🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش نهم :

🔸 چه می‌باید کرد؟.. (تکه‌ی دو)

1ـ یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکه‌ی یک از هفت)


باید دانست گرفتاری توده‌های شرقی و پس ماندن آنها که همیشه زمینه‌ی گفتگوهای ماست ، از دیرباز ، دانسته بوده و در این قرنِ بازپسین راههایی برای رهایی از آن اندیشیده شده و کوششهایی بکار رفته. لیکن از هیچ یکی از آنها نتیجه بدست نیامده.

مثلاً سید جمال‌الدین اسدآبادی و شاگردان او که تنها نگاهشان بجهان اسلام بوده ، انگیزه‌ی گرفتاری را پراکندگی و چندتیرگی مسلمانان دانسته ، و چاره را یگانگی آنان (اتحاد اسلام) می‌پنداشتند و در این راه کوششهای فراوان بکار می‌بردند.

پس از سید جمال‌الدین (یا در همان زمان او) یک اندیشه‌ی دیگری پیدا شد ، و آن اینکه کسانی از ایرانیان و دیگران چون به اروپا رفته پیشرفت کشورهای قانونی آنجا را می‌دیدند ، آن پیشرفت را همه از بودن قانون دانسته ، و پس ماندن ایران و دیگر کشورهای آسیا را از نبودن آن می‌شمردند ، و اینبود کسانی از آنان ، از حاجی ‌میرزا حسین‌خان سپهسالار و میرزا ملکم‌خان و میرزا علی‌خان امین‌الدوله و دیگران می‌کوشیدند که در ایران نیز قانون باشد ، و سرانجام شادروانان بهبهانی و طباطبایی آن اندیشه را با کوشش بیشتری دنبال کردند و پافشاری نموده جنبش مشروطه را پدید آوردند.

باز در همان زمان کسان بسیاری چاره را «سواد» دانسته همیشه چنین می‌گفتند : «باید مدرسه باز کرد و مردم را باسواد گردانید. مردم اگر باسواد باشند حدود و حقوق خود را می‌شناسند و همه‌ی این گرفتاریها رفع می‌شود».

ما می‌گوییم : این کارها هر کدام بنوبت خود سودمند بوده و هر یکی برای زندگانی یک توده دربایست می‌باشد. یگانگی همه‌ی مسلمانان اگر بودی یک نتیجه‌ی بزرگی را دربر داشتی. قانون برای هر توده‌ای از دربایستهاست و زندگانی بی‌آن جز چیرگی و ستمگری نتواند بود. سواد یا خواندن و نوشتن برای هر کسی بایاست و سود آن را همگی می‌دانیم. آن کوششهایی که در این راهها رفته می‌باید ارجش را دانست و نامهای کوشندگان را به نیکی یاد کرد.

چیزی که هست اینها هیچ یکی چاره‌ی درست گرفتاریها نبوده و خود نبایستی بود. «یک توده باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند» یک توده تا خود آنان ـ یا بهتر گویم : یکان یکان ایشان ـ نیک نباشند از چیزهای دیگری نتیجه پدیدار نخواهد بود.

یک توده‌ی آلوده ، با اندیشه‌های پراکنده و گمراه ، و خردهای ناتوان ، و خیمهای ناستوده ، از یگانگی[=اتحاد] بهره‌یاب نتوانند گردید ، و اگر کسانی کوشیدند و چنان چیزی را درمیانشان پدید آوردند چون بنیاد استواری ندارد با یک نیرنگی که بدخواهان یا بیگانگان بکار برند و یا در سایه‌ی یک پیشامد بی‌ارجی از میان تواند رفت. چنین مردمی قانون را بازیچه‌ی سودجوییها و کینه‌ورزیهای خود و یک چیز بی‌ارجی گردانند. از سواد بجای سود زیان بردارند و از خواندن و نوشتن بیش از این نتیجه نگیرند که دریافتها و نیروهای خدادادی را از دست دهند و به آموزاکهای [=تعلیمات] ارجداری هم راه نیابند.


.

میرزا مَلکَم‌خان

سید جمال‌الدین اسدآبادی

میرزا علی‌خان امین‌الدوله

دردها و درمانها ـ بخش نهم

(همبسته با گفتار بالا)

.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران) ـ نگاهی دیگر بگمراهیها

🔸 14ـ4) صوفیگری و رواج آن (تکه‌ی دو از چهار)


در قرنهای هفتم و هشتم صوفیگری پیشرفت بسیار کرده خود دستگاه بزرگی گردید و این بچندین جهت بود : از یکسوی دو سه قرن از پیدایش صوفیگری درمیان شرقیان گذشته و کم‌کم همگی از بزرگ و کوچک و دور و نزدیک و دانا و کانا به پندارهای شگفت صوفیان خو گرفته بودند و آن رمیدگی که در آغاز کار بود از میان برخاسته و این زمان مردم در صوفیان با دیده‌ی مهربانی می‌نگریستند و از اینکه می‌دیدند خود را بکناری کشیده‌اند و پیاپی نام خدا را بر زبان دارند آنان را «مردم خدا» می‌پنداشتند. این نیرو در خردها نبود که بدانند راه خداپرستی نه آنست و آن کناره‌گیری ایشان از زندگی جز تنبلی و تن‌آسانی انگیزه‌ی دیگری ندارد. به هر اندازه که خردها سست‌تر و ناآگاهی مردم از بنیاد دین فزونتر می‌گردید بر رواج صوفیگری می‌افزود.

از یکسوی دیگر چون در قرن هفتم داستان مغول رخ داد و مسلمانان بخواری و زبونی افتادند این انگیزه‌ی دیگری بر پیشرفت صوفیگری گردید. زیرا گذشته از آنکه خواری و زبونی با صوفیگری سازش بسیار دارد نومیدی مردم از رهایی نیز این نتیجه را می‌داد که هر کسی خود را با پندارهایی سرگرم سازد تا کمتر یاد گرفتاریها کند. کسانی که آن مردانگی را نداشتند که از هر راهی باشد بچاره‌ی درد کوشند ناگزیر بودند با پرداختن باین راهها از اثر درد بکاهند.

گذشته از همه‌ی اینها مغولان برای جلوگیری از شوریدن و جنبیدن مسلمانان کوششهایی می‌نموده‌اند و یکی از آنها فزودن بر رواج صوفیگری بوده و ما در این باره گواهیها از تاریخ در دست داریم که بدانسان که صوفیگری و خراباتیگری و اینگونه گرفتاریهای مسلمانان داستان دلگداز آمدن مغولان را نتیجه داد آمدن مغولان نیز مایه‌ی رواج آن آلودگیها گردید. زیرا مغولان با همه‌ی دُژآگاهی و بیابانیگری در کار خود شایستگی و توانایی نشان می‌دادند و این ناگفته پیداست که آن کشورهای بزرگی را که زیردست گرفته بودند همه با شمشیر راه نمی‌بردند و بیگمان نیرنگها یا بزبان امروزه سیاستها نیز بکار می‌بردند و در این باره اگر خودشان چندان استادی نداشتند کسان بسیاری از جهود و ترسا و دیگران که بایشان پیوسته بودند و رشته‌ی کارها در دست داشتند بسیار استاد بودند و شاید این نتیجه‌ی اندیشه‌ی ایشان بوده که در سراسر کشورِ مغولان برواج صوفیگری و خراباتیگری و مانند اینها کوشیده شود. (1)

یکی از تاریخنگاران که داستان دلسوز چیرگی مغول را بر ایران می‌نگارد و حال گرفتاری مردم را باز می‌کند چنین می‌نویسد : «لیکن در زمان مغول ادبیات و فلسفه پیشرفت بسیار کرد» و این را مایه‌ی دلداری برای خوانندگان می‌انگارد. ولی راستی آنست که اینها نیز از گرفتاری و بدبختی ایرانیان پیش می‌رفته. ما چون در این باره گفتار جداگانه‌ای داریم اینست باین اندازه بسنده می‌کنیم.

