🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش سوم : خرد ، دین ، سرفرازی)
🔸 1ـ3) خردها امروز سستی گرفته (تکه‌ی سه از سه)
یکی از بهترین نمونه‌ی بیخردی مورخان کار جوینی است که آنهمه خونخواریهای چنگیزخان و پسران او را که می‌سراید در کمتر جایی بسوگواری برمی‌خیزد. ولی چون بداستان کشته شدن رکن‌الدین پسر خوارزمشاه که جوان بی‌ارجی بیش نبوده می‌رسد ناگهان بنوحه‌سرایی برمی‌خیزد و با آن عبارتهای سنگین و نازیبای خود گله از روزگار می‌سراید. چاپلوسیهایی که این مرد از چنگیز و خاندان او کرده چون چاکرِ دربار آنان بوده بَرو می‌بخشیم. اما چاپلوسیهایش از سلطان‌محمد خوارزمشاه و پسران بی‌ارج و بهای او آیا جز پستی خرد علت دیگری داشته است؟!
مغول چون ببغداد دست یافتند بگفته‌ی مورخان آن زمان 1800000 آدمی کشتند. سعدی شاعر شیرین‌زبان ایران که در آن زمان بوده یادی که از آن داستان دلگداز در شعرهای فارسی خود دارد آنست که در هزلیات خود برای ادا کردن یک مطلب بسیار زشت و بیهوده‌ای آن کشتار را مثل می‌آورد.
ولی مُستَعصِم که بی‌ارجترین مردی بوده و در پستی او این بس که پسرش ابوبکر روز روشن بر محله‌ی کَرْخ تاخته و پس از کشتار و تاراج دختران شیعه را اسیر گرفت و پدرش که خلیفه‌ی زمان بود ایرادی بَرو نگرفت سعدی در کشته شدن چنین مردی آسمان را خون می‌گریاند. آیا چه منظوری این شاعر ایران داشته است؟! اگر مقصود دلسوزی است پس چرا دلش تنها بر مُستَعصِم سوخته است؟!
عمده سخن من درباره‌ی مردم آن زمانها و اندازه‌ی خرد آن مردم است. نزد هر خردمندی این بیگفتگو است که هر کسی را جز بگناه خود او نباید گرفت. برادر را نیز بگناه برادر نمی‌توان گرفت. می‌خواهم بدانم آیا مردم آن زمان این معنی را درمی‌یافته‌اند؟ اگر درمی‌یافته‌اند پس بکارهای تیمور و دیگران که بگناه یک تن دیهی را بلکه شهری را کشتار میکردند با چه دیده می‌نگریسته‌اند؟..
آنچه ما از نوشته‌های تاریخنگاران و از شعرهای شعرا و از دیگر کتابها بدست می‌آوریم مردم ایرادی بآن کارهای دلگداز ستمگران نداشته‌اند و از اینجاست که پس از آن زمانها کسانی هم از میان خود ایرانیان برخاسته و دست بآن کارها باز کرده‌اند چنانکه کشتارهای بیرحمانه‌ی شاه‌اسماعیل در هرات و دیگر شهرها و کشتارهای شاه‌عباس در گرجستان و کشتارهای آقامحمدخان قاجار در کرمان و گرجستان لکه‌های ننگی بر تاریخ ایران است.
پس چرا در قرنهای پیش از مغول نظیر این خونخواریها روی نمی‌داده؟.. آیا در آن زمان ستمگر درمیان مردم نبوده؟.
تیمور با آن پلیدی نه تنها در زمان خود و پسرانش ایرانیان ازو بد نمی‌گفته‌اند و او را یکی از بزرگان جهان شمرده از فزونی خرد و کاردانیش ستایشها می‌نموده‌اند پس از سپری شدن خاندانش نیز مردم جز ستایش درباره‌ی او نداشته‌اند و اینست که نام «تیمور» در ایران رواج یافته که شاید صدها تیمور نام امروز در این سرزمین باشد.
در مرگ او چندین شاعر ایرانی که هر یکی خود را پیشوای جهان می‌شمارده بی‌آنکه اجباری در کار باشد یا طمع مالی از این رهگذر داشته باشند مادّه تاریخ سروده و او را روانه‌ی بهشت ساخته‌اند. (1)
آیا این کارها جز پستی خرد علت دیگری داشته است؟!.
پابرگی :
1ـ مولانا بهاءالدین جامی گفته :
سلطان تمور آنکه چرخ را دلخون کرد وز خون عدو روی زمین گلگون کرد
در هفده شعبان سوی علیین رفت فی‌الحال ز رضوان سر و پا بیرون کرد
آن هفتادهزار اسپهانی و ده‌هزار توسی و صدها هزار ایرانی دیگر که تیمور و کسانش کشتند و آن زنان و کودکان بیگناه همه «عدو» بوده‌اند.
مولانا علی بدرالدین هروی گفته :
میر اعظم تمورخان ز جهان رفت سوی بهشت و تخت بهشت
قبر او شد بهشت و تاریخش سر قبرش نموده است و بهشت
دیگری گفته :
شهنشاهی که مأوایش بهشت جاودان باشد وداع شهریاری کرد و تاریخش همان باشد
اگر بهشت مأوای تیمور باشد پس دوزخ مأوای چه کسانی خواهد بود؟! (پ)
.
🔸 1ـ3) خردها امروز سستی گرفته (تکه‌ی سه از سه)
یکی از بهترین نمونه‌ی بیخردی مورخان کار جوینی است که آنهمه خونخواریهای چنگیزخان و پسران او را که می‌سراید در کمتر جایی بسوگواری برمی‌خیزد. ولی چون بداستان کشته شدن رکن‌الدین پسر خوارزمشاه که جوان بی‌ارجی بیش نبوده می‌رسد ناگهان بنوحه‌سرایی برمی‌خیزد و با آن عبارتهای سنگین و نازیبای خود گله از روزگار می‌سراید. چاپلوسیهایی که این مرد از چنگیز و خاندان او کرده چون چاکرِ دربار آنان بوده بَرو می‌بخشیم. اما چاپلوسیهایش از سلطان‌محمد خوارزمشاه و پسران بی‌ارج و بهای او آیا جز پستی خرد علت دیگری داشته است؟!
مغول چون ببغداد دست یافتند بگفته‌ی مورخان آن زمان 1800000 آدمی کشتند. سعدی شاعر شیرین‌زبان ایران که در آن زمان بوده یادی که از آن داستان دلگداز در شعرهای فارسی خود دارد آنست که در هزلیات خود برای ادا کردن یک مطلب بسیار زشت و بیهوده‌ای آن کشتار را مثل می‌آورد.
ولی مُستَعصِم که بی‌ارجترین مردی بوده و در پستی او این بس که پسرش ابوبکر روز روشن بر محله‌ی کَرْخ تاخته و پس از کشتار و تاراج دختران شیعه را اسیر گرفت و پدرش که خلیفه‌ی زمان بود ایرادی بَرو نگرفت سعدی در کشته شدن چنین مردی آسمان را خون می‌گریاند. آیا چه منظوری این شاعر ایران داشته است؟! اگر مقصود دلسوزی است پس چرا دلش تنها بر مُستَعصِم سوخته است؟!
عمده سخن من درباره‌ی مردم آن زمانها و اندازه‌ی خرد آن مردم است. نزد هر خردمندی این بیگفتگو است که هر کسی را جز بگناه خود او نباید گرفت. برادر را نیز بگناه برادر نمی‌توان گرفت. می‌خواهم بدانم آیا مردم آن زمان این معنی را درمی‌یافته‌اند؟ اگر درمی‌یافته‌اند پس بکارهای تیمور و دیگران که بگناه یک تن دیهی را بلکه شهری را کشتار میکردند با چه دیده می‌نگریسته‌اند؟..
آنچه ما از نوشته‌های تاریخنگاران و از شعرهای شعرا و از دیگر کتابها بدست می‌آوریم مردم ایرادی بآن کارهای دلگداز ستمگران نداشته‌اند و از اینجاست که پس از آن زمانها کسانی هم از میان خود ایرانیان برخاسته و دست بآن کارها باز کرده‌اند چنانکه کشتارهای بیرحمانه‌ی شاه‌اسماعیل در هرات و دیگر شهرها و کشتارهای شاه‌عباس در گرجستان و کشتارهای آقامحمدخان قاجار در کرمان و گرجستان لکه‌های ننگی بر تاریخ ایران است.
پس چرا در قرنهای پیش از مغول نظیر این خونخواریها روی نمی‌داده؟.. آیا در آن زمان ستمگر درمیان مردم نبوده؟.
تیمور با آن پلیدی نه تنها در زمان خود و پسرانش ایرانیان ازو بد نمی‌گفته‌اند و او را یکی از بزرگان جهان شمرده از فزونی خرد و کاردانیش ستایشها می‌نموده‌اند پس از سپری شدن خاندانش نیز مردم جز ستایش درباره‌ی او نداشته‌اند و اینست که نام «تیمور» در ایران رواج یافته که شاید صدها تیمور نام امروز در این سرزمین باشد.
در مرگ او چندین شاعر ایرانی که هر یکی خود را پیشوای جهان می‌شمارده بی‌آنکه اجباری در کار باشد یا طمع مالی از این رهگذر داشته باشند مادّه تاریخ سروده و او را روانه‌ی بهشت ساخته‌اند. (1)
آیا این کارها جز پستی خرد علت دیگری داشته است؟!.
پابرگی :
1ـ مولانا بهاءالدین جامی گفته :
سلطان تمور آنکه چرخ را دلخون کرد وز خون عدو روی زمین گلگون کرد
در هفده شعبان سوی علیین رفت فی‌الحال ز رضوان سر و پا بیرون کرد
آن هفتادهزار اسپهانی و ده‌هزار توسی و صدها هزار ایرانی دیگر که تیمور و کسانش کشتند و آن زنان و کودکان بیگناه همه «عدو» بوده‌اند.
مولانا علی بدرالدین هروی گفته :
میر اعظم تمورخان ز جهان رفت سوی بهشت و تخت بهشت
قبر او شد بهشت و تاریخش سر قبرش نموده است و بهشت
دیگری گفته :
شهنشاهی که مأوایش بهشت جاودان باشد وداع شهریاری کرد و تاریخش همان باشد
اگر بهشت مأوای تیمور باشد پس دوزخ مأوای چه کسانی خواهد بود؟! (پ)
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هفتم : نیک و بد (1)
🔸 مردم چرا نیک نمی‌شوند؟!.. (تکه‌ی یک از یک)
تا چند سال پیش مردی نزد من آمدی و چون کارش پندآموزیست (واعظی) بارها از مردم گله کردی و چنین گفتی : «اینهمه رنج می‌کشم و آنچه گفتنی است می‌گویم ولی هیچ نتیجه‌ای نیست ، و من نمی‌دانم مردم چرا نیک نمی‌شوند؟!..».
من باو پاسخ نگفتمی. ولی در اینجا می‌خواهم سخن او را دنبال کنم : راستی را مردم چرا نیک نمی‌شوند؟!.. امروز هر که را بینیم از بدی بیزاری می‌نماید و همینکه بگفتگو می‌پردازد سر هر سخنی گله از آلودگی مردم می‌کند و این بآسانی توان پذیرفت که انبوه مردم نیکنهاد و آرزومند نیکی می‌باشند ، و از آنسوی هزاران کسان از راه پندآموزی ، و گفتارنویسی ، و کتاب‌نویسی ، و آموزگاری به نیک گردانیدن مردم می‌کوشند. بااینهمه مردم نیک نمی‌شوند و شما با هر کسی از آنان که به نیکی مردم می‌کوشند گفتگو کنید گله از بیهودگی تلاش خود می‌نمایند ، و این چیستانی شده که چرا کوششها بیهوده می‌گردد و چرا مردم نیک نمی‌شوند؟!.. در جهان هیچ کاری بی‌انگیزه نتواند بود ، و آیا انگیزه‌ی این کار چیست؟!.. آیا بهتر نیست که در این باره بجستجو پردازیم و این راز را بدست آوریم؟.. بیگمان بهتر است و ما اینک آن را دنبال می‌کنیم :
باید گفت دو چیز جلو نیکی مردم را گرفته : یکی اینکه نیک و بد جدا از هم نیست و راه نیکی روشن نمی‌باشد. دوم آنکه کسانی که آرزوی نیکی می‌نمایند و در این باره بکوششهایی برخاسته‌اند راستی‌را خواهان نیکی نمی‌باشند و بیشترشان آنچه میگویند دروغ است و خود را و دیگران را می‌فریبند. این دو چیز جلو نیکی مردم را گرفته است و برای آنکه سخن روشن گردد از هر یکی از آنها جداگانه بگفتگو می‌پردازیم :
.
🔸 مردم چرا نیک نمی‌شوند؟!.. (تکه‌ی یک از یک)
تا چند سال پیش مردی نزد من آمدی و چون کارش پندآموزیست (واعظی) بارها از مردم گله کردی و چنین گفتی : «اینهمه رنج می‌کشم و آنچه گفتنی است می‌گویم ولی هیچ نتیجه‌ای نیست ، و من نمی‌دانم مردم چرا نیک نمی‌شوند؟!..».
من باو پاسخ نگفتمی. ولی در اینجا می‌خواهم سخن او را دنبال کنم : راستی را مردم چرا نیک نمی‌شوند؟!.. امروز هر که را بینیم از بدی بیزاری می‌نماید و همینکه بگفتگو می‌پردازد سر هر سخنی گله از آلودگی مردم می‌کند و این بآسانی توان پذیرفت که انبوه مردم نیکنهاد و آرزومند نیکی می‌باشند ، و از آنسوی هزاران کسان از راه پندآموزی ، و گفتارنویسی ، و کتاب‌نویسی ، و آموزگاری به نیک گردانیدن مردم می‌کوشند. بااینهمه مردم نیک نمی‌شوند و شما با هر کسی از آنان که به نیکی مردم می‌کوشند گفتگو کنید گله از بیهودگی تلاش خود می‌نمایند ، و این چیستانی شده که چرا کوششها بیهوده می‌گردد و چرا مردم نیک نمی‌شوند؟!.. در جهان هیچ کاری بی‌انگیزه نتواند بود ، و آیا انگیزه‌ی این کار چیست؟!.. آیا بهتر نیست که در این باره بجستجو پردازیم و این راز را بدست آوریم؟.. بیگمان بهتر است و ما اینک آن را دنبال می‌کنیم :
باید گفت دو چیز جلو نیکی مردم را گرفته : یکی اینکه نیک و بد جدا از هم نیست و راه نیکی روشن نمی‌باشد. دوم آنکه کسانی که آرزوی نیکی می‌نمایند و در این باره بکوششهایی برخاسته‌اند راستی‌را خواهان نیکی نمی‌باشند و بیشترشان آنچه میگویند دروغ است و خود را و دیگران را می‌فریبند. این دو چیز جلو نیکی مردم را گرفته است و برای آنکه سخن روشن گردد از هر یکی از آنها جداگانه بگفتگو می‌پردازیم :
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش سوم : خرد ، دین ، سرفرازی)
🔸 2ـ3) همیشه نگران آینده باید بود (تکه‌ی یک از دو)
یکی از غفلتها که دامنگیر مردمان می‌شود آنست که سرگرم گذشته بوده پروای آینده کمتر می‌کنند. چنین غفلتی از هر توده دلیل نادانی و از سوی دیگر مایه‌ی تیره‌بختی است.
