزیهای مادیگری خواه و ناخواه تکانی پیدا کرده‌اند و دلبستگی که براستی و درستی نشان میدهند چندان استوار نیست که جلو آز و هوس را گیرد و اینست اگر پایش افتد هم ایشان از دزدی و دغلکاری بازنخواهند ایستاد.
بسیاری از کسانی که با گفتن یا بنوشتن بمردم پند راستگویی و درستکاری میدهند و یا درس غیرت و میهن‌دوستی می‌آموزند خود باوری بآنها ندارند و این چیزها را پوچ و فریب میشمارند و اینست همینکه دو یا سه تن باهم نشسته بدرد دل پردازند سخنشان جز آن نخواهد بود که باید زیرک بود و از هر راهیست پول بدست آورد. زندگانی نبرد است راستی و درستی چیست؟!.. مگر با اینها زندگی توان کرد؟!.. نمی‌بینید فلان کس از نیرنگبازی بکجا رسیده و بهمان مرد از چاپلوسی چه دارایی اندوخته؟!.. اینها سخنانیست که روزانه هزار بار گفته می‌شود و بگوشها برمی‌خورد. کار بجاییست که اگر کسی دربند درستکاری باشد و از یک سودی چشم پوشد و یا یک زیانی را بخود هموار گرداند بجای ستایش ازو آشکاره نکوهش کنند و او را نافهم و بیخرد خوانند. اگر کسی در نتیجه‌ی درستکاری کمچیز باشد و رخت و کلاه گرانبها نپوشد پاسش ندارند و ارجش کم کنند.
صدها کسان را توان شناخت که خود مردان نیکند و همیشه هواداری از نیکی نمایند ولی چون پایش افتد خود از نادرستی بازنتوانند ایستاد و از ناتوانی و سستی‌ای که در باورهاشان می‌باشد همچون دیگران آلوده‌ی دزدی و پستی شوند. مرا دوستی بود از اینگونه ، روزی به یک نادرستی برخاست و نزد من بهانه می‌آورد : «ای آقا ! مگر می‌شود با درستی راه رفت؟!.. داروین راست گفته که زندگانی نبرد است».
در جای دیگری هم گفته‌ام نیکویی و نیکرفتاری برای خود تکیه‌گاه یا پشتیبان خواهد. در یک توده هنگامی نیکی رواج گیرد که زندگی بروی نیکی بنیاد نهاده شود و مردم براستی نیکی را خواهند و نیکان را ارجمند شمارند و از بدی بیزاری جویند و بدان را خوار دارند. کسی که اگر دروغی گوید و یا ستمی روا دارد بسودی رسد یک چیزی باید ، تا او از آن سود چشم پوشد و از دروغگویی و یا ستمگری بازایستد وگرنه چگونه از یک سود چشم پوشد؟!..این راست است که آدمی سرشت روانی دارد و این سرشت خود خواستار نیکوکاریست ، ولی فراموش نباید کرد که در پهلوی آن ، سرشت جانی نیز هست که آز و هوس و کینه و خشم و مانند اینها را با خود دارد و این سرشت خواستار سودجوییست. آری در یک دسته از آدمیان سرشت روانی چندان نیرومند باشد که سرشت جانی را بر آن چیرگی نتواند بود و اینان بی‌آنکه چیزی از کنار وادارشان کند خود خواهان نیکیها باشند. چیزی که هست این دسته بسیار کمند و چنانکه بارها گفته‌ایم انبوه مردمان نه چنانند و اینست برای آنکه نیک باشند به یک تکیه‌گاهی نیاز دارند و باری این خواهند که چون نیکی می‌کنند نزد مردم ارجمند باشند و اگر در نتیجه‌ی نیکوکرداری و پرهیزکاری به کمچیزی افتادند و یا رختهای گرانبها نداشتند به دیده‌ها خوار نباشند ، وگرنه هرگز نشدنیست که اینان از آز و هوس و کینه و خشم و دیگر خویهای ناستوده که دارند خود را بازدارند و از سودجویی و هوسبازی و کینه‌خواهی بازایستند.