اگر سفرنامه‌ی ابن‌جُبَیر و ابن‌بطوطه و مانند اینها را بخوانیم در قرنهای ششم و هفتم و هشتم صوفیان در همه جا زندگانی بسیار خوشی را داشته‌اند و بیشتر ایشان در زیباترین و آراسته‌ترین جایگاهها می‌زیسته‌اند. این خود داستان شگفتی است که مردمان در آن زمانها در دهش از اندازه بیرون بوده‌اند. آدمی ‌که از نهاد خود آزمند است و تا بتواند بپول‌اندوزی کوشد و در این راه است که با دیگران همچشمی‌ کند در آن زمانها مردمان در دهش و بخشش با یکدیگر همچشمی‌ می‌کرده‌اند. این نتیجه‌ی دستورهای اسلام بوده ولی آن نیز همچون دیگر چیزها از راه خود بیرون رفته بوده. اسلام بر هر توانگری دستگیری از بیچیزان و درماندگان را بایا می‌گرفته و به هر گونه نیکوکاری برمی‌انگیخته. لیکن این را از کسانی می‌خواسته که دارایی را از راه پیشه‌وری و برزگری و داد و ستد و اینگونه راهها بدست بیاورند و آنگاه چیزی دادن و دستگیری را نیز تنها درباره‌ی درماندگان و بیچیزان دستور می‌داد. اینکه کسانی با ستمگری و تاخت و چپاول دارایی بیندوزند و آن را در راه خانقاه‌سازی بهر صوفیان تنبل و مفتخوار و در خوان نهادن از بهر ایشان بکار برند چیزی بود که دین از آن بیزاری داشت.

هرچه هست اینگونه دهش در آن قرنها رواج بی‌اندازه داشتی و توانگران و زورمندان به یکدیگر پیشی و بیشی جستندی و بیشتر بصوفیان پرداختندی. اینست در شهرها خانقاههای باشکوه برپا می‌شده و در فرودگاهها (2) آسایشگاهها بنیاد می‌یافته. از کتاب ابن‌بطوطه می‌دانیم که صوفیان دسته دسته بگردش برمی‌خاسته‌اند و به هر فرودگاهی که می‌رسیده‌اند در تکیه‌ی (یا زاویه‌ی) آنجا فرود می‌آمده‌اند که ناهار و شام و رخت و گرمابه و همه گونه دربایست زندگانی از بهر ایشان در آنجا آماده بوده است و هر چند روز که می‌خواسته‌اند در آنجا بسر می‌برده‌اند.

👇

اگر صوفیان را در آن قرنها بستاییم بسخن درازی نیاز پیدا خواهیم کرد. باین یک جمله بس می‌کنم که بهتر از همه زیست آنان بوده. اینست در آن زمان صوفیگری دستگاه باشکوهی داشته و صوفیان در همه جا دسته‌های انبوهی بوده‌اند و پیران ایشان هر یکی در جای خود فرمانروایی می‌کرده. از اینجا کسانی از آنان باین اندیشه افتادند که راستی‌را بنیاد فرمانروایی گزارند و از پوست‌نشینی بتخت‌نشینی رسند و کم‌کم این اندیشه نیرو گرفت و پاره‌ای بکار برخاستند و در آغاز چند تنی فیروزی نیافته از میان رفتند. لیکن پس از دیری زمینه‌ی بهتری پیش آمد و کسانی باین آرزو نیز دست یافتند که ما از این باره جداگانه گفتگو خواهیم کرد. (3)


پابرگیها :
1ـ آقای جواد قهرمانی در رساله‌ی دانشگاهی خود بنام «یادداشتهایی درباره‌ی تصوف و عرفان» (نشر اینترنتی در کانال تلگرامی «کتابخانه‌ی پاکدینی» بنشانی : t.me/kasravi_ahmad) (گفتار هشتم) اشاره بگوشه‌ای از این پشتیبانیهای دستگاه مغول بصوفیگری دارد. از آن نوشتار ، خواجه رشیدالدین‌ فضل‌الله وزیر یهودی‌نژاد ایلخانان یکی از رواج‌دهندگانِ صوفیگری شناخته می‌گردد.

2ـ جای فرود از هر گونه ، منزل

3ـ در کتاب صوفیگری در این باره چنین می‌خوانیم : «نیز برخی از پیران بآرزوی تاج و تخت افتاده بدستیاری درویشان ، بنیاد پادشاهی برای خود گزارده‌اند. در ایران یکی از آنان میرقوام‌الدین مرعشی (یا میر بزرگ) بوده که در مازندران پادشاهی مرعشیان را پدید آورده ، دیگری شیخ جنید صفوی بوده که بآن آرزو برخاسته ولی خود او و پسرش شیخ حیدر در این راه کشته گردیده‌اند و انجام کار برای شاه‌اسماعیل پسر حیدر مانده است.
خاندان صفوی پدید آمده از صوفیگری می‌بود. با اینحال در زمان آن خاندان صوفیگری به پیشرفت بیشتری نرسید ، بلکه از آخرهای پادشاهی آن خاندان می‌بود که صوفیگری چه در ایران و چه در جاهای دیگر رو بافسردگی نهاد و روز بروز از شکوه و رونقش کاست و تاکنون همچنان رو به پس رفتن می‌بوده است.»


.

تاریخ و پندهایش

(همبسته با گفتار بالا)

.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش نهم :

🔸 چه می‌باید کرد؟.. (تکه‌ی دو)

1ـ یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکه‌ی دو از هفت)


سرگذشت سی و چهل ساله‌ی ایران خود گواه این گفته‌ها می‌باشد. با اینحال ما دلیلهایی نیز یاد می‌کنیم :

چنین گیرید که شما می‌خواهید یک دسته‌ سپاه را کارآمد و نیک گردانید و با دست آنان به یک نتیجه‌ی بزرگی رسید. برای این باید یکایک سپاهیان را آراسته و نیک گردانید. بدینسان که به یکایک آنها شیوه‌ی جنگ آموزید ، آیین سپاهیگری یاد دهید ، ترس از دلهای آنان دور گردانید ، معنی فرمانبرداری یک سپاهی و سود آن ، و زشتی خودسری و زیان آن را نیک فهمانید. از چنین سپاهیانست که می‌توان یک سپاه نیکی پدید آورد و با دستیاری آنان به یک نتیجه‌ی بزرگی رسید.

آری برای فیروزی یک سپاه ، افزارهای جنگی نیک ، و فرمانده‌ کاردان دلسوز ، نقشه‌ی جنگی درست هم دربایست می‌باشد. سپس هم پیش آمد فرصت ، و نیکی زمین ، و سازگاری هوا ، و دیگر اینگونه چیزها بی‌اثر نتواند بود.