بدانسان که راهرو اگر روی به پشت گردانیده بخواهد راه بقهقرا پیماید ناگهان بگودال یا چاه درمی‌غلتد یک توده نیز در زندگانی اگر همیشه سرگرم گذشته باشند و پیاپی یاد گذشتگان را کرده بخود بالند و پروای آینده کمتر نمایند بیگمان سزای این غفلت را دریافته بگودال گرفتاری درمی‌غلتند.
فسوسا که امروز شرقیان دچار این غفلت می‌باشند. هر توده‌ای را می‌بینی خود را با گذشته دلشاد ساخته پروای آن را ندارد که آینده چه خواهد بود.
در ایران کسانی تا آن اندازه غفلت‌زده هستند که می‌پندارند دیگر مردانی همچون گذشتگان از این سرزمین نخواهند برخاست و اینست همه‌ی امید خود را بنگهداری نامهای گذشتگان بسته آنها را «حِرزِ اَمان» می‌انگارند.
این کار زیانهای بسیاری را دربر دارد. بدتر از همه آنکه در قرنهای گذشته ایران گرفتار و خوار بوده و ده قرن کمابیش بدترین حال را داشته و این سراسر زیانست که امروز که این کشور پا بساحل رستگاری گزارده باز هم چشم بگذشته دوخته هرگز نخواهد آن خواریها و زبونیها را از خود دور گرداند.
ایرانیان در قرن چهارم سرفراز و رستگار راه زندگی را می‌پیمودند ناگهان بلجنزاری افتادند و گام بگام حال بدتری پیدا کردند و در آن گرفتاری راهزنان و آدمکشان بلکه گرگان و درندگان بارها بر ایشان تاختند و در هر بار دسته‌های انبوهی را از پا انداختند. در این میان کم‌کم غیرتمندان نابود شدند و خواری و زبونی بر همه چیرگی یافت. فرومایگانی آنچه شایسته‌ی نام ایرانیگری نبود از خود بیرون دادند ، خردها سستی پذیرفت ، دلها پر از بیم و نومیدی گردید. بارها غیرتمندی پدید آمده بچاره کوشید لیکن رنج او بهدر رفت. تا خدا بر ایشان بخشوده از آن لجنزار بکنارشان رسانید.
کنون زهی نادانی که این توده قدر رهایی را نشناسد و راه رستگاری پیش نگیرد. بلکه در دم لجنزار ایستاده و روی بدانسوی گردانیده همه یاد آن زمانها کند و همیشه داستان آن زشتیها و نارواییها بازراند.
کسانی تا در تاریخ بکاوش نپردازند و قرن چهارم هجری را با زمان قاجاریان باهم نسنجند این گفته‌ها را درست درنخواهند یافت.
در این ده قرن ایران همه گرفتار بود و همه روی به پستی و سستی داشت. اگر از همه چیز چشم بپوشیم از سستی خردها چشم نخواهیم پوشید. در این دوره نیک و بد را بهم درآمیخته کمتر فرقی میانه‌ی آنها می‌گزاردند ، ستم را با داد به یک رشته کشیده جدا از هم نمی‌ساختند.
ما اگر داستانها از آن زمان برانیم کتاب جداگانه‌ای می‌باید. در اینجا به یک داستانی بسنده می‌نمایم تا خوانندگان بدانند که سستی خردها در آن هنگام تا چه اندازه بوده است :
سلطان‌محمد سلجوقی در تاریخ معروفست. این مرد پس از کشاکشها با برادر خود که درمیانه ایرانیان بینوا پایمال می‌شدند و روستاها و کشتزارها ویرانه می‌گردید پادشاهی یافت و پس از سالها مرگش فرارسیده به بستر بیماری افتاد. در آن هنگام کسانی چنینش گفتند : این بیماری از جادوگری‌ایست که زن شما کرده. محمد از شنیدن این بیدرنگ و بی‌بازپرس دستور داد زن را گرفته میل بچشمهایش کشیدند و سپس در خانه‌ی تنگ و تاریکی بندش نمودند. باین هم بسنده ننموده دسته‌ای را از نوکران و کنیزان او را بیگناه نابود ساختند. باین هم بسنده ننموده زن کور بیچاره را رَسَن بگردن انداخته خفه نمودند. در آن هنگام که این بیگناه با دست دُژخیمان نابود کرده می‌شد محمد نیز دم واپسین را زده روی از جهان برمی‌تافت.
اگر همین داستان را بسنجیم چندین بیخردی و نامردمی از آن پیداست : چرا بایستی ندانند جادوگری پنداری بیش نیست و هرگز نمی‌توان با دست جادو کسی را بیمار گردانید و یا به بهبودی آورد؟! چرا بایستی ندانند که هر کس دشمنان و بدخواهانی دارد پس نباید بگفته‌ی این و آن زن بینوایی را گناهکار گرفته از چشم بی‌بهره نمود و سپس در تنگنای زندان انداخت؟! چرا بایستی ندانند که اگر زنی گناه نموده نباید کنیزان و نوکران او را نابود ساخت؟! آیا چنین نادانیها و نامردمیها در دو قرن پیش از آن در ایران روی می‌توانستی داد؟! شگفتی در آنجاست که چنین نامردمی که روی داده مردم آن را ننکوهیده‌اند و زبان ببدگویی و نفرین باز نکرده‌اند. شما در هیچ تاریخی نخواهید دید که این داستان دلگداز را یاد نموده و آن را بر سلطان‌محمد گناه بشمارد بلکه در همه جا ستایش او را خواهید خواند.
تاریخنگاری که این داستان ننگین را در تاریخ خود یاد کرده (1) پیاپیِ آن ، ستایشها از سلطان‌محمد می‌راند و «استواری دین» و «فزونی داد» او را یاد کرده «یگانه‌مرد درست سلجوقیان» نام می‌دهد. افسوس! صد افسوس!
👇
🔸 2ـ3) همیشه نگران آینده باید بود (تکه‌ی یک از دو)
یکی از غفلتها که دامنگیر مردمان می‌شود آنست که سرگرم گذشته بوده پروای آینده کمتر می‌کنند. چنین غفلتی از هر توده دلیل نادانی و از سوی دیگر مایه‌ی تیره‌بختی است.
بدانسان که راهرو اگر روی به پشت گردانیده بخواهد راه بقهقرا پیماید ناگهان بگودال یا چاه درمی‌غلتد یک توده نیز در زندگانی اگر همیشه سرگرم گذشته باشند و پیاپی یاد گذشتگان را کرده بخود بالند و پروای آینده کمتر نمایند بیگمان سزای این غفلت را دریافته بگودال گرفتاری درمی‌غلتند.
فسوسا که امروز شرقیان دچار این غفلت می‌باشند. هر توده‌ای را می‌بینی خود را با گذشته دلشاد ساخته پروای آن را ندارد که آینده چه خواهد بود.
در ایران کسانی تا آن اندازه غفلت‌زده هستند که می‌پندارند دیگر مردانی همچون گذشتگان از این سرزمین نخواهند برخاست و اینست همه‌ی امید خود را بنگهداری نامهای گذشتگان بسته آنها را «حِرزِ اَمان» می‌انگارند.
این کار زیانهای بسیاری را دربر دارد. بدتر از همه آنکه در قرنهای گذشته ایران گرفتار و خوار بوده و ده قرن کمابیش بدترین حال را داشته و این سراسر زیانست که امروز که این کشور پا بساحل رستگاری گزارده باز هم چشم بگذشته دوخته هرگز نخواهد آن خواریها و زبونیها را از خود دور گرداند.
ایرانیان در قرن چهارم سرفراز و رستگار راه زندگی را می‌پیمودند ناگهان بلجنزاری افتادند و گام بگام حال بدتری پیدا کردند و در آن گرفتاری راهزنان و آدمکشان بلکه گرگان و درندگان بارها بر ایشان تاختند و در هر بار دسته‌های انبوهی را از پا انداختند. در این میان کم‌کم غیرتمندان نابود شدند و خواری و زبونی بر همه چیرگی یافت. فرومایگانی آنچه شایسته‌ی نام ایرانیگری نبود از خود بیرون دادند ، خردها سستی پذیرفت ، دلها پر از بیم و نومیدی گردید. بارها غیرتمندی پدید آمده بچاره کوشید لیکن رنج او بهدر رفت. تا خدا بر ایشان بخشوده از آن لجنزار بکنارشان رسانید.
کنون زهی نادانی که این توده قدر رهایی را نشناسد و راه رستگاری پیش نگیرد. بلکه در دم لجنزار ایستاده و روی بدانسوی گردانیده همه یاد آن زمانها کند و همیشه داستان آن زشتیها و نارواییها بازراند.
کسانی تا در تاریخ بکاوش نپردازند و قرن چهارم هجری را با زمان قاجاریان باهم نسنجند این گفته‌ها را درست درنخواهند یافت.
در این ده قرن ایران همه گرفتار بود و همه روی به پستی و سستی داشت. اگر از همه چیز چشم بپوشیم از سستی خردها چشم نخواهیم پوشید. در این دوره نیک و بد را بهم درآمیخته کمتر فرقی میانه‌ی آنها می‌گزاردند ، ستم را با داد به یک رشته کشیده جدا از هم نمی‌ساختند.
ما اگر داستانها از آن زمان برانیم کتاب جداگانه‌ای می‌باید. در اینجا به یک داستانی بسنده می‌نمایم تا خوانندگان بدانند که سستی خردها در آن هنگام تا چه اندازه بوده است :
سلطان‌محمد سلجوقی در تاریخ معروفست. این مرد پس از کشاکشها با برادر خود که درمیانه ایرانیان بینوا پایمال می‌شدند و روستاها و کشتزارها ویرانه می‌گردید پادشاهی یافت و پس از سالها مرگش فرارسیده به بستر بیماری افتاد. در آن هنگام کسانی چنینش گفتند : این بیماری از جادوگری‌ایست که زن شما کرده. محمد از شنیدن این بیدرنگ و بی‌بازپرس دستور داد زن را گرفته میل بچشمهایش کشیدند و سپس در خانه‌ی تنگ و تاریکی بندش نمودند. باین هم بسنده ننموده دسته‌ای را از نوکران و کنیزان او را بیگناه نابود ساختند. باین هم بسنده ننموده زن کور بیچاره را رَسَن بگردن انداخته خفه نمودند. در آن هنگام که این بیگناه با دست دُژخیمان نابود کرده می‌شد محمد نیز دم واپسین را زده روی از جهان برمی‌تافت.
اگر همین داستان را بسنجیم چندین بیخردی و نامردمی از آن پیداست : چرا بایستی ندانند جادوگری پنداری بیش نیست و هرگز نمی‌توان با دست جادو کسی را بیمار گردانید و یا به بهبودی آورد؟! چرا بایستی ندانند که هر کس دشمنان و بدخواهانی دارد پس نباید بگفته‌ی این و آن زن بینوایی را گناهکار گرفته از چشم بی‌بهره نمود و سپس در تنگنای زندان انداخت؟! چرا بایستی ندانند که اگر زنی گناه نموده نباید کنیزان و نوکران او را نابود ساخت؟! آیا چنین نادانیها و نامردمیها در دو قرن پیش از آن در ایران روی می‌توانستی داد؟! شگفتی در آنجاست که چنین نامردمی که روی داده مردم آن را ننکوهیده‌اند و زبان ببدگویی و نفرین باز نکرده‌اند. شما در هیچ تاریخی نخواهید دید که این داستان دلگداز را یاد نموده و آن را بر سلطان‌محمد گناه بشمارد بلکه در همه جا ستایش او را خواهید خواند.
تاریخنگاری که این داستان ننگین را در تاریخ خود یاد کرده (1) پیاپیِ آن ، ستایشها از سلطان‌محمد می‌راند و «استواری دین» و «فزونی داد» او را یاد کرده «یگانه‌مرد درست سلجوقیان» نام می‌دهد. افسوس! صد افسوس!
👇
به تهمت جادوگری میل بچشم همسر خود کشیدن ، با آنحال او را به تنگنای زندان سپردن ، پس از چندی ریسمان بگردنش انداختن ، کنیزان و چاکران او را بیگناه کشتار نمودن ، پس از همه‌ی اینها دیندار و دادگر بودن!
آیا ما بیهوده می‌گوییم : خردها سست بوده؟! آیا کسانی که ستم بآن ننگینی را درنیافته کننده‌ی آن را دادگر و دیندار می‌شماردند خرد درستی داشته‌اند؟!
در جهان همه‌ی کوششها برآنست که یک توده بد را بد دانسته از آن بیزاری جویند و نیک را نیک شناخته بسوی آن بگرایند و این خود باعث آنست که بدی در آن توده کمتر گردد و توانا و ناتوان همه ایمن و آسوده زیست کنند و از خرسندی بهره‌ی شایان بردارند.
گروهی که ستمگران را بدینداری و دادگری ستایند ، کشندگان خود را فرستاده‌ی خدا انگارند ، چنگیزها و هلاکوها و تیمورها را بر صدر تاریخ نشانند ، بجای نفرین بر آن نامردان کتابها در ستایش و آفرین بپردازند ، چنین گروهی با دست خود تیشه بریشه‌ی خود فرود آورده‌اند ، چنین گروهی خویش را آماجگاه هر گونه بدبختی و تیره‌روزی گردانیده‌اند.
پابرگی :
1ـ الامام عمادالدین محمدبن‌حامد الاصفهانی (مهنامه‌ی پیمان)
.
آیا ما بیهوده می‌گوییم : خردها سست بوده؟! آیا کسانی که ستم بآن ننگینی را درنیافته کننده‌ی آن را دادگر و دیندار می‌شماردند خرد درستی داشته‌اند؟!
در جهان همه‌ی کوششها برآنست که یک توده بد را بد دانسته از آن بیزاری جویند و نیک را نیک شناخته بسوی آن بگرایند و این خود باعث آنست که بدی در آن توده کمتر گردد و توانا و ناتوان همه ایمن و آسوده زیست کنند و از خرسندی بهره‌ی شایان بردارند.