👇
🔸 نیکویی و نیکرفتاری برای خود تکیه‌گاه یا پشتیبان خواهد (تکه‌ی یک از یک)
... چنانکه گفتیم انبوه درسخواندگان گرفتار گمراهیند. یک دسته از اینان مادیگری را یک چیز بیچون و چرا می‌شناسند و راستی را جز آن نمی‌دانند و اینست بنیاد زندگانی خود را بروی آن گزارده‌اند و آشکاره از آن هواداری می‌نمایند ، و اگر گاهی بگفتگو از راستی و درستی و نیکوکاری برخیزند جز برای فریب دیگران و یا بنام ریشخند نمی‌باشد. یک دسته‌ی دیگری با زبان هواداری از آن نمی‌نمایند و باشد که هیچ آگاهی روشنی از آن نمی‌دارند ولی در نتیجه‌ی هیاهو نافهمیده بآن گرویده‌اند و بنیاد رفتار و کردارشان بر آن می‌باشد و جز بخوشی خود نمی‌کوشند. یک دسته‌ی دیگری با زبان نکوهش از آن می‌نمایند و خود را خواهان راستی و درستی و نیکوکاری نشان میدهند و باشد که دروغ نمی‌گویند ولی در سایه‌ی برخورد با بدآموزیهای مادیگری خواه و ناخواه تکانی پیدا کرده‌اند و دلبستگی که براستی و درستی نشان میدهند چندان استوار نیست که جلو آز و هوس را گیرد و اینست اگر پایش افتد هم ایشان از دزدی و دغلکاری بازنخواهند ایستاد.
بسیاری از کسانی که با گفتن یا بنوشتن بمردم پند راستگویی و درستکاری میدهند و یا درس غیرت و میهن‌دوستی می‌آموزند خود باوری بآنها ندارند و این چیزها را پوچ و فریب میشمارند و اینست همینکه دو یا سه تن باهم نشسته بدرد دل پردازند سخنشان جز آن نخواهد بود که باید زیرک بود و از هر راهیست پول بدست آورد. زندگانی نبرد است راستی و درستی چیست؟!.. مگر با اینها زندگی توان کرد؟!.. نمی‌بینید فلان کس از نیرنگبازی بکجا رسیده و بهمان مرد از چاپلوسی چه دارایی اندوخته؟!.. اینها سخنانیست که روزانه هزار بار گفته می‌شود و بگوشها برمی‌خورد. کار بجاییست که اگر کسی دربند درستکاری باشد و از یک سودی چشم پوشد و یا یک زیانی را بخود هموار گرداند بجای ستایش ازو آشکاره نکوهش کنند و او را نافهم و بیخرد خوانند. اگر کسی در نتیجه‌ی درستکاری کمچیز باشد و رخت و کلاه گرانبها نپوشد پاسش ندارند و ارجش کم کنند.
صدها کسان را توان شناخت که خود مردان نیکند و همیشه هواداری از نیکی نمایند ولی چون پایش افتد خود از نادرستی بازنتوانند ایستاد و از ناتوانی و سستی‌ای که در باورهاشان می‌باشد همچون دیگران آلوده‌ی دزدی و پستی شوند. مرا دوستی بود از اینگونه ، روزی به یک نادرستی برخاست و نزد من بهانه می‌آورد : «ای آقا ! مگر می‌شود با درستی راه رفت؟!.. داروین راست گفته که زندگانی نبرد است».