لیکن همه‌ی اینها ، پس از نیکی و آراستگی خود سپاهیانست. یک دسته‌ سپاهیان ناورزیده و خام و خودسر و ترسنده ، همه‌ی این چیزها را بی‌نتیجه گردانند : همان افزارهای نیک و کارآمد را در میدان جنگ گزارده بهره‌ی دشمن سازند ، و یا بجای بکار بردن در کارزار و چیرگی بدشمن در کشاکشهای میان خود بکار برند. همان فرمانده‌ دلسوز و کاردان را تنها گزارده از میدان گریزند و یا با دُژرفتاریهای (1) خود او را از جان سیر گردانند. همان نقشه‌ی جنگی را با نافرمانیهای خود تباه سازند و یا از نادانی بسود دشمن بکارش بندند. از فرصت و سازش هوا و زمین بهره‌مندی نتوانسته همه را بیهوده گردانند.

اینها چیزهاییست که بارها آزموده شده و تاریخ پر از گواهیها برای این گفتار می‌باشد. یک توده‌ی آلوده و گرفتار نیز همین حال را دارد و همه‌ی کوششهایی را که در راه پیشرفت آن کرده شود بی‌نتیجه گزارَد و کوشندگان را از پا اندازد و یا پشیمان گردانَد. بر این سخن نیز گواهیهای بسیار در تاریخ هست و ما اینک به دو گواهی از تاریخ خود ایران بس می‌کنیم :

1) داستان نادرشاه را همه کس می‌داند. این مرد با کوششهای خود ایران را از چنگ سه دشمن بیگانه ـ روس و عثمانی و افغان ـ رهانید و بآشوبها و خودسریهایی که در گوشه‌های کشور برخاسته بود پایان داد. سپس نیز لشکر به هندوستان و خوارزم و بخارا برده هر سه را بگشاد. یک جمله گوییم : از همان ایران شکست‌یافته و از میان‌رفته یک دولت نیرومند کشورگشایی پدید آورد. از آنسوی برای آسایش آینده با عثمانی و دیگر همسایگان بگفتگوهایی پرداخت ، و کینه‌ی سنی و شیعی را که از دویست سال پیش مایه‌ی دشمنی ایران و همسایگانش شده بود ، از یک راه بخردانه به برداشتن کوشید. بدینسان که از یکسو در ایران بجلوگیری از بدرفتاریهای نابخردانه‌ای که درباره‌ی سه خلیفه رواج یافته بود کوشیده سختگیری نمود ، و از یکسو با عثمانیان گفتگو کرد که کیش شیعی را از شمار چهار کیش دیگر شناخته با پیروان این کیش هم رفتار همدینی نمایند.

اینها کارهای بسیار سودمند و ارجداری می‌بود. خواستمان ستایش از نادر نیست و نمی‌خواهیم او را بیش از آنچه بوده بازنماییم. می‌خواهیم ارج کارها و کوششهای او را یادآوری کنیم. این مرد تا می‌توانست و از دست او برمی‌آمد به پیشرفت کار ایران و نیرومندی کشور می‌کوشید و با همه‌ی نام پادشاهی کمتر بآسایش و خوشی می‌پرداخت ، و کارهایش در تاریخ کمتر مانند داشته.

کنون شما ببینید که ایرانیان از آن جانفشانیها و کوششهای او ، و از نتیجه‌های بزرگی که در سایه‌ی تلاش بیست‌ساله بدست آمده بود چه سودی بردند ، و چه پاداشی باو دادند؟... همین زمینه است که می‌خواهیم روشن گردد و گواه سخن ما باشد.


پابرگی :
1ـ دُژ پیشوندیست بمعنی «بدی توأم با خشونت» ـ ویراینده


.

نگاره‌ی نادرشاه که در زمان خودش نگاشته شده.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران) ـ نگاهی دیگر بگمراهیها

🔸 14ـ4) صوفیگری و رواج آن (تکه‌ی سه از چهار)


در اینجا چون گفتگو از زمان مغول داریم دو داستانی را از آن زمان می‌نگاریم : چنانکه گفته‌ایم یکی از شیوه‌های صوفیان بوده که هر پیشامدی را بدلخواه بگزارش آورده از آن سود می‌جستند. در این زمان دو مثالی از اینگونه رخ داده. یکی آنکه چون داستان دلگداز مغول رخ داد و آنهمه خونها ریخته شد و آنهمه خانه‌ها ویران گردید در جایی که صوفیان بایستی بهوش آیند و نتیجه‌ی نادانیهای خود را در برابر چشم دیده دست از آنها بردارند و با مردم دست بهم داده بچاره‌ی آن بدبختی کوشند از پیشامد چنین بهره‌برداری کردند که بگویند آنهمه گرفتاری بپاس جایگاه صوفیان بوده. بدینسان که چون سلطان‌محمد خوارزمشاه شیخ مجدالدین نامی ‌را از پیشروان صوفیگری کشته بوده خدا بر مردم خشم گرفت و مغولان را بخواستن خون آن پیر فرستاد. کسانی از آنان این را عنوان نموده و در اینجا و آنجا می‌سرودند و بخود می‌بالیدند. این نمونه‌ای از نادانی و پستی ایشانست. این بهترین گواه است که یک دسته چون براه کج افتادند هرچه پیشتر روند گمراهتر گردند. بهترین گواه است که یکمشتی چون سر از پیروی مردان خدا پیچند بیکبار تباه گردند. اینان آن سختیها را بخود می‌دادند و آن لافها از پیوستن بخدا و مانند آن می‌زدند و برای خود جایگاهی بالاتر از جایگاه برانگیختگان خدا می‌شناختند و این نمونه‌ی پستی و نادانی ایشانست.

کسی نمی‌گفت از کشته شدن شیخ مجدالدین بمردم بیگناه چه؟! مجدالدین را خوارزمشاه کشته و این چگونه می‌شد که خدا دیگران را بخون او بگیرد؟! وآنگاه در تاخت مغول دسته‌ای از خود صوفیان نیز کشته شدند که یکی از ایشان شیخ عطار بود. پس چگونه می‌توان گفت آن داستان خونین از بهر کشته شدن یک صوفی بوده؟! اگر صوفیان را پیش خدا این ارج بوده پس چرا یکی آن نکرد جلو تاخت مغول را از ایران برگرداند؟!

نمی‌دانم چرا همه‌ی کرامتهای اینان زیانکاری بوده و نیکی از دستشان برنمی‌آمده؟! یک صوفیِ کشته شده مایه‌ی ویرانی صد شهر می‌شود ولی صد صوفیِ زنده یک شهری را از تاراج نگاه نمی‌دارد.

با تنهای درست و دلهای بیدرد در کنجی نشسته این چیزها را می‌ساختند و با اینها بود که چشمها را ترسانیده مردم را زیردست خود می‌گردانیدند. همین داستان را در چندین کتاب آورده‌اند و در یکی از آنها نویسنده‌ی کتاب این عبارت را نیز می‌افزاید : «آری تا دل صاحبدلی نامد بدرد هیچ قومی ‌را خدا رسوا نکرد».

کسی نمی‌داند اینان چه می‌کردند که صاحبدل می‌شدند؟! وآنگاه این از کجا بوده که خشم خدا تنها بهنگام بدرد آمدن دل صاحبدل بجوش آید و از بهر یک دل ، قومی‌ را رسوا گرداند؟!