گروهی که ستمگران را بدینداری و دادگری ستایند ، کشندگان خود را فرستاده‌ی خدا انگارند ، چنگیزها و هلاکوها و تیمورها را بر صدر تاریخ نشانند ، بجای نفرین بر آن نامردان کتابها در ستایش و آفرین بپردازند ، چنین گروهی با دست خود تیشه بریشه‌ی خود فرود آورده‌اند ، چنین گروهی خویش را آماجگاه هر گونه بدبختی و تیره‌روزی گردانیده‌اند.
پابرگی :
1ـ الامام عمادالدین محمدبن‌حامد الاصفهانی (مهنامه‌ی پیمان)
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هفتم : نیک و بد (1)
🔸 مردم چگونه نیک شوند؟!.. (تکه‌ی یک از سه)
گفتیم نیکیها از بدیها جدا نیست و راه نیکی روشن نمی‌باشد. بیگمان بسیاری این را نخواهند پذیرفت و بایراد خواهند برخاست و ما اینک آن را روشن می‌گردانیم : چنین گیرید صد تن یا هزار تن از مردم جدا شده و باهم پیمان نهاده‌اند که نیک گردند و از بدیها دوری جویند ولی می‌خواهند نیکیها را از بدیها بازشناسند و در جستجوی کسانیند که اینها را بایشان یاد دهند ، آیا کسانی که به پندآموزی و راهنمایی مردم برخاسته‌اند توانند یکزبان نیکیها و بدیها را برای ایشان بشمارند؟.. ما نیک می‌دانیم که نتوانند ، و نیز نیک می‌دانیم که نیک و بد را بنیادی درمیان نیست و هر دسته چیزهای دیگری را نیک یا بد می‌شمارند و هر دسته‌ای دشمنی با گفته‌های دیگران می‌نمایند.
آن صد تن یا هزار تن نزد هر کسی روند و نیکیها را پرسند پاسخ دیگری شنوند. آن یکی گوید : نماز خوانید و روزه گیرید و زکات دهید و بزیارت روید و فلان دعا را ازبر کنید و بفلان مجتهد تقلید نمایید. این یکی گوید : ورزش کنید و روزانه تن با آب سرد شویید و له میزرابل (1) بخوانید و پا از سینما نکشید و پیس[=نمایشنامه] نویسید و به رُمان پردازید. سومی گوید : به تهذیب نفس کوشید و مثنوی بخوانید و بفلان ذکر پردازید و سر بفلان قطب سپارید. چهارمی گوید : در فلان محفل عضو باشید و فلان لوح را ازبر کنید و پول برای ولی امر فرستید. پنجمی گوید : زیرک باشید و پول اندوزید و پروای هیچ چیز و هیچ کس نکنید و جز دربند خوشی خویش نباشید و زندگانی را نبرد دانسته جز آرزوی چیرگی نکنید.
بدینسان هر کس نیکی را چیزهای دیگری وانماید و اگر نزد این یکی سخن آن یکی را بازگویند برآشوبد. مثلاً آن کسی که میگوید : «نماز خوانید و روزه گیرید ...» اگر پرسند آیا گاهی هم به ورزش پردازیم؟.. برآشوبد و دورشان راند و همچنان آن دیگران. با اینحال چگونه مردم نیک شوند و آیا سخن کدام دسته را پذیرند؟!..
کسانی خواهند گفت : همه‌ی نیکیها که این حال را ندارد. کسی که آرزومند نیکیست به راست گفتن و درست کار کردن و دست بینوایان گرفتن و با مردم مهربانی نمودن و اینگونه چیزها پردازد. درباره‌ی اینها که کسی را سخنی نیست. می‌گوییم : راست است اینها نیکیست. ولی نیکی تنها اینها نیست و زندگی تنها با اینها پیش نمی‌رود و بسیار کارهای دیگر هست که باید نیک یا بد بودن آنها روشن گردد. اینکه می‌گویید : درباره‌ی اینها کس را سخن نیست نه درست است. چنانکه گفتم امروز هزاران کسان آنها را نیک نمی‌دانند. زیرا چون زندگی را نبرد می‌شمارند بر اینند که باید بکوشند و از دیگران جلوتر افتند و راستی و درستی و نیکی بمردم و اینگونه چیزها را جز نشان ناتوانی نمی‌شمارند و چنانکه بارها گفته‌ایم همان کسانی که با گفتن یا بنوشتن بمردم پند می‌آموزند و آنان را براستی و درستی و نیکوکاری وامی‌دارند اگر دلهاشان بشکافید خودشان باین چیزها ارزشی نمی‌پندارند و آنها را جز مایه‌ی پس ماندن نمی‌شمارند و همینکه باهم بگفتگویی پردازند راز خود را بیرون ریزند و آشکاره چنین گویند : «باید زیرک بود و سرِ خود نگه داشت راستی و درستی کدامست؟!..» از سالهاست این سخنان در ایران رواج یافته و چون کسی بپاسخ برنخاسته در دلها جای گزیده و امروز این بدآموزیها نیرومندتر از هر پندی می‌باشد و دسته‌ی انبوهی از درون دل باینها گراییده‌اند و اینها را راستی می‌پندارند.
اگر می‌خواهید بدانید چگونه بنیاد نیک و بد برافتاده در نشستها گوش بگفته‌های مردم دهید و تماشا کنید که چگونه هر کسی به نیک و بد بدلخواه خود معنی می‌دهد و هر گروهی از بدیهای دیگران می‌نالند.
پابرگی :
1ـ له میزرابل نوشته‌ی هوگو سپس با نام «بینوایان» شناخته گردیده. ـ ویراینده
.
🔸 مردم چگونه نیک شوند؟!.. (تکه‌ی یک از سه)
گفتیم نیکیها از بدیها جدا نیست و راه نیکی روشن نمی‌باشد. بیگمان بسیاری این را نخواهند پذیرفت و بایراد خواهند برخاست و ما اینک آن را روشن می‌گردانیم : چنین گیرید صد تن یا هزار تن از مردم جدا شده و باهم پیمان نهاده‌اند که نیک گردند و از بدیها دوری جویند ولی می‌خواهند نیکیها را از بدیها بازشناسند و در جستجوی کسانیند که اینها را بایشان یاد دهند ، آیا کسانی که به پندآموزی و راهنمایی مردم برخاسته‌اند توانند یکزبان نیکیها و بدیها را برای ایشان بشمارند؟.. ما نیک می‌دانیم که نتوانند ، و نیز نیک می‌دانیم که نیک و بد را بنیادی درمیان نیست و هر دسته چیزهای دیگری را نیک یا بد می‌شمارند و هر دسته‌ای دشمنی با گفته‌های دیگران می‌نمایند.
آن صد تن یا هزار تن نزد هر کسی روند و نیکیها را پرسند پاسخ دیگری شنوند. آن یکی گوید : نماز خوانید و روزه گیرید و زکات دهید و بزیارت روید و فلان دعا را ازبر کنید و بفلان مجتهد تقلید نمایید. این یکی گوید : ورزش کنید و روزانه تن با آب سرد شویید و له میزرابل (1) بخوانید و پا از سینما نکشید و پیس[=نمایشنامه] نویسید و به رُمان پردازید. سومی گوید : به تهذیب نفس کوشید و مثنوی بخوانید و بفلان ذکر پردازید و سر بفلان قطب سپارید. چهارمی گوید : در فلان محفل عضو باشید و فلان لوح را ازبر کنید و پول برای ولی امر فرستید. پنجمی گوید : زیرک باشید و پول اندوزید و پروای هیچ چیز و هیچ کس نکنید و جز دربند خوشی خویش نباشید و زندگانی را نبرد دانسته جز آرزوی چیرگی نکنید.
بدینسان هر کس نیکی را چیزهای دیگری وانماید و اگر نزد این یکی سخن آن یکی را بازگویند برآشوبد. مثلاً آن کسی که میگوید : «نماز خوانید و روزه گیرید ...» اگر پرسند آیا گاهی هم به ورزش پردازیم؟.. برآشوبد و دورشان راند و همچنان آن دیگران. با اینحال چگونه مردم نیک شوند و آیا سخن کدام دسته را پذیرند؟!..
کسانی خواهند گفت : همه‌ی نیکیها که این حال را ندارد. کسی که آرزومند نیکیست به راست گفتن و درست کار کردن و دست بینوایان گرفتن و با مردم مهربانی نمودن و اینگونه چیزها پردازد. درباره‌ی اینها که کسی را سخنی نیست. می‌گوییم : راست است اینها نیکیست. ولی نیکی تنها اینها نیست و زندگی تنها با اینها پیش نمی‌رود و بسیار کارهای دیگر هست که باید نیک یا بد بودن آنها روشن گردد. اینکه می‌گویید : درباره‌ی اینها کس را سخن نیست نه درست است. چنانکه گفتم امروز هزاران کسان آنها را نیک نمی‌دانند. زیرا چون زندگی را نبرد می‌شمارند بر اینند که باید بکوشند و از دیگران جلوتر افتند و راستی و درستی و نیکی بمردم و اینگونه چیزها را جز نشان ناتوانی نمی‌شمارند و چنانکه بارها گفته‌ایم همان کسانی که با گفتن یا بنوشتن بمردم پند می‌آموزند و آنان را براستی و درستی و نیکوکاری وامی‌دارند اگر دلهاشان بشکافید خودشان باین چیزها ارزشی نمی‌پندارند و آنها را جز مایه‌ی پس ماندن نمی‌شمارند و همینکه باهم بگفتگویی پردازند راز خود را بیرون ریزند و آشکاره چنین گویند : «باید زیرک بود و سرِ خود نگه داشت راستی و درستی کدامست؟!..» از سالهاست این سخنان در ایران رواج یافته و چون کسی بپاسخ برنخاسته در دلها جای گزیده و امروز این بدآموزیها نیرومندتر از هر پندی می‌باشد و دسته‌ی انبوهی از درون دل باینها گراییده‌اند و اینها را راستی می‌پندارند.
اگر می‌خواهید بدانید چگونه بنیاد نیک و بد برافتاده در نشستها گوش بگفته‌های مردم دهید و تماشا کنید که چگونه هر کسی به نیک و بد بدلخواه خود معنی می‌دهد و هر گروهی از بدیهای دیگران می‌نالند.
پابرگی :
1ـ له میزرابل نوشته‌ی هوگو سپس با نام «بینوایان» شناخته گردیده. ـ ویراینده
.
✴️ کوشاد تلگرام :
کانال بینش سخن زیر را از کسروی آورده و شرحی در آن باره نوشته که چون ارجدارست به نویسنده سپاس می‌گزاریم ودر اینجا می‌آوریم.
«این چه چیز است که کسانی بگویند : ما اگرچه در برابر فلان بیگانگان شکست خوردیم و زبون گردیدیم و صدها هزار جوانان و مردان خود را بکشتن دادیم ، و صدها هزار دختران و زنان باسارت فرستادیم ، و سالیان دراز توسری‌خور بودیم ، ولی خوشبختانه تمدنمان از میان نرفت و همان بیگانگان کم‌کم از ما گردیدند و عادتهای ما را پذیرفتند؟!.. این چه نازیدن است؟!.. این چه بخود بالیدن است؟!..»
کانال بینش :
کسروی کاملا درست میگوید . این چه معنی دارد که ملتی ، در نهایت بیغیرتی و پست نهادی دروازه های وطنش (خانه اش) را به روی دشمن متجاوز باز کند تا بیاید و هر جنایتی که خواست انجام بدهد ، بعد دل خود را خوش کند به اینکه متجاوزین را مثل خودمان کردیم ؟ این سخن را بسیاری از باصطلاح "فضلا" گفته و هنوز میگویند ، و جز پرده کشی بر ذلت و خوارى این ملت ثمری ندارد .
بعلاوه ، این سخن ، بشهادت تاریخ ، کاملا غلط است . آشوریان به دولت جنوبی ایران ، حکومت عیلامی ، حمله بردند و طوری کشتار و ویرانی براه انداختند که دولت عیلام دیگر هرگز احیاء نشد . آیا ایرانیها آشوریان را مثل خودشان کردند؟
اسکندر ملعون با سپاه مقدونی و یونانیش دمار از روزگار ایران درآورد . چه شد ؟ آیا یونانیان مثل ایرانیان شدند ؟ نه تنها آنان ایرانی نشدند ، بلکه ایرانیان (بویژه اشراف و بسیاری از شاهان) به عشق و علاقه ی خود به یونان افتخار میکردند .
اعراب به ایران حمله کردند و از هیج جنایتی در حق این مردم کوتاهی نکردند ، نتیجه اش چه بود ؟ آیا عربها ایرانی شدند ؟ خیر . ایرانیان جنبه های مختلف فرهنگ عربی را پذیرفتند (فقط زبان خود را حفظ کردند ، آن هم عمدتا به لطف وجود فردوسی بزرگ بود --البته در همین زبان هم رخنه و نفوذ عربی کاملا پیداست) .
در مورد مغولان و تاتارها این گفته صحیح است --منهای روحیه ی توکل و تسلیم و صبر و رضای همیشگی ایرانیان که از تعالیم دینی و صوفیانه زاده شده و ذهنیت مردمان را تسخیر کرده بودند (و اینها همه تعابیری هستند برای توجیه بیغیرتی و زبونی و روحیه ی بردگی ، یا پذیرش برده بودن) . فعلا از این مقوله میگذریم .
در قرن اخیر ، غربیان ایران را مورد هجوم نظامی (دو بار در دو جنگ جهانی ایران را اشغال نظامی کردند) و هجوم سیاسی (مداخله های بیشمار در امور داخلی ایران ؛ دو نمونه اش : کودتای ۲۸ مرداد و روی کار آوردن دولت مطلوب خود ؛ بیرون راندن محمدرضا شاه از مملکت و باز کردن راه برای قدرت گرفتن ملایان در انقلاب ۵۷) و هجوم اقتصادی و هجوم فرهنگی قرار دادند . نتیجه اش ؟ آیا غربیها ایرانی شدند ؟ واقعیت این است که برعکس است و ایرانیها غربی شدند .
دلداری آن "فضلا" فقط عوام فریبی است . ذلت و خواری و بردگی توجیه ندارد . باید از تکرار چنان رویدادهائی جلوگیری کرد . والسلام .
.
کانال بینش سخن زیر را از کسروی آورده و شرحی در آن باره نوشته که چون ارجدارست به نویسنده سپاس می‌گزاریم ودر اینجا می‌آوریم.
«این چه چیز است که کسانی بگویند : ما اگرچه در برابر فلان بیگانگان شکست خوردیم و زبون گردیدیم و صدها هزار جوانان و مردان خود را بکشتن دادیم ، و صدها هزار دختران و زنان باسارت فرستادیم ، و سالیان دراز توسری‌خور بودیم ، ولی خوشبختانه تمدنمان از میان نرفت و همان بیگانگان کم‌کم از ما گردیدند و عادتهای ما را پذیرفتند؟!.. این چه نازیدن است؟!.. این چه بخود بالیدن است؟!..»
