🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران) ـ نگاهی دیگر بگمراهیها
🔸 15ـ4) آلودن صوفیان تاریخ را با دروغهای خود (تکه‌ی یک از یک)
اندازه‌ی خودخواهی آنان [صوفیان] از کتابهاشان پیداست. چنانکه در جای دیگر گفته‌ام بتاریخ رنگ دیگر داده و همه‌ی پیشامدها را بسود خود می‌گردانند. طغرل و داوود چند برادر بوده‌اند و یک ایل شمشیرزن بسر خود داشته‌اند و سالهای دراز کوشیده و با سلطان‌مسعود غزنوی جنگها کرده و گاهی او را شکسته و گاهی ازو شکست خورده‌اند و سرانجام در یک جنگ بزرگی فیروز درآمده‌اند و بخراسان و آن پیرامونها دست یافته و بنیاد پادشاهی گزارده‌اند. کنون شما کتاب اسرارالتوحید را بخوانید که می‌نویسد آن پادشاهی را بایشان شیخ ابوسعید داده.
داستان دلگداز مغول که ما چون پس از صدها سال در تاریخ می‌خوانیم دلهامان پر از درد و اندوه می‌گردد اینان آن داستان را با دیده دیده و از نزدیک شنیده و بجای دل سوختن بسودجویی از آن کوشیده‌اند و بیدرنگ داستانی ساخته‌اند که چون سلطان‌محمد خوارزمشاه شیخ مجدالدین را کشت خدا بخشم آمد و بخونخواهی او مغول را فرستاد.
چنین می‌نویسند : «شیخ مجدالدین مرید شیخ نجم‌الدین کبری خوارزمی قدس سره بنا بر فساد اهل فساد و سعایت حساد سلطان‌محمد خوارزمشاه آن ولایت‌مأب را قتل نموده و آنگاه نادم و پشیمان شده بخدمت شیخ نجم‌الدین آمد و عرض کرد اگر دیت خواهی اینک زر و اگر قصاص کنی اینک سر ، شیخ فرمود دیت فرزندم شیخ مجدالدین زر نیست و قصاص او سر من و سر تو و سر سروران دولت تو و سر اهالی تو است. بعد فرمود و کان امرالله مفعولا. اندک‌زمانی گذشت که چنگیزخان از مغولستان ظهور یافته بخوارزم آمد و کرد آنچه کرد و شد آنچه شد».
خدا خون مجدالدین بغدادی را گرفته ـ از که؟!. از بچه‌های شیرخوار و زنان بیگناه خوارزم و سمرقند و نیشابور ، با دست که؟!. با دست خونخواران دُژخوی (1) مغول!. روی نادانی سیاه بادا !
در همه‌ی تاریخ این دستبرد را کرده‌اند. در زمان کریمخان معصومعلیشاه نامی از هندوستان بشیراز آمده و سالها در آنجا می‌زیسته و کسانی را بروز خود می‌انداخته. دانسته نیست برای چه کریمخان او را از شیراز بیرون کرده که بهانه بدست صوفیان افتاده که می‌نویسند : «سید معصومعلیشاه دکنی و نورعلیشاه و فیضعلیشاه قُدِّسَ سِرُّهُم را اخراج بلد فرمود و خود نیز بعد از این امر زشت از نهال زندگانی ثمر نچید و مدت شش‌ماه از این مقدمه نگذشته بود که بدارالجزا خرامید».
مردی همچون کریمخان که پس از پانزده سال جنگ و کوشش کشور را بایمنی آورده و مردم را بآسایش رسانیده بود نمی‌بایسته یکمشت گدایان دربدر بیکاره را که زیانکار می‌شمرده از شهر بیرون راند!