کسانی که اینها را می‌خوانند زیان آن را درنمی‌یابند و شاید چنین می‌پندارند که گفته‌های سودمندی را فرامی‌گیرند. ولی اینها سراپا زیان و سراپا ننگ است. این بدترین گناهیست که یکمشتی که در زندگانی فزونی و سربار دیگران بوده‌اند و بهیچ دردی نمی‌خورده‌اند خود را این چنان برگزیده‌ی آفریدگان گیرند و خدا و جهان و همه چیز را ویژه‌ی خود شمارند. این بدترین پستی است که کسانی بریخته شدن خون هزاران هزار بیگناه و بکنده شدن صدها هزار خانه دلشان نسوزد و درمیان ناله‌های جانگداز مردم بیچاره جز در اندیشه‌ی کار خود نباشند و بدانسان گفتار شماتت‌آمیز بمیان آورند. این خدا را خوار گرفتن و مردمی ‌را پایمال کردنست.

این ارج و بهای صوفیانست و شما مردان بیکاره‌ی زمان ما را بینید که ایشان را یک رشته مردان بزرگ می‌شمارند و بلکه دارای یک رشته رازهای خدایی می‌ستایند و چنین می‌گویند : کسی را بآن رازها دسترس نیست زیرا آنان که از صوفیان در سایه‌ی سختی‌کشیها بآن رازها رسیده‌اند بیکبار لب بسته‌اند و کسی را آگاه نساخته‌اند و آنان که نرسیده‌اند آگاهی نداشته‌اند تا بدیگران نیز رسانند.

خدا ریشه‌ی نادانی را براندازد. کسی نمی‌پرسد یک دسته کسانی که راه برازهای خدایی یابند و بجایگاه بلندی نزد خدا برسند آیا کارهای ایشان اینگونه بایستی بود؟! هر چیز را از نشانه‌های آن می‌شناسند. آیا چه نشانی از آن جایگاه والای صوفیان پدیدار گردیده؟! برای جهان روز گرفتاری بدتر از زمان مغول کمتر رخ می‌دهد. در آن روز که صدها پیرِ بنامِ صوفی میانه‌ی مردم بود آیا کدام دستی را از مردم بیچاره گرفتند؟! یک پیر بزرگشان آن بود که بگفته‌ی خود زنان و فرزندان خود را در ری بدشمن گزارده شبانه با چند درویش بیکاره بگریخت. (1) دیگری آن بود که در نیشابور زار و زبون کشته گردید. دیگران نیز بگریختند یا کشته گردیدند یا دستگیر مغولان شدند. پس چگونه اینان رازهای خدایی داشتند؟!. (2)

اگر شما بخواهید لافهایی را که خود صوفیان زده‌اند بیدلیل باور کنید کدام دسته‌ای در جهان از اینگونه لافها ندارند؟!.

👇

پابرگیها :
1ـ نجم‌الدین رازی که در مرصادالعباد این داستان ننگ‌آور زندگانیش را با پیشانی باز سروده.
2ـ باید بایشان گفت : شما که اینقدر خوب چریده‌اید کو دنبه‌تان؟!


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش نهم :

🔸 چه می‌باید کرد؟.. (تکه‌ی دو)

1ـ یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکه‌ی سه از هفت)


اگر نیک جستجو کنید و با خرد و فهم بداوری پردازید آلودگیهای توده همه‌ی آن رنجها را هدر گردانید و نتیجه‌ها را از میان برد ، و پیشامدهای سالهای آخر نادر و آن ستمگریهای نابجا و ناسزای او بیش از همه میوه‌ی همان آلودگیها می‌بود.

نخست ، بدی خیمها : در آن روز خیمها بسیار پست گردیده و دسته‌ی انبوهی از سرجنبانان ، بجای آنکه خشنودی نمایند و با نادر همدستی دریغ نگویند باو رشک می‌بردند و از بدگویی و زباندرازی بازنمی‌ایستادند بلکه کارشکنی هم می‌کردند. درباریان سلطان‌حسین که در پیشامد چیرگی افغانان آن ناتوانی و درماندگی را از خود نشان داده بودند ، کنون با نادر همسری و همچشمی می‌نمودند و بنام و آوازه‌ی او رشک برده در پشت سر دلهای خود را با بدگوییها و نکوهشها خنک می‌گردانیدند. چون نادر از یک خاندان گمنامی برخاسته بود ، این را که خود مایه‌ی سرفرازی او بود عنوان عیب‌جویی می‌گرفتند و از اینکه پدرش شاه نبود بشاهیش خرده می‌گرفتند. کسی که مایه‌ی رهاییشان شده بود با این بهانه‌ها بآزار او می‌کوشیدند.

شیخ ‌محمدعلی حزین که در آن زمان می‌زیسته و بگفته‌ی خودش در چنان هنگام آشوب و گرفتاری ، با ویلگردی و رفتن از این شهر بآن شهر و سرودن شعر و بافتن چیستان و مانند اینها که همه بیهوده و یاوه می‌بوده روز می‌گزارده و کمترین سودی بکشور و مردم از وی نمی‌رسیده چنین کسی با نادر همچشمی می‌نموده و ما چون کتابش را می‌خوانیم ناخشنودی او را از کارهای نادر آشکاره می‌بینیم. می‌دانیم کسانی به حزین هوادار خواهند درآمد ، می‌گوییم :

حزین نباشد دیگران. اینگونه کسان همیشه در ایران هستند که هنرشان جز مفتگویی و مفتخواری نیست و باآنکه جز زیان سودی بتوده و کشور نتوانند رسانید خود را دارای ارجی می‌شمارند و با کوشندگان همسری و همچشمی می‌نمایند و چون خود کاری نمی‌توانند چنین می‌خواهند که هیچ کس دیگر هم بکاری برنخیزد. آیا همین مایه‌ی گرفتاری یک توده نتواند بود؟!..

دوم ، پندارپرستیها و نادانیها : بر سر یک گفتگوی پوچی (در آغاز اسلام خلیفه که بایستی بود؟..) دویست سال بیشتر خونها ریخته شده و شهرها ویران گردیده ، و ملیونها زنان و دختران از خاندانهای خود جدا گردیده و در بازارهای صوفیا و بلغراد[بلگراد] بفروش رسیده بودند و در همان زمان که نادر برخاسته و با عثمانیان می‌جنگید چند صدهزار تن از آن زنان و دختران در بردگی می‌زیستند و یکی از درخواستهای آن شاه غیرتمند بازگردانیدن آنان می‌بود ـ از چنین گفتگوی شوم و پوچی دست برداشتن نتوانسته و بر سر همان با نادر دشمنی می‌نمودند. تیره‌درونی نگرید : از آنهمه گزندها چشم پوشیده و پیشرفت کشور و آسایش مردم و مانند اینها را خوار شمارده تنها این می‌خواستند که آزاد باشند و بنام علی و عمر کشاکش کنند و بدزبانیها نمایند.