کانال بینش :
کسروی کاملا درست میگوید . این چه معنی دارد که ملتی ، در نهایت بیغیرتی و پست نهادی دروازه های وطنش (خانه اش) را به روی دشمن متجاوز باز کند تا بیاید و هر جنایتی که خواست انجام بدهد ، بعد دل خود را خوش کند به اینکه متجاوزین را مثل خودمان کردیم ؟ این سخن را بسیاری از باصطلاح "فضلا" گفته و هنوز میگویند ، و جز پرده کشی بر ذلت و خوارى این ملت ثمری ندارد .
بعلاوه ، این سخن ، بشهادت تاریخ ، کاملا غلط است . آشوریان به دولت جنوبی ایران ، حکومت عیلامی ، حمله بردند و طوری کشتار و ویرانی براه انداختند که دولت عیلام دیگر هرگز احیاء نشد . آیا ایرانیها آشوریان را مثل خودشان کردند؟
اسکندر ملعون با سپاه مقدونی و یونانیش دمار از روزگار ایران درآورد . چه شد ؟ آیا یونانیان مثل ایرانیان شدند ؟ نه تنها آنان ایرانی نشدند ، بلکه ایرانیان (بویژه اشراف و بسیاری از شاهان) به عشق و علاقه ی خود به یونان افتخار میکردند .
اعراب به ایران حمله کردند و از هیج جنایتی در حق این مردم کوتاهی نکردند ، نتیجه اش چه بود ؟ آیا عربها ایرانی شدند ؟ خیر . ایرانیان جنبه های مختلف فرهنگ عربی را پذیرفتند (فقط زبان خود را حفظ کردند ، آن هم عمدتا به لطف وجود فردوسی بزرگ بود --البته در همین زبان هم رخنه و نفوذ عربی کاملا پیداست) .
در مورد مغولان و تاتارها این گفته صحیح است --منهای روحیه ی توکل و تسلیم و صبر و رضای همیشگی ایرانیان که از تعالیم دینی و صوفیانه زاده شده و ذهنیت مردمان را تسخیر کرده بودند (و اینها همه تعابیری هستند برای توجیه بیغیرتی و زبونی و روحیه ی بردگی ، یا پذیرش برده بودن) . فعلا از این مقوله میگذریم .
در قرن اخیر ، غربیان ایران را مورد هجوم نظامی (دو بار در دو جنگ جهانی ایران را اشغال نظامی کردند) و هجوم سیاسی (مداخله های بیشمار در امور داخلی ایران ؛ دو نمونه اش : کودتای ۲۸ مرداد و روی کار آوردن دولت مطلوب خود ؛ بیرون راندن محمدرضا شاه از مملکت و باز کردن راه برای قدرت گرفتن ملایان در انقلاب ۵۷) و هجوم اقتصادی و هجوم فرهنگی قرار دادند . نتیجه اش ؟ آیا غربیها ایرانی شدند ؟ واقعیت این است که برعکس است و ایرانیها غربی شدند .
دلداری آن "فضلا" فقط عوام فریبی است . ذلت و خواری و بردگی توجیه ندارد . باید از تکرار چنان رویدادهائی جلوگیری کرد . والسلام .
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش سوم : خرد ، دین ، سرفرازی)
🔸 2ـ3) همیشه نگران آینده باید بود (تکه‌ی دو از دو)
نکوهش نمی‌خواهیم. کسانی که قرنها پیش از این مرده و رفته‌اند چه جای نکوهش بر ایشانست؟. سستی و زبونی آنان را نشان می‌دهم. پستی خردها را می‌رسانم. می‌گویم : چنان کسانی گفته‌ها و نگاشته‌های ایشان نیز سراپا خواری و زبونیست و امروز باید از آنها دوری گزید. باید همه را دور انداخت.
می‌گویم : ای ایرانیان از آن قرنهای زبونی چشم بپوشید. در این دوره‌ی آزادی خود را آلوده‌ی خواریها و زبونیهای گذشتگان نگردانید!
در این زمینه سخن فراوانست و من نمی‌خواهم همه‌ی گفتگو را در یکجا برانم. در آن قرنها نه تنها ایران گرفتار بیگانگان و ایرانیان دچار خواری و زبونی بوده‌اند ، از سستی خردها هر کیش ناسزایی در اینجا رواج گرفته و هر زمان بدآموزیهای دیگری پدید آمده و چون راهنمایی درمیان نبوده و کسی جلوگیری نمی‌کرده این نارواییها میانه‌ی مردم پراکنده شده و همه باهم درآمیخته. سخن روشنتر بگویم : در ایران در آن قرنها مسلمانی ، باطنیگری ، صوفیگری ، شیعیگری ، خراباتیگری ، علی‌اللهیگری ، فلسفه‌ی یونانی ، فلسفه‌ی هندی ؛ همه بهم درآمیخته و نیک و بد و راست و دروغ درهم گردیده و اینست که آخرین تیشه را بر ریشه‌ی هوش و دانش ایرانیان فرود آورده.
کنون هم اگر ما چاره ننماییم از این نادانیها صد زیان خواهد برخاست. از اینجاست که می‌گوییم ایرانیان باید دیواری میانه‌ی گذشته و آینده پدید آورند و زندگانی نوین آغاز کنند. زندگانی‌ای که بنیاد آن خردمندی و غیرتمندی باشد.
باید از این پس نام ایران را گرامی شمرد بلکه گرامیترین نامش گرفت. باید دشمنان تاریخی را همیشه با نفرین یاد کرد و آن فرومایگان نادان را که چاپلوسیها از آن دشمنان نموده یا ستایشها نگاشته‌اند شایسته‌ی نام ایرانی نشناخت آنان را نیز همیشه با نفرین یاد نمود.
کسانی تا دشمنان گذشته را بنفرین یاد نکنند از دشمنان آینده ایمن نخواهند بود. توده‌ای تا از گمراهیهای پیشینیان بیزاری نجویند براه رستگاری نخواهند افتاد.
ایرانیان اگر بازمانده‌های قرنهای زبونی را پایمال نسازند از زبونی ایمن نخواهند گردید! کسانی که در دور مغول برخاسته‌اند و در برابر آن خونخواریها همه خرسندی نموده‌اند باید بازمانده‌های شوم آنان را پایمال ساخت! آنان که در زمان تیمور زیسته و بر آن پلیدیها خرده نگرفته‌اند باید نشان از ایشان بازنگزاشت.
آن کسانی که آن بدبختیها را با دیده دیده و یا از نزدیک شنیده‌اند و خون آنان بجوش نیامده از خرد و مردمی دور بوده‌اند و هر آنچه گفته و نگاشته‌اند و هر کیش یا فلسفه‌ای از خود بیادگار گزارده‌اند در این دوره‌ی فیروزی باید همه را از میان برداشت.
ما را از گذشته دو چیز بس : غیرت ایرانیگری ، دین مسلمانی! (1) از این گذشته هرچه هست باید زیر پا انداخت.
آن غیرت ایرانیگری که درفش هخامنشیان را تا آنسوی رود دانوب کشانید. آن غیرتی که در برابر آرزوی جهانگیری رومیان سدهای آهنین پدید آورد. آن غیرتی که در برابر عرب خونین‌ترین میدانها را برپا ساخت و تنها با نیروی خدایی اسلام بود که برابری نتوانست. آن غیرتی که دستگاه شوم بنی‌امیه را درچید. آن غیرتی که یعقوب لیث و جلال‌الدین خوارزمشاه و شمس‌الدین خطیب و شاه‌منصور پدید آورد. آن غیرتی که شاه‌عباس و نادر را برانگیخت. آن غیرتی که امروز این دوره‌ی آزادی و فیروزی را بروی ما گشاده.
از دین اسلام نیز جز سرچشمه‌ی آن را نمی‌خواهیم و هرگز به پندارهای دیگران و کشمکشهای بیجای این و آن نخواهیم پرداخت. (2)
اینست توشه‌هایی که باید برای راه آینده برداشت.
👇
🔸 2ـ3) همیشه نگران آینده باید بود (تکه‌ی دو از دو)
نکوهش نمی‌خواهیم. کسانی که قرنها پیش از این مرده و رفته‌اند چه جای نکوهش بر ایشانست؟. سستی و زبونی آنان را نشان می‌دهم. پستی خردها را می‌رسانم. می‌گویم : چنان کسانی گفته‌ها و نگاشته‌های ایشان نیز سراپا خواری و زبونیست و امروز باید از آنها دوری گزید. باید همه را دور انداخت.
می‌گویم : ای ایرانیان از آن قرنهای زبونی چشم بپوشید. در این دوره‌ی آزادی خود را آلوده‌ی خواریها و زبونیهای گذشتگان نگردانید!
در این زمینه سخن فراوانست و من نمی‌خواهم همه‌ی گفتگو را در یکجا برانم. در آن قرنها نه تنها ایران گرفتار بیگانگان و ایرانیان دچار خواری و زبونی بوده‌اند ، از سستی خردها هر کیش ناسزایی در اینجا رواج گرفته و هر زمان بدآموزیهای دیگری پدید آمده و چون راهنمایی درمیان نبوده و کسی جلوگیری نمی‌کرده این نارواییها میانه‌ی مردم پراکنده شده و همه باهم درآمیخته. سخن روشنتر بگویم : در ایران در آن قرنها مسلمانی ، باطنیگری ، صوفیگری ، شیعیگری ، خراباتیگری ، علی‌اللهیگری ، فلسفه‌ی یونانی ، فلسفه‌ی هندی ؛ همه بهم درآمیخته و نیک و بد و راست و دروغ درهم گردیده و اینست که آخرین تیشه را بر ریشه‌ی هوش و دانش ایرانیان فرود آورده.
کنون هم اگر ما چاره ننماییم از این نادانیها صد زیان خواهد برخاست. از اینجاست که می‌گوییم ایرانیان باید دیواری میانه‌ی گذشته و آینده پدید آورند و زندگانی نوین آغاز کنند. زندگانی‌ای که بنیاد آن خردمندی و غیرتمندی باشد.
باید از این پس نام ایران را گرامی شمرد بلکه گرامیترین نامش گرفت. باید دشمنان تاریخی را همیشه با نفرین یاد کرد و آن فرومایگان نادان را که چاپلوسیها از آن دشمنان نموده یا ستایشها نگاشته‌اند شایسته‌ی نام ایرانی نشناخت آنان را نیز همیشه با نفرین یاد نمود.
کسانی تا دشمنان گذشته را بنفرین یاد نکنند از دشمنان آینده ایمن نخواهند بود. توده‌ای تا از گمراهیهای پیشینیان بیزاری نجویند براه رستگاری نخواهند افتاد.
ایرانیان اگر بازمانده‌های قرنهای زبونی را پایمال نسازند از زبونی ایمن نخواهند گردید! کسانی که در دور مغول برخاسته‌اند و در برابر آن خونخواریها همه خرسندی نموده‌اند باید بازمانده‌های شوم آنان را پایمال ساخت! آنان که در زمان تیمور زیسته و بر آن پلیدیها خرده نگرفته‌اند باید نشان از ایشان بازنگزاشت.
آن کسانی که آن بدبختیها را با دیده دیده و یا از نزدیک شنیده‌اند و خون آنان بجوش نیامده از خرد و مردمی دور بوده‌اند و هر آنچه گفته و نگاشته‌اند و هر کیش یا فلسفه‌ای از خود بیادگار گزارده‌اند در این دوره‌ی فیروزی باید همه را از میان برداشت.
ما را از گذشته دو چیز بس : غیرت ایرانیگری ، دین مسلمانی! (1) از این گذشته هرچه هست باید زیر پا انداخت.
آن غیرت ایرانیگری که درفش هخامنشیان را تا آنسوی رود دانوب کشانید. آن غیرتی که در برابر آرزوی جهانگیری رومیان سدهای آهنین پدید آورد. آن غیرتی که در برابر عرب خونین‌ترین میدانها را برپا ساخت و تنها با نیروی خدایی اسلام بود که برابری نتوانست. آن غیرتی که دستگاه شوم بنی‌امیه را درچید. آن غیرتی که یعقوب لیث و جلال‌الدین خوارزمشاه و شمس‌الدین خطیب و شاه‌منصور پدید آورد. آن غیرتی که شاه‌عباس و نادر را برانگیخت. آن غیرتی که امروز این دوره‌ی آزادی و فیروزی را بروی ما گشاده.
از دین اسلام نیز جز سرچشمه‌ی آن را نمی‌خواهیم و هرگز به پندارهای دیگران و کشمکشهای بیجای این و آن نخواهیم پرداخت. (2)
اینست توشه‌هایی که باید برای راه آینده برداشت.
👇
پابرگی :
1ـ در چهل سال گذشته یکی از چیزهایی که لگدمال گردید نام پاک اسلام و دینداری بود. ملایان که چهل سال جز سخن‌فروشی و دین‌فروشی کاری نکردند پیاپی بجای آنکه بگویند «شیعیگری» یا «دکان ما» ، نام اسلام را بزبان آوردند و چون گفته‌هاشان سراپا بیخردی و دروغ و ریا بود ، دینداری موهون و نام اسلام در چشم مردمان بس خوار گردید.
2ـ کسروی را دشمن اسلام شناسانیده‌اند. چنین سخنی مایه‌ی گمراهیست و شرحی درمی‌باید. در اینجا شرح کوتاهی می‌آوریم ولی خواننده‌ی حقیقت‌جو باید باین بس نکرده کتابهایش را بخواند. او میگوید : اسلام دو تاست. یکی اسلامی که پاکمرد عرب بنیاد گزارد و مردم پراکنده‌ی عرب را که دشمن یکدیگر بودند متحد کرد و نیمی از جهان را زیر پرچم آن دین گرد آورد. دیگری اسلامی که امروز هست و مسلمانان به دهها تیره پراکنده گردیده هر یک زندگانی نژادی خود را پیش گرفته درمیان خود نیز دهها دشمنی و کینه‌ورزی دارند و در همان حال از پس‌مانده‌ترین توده‌ها بشمارند.
اینکه سخنان کسروی در زمینه‌ی اسلام برای برخی کسان روشن نمی‌نماید بیش از همه از آنست که میان «آن اسلام» و کیشهایی که امروز بنام اسلام هست جدایی نمی‌گزارند و از آنسو خرد را راهنما نمی‌گیرند. در اینجا یک نادانی هم اینست که به آسیبهای «پراکندگی» (تفرقه) پروا ندارند و زیانهای آن را بدیده نمی‌گیرند و در نتیجه ارزش یگانگی (اتحاد) را نیز درنمی‌یابند. ..