در جای دیگری هم گفته‌ام نیکویی و نیکرفتاری برای خود تکیه‌گاه یا پشتیبان خواهد. در یک توده هنگامی نیکی رواج گیرد که زندگی بروی نیکی بنیاد نهاده شود و مردم براستی نیکی را خواهند و نیکان را ارجمند شمارند و از بدی بیزاری جویند و بدان را خوار دارند. کسی که اگر دروغی گوید و یا ستمی روا دارد بسودی رسد یک چیزی باید ، تا او از آن سود چشم پوشد و از دروغگویی و یا ستمگری بازایستد وگرنه چگونه از یک سود چشم پوشد؟!..این راست است که آدمی سرشت روانی دارد و این سرشت خود خواستار نیکوکاریست ، ولی فراموش نباید کرد که در پهلوی آن ، سرشت جانی نیز هست که آز و هوس و کینه و خشم و مانند اینها را با خود دارد و این سرشت خواستار سودجوییست. آری در یک دسته از آدمیان سرشت روانی چندان نیرومند باشد که سرشت جانی را بر آن چیرگی نتواند بود و اینان بی‌آنکه چیزی از کنار وادارشان کند خود خواهان نیکیها باشند. چیزی که هست این دسته بسیار کمند و چنانکه بارها گفته‌ایم انبوه مردمان نه چنانند و اینست برای آنکه نیک باشند به یک تکیه‌گاهی نیاز دارند و باری این خواهند که چون نیکی می‌کنند نزد مردم ارجمند باشند و اگر در نتیجه‌ی نیکوکرداری و پرهیزکاری به کمچیزی افتادند و یا رختهای گرانبها نداشتند به دیده‌ها خوار نباشند ، وگرنه هرگز نشدنیست که اینان از آز و هوس و کینه و خشم و دیگر خویهای ناستوده که دارند خود را بازدارند و از سودجویی و هوسبازی و کینه‌خواهی بازایستند.
👇
این چیزیست که بیچون و چرا میباید پذیرفت ، و کنون شما ببینید که فلسفه‌ی مادی می‌گوید زندگانی نبرد است و هر کسی باید تنها دربند خوشیهای خود باشد و در این راه از هیچ کاری نپرهیزد و هیچ کس را بدیده نگیرد ، و باور بخدا و جهان دیگر و پاداش و کیفر را بیپا می‌شمارد ، و خرد و روان را نمی‌پذیرد ، و یک کلمه گویم از هر راه باد بآتش خویهای جانوری آدمی می‌زند و هر چیزی که مایه‌ی نگهداری آدمی از بدیها تواند بود از کار می‌اندازد و باین بدآموزیهای خود رنگ دانش و فلسفه می‌دهد و بدانسان با آب و تاب در دلها جایگزین می‌گرداند ، با چنین گمراهی‌ای از مردم چه چشم نیکی توان داشت؟!.. ببینید در جایی که به نیکوکاری ارجی گزارده نمی‌شود و کسی که در سایه‌ی پرهیزکاری کمچیز گردیده همه خوارش می‌دارند و زباندرازیها می‌کنند به نیکی چه امیدی توان بست؟!.. ببینید بآن اندرزهای سست که از دلهای تهی از باور بیرون می‌آید چه ارجی توان نهاد؟!..
از شگفتیهاست کسی که امروز به پندآموزی برخاسته و مثلاً بمردم سخنی از راستگویی و پرهیزکاری و مانند اینها می‌راند فردا می‌بینی بیاد دادن بدآموزیهای مادیگری برخاسته سخن را تا بآنجا می‌رساند که شرم یک بیماریست و باید بدرمانش کوشید. بدینسان سست‌باوری و نادانی خود را بهمه نشان می‌دهد. ببینید چگونه سررشته گم شده؟!.. ببینید کار درماندگی بکجا کشیده؟!..
.
از شگفتیهاست کسی که امروز به پندآموزی برخاسته و مثلاً بمردم سخنی از راستگویی و پرهیزکاری و مانند اینها می‌راند فردا می‌بینی بیاد دادن بدآموزیهای مادیگری برخاسته سخن را تا بآنجا می‌رساند که شرم یک بیماریست و باید بدرمانش کوشید. بدینسان سست‌باوری و نادانی خود را بهمه نشان می‌دهد. ببینید چگونه سررشته گم شده؟!.. ببینید کار درماندگی بکجا کشیده؟!..
.