سوم ، سستی خردها و دانسته نبودن معنی زندگانی : خاندان صفوی بیکاره گردیده و آن زمان که پادشاهان توانایی همچون شاه‌اسماعیل و شاه‌تهماسب و شاه‌عباس از آن برمی‌خاستند گذشته ، و این زمان جز مردان بیکاره‌ای همچون شاه‌سلیمان و شاه‌سلطان‌حسین و تهماسب و مانند اینها برنمی‌خاستند ، و این نتیجه‌ی بیکارگی و ناتوانی آن خاندان می‌بود که یک دسته‌ افغانان تا پایتخت پیش آمده و آن داستانها رو داده بود. رفتار شاه‌سلطان‌حسین و پسرش تهماسب و پیرامونیان ایشان چندان زشت است که هر کس از شنیدن آن دلگیر گردد. چه زشتی بیشتر از این که هنگامی که اسپهان در فشار افتاده و راه چاره بروی آن بسته شده بود و تهماسب را که ولیعهد گردانیده بودند برای گرد آوردن سپاه به بیرون فرستادند. جوان بیدرد سپاهی گرد آورد و در قزوین آسوده نشست و بخوشگذرانی پرداخت و بلکه گرفتاری مادر و خواهران خود را فراموش کرده بجشن عروسی پرداخت. بگفته‌ی یکی از تاریخنگاران آن روزی که اسپهان بدست افغانان افتاد و پیداست که چه اندوه و غمی درمیان می‌بود شب آن در قزوین جشن عروسی بود و آواز شادمانی از هر سو برمی‌خاست.

👇

چنین خاندانی ، باز دسته‌های انبوهی دلبستگی بایشان می‌نمودند و بهواخواهی از ایشان با نادر دشمنی می‌نمودند و از کارشکنی بازنمی‌ایستادند و نادانی را بجایی رسانیدند که بهنگامی که نادر از توپال عثمان‌پاشا شکست خورده و به ایران بازگشته بود که دوباره سپاه آراید و بجنگ شتابد ، در چنین هنگامی که می‌بایست مردم از هیچ‌گونه دستگیری باو بازنایستند و جان و داراک [=ثروت] دریغ نگویند یک محمدخان بلوچی که همراه افغانان به ایران آمده و خود یکی از دشمنان آشکار کشور ایران می‌بود ، سود جسته و بنام آنکه پادشاهی را برای تهماسب می‌خواهد بیرق نافرمانی افراشت و دسته‌هایی از ایرانیان بسر او گرد آمدند و در کهکیلویه و شوشتر و دزفول و آن پیرامونها کوس دشمنی نادر را کوفتند ، و در نتیجه‌ی این بود که نادر که پس از شکستن عثمانیان گرد بغداد را گرفته بود از آن دست برداشت و برای جنگ با اینان به ایران شتافت ، و پس از یک رشته خونریزیها بود که آشوب را فرونشاند.

در سالهای آخر زندگانی نادر ، که داستان افغان و آن خونریزیها و آن زبونی و بیدردی که از دربار صفوی دیده شده بود کهن گردیده ، و همچنین جانفشانیهای نادر و آن فیروزیهای شگفت که در جنگ با افغانان و عثمانیان رو داده بود ، تازگی خود از دست داده و کم‌کم از یادها می‌رفت ، کسان بسیاری بدشمنی با نادر برخاسته و چنین می‌گفتند : «حالا که مملکت تصفیه شد پس چرا آن را بدست صاحبانش نمی‌سپارد؟!..» ببینید نادانی و بیخردی را ! اینان پادشاهی را چه می‌پنداشتند؟!..

تو گویی باغی بوده ازآنِ کسی و یکی آن را با زور گرفته بوده و آزاده‌مردی آن را پس گردانیده و باوست که گفته می‌شود : «باغ که از دست زورمند درآورده شد پس چرا بدارنده‌اش نمی‌سپاری؟!..» یا تو گویی کودکی بوده گرگی آن را از آغوش مادرش ربوده و مرد دلیری آن را پس گرفته و باوست که گفته می‌شود : «کودک را که از دهان گرگ درآوردی پس چرا بمادرش نمی‌دهی؟!..»

از نادانی این نمی‌دانستند که کشور برای زیست مردم و آسایش آنانست و پادشاهی برای نگهداری کشور و ایمنی دادن بمردم می‌باشد ، و پادشاه کسی تواند بود که بچنین کاری برخیزد ، و خاندان کهن صفوی چنین شایندگی نمی‌دارند و این بسیار نادانیست که کسانی آسایش کشور و مردم را فراموش ساخته دربند این و آن باشند. بسیار پستی است که توده‌ی بزرگی را فدای فرمانروایی و هوسبازی این و آن گردانند.

از نادر چشم می‌داشتند که پس از آنکه بیست سال رنج برده و کشور را زنده گردانیده بود ، آن را بدست شاهزادگان کارندان صفوی بسپارد و خود را بکناری کشد. یکی نمی‌پرسید : چرا؟!. چرا می‌باید او این کار را کند؟!. آنگاه چه سودی از این کار بشما خواهد رسید؟!.

یک چنین مالیخولیای پستی در سرها پیدا شده و بهمین دستاویز در برابر نادر ایستاده و از دشمنی و کارشکنی خودداری نمی‌نمودند ، و در هنگامی که نادر با عثمانیان بریده و به بسیج یک لشگرکشی بزرگی برمی‌خاست اینان بیکار نایستاده و در هر کجا همینکه یک بچه‌صفوی را پیدا می‌کردند تو گویی یک رهاننده‌ای پیدا کرده‌اند بسر او گرد می‌آمدند و بشور و خروش می‌پرداختند ، و همان را دستاویز گرفته بیرق نافرمانی بلند می‌ساختند ، و چه‌بسا درویشان ویلگردی خود را سام‌میرزا یا صفی‌میرزا نامیده و از خاندان صفوی شمرده و در یک شهر میان مردم نمودار می‌شدند ، و از این شور و دیوانگی که میان ایرانیان پیدا شده بود به نان و نوایی می‌رسیدند. کار بجایی رسید که عثمانیان از این نادانی مردم بسود جستن برخاستند و یک «شاهزاده‌ی صفوی» بدست آورده یا ساخته در برابر نادر بلند گردانیدند.


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران) ـ نگاهی دیگر بگمراهیها

🔸 14ـ4) صوفیگری و رواج آن (تکه‌ی چهار از چهار)


داستان دیگر از صوفیان در آن زمانها اینکه چون سلطان جلال‌الدین خوارزمشاه در سال 628 از آذربایجان گریخت و پیشاپیش مغولان بکردستان افتاد و در آنجا مغولان ناگهان بر سر چادرهای او ریختند و جلال‌الدین بر اسبی نشسته تنها جان بدر برد و سرانجام در کوهستان با دست کردان کشته گردید از آنجا که یک مرد دلیر و بنام بودی و مردم تا سالها نام او را بر زبان داشتندی و انبوهی مرگ او را باور نکرده چشم براهش داشتندی صوفیان از این پیشامد نیز بهره‌برداری کرده‌اند و با یک دروغی از پیش خود کرامتی پدید آورده‌اند. «شیخ الشیوخ رکن‌الدوله علاء‌الدوله‌ی سمنانی» چنین می‌سراید که روزی استاد او از جایی که نشسته بود ناگاه ناپدید گردید. شاگردان در شگفت شدند. لیکن پس از زمانی که بار دیگر استاد را بر سر جای خود دیدند چگونگی را پرسیدند شیخ چنین پاسخ داد : سلطان جلال‌الدین از هنگامی که گریخت جامه‌ی درویشی دربر کرده و به رده‌ی «رجال‌الله» درآمده بود و همیشه در گوشه‌های جهان گردش می‌کرد تا مرگش فرارسید و در فلان غاری بدرود زندگی گفت و من رفتم تا بر او نماز گزارم و بخاکش سپارم.