هر دینی باید با گمراهیهای زمانش نبرد کرده آنها را براندازد. «آن اسلام» با بت‌پرستی که تنها گمراهی زمانش بود نبردید و آن را برانداخت و همه را به یک شاهراه درآورد. ولی سپس دهها گمراهی دیگری که امروز نیز رواج می‌دارد پدید آمد و باسلام درآمیخت : از فلسفه‌ی یونان ، صوفیگری ، خراباتیگری ، شیعیگری و بهائیگری گرفته تا «اژدها گمراهیِ» روزگار ما ـ مادّیگری. نتیجه آنکه امروز دهها گمراهی کهن و نو بر سر راه جهانیان است که «این اسلام» آنها را برانداختن نمی‌تواند. زیرا دینِ این زمان نیست. زمانش گذشته است. از آن اسلام هرچه مانده نه دین بلکه بیدینیست زیرا این اسلام‌نام ، خود کانون دهها گمراهیست.
با اینهمه ، گمراهیها بنیاد دین را بهم نتواند زد. بنیاد دین نه چیزیست که کهنه و نو گردد. بنیاد همه‌ی دینها یکیست. بنیاد اسلام و «پاکدینی» یکیست. پاکدینی آیینی است که جهانیان را از گمراهیها می‌رهاند. در اینجا نیز مقصود بنیاد اسلام می‌باشد.
.
1ـ در چهل سال گذشته یکی از چیزهایی که لگدمال گردید نام پاک اسلام و دینداری بود. ملایان که چهل سال جز سخن‌فروشی و دین‌فروشی کاری نکردند پیاپی بجای آنکه بگویند «شیعیگری» یا «دکان ما» ، نام اسلام را بزبان آوردند و چون گفته‌هاشان سراپا بیخردی و دروغ و ریا بود ، دینداری موهون و نام اسلام در چشم مردمان بس خوار گردید.
2ـ کسروی را دشمن اسلام شناسانیده‌اند. چنین سخنی مایه‌ی گمراهیست و شرحی درمی‌باید. در اینجا شرح کوتاهی می‌آوریم ولی خواننده‌ی حقیقت‌جو باید باین بس نکرده کتابهایش را بخواند. او میگوید : اسلام دو تاست. یکی اسلامی که پاکمرد عرب بنیاد گزارد و مردم پراکنده‌ی عرب را که دشمن یکدیگر بودند متحد کرد و نیمی از جهان را زیر پرچم آن دین گرد آورد. دیگری اسلامی که امروز هست و مسلمانان به دهها تیره پراکنده گردیده هر یک زندگانی نژادی خود را پیش گرفته درمیان خود نیز دهها دشمنی و کینه‌ورزی دارند و در همان حال از پس‌مانده‌ترین توده‌ها بشمارند.
اینکه سخنان کسروی در زمینه‌ی اسلام برای برخی کسان روشن نمی‌نماید بیش از همه از آنست که میان «آن اسلام» و کیشهایی که امروز بنام اسلام هست جدایی نمی‌گزارند و از آنسو خرد را راهنما نمی‌گیرند. در اینجا یک نادانی هم اینست که به آسیبهای «پراکندگی» (تفرقه) پروا ندارند و زیانهای آن را بدیده نمی‌گیرند و در نتیجه ارزش یگانگی (اتحاد) را نیز درنمی‌یابند. ..
هر دینی باید با گمراهیهای زمانش نبرد کرده آنها را براندازد. «آن اسلام» با بت‌پرستی که تنها گمراهی زمانش بود نبردید و آن را برانداخت و همه را به یک شاهراه درآورد. ولی سپس دهها گمراهی دیگری که امروز نیز رواج می‌دارد پدید آمد و باسلام درآمیخت : از فلسفه‌ی یونان ، صوفیگری ، خراباتیگری ، شیعیگری و بهائیگری گرفته تا «اژدها گمراهیِ» روزگار ما ـ مادّیگری. نتیجه آنکه امروز دهها گمراهی کهن و نو بر سر راه جهانیان است که «این اسلام» آنها را برانداختن نمی‌تواند. زیرا دینِ این زمان نیست. زمانش گذشته است. از آن اسلام هرچه مانده نه دین بلکه بیدینیست زیرا این اسلام‌نام ، خود کانون دهها گمراهیست.
با اینهمه ، گمراهیها بنیاد دین را بهم نتواند زد. بنیاد دین نه چیزیست که کهنه و نو گردد. بنیاد همه‌ی دینها یکیست. بنیاد اسلام و «پاکدینی» یکیست. پاکدینی آیینی است که جهانیان را از گمراهیها می‌رهاند. در اینجا نیز مقصود بنیاد اسلام می‌باشد.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هفتم : نیک و بد (1)
🔸 مردم چگونه نیک شوند؟!.. (تکه‌ی دو از سه)
یکی از آشنایانم داستانی سروده که می‌باید در اینجا یاد کنم. میگوید سالها از شهر خود بیرون آمده و از خویشان دور می‌بودم گفتم سفری کنم و یک هفته با ایشان باشم و بازگردم. باتومبیل نشسته رفتم. خویشان شادی نمودند و بمهمانیها خواندند. یک شب در خانه‌ی یکی بودیم. سرشب چون کسان دیگر هم بودند سخنان پراکنده می‌رفت. ولی چون شام خورده شد و جز من و میزبان و برادرانش نماندیم دیدم سخن همه از رُمان خواندن و رُمان نوشتن و شعر سرودن و اینگونه چیزها می‌رود. میزبان کتابخانه‌ی بزرگی آراسته و از کتابهای آن بیرون می‌آوَرَد و بمن نشان می‌دهد و اندیشه‌ی مرا درباره‌ی ادبیات و رمان می‌پرسد و آن را یک چیز بسیار سودمند و سرمایه‌ی نیکی می‌شمارد و از کسانی که در این رشته نیستند بد میگوید و گله می‌نماید. فرداشب در خانه‌ی دیگری بودیم. دیدم در اینجا همه سخن از نماز و روزه و زکات و این چیزها می‌رود و از دیگران گله‌های سختی می‌نمایند و بر بیدینی ایشان افسوس می‌خورند. شب سوم بخانه‌ی دیگری رفتیم. در اینجا سخن از محفل و لوح می‌رفت و نیکوکاریهای خود را می‌شماردند و بسیار می‌کوشیدند که مرا نیز در آن نیکیها همگام خود گردانند. شب چهارم را در مهمانخانه ماندم و با یک تن که تازه از اروپا برمی‌گشت همنشین شدم. این هم سخن از اروپا می‌راند و نیکیهای آنجا را می‌شمرد و افسوس می‌خورد که به ایران بازگشته و درمیان گفتگو می‌گفت : «باید مردم را تربیت کرد». گفتم : «چگونه تربیت کنیم؟!.» گفت : «آن طوری که دیگران می‌کنند». گفتم : «دیگران چطور می‌کنند؟!.. همان را برای من روشن گردان». از این سخن برآشفت و من چون نمی‌خواستم بکشاکش پردازم دنبال نکردم. شب دیگر به دیه نزدیکی که خانه‌ی یکی از خویشان در آنجاست رفتم و از زندگی ساده و پذیراییهای گرم روستایی خشنود گردیدم ، و چون شام خوردیم و کسان بیگانه‌ای که بودند رفتند و بسخنان خودمانی پرداختیم خویشاوندم چنین گفت : «در این چند سال کار ما خوب بوده و اینست پولی پس‌انداز کرده‌ام و می‌خواهم امسال را بزیارت روم» ، و از من خواستار شد که برای او جواز سفر آماده کنم. گفتم شما فرزندان بسیاری دارید. بهتر است آن پول را زمین بخرید و برای آنان بازگزارید. گفت : چه می‌فرمایید. آنان خدا دارند. من باید در اندیشه‌ی خود باشم. ما روسیاهیم و هزارها گناه کرده‌ایم و من می‌باید بروم و گناهان خود را بیامرزانم.
بدینسان هر شبی با اندیشه‌های دیگری روبرو می‌شدم و پس از سالیان دراز که بشهر خود بازگشته بودم بجای شادمانی از دیدار خویشان بدینسان اندوهناک می‌گردیدیم و درمیان خاندان خود نمی‌دانستم چه باید کنم. در یکجا می‌دیدم همه نماز خوانند و من اگر نخوانم از ارجم خواهند کاست و در جای دیگری می‌دیدم اگر نماز خوانم نافهم و نادانم خواهند شمرد. ناگزیر می‌شدم در هر خانه برنگ دیگری درآیم ، و چون می‌اندیشیدم می‌دیدم همه‌ی اینان در جستجوی نیکی‌اند و خود در راه آن جستجوست که بدینسان پراکنده شده‌اند ، و اینبود جایی برای نکوهش و گله‌مندی نمی‌دیدم ، و در اینجا بود که بیاد گفته‌های پیمان و کوششهای شما می‌افتادم و ارج آنها را درمی‌یافتم.
👇
🔸 مردم چگونه نیک شوند؟!.. (تکه‌ی دو از سه)
یکی از آشنایانم داستانی سروده که می‌باید در اینجا یاد کنم. میگوید سالها از شهر خود بیرون آمده و از خویشان دور می‌بودم گفتم سفری کنم و یک هفته با ایشان باشم و بازگردم. باتومبیل نشسته رفتم. خویشان شادی نمودند و بمهمانیها خواندند. یک شب در خانه‌ی یکی بودیم. سرشب چون کسان دیگر هم بودند سخنان پراکنده می‌رفت. ولی چون شام خورده شد و جز من و میزبان و برادرانش نماندیم دیدم سخن همه از رُمان خواندن و رُمان نوشتن و شعر سرودن و اینگونه چیزها می‌رود. میزبان کتابخانه‌ی بزرگی آراسته و از کتابهای آن بیرون می‌آوَرَد و بمن نشان می‌دهد و اندیشه‌ی مرا درباره‌ی ادبیات و رمان می‌پرسد و آن را یک چیز بسیار سودمند و سرمایه‌ی نیکی می‌شمارد و از کسانی که در این رشته نیستند بد میگوید و گله می‌نماید. فرداشب در خانه‌ی دیگری بودیم. دیدم در اینجا همه سخن از نماز و روزه و زکات و این چیزها می‌رود و از دیگران گله‌های سختی می‌نمایند و بر بیدینی ایشان افسوس می‌خورند. شب سوم بخانه‌ی دیگری رفتیم. در اینجا سخن از محفل و لوح می‌رفت و نیکوکاریهای خود را می‌شماردند و بسیار می‌کوشیدند که مرا نیز در آن نیکیها همگام خود گردانند. شب چهارم را در مهمانخانه ماندم و با یک تن که تازه از اروپا برمی‌گشت همنشین شدم. این هم سخن از اروپا می‌راند و نیکیهای آنجا را می‌شمرد و افسوس می‌خورد که به ایران بازگشته و درمیان گفتگو می‌گفت : «باید مردم را تربیت کرد». گفتم : «چگونه تربیت کنیم؟!.» گفت : «آن طوری که دیگران می‌کنند». گفتم : «دیگران چطور می‌کنند؟!.. همان را برای من روشن گردان». از این سخن برآشفت و من چون نمی‌خواستم بکشاکش پردازم دنبال نکردم. شب دیگر به دیه نزدیکی که خانه‌ی یکی از خویشان در آنجاست رفتم و از زندگی ساده و پذیراییهای گرم روستایی خشنود گردیدم ، و چون شام خوردیم و کسان بیگانه‌ای که بودند رفتند و بسخنان خودمانی پرداختیم خویشاوندم چنین گفت : «در این چند سال کار ما خوب بوده و اینست پولی پس‌انداز کرده‌ام و می‌خواهم امسال را بزیارت روم» ، و از من خواستار شد که برای او جواز سفر آماده کنم. گفتم شما فرزندان بسیاری دارید. بهتر است آن پول را زمین بخرید و برای آنان بازگزارید. گفت : چه می‌فرمایید. آنان خدا دارند. من باید در اندیشه‌ی خود باشم. ما روسیاهیم و هزارها گناه کرده‌ایم و من می‌باید بروم و گناهان خود را بیامرزانم.
بدینسان هر شبی با اندیشه‌های دیگری روبرو می‌شدم و پس از سالیان دراز که بشهر خود بازگشته بودم بجای شادمانی از دیدار خویشان بدینسان اندوهناک می‌گردیدیم و درمیان خاندان خود نمی‌دانستم چه باید کنم. در یکجا می‌دیدم همه نماز خوانند و من اگر نخوانم از ارجم خواهند کاست و در جای دیگری می‌دیدم اگر نماز خوانم نافهم و نادانم خواهند شمرد. ناگزیر می‌شدم در هر خانه برنگ دیگری درآیم ، و چون می‌اندیشیدم می‌دیدم همه‌ی اینان در جستجوی نیکی‌اند و خود در راه آن جستجوست که بدینسان پراکنده شده‌اند ، و اینبود جایی برای نکوهش و گله‌مندی نمی‌دیدم ، و در اینجا بود که بیاد گفته‌های پیمان و کوششهای شما می‌افتادم و ارج آنها را درمی‌یافتم.
👇
اینست اندازه‌ی پراکندگی اندیشه‌ها. راستی اینست که از شرق از هزار سال باز جز بدآموزان و فریبکاران برنخاسته و اینان هر کدام مردم را براه دیگری کشیده‌اند و صد پراکندگی بمیان ایشان انداخته‌اند ، و سپس چون ما به اروپا نزدیک شده‌ایم یک رشته اندیشه‌های نوینی با هیاهوی بسیار از اروپاییان در شرق رواج گرفته ، و اینها اندیشه‌های کهن را سست گردانیده ولی از میان نبرده و خود پراکندگیهای دیگری بمیان آورده و بدینسان بیکبار سررشته گم گردیده.
کنون ما می‌پرسیم : در یک توده راه نیکی چیست؟... آیا اینست که هر کسی هرچه را نیک دانست بکار بندد و یا برای نیک و بد بنیادی هست؟.. اگر می‌گویید راه اینست که هر کسی خود نیک و بد را بشناسد این همانست که امروز هست و جای هیچ گله نمی‌باشد. امروز مردم هر کسی آنچه را که نیک می‌داند می‌کند و دیگر گفتن اینکه «مردم چرا نیک نمی‌شوند» برای چیست؟!.. اگر می‌گویید راه این نیست و برای نیک و بد بنیادی باید که همه از آن پیروی نمایند می‌گویم آن بنیاد کجاست؟! اگر چنان بنیادی هست پس این پراکندگیها از کجاست؟!..
این راست است که بیشتر مردم بکارهایی که برمی‌خیزند به انگیزش هوس است و یا خواستشان خودنمایی می‌باشد. چیزی که هست اینان تا بآن کارها رویه‌ی نیکی ندهند و عنوانی ننهند بآن برنمی‌خیزند. مثلاً جوانی که رمان می‌نویسد او را باین کار هوس برانگیخته و خواستش جز این نیست که نامش بر زبانها افتد. لیکن در همان حال می‌بینی بآن نام ادبیات می‌گزارد و آن را یک کار سودمندی می‌نماید و باین دستاویز است که بآن برمی‌خیزد ، و چه‌بسا خود او نیز فریب خورده و از درون همین باور را می‌دارد.