ما از تیمور لنگ بارها نام برده و سیاهکاریهای او را یاد کرده‌ایم. این مرد در خونخواری و دُژخیمی همپای چنگیز و هلاکو بوده و در ایران جویها از خونهای بیگناهان رانده. در اسپهان بگناه چند تن هفتادهزار تن را سر برید. در بغداد از سر کشتگان مناره‌ها افراشت. در توس پسرش ده‌هزار سر خواست و چون ده‌هزار مرد نبود سرهای زنان و بچگان را بریدند. چنین مرد پست و خونخواری به هر کجا که می‌رسیده و سراغ گوری یا پیری می‌گرفته بدیدن او می‌رفته ، و در لشکرگاهش همیشه یک دسته از علما و مشایخ می‌بوده‌اند و سر سفره‌اش نان می‌خورده‌اند و او را با این خونخواری و دُژخوییش پشتیبان اسلام و عرفان می‌شمرده‌اند ، و بخونخواریش زبان نکوهش باز نمی‌کرده‌اند. از اینسوی در کتابهای صوفیان همیشه او را به نیکی نام می‌برند و ستایشها از او می‌نویسند. همین اندازه که با خواست آنان ساخته و بچند صوفی نان داده از همه‌ی سیاهکاریهای او چشم می‌پوشند. اینست اندازه‌ی خودخواهی و منی کسانی که لاف از خودی گذشتن و منی کشتن می‌زنند.
در جای دیگر نیز گفته‌ام یکی در زمان ما که بگفته‌ی خود چله‌ها بسر برده و «تهذیب نفس» کرده و جایگاه «مرشدی» یافته شعرها در ستایش تیمور لنگ سروده :
رأیت تیمور شه گورگان چون بجهان شد علم داستان
حکمش از ایوانگه کیوان گذشت معدلتش زآدم و حیوان گذشت.
این اندازه‌ی بیخردی و ناپاکدلی یک «مرشدی» است که پس از چند صد سال تیمور خونخوار را می‌ستاید و یاد «معدلت» او را می‌کند. اینست نتیجه‌ای که آن چله‌ها و سختی‌کشیها داده است!. بی‌آنکه بکاری برخیزند نان این توده و کشور می‌خورند و بیکار ننشسته بدینسان نمک‌ناشناسی هم می‌نمایند!
پابرگی :
1ـ دژخوی (به پیش دال) = کسی که خویهایش (عادتها) درشت و ناپسند باشد.
.
🔸 15ـ4) آلودن صوفیان تاریخ را با دروغهای خود (تکه‌ی یک از یک)
اندازه‌ی خودخواهی آنان [صوفیان] از کتابهاشان پیداست. چنانکه در جای دیگر گفته‌ام بتاریخ رنگ دیگر داده و همه‌ی پیشامدها را بسود خود می‌گردانند. طغرل و داوود چند برادر بوده‌اند و یک ایل شمشیرزن بسر خود داشته‌اند و سالهای دراز کوشیده و با سلطان‌مسعود غزنوی جنگها کرده و گاهی او را شکسته و گاهی ازو شکست خورده‌اند و سرانجام در یک جنگ بزرگی فیروز درآمده‌اند و بخراسان و آن پیرامونها دست یافته و بنیاد پادشاهی گزارده‌اند. کنون شما کتاب اسرارالتوحید را بخوانید که می‌نویسد آن پادشاهی را بایشان شیخ ابوسعید داده.
داستان دلگداز مغول که ما چون پس از صدها سال در تاریخ می‌خوانیم دلهامان پر از درد و اندوه می‌گردد اینان آن داستان را با دیده دیده و از نزدیک شنیده و بجای دل سوختن بسودجویی از آن کوشیده‌اند و بیدرنگ داستانی ساخته‌اند که چون سلطان‌محمد خوارزمشاه شیخ مجدالدین را کشت خدا بخشم آمد و بخونخواهی او مغول را فرستاد.
چنین می‌نویسند : «شیخ مجدالدین مرید شیخ نجم‌الدین کبری خوارزمی قدس سره بنا بر فساد اهل فساد و سعایت حساد سلطان‌محمد خوارزمشاه آن ولایت‌مأب را قتل نموده و آنگاه نادم و پشیمان شده بخدمت شیخ نجم‌الدین آمد و عرض کرد اگر دیت خواهی اینک زر و اگر قصاص کنی اینک سر ، شیخ فرمود دیت فرزندم شیخ مجدالدین زر نیست و قصاص او سر من و سر تو و سر سروران دولت تو و سر اهالی تو است. بعد فرمود و کان امرالله مفعولا. اندک‌زمانی گذشت که چنگیزخان از مغولستان ظهور یافته بخوارزم آمد و کرد آنچه کرد و شد آنچه شد».