این چیزیست که از زبان علاء‌الدوله می‌نگارند و دانسته نیست آن را خود او ساخته و یا استادش ساخته بوده ازو شنیده. هرچه هست دروغ رسواییست. از جلال‌الدین خوارزمشاه صوفیگری برنیامدی. کسی که آن دلیریها را در برابر مغولان کرده بود هرگز نتوانستی زنده باشد و چیرگی آن مردم خونخوار را بیند و درویشانه در این گوشه و آن گوشه بگردش پردازد.

وآنگاه مرد بخرد سخنی که شنوندگان باور نکنند نگوید. اگر آن پیر بهره‌ای از خرد داشتی و خودنمایی و مردمفریبی چشم بینش او را نبسته بودی گیرم که براستی چنان کرامتی ازو سر زده بود آن را پنهان کردی و بزبان نیاوردی!

ما نمی‌دانیم کسانی که این تواناییها را داشته‌اند چرا در آن روزهای سخت جلال‌الدین در برابر مغول بیاریش برنخاسته‌اند؟!.. آیا نماز گزاردن و زیر خاک کردن یک مرده بایاتر بوده یا یاوری کردن به یک جنگاوری که در راه نگهداری مسلمانان با بیدینان جنگ می‌کند؟!.

من گاهی که این افسانه را می‌خوانم بیاد آن مردی می‌افتم که در پنجاه و شصت سال پیش دعوای آمیزش با جنیان می‌کرده و روزی بنام اینکه زعفر جنی مرده بزم سوگواری درچیده بوده است. اینگونه دغلکاران همیشه فراوان بوده‌اند.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش نهم :

🔸 چه می‌باید کرد؟.. (تکه‌ی دو)

1ـ یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکه‌ی چهار از هفت)


2) داستان جنبش مشروطه : خوانندگان پیمان با این داستان آشنایند. دیگران هم توانند «تاریخ مشروطه» را بخوانند. این داستان که در زمان ما رخ داد ، اگر نیک سنجیده و اندیشیده شود ، گواه روشن دیگری بگفته‌های ماست.

در سال 1285 (1324) که در ایران جنبش مشروطه‌خواهی رخ داد ، یک شور و سَهِشی در مردم پدیدار شد که کمتر مانند دارد. در سراسر کشور ، انبوه مردم ، از بازاریان و بازرگانان و ملایان و دیه‌داران و دیه‌نشینان و دیگران بتکان آمده همگی بآرزوی نیک بودن و نیکی کردن و کوشیدن افتادند. اگرچه در برخی جاها این تکان کم‌ژرفا می‌بود ، و دسته‌ی بزرگی از مردم نمی‌دانستند چه کار کنند. بااینهمه رویهم‌رفته تکان بسیار بزرگی بود و در توده یک خواهش و آرزوی نیرومندی برای همدستی کردن در راه کشور و کوشیدن پیدا شده بود. جز از درباریان که دسته‌ی کمی می‌بودند دیگران همه از گرفتن مشروطه شادمانی می‌نمودند و برای کوشش در راه کشور و توده آمادگی نشان میدادند. ملایان و سیدان ، تفنگ بدوش انداخته و دامن بکمر زده ، با دیگران به رده ایستاده مشق سربازی می‌کردند.

این جوش و جنب ایرانیان و همدستی آنان بسیاری از نویسندگان اروپایی را بشگفت انداخته بود که ستایشهای پیاپی می‌نوشتند و پاره‌ای از ایشان از آینده‌ی درخشان آسیا گفتگو بمیان می‌آوردند.

این در سال نخست مشروطه بود. لیکن در سال دوم و سومِ آن دسته‌های بزرگی از مشروطه‌خواهی بازگشتند و این بار بجای هواداری بدشمنی برخاستند و کم‌کم کار را بخونریزی رسانیدند. در تبریز که فروزانترین کانون شورش می‌بود ، مردم دَوَچی که پیشگامان مشروطه‌خواهی آنان شده بودند ، این بار هم پرکینه‌ترین دشمنان آزادی آنان شدند. آن شور آزادیخواهی و همدستی این زمان جا بکشاکش و پراکندگی داده و اروپاییان بجای آن ستایشها بنکوهش و بدبینی پرداختند ، روزنامه‌ی تیمس انگلیس آسیاییان را «مردمان ناشایا» خواند.

چرا چنین شد؟.. چرا آن دسته‌ها از مشروطه بازگشتند؟.. باشد که دیگران پاسخ این را آماده ندارند. ولی ما آن را آماده می‌داریم. می‌باید گفت : برای آنکه آلودگیهای کهن درمیان توده می‌بود که خواه و ناخواه کار خود را می‌کرد و نتیجه‌ی تلخ خود را می‌داد.

نخست کیشها با مشروطه و قانون و کوشش در راه کشور و مانند اینها که خواست آزادیخواهان بود نمی‌ساخت و خود نشدنی بود که میانه‌ی این دو ، کشاکش و برخورد پدید نیاید ، یک کیش که پیروان آن ، می‌بایست همه به پیشامدهای هزاروسیصد سال پیش عربستان پردازند و زمان خود را فراموش کنند و جهان را پدید آمده بپاس چند تن درگذشته شناخته همه بستایش و پرستش آنها کوشند ، و از اینسوی چنین پندارند که ناپیدایی هست و خواهد آمد و جهان را به نیکی خواهد آورد ، و تا وی نیاید جهان نیک نخواهد بود ـ چنین کیشی با کوشش و جانفشانی در راه کشور و توده چگونه توانستی ساخت؟!..

در آغاز کار چون از یکسو جوش و سَهِش مردم بسیار نیرومند می‌بود و از یکسو بیشتر کسان معنی مشروطه را نمی‌دانستند و آن را بیش از همه ، «رواج شریعت» می‌شماردند ، اینبود بیچون و چرا همراهی می‌نمودند. ولی سپس که از یکسو جوش و سهش از تندی افتاد و از یکسو معنی مشروطه بهتر دانسته شد خواه و ناخواه جدایی میانه‌ی آن با کیش پدید آمد و دسته‌ی بزرگی از آن رو گردانیده و یا دو دل ایستادند.

دوم انبوهی از ملایان در ایران و عراق سالها بمردم پیشوایی کرده و از این راه نان خورده و شکوه اندوخته بودند ، و کنون که این دستگاه را بزیان کار خود می‌دیدند یا می‌بایست از آن سودهای خود چشم بپوشند و آزادانه بمردم پیوندند و یا از راه دشمنی آیند و بدخواهی نمایند. بیشتری از آنان این دوم را برگزیدند و بدشمنی برخاستند ، و چون چنانکه گفتیم داستان ناسازگاری کیش با مشروطه هم درمیان می‌بود بآسانی توانستند عامیان را هم برآغالَنْد (1) و آشوب بزرگی برپا گردانند.