.
کنون ما می‌پرسیم : در یک توده راه نیکی چیست؟... آیا اینست که هر کسی هرچه را نیک دانست بکار بندد و یا برای نیک و بد بنیادی هست؟.. اگر می‌گویید راه اینست که هر کسی خود نیک و بد را بشناسد این همانست که امروز هست و جای هیچ گله نمی‌باشد. امروز مردم هر کسی آنچه را که نیک می‌داند می‌کند و دیگر گفتن اینکه «مردم چرا نیک نمی‌شوند» برای چیست؟!.. اگر می‌گویید راه این نیست و برای نیک و بد بنیادی باید که همه از آن پیروی نمایند می‌گویم آن بنیاد کجاست؟! اگر چنان بنیادی هست پس این پراکندگیها از کجاست؟!..
این راست است که بیشتر مردم بکارهایی که برمی‌خیزند به انگیزش هوس است و یا خواستشان خودنمایی می‌باشد. چیزی که هست اینان تا بآن کارها رویه‌ی نیکی ندهند و عنوانی ننهند بآن برنمی‌خیزند. مثلاً جوانی که رمان می‌نویسد او را باین کار هوس برانگیخته و خواستش جز این نیست که نامش بر زبانها افتد. لیکن در همان حال می‌بینی بآن نام ادبیات می‌گزارد و آن را یک کار سودمندی می‌نماید و باین دستاویز است که بآن برمی‌خیزد ، و چه‌بسا خود او نیز فریب خورده و از درون همین باور را می‌دارد.
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش سوم : خرد ، دین ، سرفرازی)
🔸 3ـ3) پایندگی یک توده بیش از همه در سایه‌ی نکوخوییست (تکه‌ی یک از یک)
در جهان که بنیاد زندگی بر کشاکش نهاده شده پایندگی یک توده بیش از همه در سایه‌ی خویهاییست که مایه‌ی استواری ایشان گردد. بدانسان که درختی تا سخت و استوار نباشد در برابر تندبادها ایستادگی نتواند ، یک مردم نیز تا استوار نباشند پایدار نخواهند ماند.
کسانی خوشخویی را خنده‌رویی و چرب‌زبانی و چاپلوسی و اینگونه سستنهادیها می‌پندارند و یا ساختن با هر نیک و بد را هنری می‌انگارند. اینان سخت نادانند و خوشخویی جز از اینهاست.
برای یک توده پیش از همه خویهایی می‌باید که استوار و پایدارشان گرداند.
آنچه یک توده را استوار و پایدار می‌گرداند چیست؟... آزادگی ، غیرت ، دلیری ، از خود گذشتگی ، پافشاری.
سخندانی و دانشمندی و هنروری و اینگونه عنوانها را در این زمینه ارجی نیست.
تاریخ بهترین گواه است که هر مردمی که دارای این خویهای ستوده بودند در جهان گرامی زیسته بر دیگران برتری یافتند و آنان که سستنهاد و فرومایه بودند زیر پا مالیده شدند.
بر مردمان باستان نگاهی بیندازید. تاریخ ایران و یونان و روم را بخوانید.
ایرانیان که آنهمه کشورها گشادند و قرنها خداوند آسیا بودند این برتری را جز در سایه‌ی غیرت و مردانگی نیافتند.
یونانیان که با همه‌ی اندکی در برابر سپاه انبوه هخامنشی پافشاردند جز میوه‌ی غیرت و دلیری نچیدند. لئونیداس [Leonidas] و ملتیادس [Meltiades] و آریستیدیس [Aristidesیا Aristeides] و ثمیستوکلیس [Themistocles] میانه‌ی ایشان فراوان بودند.
پس از چیرگی اسکندر که کشور پهناور ایران آزادی خود را باخت تنها غیرت و دلیری یکمشت اشکانی بود که کشور را از دست بیگانگان برهانید و سپس هم مشت آهنین رومیان را از آسیا برگردانید.
در پتیاره‌ی[بلا] دلگداز مغول که ایران سیلی سست‌خوییهای دویست ساله‌ی خود را می‌خورد و آنهمه گزندها بمردم رسید و آنهمه رسواییها بار آمد این تنها تیمور ملک و شمس‌الدین خطیب و جلال‌الدین خوارزمشاه و چند تن دیگر بود که آلوده‌ی آن سستیها نبودند و این هنگام مردانیگها نمودند و از آن توفان رسوایی روسفید بیرون جستند! این داستان بهترین راهنماست که آدمیان دارای کدام خویها باشند تا در روز سختی درنمانند!
در حادثه‌ی تیمور اگر ده تن غیرتمند همچون شاه‌منصور پیدا می‌شدند دست آن خونخوار را از ایران برمی‌تافتند و آنهمه گزندها و کشتارها روی نمی‌داد!
اینها دوره‌ی سرافکندگی ایرانست. ولی شاه‌منصور و شمس‌الدین و تیمور ملک و جلال‌الدین (1) همواره نامهای ایشان مایه‌ی سرفرازی ایرانیان خواهد بود.
در قرنهای دیرتر آیا جز غیرت شاهان صفوی و دلیری و جانفشانی ایلهای بیابان‌نشین بود که ایران را پس از قرنها آشفتگی بسامان آورد؟! از اینگونه گواهیها در تاریخ فراوانست.
در جهان آسیبی بدتر از آن نیست که توده‌ای خونشان از جوش افتاده از سستنهادی با نیک و بد سر کنند و از کج‌اندیشی ، فروغ و تاریکی را یکی بشمارند و بیخردانه همواره ناله از چرخ و روزگار نمایند.
پابرگی :
1ـ نویسنده در پیمان از دلیریهای شاه‌منصور یاد می‌کند و داستان زندگی شمس‌الدین طُغرایی (309544) و تیمور‌ملک (310598) را می‌آورد. داستان زندگی جلال‌الدین خوارزمشاه را نیز آقای مایل تویسرکانی در همان مهنامه (402098) برشته‌ی نوشتن می‌کشد.
.
🔸 3ـ3) پایندگی یک توده بیش از همه در سایه‌ی نکوخوییست (تکه‌ی یک از یک)
در جهان که بنیاد زندگی بر کشاکش نهاده شده پایندگی یک توده بیش از همه در سایه‌ی خویهاییست که مایه‌ی استواری ایشان گردد. بدانسان که درختی تا سخت و استوار نباشد در برابر تندبادها ایستادگی نتواند ، یک مردم نیز تا استوار نباشند پایدار نخواهند ماند.
کسانی خوشخویی را خنده‌رویی و چرب‌زبانی و چاپلوسی و اینگونه سستنهادیها می‌پندارند و یا ساختن با هر نیک و بد را هنری می‌انگارند. اینان سخت نادانند و خوشخویی جز از اینهاست.
برای یک توده پیش از همه خویهایی می‌باید که استوار و پایدارشان گرداند.
آنچه یک توده را استوار و پایدار می‌گرداند چیست؟... آزادگی ، غیرت ، دلیری ، از خود گذشتگی ، پافشاری.
سخندانی و دانشمندی و هنروری و اینگونه عنوانها را در این زمینه ارجی نیست.
تاریخ بهترین گواه است که هر مردمی که دارای این خویهای ستوده بودند در جهان گرامی زیسته بر دیگران برتری یافتند و آنان که سستنهاد و فرومایه بودند زیر پا مالیده شدند.
بر مردمان باستان نگاهی بیندازید. تاریخ ایران و یونان و روم را بخوانید.
ایرانیان که آنهمه کشورها گشادند و قرنها خداوند آسیا بودند این برتری را جز در سایه‌ی غیرت و مردانگی نیافتند.
یونانیان که با همه‌ی اندکی در برابر سپاه انبوه هخامنشی پافشاردند جز میوه‌ی غیرت و دلیری نچیدند. لئونیداس [Leonidas] و ملتیادس [Meltiades] و آریستیدیس [Aristidesیا Aristeides] و ثمیستوکلیس [Themistocles] میانه‌ی ایشان فراوان بودند.
پس از چیرگی اسکندر که کشور پهناور ایران آزادی خود را باخت تنها غیرت و دلیری یکمشت اشکانی بود که کشور را از دست بیگانگان برهانید و سپس هم مشت آهنین رومیان را از آسیا برگردانید.
در پتیاره‌ی[بلا] دلگداز مغول که ایران سیلی سست‌خوییهای دویست ساله‌ی خود را می‌خورد و آنهمه گزندها بمردم رسید و آنهمه رسواییها بار آمد این تنها تیمور ملک و شمس‌الدین خطیب و جلال‌الدین خوارزمشاه و چند تن دیگر بود که آلوده‌ی آن سستیها نبودند و این هنگام مردانیگها نمودند و از آن توفان رسوایی روسفید بیرون جستند! این داستان بهترین راهنماست که آدمیان دارای کدام خویها باشند تا در روز سختی درنمانند!
در حادثه‌ی تیمور اگر ده تن غیرتمند همچون شاه‌منصور پیدا می‌شدند دست آن خونخوار را از ایران برمی‌تافتند و آنهمه گزندها و کشتارها روی نمی‌داد!
اینها دوره‌ی سرافکندگی ایرانست. ولی شاه‌منصور و شمس‌الدین و تیمور ملک و جلال‌الدین (1) همواره نامهای ایشان مایه‌ی سرفرازی ایرانیان خواهد بود.
در قرنهای دیرتر آیا جز غیرت شاهان صفوی و دلیری و جانفشانی ایلهای بیابان‌نشین بود که ایران را پس از قرنها آشفتگی بسامان آورد؟! از اینگونه گواهیها در تاریخ فراوانست.
در جهان آسیبی بدتر از آن نیست که توده‌ای خونشان از جوش افتاده از سستنهادی با نیک و بد سر کنند و از کج‌اندیشی ، فروغ و تاریکی را یکی بشمارند و بیخردانه همواره ناله از چرخ و روزگار نمایند.
پابرگی :
1ـ نویسنده در پیمان از دلیریهای شاه‌منصور یاد می‌کند و داستان زندگی شمس‌الدین طُغرایی (309544) و تیمور‌ملک (310598) را می‌آورد. داستان زندگی جلال‌الدین خوارزمشاه را نیز آقای مایل تویسرکانی در همان مهنامه (402098) برشته‌ی نوشتن می‌کشد.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هفتم : نیک و بد (1)
🔸 مردم چگونه نیک شوند؟!.. (تکه‌ی سه از سه)
در اینجا داستانی هست و می‌باید بنگاریم : در دو سال پیش مردی کتابی در فلسفه ترجمه کرده و بچاپ رسانیده بود و روزی مرا دید و آن کتاب را نمود و چنین گفت : «امروز این کتابها ارج ندارد. مردم رمان را گزارده اینها را نمی‌خوانند. گفتم صد سال پیش کسی در ایران نام رمان ندانستی و اگر کسی افسانه‌ای نوشتی کمتر خوانده شدی ، و اینکه امروز رمان خواندن رواج گرفته از آنجاست که آن را از ادبیات می‌شمارند و چنین میگویند می‌توان بدستیاری رمان توده را به نیکی آورد و باین عنوانست که مردم بآن رو آورده‌اند. گفت اینها بهانه است. یک چیز باید خود نیک باشد و با گفتن مردم نیست. گفتم این سخنتان بسیار درست است. یک چیز باید خود نیک باشد و با گفتن مردم نیست. ولی می‌پرسم : آیا نشان نیکی یا بدی یک چیز چیست و مردم از چه راه بدانند که این نیک و آن بد است؟.. باید این را روشن گردانید ، وگرنه رمان‌خوانان توانند همین سخن را بشما بازگردانند. توانند از شما بپرسند این کتاب را بهر چه نوشته‌ای و عمر خود را هدر گردانیده‌ای؟... اگر گویی این فلسفه است و دانش است توانند گفت اینها بهانه است و یک چیز باید خود نیک باشد و با نام فلسفه و دانش نهادن نیست.
به هر حال این یک پرسشیست که مردم نیک و بد را چگونه شناسند؟.. شما هر پاسخی می‌دارید بگویید. بجای پرداختن به دور و تسلسل و پندارهای بیهوده‌ی یونان باین پردازید! بجای گفتگو از آغاز آفرینش بچاره‌ی رهایی و خود و توده‌ی خود افتید. یک کس که بلغزشگاهی افتاده او را باید که زیر پای خود پاید نه آنکه چشم بآسمان دوزد و ستاره‌شماری کند. در توی لجنزار ستاره‌شماری جز نشان نادانی نتواند بود.
گفت : فلسفه از سه‌هزار سال باز رواج دارد و هزاران دانشمندان بزرگ بآن پرداخته‌اند. شما این را با رمان که دیروز پیدا شده به یک ترازو می‌گزارید؟!.. گفتم : تازگی و کهنگی نشان نیکی یا بدی یک چیز نتواند بود. سپس نیز رمان هم از زمانهای باستان بوده و به ایران تازه رسیده. به هر حال من رمان و فلسفه را به یک ترازو نگزاردم. از شما می‌پرسم که از چه راه نیکی این و بدی آن شناخته شود؟! اینکه شما به کهنگی فلسفه دست می‌یازید و آن را نشان نیکی می‌نمایید دیگران می‌توانند سخن را وارونه گردانند و بشما چنین گویند : «فلسفه‌ی کهنه‌ی پوسیده را با رمان که از پدید آورده‌های تمدن نوین اروپاست بیک ترازو می‌گزاری؟!..». در جایی که پایه برای نیک و بد نیست چه دوری دارد که کسی یک حالی را نشان نیکی یک چیز گیرد و دیگری همان حال را نشان بدیش شمارد و همین اکنون این کار رواج می‌دارد. اینست من می‌پرسم : آیا نیک و بد با دلخواه مردم است یا باید پایه‌ای برای آنها نهاد؟.. اگر می‌گویید بدلخواه مردم است پس چه جای گله از رمان‌خوانان می‌باشد ، و اگر می‌گویید پایه‌ای برای آنها می‌باید ، بگویید آن پایه چیست؟!.. در اینجا بود که درماند و خاموشی گزید.