خدا خون مجدالدین بغدادی را گرفته ـ از که؟!. از بچه‌های شیرخوار و زنان بیگناه خوارزم و سمرقند و نیشابور ، با دست که؟!. با دست خونخواران دُژخوی (1) مغول!. روی نادانی سیاه بادا !
در همه‌ی تاریخ این دستبرد را کرده‌اند. در زمان کریمخان معصومعلیشاه نامی از هندوستان بشیراز آمده و سالها در آنجا می‌زیسته و کسانی را بروز خود می‌انداخته. دانسته نیست برای چه کریمخان او را از شیراز بیرون کرده که بهانه بدست صوفیان افتاده که می‌نویسند : «سید معصومعلیشاه دکنی و نورعلیشاه و فیضعلیشاه قُدِّسَ سِرُّهُم را اخراج بلد فرمود و خود نیز بعد از این امر زشت از نهال زندگانی ثمر نچید و مدت شش‌ماه از این مقدمه نگذشته بود که بدارالجزا خرامید».
مردی همچون کریمخان که پس از پانزده سال جنگ و کوشش کشور را بایمنی آورده و مردم را بآسایش رسانیده بود نمی‌بایسته یکمشت گدایان دربدر بیکاره را که زیانکار می‌شمرده از شهر بیرون راند!
ما از تیمور لنگ بارها نام برده و سیاهکاریهای او را یاد کرده‌ایم. این مرد در خونخواری و دُژخیمی همپای چنگیز و هلاکو بوده و در ایران جویها از خونهای بیگناهان رانده. در اسپهان بگناه چند تن هفتادهزار تن را سر برید. در بغداد از سر کشتگان مناره‌ها افراشت. در توس پسرش ده‌هزار سر خواست و چون ده‌هزار مرد نبود سرهای زنان و بچگان را بریدند. چنین مرد پست و خونخواری به هر کجا که می‌رسیده و سراغ گوری یا پیری می‌گرفته بدیدن او می‌رفته ، و در لشکرگاهش همیشه یک دسته از علما و مشایخ می‌بوده‌اند و سر سفره‌اش نان می‌خورده‌اند و او را با این خونخواری و دُژخوییش پشتیبان اسلام و عرفان می‌شمرده‌اند ، و بخونخواریش زبان نکوهش باز نمی‌کرده‌اند. از اینسوی در کتابهای صوفیان همیشه او را به نیکی نام می‌برند و ستایشها از او می‌نویسند. همین اندازه که با خواست آنان ساخته و بچند صوفی نان داده از همه‌ی سیاهکاریهای او چشم می‌پوشند. اینست اندازه‌ی خودخواهی و منی کسانی که لاف از خودی گذشتن و منی کشتن می‌زنند.
در جای دیگر نیز گفته‌ام یکی در زمان ما که بگفته‌ی خود چله‌ها بسر برده و «تهذیب نفس» کرده و جایگاه «مرشدی» یافته شعرها در ستایش تیمور لنگ سروده :
رأیت تیمور شه گورگان چون بجهان شد علم داستان
حکمش از ایوانگه کیوان گذشت معدلتش زآدم و حیوان گذشت.
این اندازه‌ی بیخردی و ناپاکدلی یک «مرشدی» است که پس از چند صد سال تیمور خونخوار را می‌ستاید و یاد «معدلت» او را می‌کند. اینست نتیجه‌ای که آن چله‌ها و سختی‌کشیها داده است!. بی‌آنکه بکاری برخیزند نان این توده و کشور می‌خورند و بیکار ننشسته بدینسان نمک‌ناشناسی هم می‌نمایند!