سوم ناتوانی روانها و سستی خویها که بسیاری از آزادیخواهان بویژه درسخواندگان ، از سود خود چشم‌پوشی نمی‌توانستند کرد ، و در کوششهایی که می‌نمودند دلسوزی نشان نمی‌دادند و پیشرفت کار را سست می‌گردانیدند ، و یا با یکدیگر به رشک و کینه پرداخته و دسته‌بندیها می‌نمودند ، و یا بسود دشمنان کوشیده با کشور دورویی نشان می‌دادند. آن پاکدلی و جانفشانی که از توده‌ی انبوه دیده می‌شد از برجستگان و پیش‌افتادگان دیده نمی‌شد.

اینها گرفتاریهاییست که در توده می‌بوده و ناگزیر نتیجه‌ی خود را بیرون خواستی داد و آن شور و سهشی را که برخاسته بود از کار خواستی انداخت. یک درختی که بیمار و آسیب‌یافته است و اگرهم برگ و شکوفه بسیار آورد میوه‌های درست و فراوانی نتواند داد.

👇

این آلودگیها که یاد کردیم هر یکی درخور گفتگوی درازیست ولی ما چون از کیشها و ناسازگاری آنها با زندگی ، و همچنین از ملایان و زیانکاری آنان ، در جاهای دیگری سخن رانده‌ایم ، و سستی خویها و ناتوانی روانها را در همین رشته گفتارهای خود خواهیم زندید (2) و روشن گردانید و آنگاه در اینجا خواست ما گفتگو از این زمینه‌ها نیست و برای مَثَل این را یاد می‌کنیم ، بهمین کوتاهی بس کرده درمی‌گذریم.


پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ نویسنده بعدها برآغالیدن را فعل لازم گرفته همیشه برآغالانیدن را متعدی و به معنی تحریک کردن (به سرپیچی و آشوب) بکار برده.
2ـ زندیدن (همچون خندیدن) = شرح دادن


.

✴️ سال نو 1402

کوشاد تلگرام : سال 1402 آغاز شد و روزبه نوروز فرارسید ولی دلهای بسیاری اندوهگینست و هوای عید بسر ندارد. با این اندوهها چه جای شادیست؟!. برای آنکه شادی به دلها بازگردد یک راه بیشتر نیست و آن کوشش درست در راه درست است که چند گامی بسوی پیش رویم و بدینسان امسال را سال نیكی و فیروزی سازیم.

در این سالها چون پیاپی خبرهایی از پیشرفت توده‌های جهان می‌شنویم ، از عقب‌ماندگی ایران دلمان بدرد می‌آید. کمتر کسیست که از حال توده‌های پیشرو تأثیر نیافته آرزو نکند میهن او نیز براه پیشرفت بیفتد و از بدبختیها رهایی یابد.

چنانکه دلیریهای ترانسوالیها در جنگ با انگلیس و ژاپنیها با روس در پیش از مشروطه ، ایرانیان را به تکان آورد و به ایشان دل داد ، امروز نیز پیشامدهای جهان از جمله پیشرفتهای تند کشورهایی همچون ترکیه ، کره ، تایوان ایرانیان را بتکان آورده آرزومند پیشرفت و سرفرازی و بیرون آمدن از بدبختیها شده‌اند.

چیزی که هست ، چنان آرزومندی تا با شایستگیهایی همراه نشود از آن نتیجه‌‌ای بدست نخواهد آمد. «درخت آرزو بار ندارد». یکی از شایستگیهای یک توده همدستیشان در یکایک گامهاست (نه تنها در آغاز یک جنبش).

گذشته از حقایق زندگی از دانشها نیز این روشنست که برای انجام هر کاری نیاز به نیرو هست. پس بیجا نیست پرسیده شود : نیروی یک توده از چه بدست می‌آید؟!.

در یک توده نیرو از «همدستی» افراد آن نتیجه می‌شود. همان جنبش مشروطه در آغاز (سال نخست) پیش نرفت مگر با همدستی مردم تهران و دیگر شهرها. اگر توده‌ای همدست نبوده از هم پراکنده باشند و هر دسته‌ای راهی برای خود پیش گیرند نیازی به دشمن ندارند تا پایمال گردند. همان خودشان دشمن خودشانند و بنابودی خویش می‌کوشند.

این هم روشنست که تا یگانگی (یا اتحاد) میان کوشندگان نباشد همدست نخواهند بود. شرط لازم برای یگانگی هم‌اندیشگیست. مردمی با صدها باور ضد هم و آرمانهای جدا چگونه می‌توانند یگانه (متحد) باشند؟!. در این کانال بارها در این زمینه گفتار آمده و مثالها یاد شده و خوانندگان با باورهای ما آشنایند.

آیا نمی‌توان نتیجه گرفت که ما ایرانیان افتاده‌ی اندیشه‌های پراکنده و جدا از همیم؟! آیا نمی‌توان نتیجه گرفت که تا چنینیم که هر دسته‌ی ده‌تنی و صدتنی یک راه جدایی برگزیده یک پرچم بدوش گرفته‌ایم ، از هیچ کوششی نتیجه نخواهیم دید؟!. آیا از مردم پراکنده و جدا از هم کار درست و ارجداری ساخته است؟!

کافیست حسابی کنید که چه شماری از این دسته‌ها در راههای بیکبار جدا از هم می‌کوشند. سپس از خود بپرسید آیا براستی این دسته‌ها با این شمار بسیار و با اندیشه‌های پراکنده که هر کدام برای آرمانی جدا و بضد دیگری می‌کوشد می‌توانند باهم کنار آیند و راهبر مردم باشند؟!

بهترین عبرتها از تاریخست. همان پیشامدهای مشروطه را که به این سخنان همبستگی دارد در این گفتار بخوانید تا بدانید مشروطه چگونه ناانجام ماند و ما از آن چنانکه می‌بایست بهره‌مند نشدیم. به پیشامدهای سال 57 نیک بیندیشید. بیاد بیاورید که همه برای سرنگونی شاه و روی کار آوردن دمکراسی هم‌سوگند شده بودند ولی سپس چه پیش آمد؟!.

در پیشامد «بهار عربی» نخست کشوری که فرمانروای خویش را برانداخت تونس بود. چون مقدمات جنبش آماده نبود ، از جمله حزبی که پیشتر با برنامه‌ای روشن پیش افتد و بر اندیشه‌های مردم تأثیر بگزارد و آنان را آماده‌ی تغییراتی برای دمکراسی کند ، اینست پس از سرنگونی بن‌علی همه سرگردان و بی‌برنامه بودند. در آن زمان گفته می‌شد در تونس شصت حزب پدید آمده. این بسیار شگفت بود. یک کشور و شصت راه برای رستگاری؟! حالِ کنونی تونس را امروز می‌توان جست و از آن درس گرفت. مصریان سرگذشت جدایی داشتند ولی درباره‌‌ی آنان نیز توان پرسید : آیا به خواسته‌هاشان که پیش از همه آزادی بود رسیدند؟!