هزاران کسان خود را پیشوا می‌شمارند و ترازوی نیک و بد را در دست خود می‌انگارند و این از سختترین سخنانست که بشنوند «نیک و بد شناخته از هم نیست». اینان هر یکی که این را شنوند نخست برآشوبند و بسخنان تندی پردازند ولی همینکه اندکی گفتگو شود آشوبشان فرونشیند و درمانند. روزی با کسی این سخن می‌گفتم ناگهان برآشفت و چنین گفت : «نیک و بد دانسته نیست؟!..» گفتم : «آری دانسته نیست». گفت : «سخن بسیار شگفتی می‌شنوم. با اینهمه علما و با اینهمه کتابها تازه نیک و بد دانسته نیست؟!..» گفتم : «من نیز از همان در شگفتم» گفت : «آخر چطور دانسته نیست؟!..» گفتم : «شما از من می‌پرسید؟! من باید از شما بپرسم که چگونه دانسته است؟!. من باید بشما بگویم اگر دانسته است آن را بازنمایید. بگویم اگر دانسته است پس اینهمه پراکندگی اندیشه‌ها از کجاست؟!.. آری هر کس در دل خود چیزهایی را نیک و چیزهایی را بد می‌شناسد ولی آیا این بس است؟!..» گفت : «آقا مردم دروغ میگویند و خواهان نیکی نیستند» گفتم : آن سخن دیگریست و گفتگوی ما در این است که اگر یک دسته براستی خواهان نیکی باشند چون نیک و بد شناخته نیست درمانند. شما اگر پاسخی باین می‌دارید بگویید وگرنه خَستُوان باشید که بگفته‌ی خودتان با بودن آنهمه علماء و آنهمه کتابها نیک و بد شناخته نیست. گفت : اگر رشته بدست من باشد می‌دانم که نیک و بد را چگونه روشن گردانم و مردم را چگونه به نیکی آورم. گفتم : چنین انگارید که رشته در دست شماست و مردم آمده‌اند و از شما دستور زندگی می‌خواهند و نیک و بد را می‌پرسند آن پاسخی که بآنان خواهی داد در اینجا بگو تا بدانیم که نیک و بد از هم شناخته است و شما آنها را می‌شناسید. در اینجا بود که از پاسخ درماند و آشوبش فرونشست و باندیشه فرورفت.
.
🔸 مردم چگونه نیک شوند؟!.. (تکه‌ی سه از سه)
در اینجا داستانی هست و می‌باید بنگاریم : در دو سال پیش مردی کتابی در فلسفه ترجمه کرده و بچاپ رسانیده بود و روزی مرا دید و آن کتاب را نمود و چنین گفت : «امروز این کتابها ارج ندارد. مردم رمان را گزارده اینها را نمی‌خوانند. گفتم صد سال پیش کسی در ایران نام رمان ندانستی و اگر کسی افسانه‌ای نوشتی کمتر خوانده شدی ، و اینکه امروز رمان خواندن رواج گرفته از آنجاست که آن را از ادبیات می‌شمارند و چنین میگویند می‌توان بدستیاری رمان توده را به نیکی آورد و باین عنوانست که مردم بآن رو آورده‌اند. گفت اینها بهانه است. یک چیز باید خود نیک باشد و با گفتن مردم نیست. گفتم این سخنتان بسیار درست است. یک چیز باید خود نیک باشد و با گفتن مردم نیست. ولی می‌پرسم : آیا نشان نیکی یا بدی یک چیز چیست و مردم از چه راه بدانند که این نیک و آن بد است؟.. باید این را روشن گردانید ، وگرنه رمان‌خوانان توانند همین سخن را بشما بازگردانند. توانند از شما بپرسند این کتاب را بهر چه نوشته‌ای و عمر خود را هدر گردانیده‌ای؟... اگر گویی این فلسفه است و دانش است توانند گفت اینها بهانه است و یک چیز باید خود نیک باشد و با نام فلسفه و دانش نهادن نیست.
به هر حال این یک پرسشیست که مردم نیک و بد را چگونه شناسند؟.. شما هر پاسخی می‌دارید بگویید. بجای پرداختن به دور و تسلسل و پندارهای بیهوده‌ی یونان باین پردازید! بجای گفتگو از آغاز آفرینش بچاره‌ی رهایی و خود و توده‌ی خود افتید. یک کس که بلغزشگاهی افتاده او را باید که زیر پای خود پاید نه آنکه چشم بآسمان دوزد و ستاره‌شماری کند. در توی لجنزار ستاره‌شماری جز نشان نادانی نتواند بود.
گفت : فلسفه از سه‌هزار سال باز رواج دارد و هزاران دانشمندان بزرگ بآن پرداخته‌اند. شما این را با رمان که دیروز پیدا شده به یک ترازو می‌گزارید؟!.. گفتم : تازگی و کهنگی نشان نیکی یا بدی یک چیز نتواند بود. سپس نیز رمان هم از زمانهای باستان بوده و به ایران تازه رسیده. به هر حال من رمان و فلسفه را به یک ترازو نگزاردم. از شما می‌پرسم که از چه راه نیکی این و بدی آن شناخته شود؟! اینکه شما به کهنگی فلسفه دست می‌یازید و آن را نشان نیکی می‌نمایید دیگران می‌توانند سخن را وارونه گردانند و بشما چنین گویند : «فلسفه‌ی کهنه‌ی پوسیده را با رمان که از پدید آورده‌های تمدن نوین اروپاست بیک ترازو می‌گزاری؟!..». در جایی که پایه برای نیک و بد نیست چه دوری دارد که کسی یک حالی را نشان نیکی یک چیز گیرد و دیگری همان حال را نشان بدیش شمارد و همین اکنون این کار رواج می‌دارد. اینست من می‌پرسم : آیا نیک و بد با دلخواه مردم است یا باید پایه‌ای برای آنها نهاد؟.. اگر می‌گویید بدلخواه مردم است پس چه جای گله از رمان‌خوانان می‌باشد ، و اگر می‌گویید پایه‌ای برای آنها می‌باید ، بگویید آن پایه چیست؟!.. در اینجا بود که درماند و خاموشی گزید.
هزاران کسان خود را پیشوا می‌شمارند و ترازوی نیک و بد را در دست خود می‌انگارند و این از سختترین سخنانست که بشنوند «نیک و بد شناخته از هم نیست». اینان هر یکی که این را شنوند نخست برآشوبند و بسخنان تندی پردازند ولی همینکه اندکی گفتگو شود آشوبشان فرونشیند و درمانند. روزی با کسی این سخن می‌گفتم ناگهان برآشفت و چنین گفت : «نیک و بد دانسته نیست؟!..» گفتم : «آری دانسته نیست». گفت : «سخن بسیار شگفتی می‌شنوم. با اینهمه علما و با اینهمه کتابها تازه نیک و بد دانسته نیست؟!..» گفتم : «من نیز از همان در شگفتم» گفت : «آخر چطور دانسته نیست؟!..» گفتم : «شما از من می‌پرسید؟! من باید از شما بپرسم که چگونه دانسته است؟!. من باید بشما بگویم اگر دانسته است آن را بازنمایید. بگویم اگر دانسته است پس اینهمه پراکندگی اندیشه‌ها از کجاست؟!.. آری هر کس در دل خود چیزهایی را نیک و چیزهایی را بد می‌شناسد ولی آیا این بس است؟!..» گفت : «آقا مردم دروغ میگویند و خواهان نیکی نیستند» گفتم : آن سخن دیگریست و گفتگوی ما در این است که اگر یک دسته براستی خواهان نیکی باشند چون نیک و بد شناخته نیست درمانند. شما اگر پاسخی باین می‌دارید بگویید وگرنه خَستُوان باشید که بگفته‌ی خودتان با بودن آنهمه علماء و آنهمه کتابها نیک و بد شناخته نیست. گفت : اگر رشته بدست من باشد می‌دانم که نیک و بد را چگونه روشن گردانم و مردم را چگونه به نیکی آورم. گفتم : چنین انگارید که رشته در دست شماست و مردم آمده‌اند و از شما دستور زندگی می‌خواهند و نیک و بد را می‌پرسند آن پاسخی که بآنان خواهی داد در اینجا بگو تا بدانیم که نیک و بد از هم شناخته است و شما آنها را می‌شناسید. در اینجا بود که از پاسخ درماند و آشوبش فرونشست و باندیشه فرورفت.
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش سوم : خرد ، دین ، سرفرازی)
🔸 4ـ3) یک توده‌ی سرفراز جز میوه‌ی پاکخوییهای خود را نمی‌چیند (تکه‌ی یک از دو)
تاریخ گواهست که همواره در توده‌ها جنبش خرد با رواج خویهای ستوده توأم بوده. در یونان و روم چنانکه از یکسو خردها تکان خورد و زندگانی راه دیگری گرفت خویها نیز پیراسته گردیده دلیری و درستی و گردنفرازی و دستگیری از بینوایان و مانند اینها رواج یافت. در جنبش اسلامی نیز چنین رخ داد.
داستان لئونیداس ، پادشاه اسپارت را شنیده‌اید. در لشکرکشی خشایارشا این مرد با سپاه یونان نگهداری تنگه‌ی ثرموپولای را داشت و چون ایرانیان از کوه گذشته ، پشت سر او را نیز گرفتند و یونانیان ناگزیر بودند بگریزند و جان بدر برند و یا بجنگ ایستاده کشته شوند ، لئونیداس انبوهی را از یونانیان بخانه‌هاشان فرستاد و خویشتن با چند صد تن ، پایدار ایستاده ، مردانه جنگیدند و همگی کشته شدند. این کار چرا کردند؟! این جانبازی و مردانگی بسیار بزرگیست ، چگونه بدان آسانی انجام دادند؟! چرا نگریختند؟! چرا جان بدر نبردند؟! این راست است در قانون اسپارت گریختن از جنگ گناه سختی بود و لئونیداس و یاران اسپارتیش اگر می‌گریختند ، کیفر سختی می‌دیدند. لیکن لئونیداس می‌توانست از خشایارشا زینهار خواهد. اگر چنین کاری می‌کرد همیشه پیش ایرانیان گرامی بود و بهترین نوازشها را می‌دید (1) ، پس چرا این را نکرد و مرگ را بهتر دانست؟ زیرا او خردِ درست داشت و نیک می‌دانست که زندگی جاویدانی نیست و هر کسی دیر یا زود از این جهان رخت خواهد بربست و چند سال زندگانی را که پس از آن توانستی زیست با بدنامی برابر نمی‌گرفت و گردنفرازی و نیکنامی در پیش او چندان ارجمند بود که جان باختن را در راه آن گوارا می‌شمرد.
این جز در سایه‌ی درستی روان نتواند بود. نمی‌گویم یونانیان همه‌ی راستیها را می‌دانستند. می‌گویم : آنها را که می‌دانستند درست می‌دانستند و ارجش می‌شناختند و از درستی روان آسان بکار می‌بستند. همین بود حال رومیان.
این سخن که جهان میدان نبرد است و آدمیان هر کسی باید جز بسود خود نکوشد چندان بیخردانه است که باندازه نیاید. این راست است کشاکش در نهاد آدمی نهاده ولی این نیکی او نیست و اینست باید تا تواند از آن ایستادگی کند. از آنسوی دروغگویی و نادرستی بزیان خود دروغگو و نادرست می‌باشد.
اگرچه این به چیستان (معما) می‌ماند که کسی که دروغی میگوید و هزار ریال مثلاً از کسی می‌گیرد با این سود آشکار ما بگوییم دروغ بزیان او بوده. ولی اگر اندکی باریک‌بین شویم چیستان گشاده خواهد شد.
دروغگویی که یکی را فریب داده پولش را می‌گیرد اگر چنین بودی که دروغ را تنها او بتواند و دیگر کسی نتواند و یا آن رفتار را که کرد بیکبار از مردمان کناره گیرد می‌شد بگوییم از دروغ سودی برده. ولی چون چنین نیست باید گفت : سودی نبرده بلکه زیانکار درآمده. زیرا او که امروز به یکی دروغ گفته پولش را گرفته فردا نیز دیگری باو دروغ گفته پولش را می‌گیرد. در جایی که هر کسی تنها سود خود را جوید و بتواند دروغ نیز بگوید همگی این کار را کنند و بدینسان ایمنی از میان مردم برخیزد و هر کسی ناگزیر گردد پیاپی با دیگران کشاکش کند و هیچگاه آسوده نباشد که این خود زیان بزرگی می‌باشد.
اینکه راهنمایان مردمان را براستی و درستی و نیکوکاری برانگیخته‌اند از بهر همین بوده که کشاکش هرچه کمتر گردد و بهره‌ی مردمان از آسایش بیشتر باشد. ما این را نشان داده‌ایم که رنج بیشتر جهانیان از راه کشاکش است که اگر کسی روزانه ده ساعت می‌کوشد بیگمان هشت ساعت آن در این راه می‌باشد.
همیشه دیده می‌شود کسی که با مردم فریبکاری می‌نماید چون دیگری با او این رفتار را کرد آن هنگام است که می‌نالد و زبان بنکوهش فریبکاری و نادرستی باز می‌کند. ولی ازو نه سزاست که بنالد و بنکوهد!
پابرگی :
1ـ چنانکه ثمیستوکلیس از ایرانیان پناه جست و نوازشها دید. (نگاه کنید بخش هفتم کتاب «تاریخ و پندهایش» را)
.
🔸 4ـ3) یک توده‌ی سرفراز جز میوه‌ی پاکخوییهای خود را نمی‌چیند (تکه‌ی یک از دو)
تاریخ گواهست که همواره در توده‌ها جنبش خرد با رواج خویهای ستوده توأم بوده. در یونان و روم چنانکه از یکسو خردها تکان خورد و زندگانی راه دیگری گرفت خویها نیز پیراسته گردیده دلیری و درستی و گردنفرازی و دستگیری از بینوایان و مانند اینها رواج یافت. در جنبش اسلامی نیز چنین رخ داد.
داستان لئونیداس ، پادشاه اسپارت را شنیده‌اید. در لشکرکشی خشایارشا این مرد با سپاه یونان نگهداری تنگه‌ی ثرموپولای را داشت و چون ایرانیان از کوه گذشته ، پشت سر او را نیز گرفتند و یونانیان ناگزیر بودند بگریزند و جان بدر برند و یا بجنگ ایستاده کشته شوند ، لئونیداس انبوهی را از یونانیان بخانه‌هاشان فرستاد و خویشتن با چند صد تن ، پایدار ایستاده ، مردانه جنگیدند و همگی کشته شدند. این کار چرا کردند؟! این جانبازی و مردانگی بسیار بزرگیست ، چگونه بدان آسانی انجام دادند؟! چرا نگریختند؟! چرا جان بدر نبردند؟! این راست است در قانون اسپارت گریختن از جنگ گناه سختی بود و لئونیداس و یاران اسپارتیش اگر می‌گریختند ، کیفر سختی می‌دیدند. لیکن لئونیداس می‌توانست از خشایارشا زینهار خواهد. اگر چنین کاری می‌کرد همیشه پیش ایرانیان گرامی بود و بهترین نوازشها را می‌دید (1) ، پس چرا این را نکرد و مرگ را بهتر دانست؟ زیرا او خردِ درست داشت و نیک می‌دانست که زندگی جاویدانی نیست و هر کسی دیر یا زود از این جهان رخت خواهد بربست و چند سال زندگانی را که پس از آن توانستی زیست با بدنامی برابر نمی‌گرفت و گردنفرازی و نیکنامی در پیش او چندان ارجمند بود که جان باختن را در راه آن گوارا می‌شمرد.