پابرگی :
1ـ دژخوی (به پیش دال) = کسی که خویهایش (عادتها) درشت و ناپسند باشد.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش نهم :
🔸 چه می‌باید کرد؟.. (تکه‌ی دو)
1ـ یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکه‌ی پنج از هفت)
می‌دانم کسانی خواهند گفت : در پیشامدهای مشروطه ناخشنودی همسایگان کشور و کارشکنیهای آنان نیز درمیان می‌بود و یکی از انگیزه‌های بزرگِ بی‌نتیجه گردیدن جنبش آزادیخواهی این کارشکنی را باید شمرد. می‌گویم : راست است و ما نیز آن را می‌دانیم. چیزی که هست ما می‌بینیم همان همسایگان نیز از آلودگیهایی که درمیان خود توده بوده سود جسته و بدستیاری همان کار خود را از پیش برده‌اند. مثلاً دولت آن روزی روس از مشروطه‌ی ایران ناخرسند می‌بود و بیگمان از گام نخست بهم زدن آن را می‌خواست. ولی هیچگاه این را بزبان نیاورد و هیچ کس را از کارکنان خود برای این کار برنینگیخت. بلکه از پستنهادی برخی درباریان و از تیره‌درونی برخی ملایان و از نافهمی و نادانی یک دسته از مردم سود جسته و اینان را که برای پشت پا زدن به پیشرفت و فیروزی توده‌ی خود و دشمنی کردن با جنبش آزادیخواهی آماده می‌بودند ، با دست کارکنان خود بتلاش واداشت ، و چون در سایه‌ی بدخواهیهای اینان رشته از هم گسیخت و جنگ و خونریزی در آذربایجان پیش آمد همان را دستاویز گرفته لشگر بشهرهای شمالی آورد.
این تنها ایران و همسایگانش نبود. هر توده‌ای همینکه نادان و آلوده باشند ، و دوست از دشمن و سود از زیان بازنشناسند ، افزار دست دیگران گردند ، و این خود گواه دیگری بآن گفته‌های ماست.
اینها برای مثل است. برای آنست که گفته‌های خود را نیک روشن گردانیم. این زمینه‌ها که ما دنبال می‌کنیم همیشه از تاریخ دلیلهای خوبی برای آنها توان آورد. اینها آزمایشهاییست که برای گذشتگان پیش آمده و ما با سرگذشت آنان گفته‌های خود را روشن می‌گردانیم. وگرنه این راهِ ما با آنچه نادرشاه و آزادیخواهان داشته‌اند بسیار جداست.
کوتاه‌سخن آنکه یک توده باید خود نیک باشند تا توانند از کوششهای پیشروان و از پیشامدهای جهان بهره یابند و بلند گردند ، و این نیکی جز با نیک گردیدن یکایک باشندگان نتواند بود. توده یک چیز جدایی نیست ، همان باشندگان باهمند و توده نامیده می‌شوند.
اینان باید نیک گردند و باهم بستگی دارند و همگی یک راه را بپیمایند و یک خواست را پی کنند تا یک توده‌ی شاینده‌ای پدید آورند. اینست ما همیشه گفته‌ایم هر کسی باید نخست بخود پردازد و خود را پاک و نیک گرداند سپس هم به نیک گردانیدن دیگران کوشد و بآنان در این راه یاری کند ، اینست راهی که ما را تواند برستگاری و فیروزی رسانید.
می‌دانم این سخت است و بآسانی پیش نخواهد رفت. زیرا بسیاری از مردم ، بلکه بیشتری از آنان کسانیند که در خود کمی سراغ نمی‌دارند و این بآنان گران می‌افتد که می‌گوییم خود را درست گردانید. یک دسته‌ی دیگری از این اندازه هم می‌گذرند و هر یکی از آنان خود را دارای سرمایه‌هایی می‌شناسند که بدیگران راه نمایند ، و این از سخت‌ترین کارهاست که ما آنان را از این پندار بیرون آوریم و کمیها و آلودگیهاشان را بگردنشان گزاریم. اینان از همه‌ی سرفرازیها و آراستگیها چشم پوشیده و تنها این را برگزیده‌اند که بنشینند و برتری فروشند و گردن کشند و بخود بالند ، و سر هر سخنی از توده و از بدی آن گله کنند و چنین وانمایند که این توده شاینده‌ی کسانی همچون آنان نیست. این یک لذت بزرگی برای ایشانست. یک زمینه‌ایست که چند گونه هوس از خودنمایی و برتریفروشی و جداسری در آن گرد آمده و از آنسوی گاهی سودهایی نیز بدست آید.