یک چیز افسوس‌آور اینکه امروز بیش از هر زمان دیگری باید از پیشامدهای سال 57 درس گرفت ، در حالی که به آن کمترین پروایی (اعتنا) نمی‌شود. در آن زمان با هر شوریده‌ای (به گفته‌ی خودشان : انقلابی) گفتگو می‌کردید و سخنانی درباره‌ی همدستی ، هم‌اندیشگی ، آرمان مشترک ، لزوم کوشش احزاب به آماده گردانیدن توده برای دمکراسی و مانندهای آن می‌گفتید ، از ایشان یک چیز بیشتر نمی‌شنیدید : «الان جای این گفتگوها نیست. الان چون شاه مانع دمکراسی است ، باید همه متحد شده او را سرنگون سازیم ، اختلافات ما باید در پارلمان ایرانِ فردا حل شود». ... چون کسی نمی‌دانست دسته‌های سیاسی چه آرمانی دارند و چه آینده‌ای برای ایرانیان در نظر گرفته‌اند ، خواه‌ناخواه این پرسش پیش می‌آمد : «از کجا معلوم که آینده بدتر از الان نشود؟!» و پاسخی که همیشه داده می‌شد این بود : «دیگر از این بدتر که نمی‌شود ، بالاتر از سیاهی رنگی نیست».
👇

امروز نتیجه‌ی آن سبکسریها را هر کسی می‌داند. آن روز از هزار تن یکی نمی‌فهمید و نمی‌دانست ولی امروز همه ‌فهمیده‌اند «بالاتر از سیاهی» چه بوده. اتحادی که چنان کوشندگانی از آن سخن می‌راندند تنها بکارِ برانداختن شاه آمد. شاه را برانداخت ولی شاهی را نتوانست. (بلکه شاهی را به رویه‌ی بدتری جانشین آن گردانید) و بجای دمکراسی که آرزو می‌کردند ، یک دستگاه دیکتاتوری خونریزی را نشاند. همچنین پارلمانی را بنیاد نگزارد که دسته‌های سیاسی بتوانند آزادانه در آن از آرمانهای خود دفاع کنند. بلکه به پدید آمدن این مجلس کنونی انجامید که بیشتر به کار نمایشنامه‌های شوخی‌آمیز می‌آید.

اینها همه پیش آمد زیرا مردم آموزشی که می‌بایست ندیده بودند. مثلاً مردمی که می‌گفتند ما مخالف دیکتاتوری و خواهان دمکراسی هستیم معنی درست دمکراسی را نمی‌دانستند (چنانکه امروز هم نمی‌دانند). کوشندگان نیز مردم را مانند گله‌های گوسفند پشت سر خود انداخته پیش رفتند تا حکومت شاه را براندازند و راه را بروی یکی از مرتجعترین حکومتهای جهان هموار گردانند.

کسانی که کشاکشها و جنگهای خیابانی سالهای نخست پس از 57 ، دستگیری و اعدام سران حزبهای آن زمان و کشتار تابستان سال 67 را بیاد دارند نیک می‌فهمند که اندیشه‌هایی همچون «اختلافات ما باید در پارلمان ایران فردا حل شود» چگونه بی‌نتیجه ماند. چه سرانجامی یافت و چه اندازه خام و زیانمند بود.

خوانندگان پروا کنند که ما نه هوادار پادشاهی هستیم و نه با برچیده شدن حکومت شوم ملایان ناهمداستان. بلکه با جنبشهای خام و بی‌زمینه مخالفیم. ما زمینه را همان می‌دانیم که مردم در راه خردمندی و آشنایی با حقایق زندگی و پی بردن به آلودگیهای خود گامهایی پیش روند تا پراکندگیهای توده‌برانداز کم گردد.

افسوسمندانه کوشندگان سیاسی ایران به تربیت مردم بها نمی‌دهند و در این راه نمی‌کوشند. تنها به سرنگونی حکومت می‌اندیشند که این ایراد بزرگی به آنانست. این تکرار اشتباه بزرگ سال 56 و 57 است.

خواست ما از این سخنان آنست که اگر ایران از یک سوراخ دوبار گزیده شود ، این بار بهای هنگفتتری خواهد پرداخت چنانکه از نابودی چندان دور نخواهد بود. جا دارد چندگاهی به سیاست دولتهای زورمند دور و همسایه و اندیشه‌های ویرانگری که بتازگی به زبان «کوشندگان سیاسی» ما افتاده اندیشید. باید در پس پرده‌ی رواج چنان سخنانی به سودهایی اندیشید که آن دولتها را هست.

از جمله‌ی آنها سخنانی است در پیرامون «زبان مادری». یا به زبانها انداختن اصطلاحاتی است همچون «جغرافیای جعلی» ، «فدرالیزم» ، «فلان ملت و بهمان اتنیک». اینها همه دام است و دانه. باید بسیار هوشیار بود.

«آری ، گاهی تواند بود که مردمی از فشار حکومت یا بجهت دیگری بیاشوبند و حکومت را براندازند. ولی آنان چون درمیانشان یگانگی نیست و آنگاه یک راهی یا آیینی از پیش آماده نگردانیده‌اند میان خود ایشان کشاکش افتد و هیچ کاری نتوانسته ناچار گردند که بحکومت دیگری (که چه‌بسا بدتر از آن یکی باشد) گردن گزارند». (پرچم نیمه‌ماهه ، سات 435)

«... بیایید در این یك سال بنیكی كوشیم و چند گامی در این راه پیش رویم. بیایید از راهش بچاره‌ی دردها كوشیم.

خواهید گفت : نیكی چیست؟.. می‌گویم : نیكی در اینجا نخست دانستن حقایق زندگانی و دوم دست بهم دادن و در راه آنها تلاش بكار بردنست.

🔸 درد بزرگ ایرانیان ندانستن حقایق زندگانیست. چون حقایق را نمی‌دانند از هم پراكنده‌اند ، در كارها سستند ، بكشور خود علاقه كم دارند ، در برابر حوادث تنها بگله و ناله بس می‌كنند و در كوشش به تقلیدهای صوری كه از اروپاییان می‌نمایند امید می‌بندند ، هر كسی خود را راهنما می‌شمارد ، هر كسی پیشنهادها می‌كند. اینها همه نفهمیدن معنی زندگانیست.

نمی‌گویم : دردهای دیگری نیست ، دردهای دیگر فراوان است. ولی پایه‌ی جملگی ، این ناآشنایی بحقایق است.

من می‌گویم : بیایید این یك سال را بیاد گرفتن حقایق زندگانی كوشیم ، بیایید یك رشته قواعدی را برای زندگانی بگفتگو گزاریم ، و نیك بدانیم ، و در پیرامون آنها یكدل و یكزبان باشیم. این باشد گام‌هایی كه در این یك سال پرشور تاریخی بسوی پیش برداریم.

من می‌دانم بسیاری از این سخن من خواهند رنجید ، و اینكه می‌گویم نمی‌دانند و نمی‌شناسند بغرور آنها خواهد برخورد. ولی حقیقت از میان نخواهد رفت. دوباره می‌گویم : این توده راه زندگانی را گم كرده. این مردم حقایق زندگانی را نمی‌دانند. دوباره درخواست می‌كنم : بیایید این یك سال را به باز كردن یك راهی بكوشیم.

آنان كه بخود مغرورند و این گفته‌های ما بآنان سنگین می‌افتد بركنار مانند. روی سخن ما بآن كسانیست كه از غرور دورند و گرفتاری این توده را دیده و دل پر از درد می‌دارند. باین غیرتمندانست كه پیام می‌فرستیم. از آنانست كه چشم همراهی می‌داریم». (از پیام سال نو ، روزنامه‌ی پرچم ، احمد کسروی)
👇

کانال را به نشانه‌ی آغاز سال نو با پیکره‌های قشنگ می‌آراییم ولی همه‌ی ارج را به پیام آغاز سال می‌دهیم.

پایان