این جز در سایه‌ی درستی روان نتواند بود. نمی‌گویم یونانیان همه‌ی راستیها را می‌دانستند. می‌گویم : آنها را که می‌دانستند درست می‌دانستند و ارجش می‌شناختند و از درستی روان آسان بکار می‌بستند. همین بود حال رومیان.
این سخن که جهان میدان نبرد است و آدمیان هر کسی باید جز بسود خود نکوشد چندان بیخردانه است که باندازه نیاید. این راست است کشاکش در نهاد آدمی نهاده ولی این نیکی او نیست و اینست باید تا تواند از آن ایستادگی کند. از آنسوی دروغگویی و نادرستی بزیان خود دروغگو و نادرست می‌باشد.
اگرچه این به چیستان (معما) می‌ماند که کسی که دروغی میگوید و هزار ریال مثلاً از کسی می‌گیرد با این سود آشکار ما بگوییم دروغ بزیان او بوده. ولی اگر اندکی باریک‌بین شویم چیستان گشاده خواهد شد.
دروغگویی که یکی را فریب داده پولش را می‌گیرد اگر چنین بودی که دروغ را تنها او بتواند و دیگر کسی نتواند و یا آن رفتار را که کرد بیکبار از مردمان کناره گیرد می‌شد بگوییم از دروغ سودی برده. ولی چون چنین نیست باید گفت : سودی نبرده بلکه زیانکار درآمده. زیرا او که امروز به یکی دروغ گفته پولش را گرفته فردا نیز دیگری باو دروغ گفته پولش را می‌گیرد. در جایی که هر کسی تنها سود خود را جوید و بتواند دروغ نیز بگوید همگی این کار را کنند و بدینسان ایمنی از میان مردم برخیزد و هر کسی ناگزیر گردد پیاپی با دیگران کشاکش کند و هیچگاه آسوده نباشد که این خود زیان بزرگی می‌باشد.
اینکه راهنمایان مردمان را براستی و درستی و نیکوکاری برانگیخته‌اند از بهر همین بوده که کشاکش هرچه کمتر گردد و بهره‌ی مردمان از آسایش بیشتر باشد. ما این را نشان داده‌ایم که رنج بیشتر جهانیان از راه کشاکش است که اگر کسی روزانه ده ساعت می‌کوشد بیگمان هشت ساعت آن در این راه می‌باشد.
همیشه دیده می‌شود کسی که با مردم فریبکاری می‌نماید چون دیگری با او این رفتار را کرد آن هنگام است که می‌نالد و زبان بنکوهش فریبکاری و نادرستی باز می‌کند. ولی ازو نه سزاست که بنالد و بنکوهد!
پابرگی :
1ـ چنانکه ثمیستوکلیس از ایرانیان پناه جست و نوازشها دید. (نگاه کنید بخش هفتم کتاب «تاریخ و پندهایش» را)
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هفتم : نیک و بد (1)
🔸 خودفروشیست یا نیکخواهی؟.. (تکه‌ی یک از دو)
کنون بر سر جلوگیر دوم می‌آییم : گفتیم بیشتر مردم در آرزوی نیکی نیستند و آنچه میگویند دروغ میگویند. شما اگر بخواهید می‌توانید این را بآسانی بیازمایید. امروز بیشتر مردم چون چند تن فراهم نشستند درزمان بگله و بدگویی پردازند. آن یکی اگر رختی به درزی داده و بدلخواهش دوخته نشده همان را دستاویز کند و بناله برخیزد. این یکی اگر از پزشکی سختگیری دیده همان را عنوان گیرد و بدگویی کند. سومی از دوستان خویش بگله پردازد. بدینسان هر یکی سرگذشتی بمیان آورد و کم‌کم سخن گرم شود و این خاموش نشده آن بگفتار برخیزد و سخن از دهان یکدیگر ربایند و داستانهای بسیار بازگویند. آن یکی گوید : «بجان آقا نمی‌دانید چه خبر است و مردم چه بداخلاقند». این یکی گامی فراتر نهاده گوید : «راستی را می‌خواهید جامعه فاسد است». آن یکی سری چرخانیده گوید : «آری راست گفتی : جامعه فاسد است ، جامعه!» بدینسان سخن را بر سر توده آورند و هر یکی بدلخواه بدیهای دیگری را شمارند.
کنون شما اگر می‌خواهید بدانید که اینها همه سخن است و اینان راستی‌را درپی نیکی نیستند رو بایشان آورده چنین گویید : «این گله‌ها بجاست. لیکن بیایید درپی چاره باشیم و یک رشته نیکیهایی را برگزیده و همگی آنها را خود بکار بندیم و بکسان و بستگان خود نیز یاد دهیم و سپس بکوشیم و دیگران را بکار بستن آنها برانگیزیم ...» یا بگویید : «کسی هست و بچاره‌ی این آلودگیها می‌کوشد بیایید ما نیز با او همدست باشیم و یاوری کنیم ...» ، چنین پیشنهادی بکنید تا ببینید چه پاسخهای ریشخندآمیز شنوید. یکی گوید : «ای بابا مگر این مردم می‌شوند؟!..». دیگری گوید : «شما چه گزارده‌ای و چه می‌جویی؟! این مردم کجا و اصلاح کجا؟!» اگر پافشاری نمایید برآشوبند و چنین گویند : «ما خواستیم یک درددلی کنیم و نخواستیم که شما چنین آزارمان دهید». بدینسان هر کدام پاسخ بیهوده‌ی دیگری دهد و هرگز گردن بنیکی نگزارند و باز بسر بیهوده‌گوییهای خود روند.
آن کسی که بمردم پند می‌آموزد و همیشه گله می‌کند که نیک نمی‌شوند شما باو بگویید : «راست است که باید مردم را براه آورد ولی این گفته‌های شما نارساست و دیگری این سخنان را بسیار رساتر و پایه‌دارتر از شما میگوید بهتر است با او همراهی نمایید که هم رنج شما کمتر و هم نتیجه‌ی کار بیشتر و بهتر باشد» ببینید بشما چه گوید و چه نکوهشها سزا شمارد.
اگر راستی را بخواهید این کسانی که گله از بدی مردم می‌کنند و خود را راهبر و پیشرو توده نشان می‌دهند خود آلوده‌تر از دیگران می‌باشند و اینان بچند دسته‌اند :
یک دسته این جوانان درسخوانده و همردگان ایشانند و اینان بهیچ راه دربند نیک و بد توده نیستند و آن کسانی که دلهاشان بمردم سوزد نمی‌باشند. با دلی پرآز و مغزی پرباد سر برافراشته‌اند و درپی خوشیهای خود می‌باشند و این گله‌ها از بدی توده همان خوی پست خودخواهی و برتری‌فروشیست که باین رنگ آن را بکار می‌برند. این در سرشت آدمی نهاده که خود را از دیگران برتر گیرد و بر ایشان عیب جوید و دلتنگی و دل‌آزردگی از رفتار آنان کند. اینان آن خوی پست را در این رُویه بکار می‌برند. وگرنه هرگز کسی نیستند که نیک و بد فهمند و در آرزوی نیکیها باشند. بدبختان از درسی که خوانده‌اند بیش از این نتیجه نگرفته‌اند که خویهای ناستوده‌ی جانوریشان بتکان آید و بدینسان نیرو گیرد.
بارها گفته‌ام کسانی که در آرزوی رستگاری توده‌اند اگر شنوند یکی بالا افراشته و در آن راه کوششهایی می‌کند خشنود گردند و بسراغ او روند و اگر دیدند براستی و پاکدلی پیش آمده و شایستگی از خود نشان می‌دهد از دل و جان بیاری او برخیزند و مردانگی دریغ نگویند. ولی اینان ـ این بدبختان ـ همینکه می‌شنوند کسی بکوششهایی برخاسته هنوز نادانسته و نافهمیده زبان‌درازی کنند و ریشخند و بیفرهنگی دریغ نگویند ، و هرچه آن کس شایستگی بیشتر نشان دهد اینان نادانی و دشمنی بیشتر گردانند.
یک دسته‌ی دیگر آنانند که خواهان نیکی می‌باشند ولی در همان هنگام می‌خواهند از پندارهای پراکنده و بیهوده‌ای که در مغز انباشته‌اند و کارهایی که یاد گرفته‌اند هیچ نکاهند و اگر به یکی از ایشان گفته شود باید از فلان رفتار یا باور درگذری برآشوبند و دلتنگی نمایند و این نمی‌دانند که همان پندارها و کارهاست که مایه‌ی گرفتاری توده شده است. این نمی‌دانند که چنانکه آنان بروی پندارها و کارهای خود پافشاری می‌نمایند و آن را هنری از خود می‌شمارند دیگران نیز همین رفتار را می‌نمایند و با اینحال نیکی هرگز شدنی نیست.
👇
🔸 خودفروشیست یا نیکخواهی؟.. (تکه‌ی یک از دو)
کنون بر سر جلوگیر دوم می‌آییم : گفتیم بیشتر مردم در آرزوی نیکی نیستند و آنچه میگویند دروغ میگویند. شما اگر بخواهید می‌توانید این را بآسانی بیازمایید. امروز بیشتر مردم چون چند تن فراهم نشستند درزمان بگله و بدگویی پردازند. آن یکی اگر رختی به درزی داده و بدلخواهش دوخته نشده همان را دستاویز کند و بناله برخیزد. این یکی اگر از پزشکی سختگیری دیده همان را عنوان گیرد و بدگویی کند. سومی از دوستان خویش بگله پردازد. بدینسان هر یکی سرگذشتی بمیان آورد و کم‌کم سخن گرم شود و این خاموش نشده آن بگفتار برخیزد و سخن از دهان یکدیگر ربایند و داستانهای بسیار بازگویند. آن یکی گوید : «بجان آقا نمی‌دانید چه خبر است و مردم چه بداخلاقند». این یکی گامی فراتر نهاده گوید : «راستی را می‌خواهید جامعه فاسد است». آن یکی سری چرخانیده گوید : «آری راست گفتی : جامعه فاسد است ، جامعه!» بدینسان سخن را بر سر توده آورند و هر یکی بدلخواه بدیهای دیگری را شمارند.
کنون شما اگر می‌خواهید بدانید که اینها همه سخن است و اینان راستی‌را درپی نیکی نیستند رو بایشان آورده چنین گویید : «این گله‌ها بجاست. لیکن بیایید درپی چاره باشیم و یک رشته نیکیهایی را برگزیده و همگی آنها را خود بکار بندیم و بکسان و بستگان خود نیز یاد دهیم و سپس بکوشیم و دیگران را بکار بستن آنها برانگیزیم ...» یا بگویید : «کسی هست و بچاره‌ی این آلودگیها می‌کوشد بیایید ما نیز با او همدست باشیم و یاوری کنیم ...» ، چنین پیشنهادی بکنید تا ببینید چه پاسخهای ریشخندآمیز شنوید. یکی گوید : «ای بابا مگر این مردم می‌شوند؟!..». دیگری گوید : «شما چه گزارده‌ای و چه می‌جویی؟! این مردم کجا و اصلاح کجا؟!» اگر پافشاری نمایید برآشوبند و چنین گویند : «ما خواستیم یک درددلی کنیم و نخواستیم که شما چنین آزارمان دهید». بدینسان هر کدام پاسخ بیهوده‌ی دیگری دهد و هرگز گردن بنیکی نگزارند و باز بسر بیهوده‌گوییهای خود روند.
آن کسی که بمردم پند می‌آموزد و همیشه گله می‌کند که نیک نمی‌شوند شما باو بگویید : «راست است که باید مردم را براه آورد ولی این گفته‌های شما نارساست و دیگری این سخنان را بسیار رساتر و پایه‌دارتر از شما میگوید بهتر است با او همراهی نمایید که هم رنج شما کمتر و هم نتیجه‌ی کار بیشتر و بهتر باشد» ببینید بشما چه گوید و چه نکوهشها سزا شمارد.
اگر راستی را بخواهید این کسانی که گله از بدی مردم می‌کنند و خود را راهبر و پیشرو توده نشان می‌دهند خود آلوده‌تر از دیگران می‌باشند و اینان بچند دسته‌اند :
یک دسته این جوانان درسخوانده و همردگان ایشانند و اینان بهیچ راه دربند نیک و بد توده نیستند و آن کسانی که دلهاشان بمردم سوزد نمی‌باشند. با دلی پرآز و مغزی پرباد سر برافراشته‌اند و درپی خوشیهای خود می‌باشند و این گله‌ها از بدی توده همان خوی پست خودخواهی و برتری‌فروشیست که باین رنگ آن را بکار می‌برند. این در سرشت آدمی نهاده که خود را از دیگران برتر گیرد و بر ایشان عیب جوید و دلتنگی و دل‌آزردگی از رفتار آنان کند. اینان آن خوی پست را در این رُویه بکار می‌برند. وگرنه هرگز کسی نیستند که نیک و بد فهمند و در آرزوی نیکیها باشند. بدبختان از درسی که خوانده‌اند بیش از این نتیجه نگرفته‌اند که خویهای ناستوده‌ی جانوریشان بتکان آید و بدینسان نیرو گیرد.
بارها گفته‌ام کسانی که در آرزوی رستگاری توده‌اند اگر شنوند یکی بالا افراشته و در آن راه کوششهایی می‌کند خشنود گردند و بسراغ او روند و اگر دیدند براستی و پاکدلی پیش آمده و شایستگی از خود نشان می‌دهد از دل و جان بیاری او برخیزند و مردانگی دریغ نگویند. ولی اینان ـ این بدبختان ـ همینکه می‌شنوند کسی بکوششهایی برخاسته هنوز نادانسته و نافهمیده زبان‌درازی کنند و ریشخند و بیفرهنگی دریغ نگویند ، و هرچه آن کس شایستگی بیشتر نشان دهد اینان نادانی و دشمنی بیشتر گردانند.
یک دسته‌ی دیگر آنانند که خواهان نیکی می‌باشند ولی در همان هنگام می‌خواهند از پندارهای پراکنده و بیهوده‌ای که در مغز انباشته‌اند و کارهایی که یاد گرفته‌اند هیچ نکاهند و اگر به یکی از ایشان گفته شود باید از فلان رفتار یا باور درگذری برآشوبند و دلتنگی نمایند و این نمی‌دانند که همان پندارها و کارهاست که مایه‌ی گرفتاری توده شده است. این نمی‌دانند که چنانکه آنان بروی پندارها و کارهای خود پافشاری می‌نمایند و آن را هنری از خود می‌شمارند دیگران نیز همین رفتار را می‌نمایند و با اینحال نیکی هرگز شدنی نیست.
👇