این سختی را می‌دانم. چیزی که هست راه همین یکیست و بس. ما اگر می‌خواهیم یک توده‌ی نیکی داریم و از پیشرفت و سرفرازی بهره یابیم راه آن همینست که می‌گوییم. جهان یا سپهر [=طبیعت] هیچگاه بدلخواه مردم نگردد. این مردمند که باید پیروی از آیین جهان کنند. مردمی که می‌خواهند با هوس و دلخواه زیند و زندگی را تنها برای خودفروشی و جداسری می‌خواهند سرنوشت آنان جز خواری و زبونی نتواند بود.
در نهاد آدمی خیمهای ناستوده فراوانند ، و یکی از آنها اینست که بکمی در خود گردن نگزارد و دیگری آنکه همیشه بدیگران برتری فروشد و خرده‌ها گیرد. اینها هر دو از ریشه‌ی خودخواهیست که از ناپاکترین خیمهاست و چون روان و خرد ناتوان باشد نیرو گیرد و شاخه‌ها افرازد.
امروز اگر شما گفتار و کردار مردم را بیندیشید نشان این دو خیم را بسیار خواهید یافت. انبوهی از مردم هر کار بدی که بکنند بگردن شیطان اندازند. دو تن باهم گلاویز شوند و تا بر سر خشمند به کله‌ی یکدیگر کوبند ، و همینکه خشمهاشان فرونشست ، بجای آنکه بدانند کار بدی کرده‌اند و برآن باشند که پس از آن بجلوگیری از خشم کوشند ، خود را بیکبار پاک گردانیده شیطان را گناهکار شناسند.
👇
🔸 چه می‌باید کرد؟.. (تکه‌ی دو)
1ـ یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکه‌ی پنج از هفت)
می‌دانم کسانی خواهند گفت : در پیشامدهای مشروطه ناخشنودی همسایگان کشور و کارشکنیهای آنان نیز درمیان می‌بود و یکی از انگیزه‌های بزرگِ بی‌نتیجه گردیدن جنبش آزادیخواهی این کارشکنی را باید شمرد. می‌گویم : راست است و ما نیز آن را می‌دانیم. چیزی که هست ما می‌بینیم همان همسایگان نیز از آلودگیهایی که درمیان خود توده بوده سود جسته و بدستیاری همان کار خود را از پیش برده‌اند. مثلاً دولت آن روزی روس از مشروطه‌ی ایران ناخرسند می‌بود و بیگمان از گام نخست بهم زدن آن را می‌خواست. ولی هیچگاه این را بزبان نیاورد و هیچ کس را از کارکنان خود برای این کار برنینگیخت. بلکه از پستنهادی برخی درباریان و از تیره‌درونی برخی ملایان و از نافهمی و نادانی یک دسته از مردم سود جسته و اینان را که برای پشت پا زدن به پیشرفت و فیروزی توده‌ی خود و دشمنی کردن با جنبش آزادیخواهی آماده می‌بودند ، با دست کارکنان خود بتلاش واداشت ، و چون در سایه‌ی بدخواهیهای اینان رشته از هم گسیخت و جنگ و خونریزی در آذربایجان پیش آمد همان را دستاویز گرفته لشگر بشهرهای شمالی آورد.
این تنها ایران و همسایگانش نبود. هر توده‌ای همینکه نادان و آلوده باشند ، و دوست از دشمن و سود از زیان بازنشناسند ، افزار دست دیگران گردند ، و این خود گواه دیگری بآن گفته‌های ماست.
اینها برای مثل است. برای آنست که گفته‌های خود را نیک روشن گردانیم. این زمینه‌ها که ما دنبال می‌کنیم همیشه از تاریخ دلیلهای خوبی برای آنها توان آورد. اینها آزمایشهاییست که برای گذشتگان پیش آمده و ما با سرگذشت آنان گفته‌های خود را روشن می‌گردانیم. وگرنه این راهِ ما با آنچه نادرشاه و آزادیخواهان داشته‌اند بسیار جداست.
کوتاه‌سخن آنکه یک توده باید خود نیک باشند تا توانند از کوششهای پیشروان و از پیشامدهای جهان بهره یابند و بلند گردند ، و این نیکی جز با نیک گردیدن یکایک باشندگان نتواند بود. توده یک چیز جدایی نیست ، همان باشندگان باهمند و توده نامیده می‌شوند.
اینان باید نیک گردند و باهم بستگی دارند و همگی یک راه را بپیمایند و یک خواست را پی کنند تا یک توده‌ی شاینده‌ای پدید آورند. اینست ما همیشه گفته‌ایم هر کسی باید نخست بخود پردازد و خود را پاک و نیک گرداند سپس هم به نیک گردانیدن دیگران کوشد و بآنان در این راه یاری کند ، اینست راهی که ما را تواند برستگاری و فیروزی رسانید.
می‌دانم این سخت است و بآسانی پیش نخواهد رفت. زیرا بسیاری از مردم ، بلکه بیشتری از آنان کسانیند که در خود کمی سراغ نمی‌دارند و این بآنان گران می‌افتد که می‌گوییم خود را درست گردانید. یک دسته‌ی دیگری از این اندازه هم می‌گذرند و هر یکی از آنان خود را دارای سرمایه‌هایی می‌شناسند که بدیگران راه نمایند ، و این از سخت‌ترین کارهاست که ما آنان را از این پندار بیرون آوریم و کمیها و آلودگیهاشان را بگردنشان گزاریم. اینان از همه‌ی سرفرازیها و آراستگیها چشم پوشیده و تنها این را برگزیده‌اند که بنشینند و برتری فروشند و گردن کشند و بخود بالند ، و سر هر سخنی از توده و از بدی آن گله کنند و چنین وانمایند که این توده شاینده‌ی کسانی همچون آنان نیست. این یک لذت بزرگی برای ایشانست. یک زمینه‌ایست که چند گونه هوس از خودنمایی و برتریفروشی و جداسری در آن گرد آمده و از آنسوی گاهی سودهایی نیز بدست آید.
این سختی را می‌دانم. چیزی که هست راه همین یکیست و بس. ما اگر می‌خواهیم یک توده‌ی نیکی داریم و از پیشرفت و سرفرازی بهره یابیم راه آن همینست که می‌گوییم. جهان یا سپهر [=طبیعت] هیچگاه بدلخواه مردم نگردد. این مردمند که باید پیروی از آیین جهان کنند. مردمی که می‌خواهند با هوس و دلخواه زیند و زندگی را تنها برای خودفروشی و جداسری می‌خواهند سرنوشت آنان جز خواری و زبونی نتواند بود.
در نهاد آدمی خیمهای ناستوده فراوانند ، و یکی از آنها اینست که بکمی در خود گردن نگزارد و دیگری آنکه همیشه بدیگران برتری فروشد و خرده‌ها گیرد. اینها هر دو از ریشه‌ی خودخواهیست که از ناپاکترین خیمهاست و چون روان و خرد ناتوان باشد نیرو گیرد و شاخه‌ها افرازد.
امروز اگر شما گفتار و کردار مردم را بیندیشید نشان این دو خیم را بسیار خواهید یافت. انبوهی از مردم هر کار بدی که بکنند بگردن شیطان اندازند. دو تن باهم گلاویز شوند و تا بر سر خشمند به کله‌ی یکدیگر کوبند ، و همینکه خشمهاشان فرونشست ، بجای آنکه بدانند کار بدی کرده‌اند و برآن باشند که پس از آن بجلوگیری از خشم کوشند ، خود را بیکبار پاک گردانیده شیطان را گناهکار شناسند.
👇
بسیاری از زنها شیوه‌ی ایشانست که هر چند روز یک بار ، به بهانه‌ی رخت و کلاه و کفش ، با شوهر خود هیاهو برپا گردانند و سپس فرونشسته چنین گویند : «فلان زن جادو کرده بود. این دعوا را او انداخت».
بسیاری از مردان ، چون زیانی ببینند بجای اینکه انگیزه‌ی آن را که پیش از همه کارندانی خود ایشان بوده بدست آورند و باری پندی گیرند و برای آینده آگاه باشند ، بچه‌ای را که تازه زاییده شده یا عروسی را که تازه آمده «بدقدم» نامیده پیشامد را از رهگذر او شمارند.
داستان گله از چرخ و زمانه و روزگار و باور داشتن به چشم‌زخم و «بدقدم و خوش‌قدم» و «آمد و نیامد» و مانند اینها بیش از همه نتیجه‌ی این خیم است.
کسی که یک کار بدی می‌کند از دشوارترین کارهاست که شما آن را بگردنش گزارید و بارها رخ دهد که در برابر یک بدکاری کوچکی چندان ایستادگی نشان دهد و بهانه‌ها آورد که مردم را بخود خنداند و چند برابر نتیجه‌ی آن گناه خوار و بی‌ارج گردد.
همین رفتار را درباره‌ی ناآگاهیهای خود نیز نمایند و یک سخنی را که بغلط بزبان آوردند تا توانند از آن بازنگردند و برای پرده‌پوشی به یک نادانی چند نادانی دیگر از خود نشان دهند.
.
بسیاری از مردان ، چون زیانی ببینند بجای اینکه انگیزه‌ی آن را که پیش از همه کارندانی خود ایشان بوده بدست آورند و باری پندی گیرند و برای آینده آگاه باشند ، بچه‌ای را که تازه زاییده شده یا عروسی را که تازه آمده «بدقدم» نامیده پیشامد را از رهگذر او شمارند.
داستان گله از چرخ و زمانه و روزگار و باور داشتن به چشم‌زخم و «بدقدم و خوش‌قدم» و «آمد و نیامد» و مانند اینها بیش از همه نتیجه‌ی این خیم است.
کسی که یک کار بدی می‌کند از دشوارترین کارهاست که شما آن را بگردنش گزارید و بارها رخ دهد که در برابر یک بدکاری کوچکی چندان ایستادگی نشان دهد و بهانه‌ها آورد که مردم را بخود خنداند و چند برابر نتیجه‌ی آن گناه خوار و بی‌ارج گردد.
همین رفتار را درباره‌ی ناآگاهیهای خود نیز نمایند و یک سخنی را که بغلط بزبان آوردند تا توانند از آن بازنگردند و برای پرده‌پوشی به یک نادانی چند نادانی دیگر از خود نشان دهند.
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران) ـ نگاهی دیگر بگمراهیها
🔸 16ـ4) پستی اندیشه‌های مسلمانان (تکه‌ی یک از یک)
هنگامی که چنگیزخان به ایران آمد و در ماوراءالنهر و خراسان آن کشتارها را کرد خلیفه‌ی بغداد الناصر لدین‌الله تکانی بخود نداد. مردم بغداد نیز همه خاموش نشستند. با آنکه آن زمان همگی اینها یک کشور شمرده می‌شد. سپس چون ناصر لدین‌الله مرد و پسرش ظاهر نیز پس از اندکی باو پیوست و مُستَنصِر خلیفه گردید و در این میان مغولان نیز بسراسر ایران دست یافتند و بخود عراق بیم سختی می‌رفت مُستَنصِر در جایی که می‌بایست هرچه در گنجینه می‌داشت بشمشیر و نیزه و افزار جنگ دهد و لشکر آراید و آماده‌ی پیکار گردد و همه‌ی مردم از فقیه و صوفی و دیگران از درس و سختی‌کشی و دیگر کارها دست برداشته جنگجویی یاد گیرند و برای نگهداری زنان و فرزندان خود آماده ایستند ـ بجای اینهاست که خلیفه مُستَنصِر بساختن آن مدرسه پرداخته و پول بس هنگفتی در راه آن بیرون ریخته است که بگفته‌ی ابن‌عبری بنیاد بیمانندی بود و سیصد فقیه در آن درس می‌گفتند.
این خود نمونه است که چگونه مردم معنی دین را نمی‌فهمیده‌اند و چگونه غیرت و مردانگی را پایمال نادانیهای خود می‌ساخته‌اند. چند سال پس از آن هنگامی که هلاکو به بغداد دست یافت کوچکترین سودی از آن مدرسه و از فقیهان و طالبانش دیده نشد و خود نتوانستی دیده شود. ...
.
🔸 16ـ4) پستی اندیشه‌های مسلمانان (تکه‌ی یک از یک)
هنگامی که چنگیزخان به ایران آمد و در ماوراءالنهر و خراسان آن کشتارها را کرد خلیفه‌ی بغداد الناصر لدین‌الله تکانی بخود نداد. مردم بغداد نیز همه خاموش نشستند. با آنکه آن زمان همگی اینها یک کشور شمرده می‌شد. سپس چون ناصر لدین‌الله مرد و پسرش ظاهر نیز پس از اندکی باو پیوست و مُستَنصِر خلیفه گردید و در این میان مغولان نیز بسراسر ایران دست یافتند و بخود عراق بیم سختی می‌رفت مُستَنصِر در جایی که می‌بایست هرچه در گنجینه می‌داشت بشمشیر و نیزه و افزار جنگ دهد و لشکر آراید و آماده‌ی پیکار گردد و همه‌ی مردم از فقیه و صوفی و دیگران از درس و سختی‌کشی و دیگر کارها دست برداشته جنگجویی یاد گیرند و برای نگهداری زنان و فرزندان خود آماده ایستند ـ بجای اینهاست که خلیفه مُستَنصِر بساختن آن مدرسه پرداخته و پول بس هنگفتی در راه آن بیرون ریخته است که بگفته‌ی ابن‌عبری بنیاد بیمانندی بود و سیصد فقیه در آن درس می‌گفتند.
این خود نمونه است که چگونه مردم معنی دین را نمی‌فهمیده‌اند و چگونه غیرت و مردانگی را پایمال نادانیهای خود می‌ساخته‌اند. چند سال پس از آن هنگامی که هلاکو به بغداد دست یافت کوچکترین سودی از آن مدرسه و از فقیهان و طالبانش دیده نشد و خود نتوانستی دیده شود. ...
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش نهم :
🔸 چه می‌باید کرد؟.. (تکه‌ی دو)
1ـ یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکه‌ی شش از هفت)
برای مَثَل می‌نویسم : در نوزده سال پیش که به تهران آمده بودم روزی در نشستی گفتگو از تاریخ می‌رفت ، و یکی چنین گفت : «در مجله‌ای دیدم فلان نویسنده نام پدر شاه‌عباس را «سلطان محمد خدابنده» نوشته. تصور کرده سلطان محمد اُلجایتو برادر غازان شاه مقصود است ...» ، این را با لحن ایراد و ریشخند می‌گفت. من پاسخ دادم :
پدر شاه‌عباس را نیز خدابنده می‌خوانده‌اند و راستی را نام همان اُلجایتو را (با لقب خدابنده) باین گزارده بوده‌اند. گفت : از کجا می‌گویید؟!.. گفتم : در کتابهای تاریخ هست. گفت : ابداً نیست. من خاموش گردیدم. دارنده‌ی خانه گفت : من عالم‌آرای عباسی را دارم بیاوریم و نگاه کنیم. آوردند و دیده شد در آنجا نوشته شده. ولی خرده‌گیر نپذیرفته چنین گفت : «این نسخه معتبر نیست من یک نسخه‌ی خطی دارم تنها نوشته‌ی آن را قبول می‌کنم». برای یک چیز کوچکی خود را در پیش باشندگان بی‌ارج گردانید. اگر کسی دربند گرد آوردن باشد از اینگونه داستانها فراوان تواند یافت.
به یک پیشه‌وری یا کارگری که کاری بسپاریم و بغلط انجام دهد بسیار دشوار است که آن را بگردنش گزاریم. در اینجا نیز بارها دیده شده که استاد غلطکار با بهانه‌های پیاپی خود را رسوا می‌گرداند و یک لغزش کوچکی را بگردن نمی‌گیرد. یکی از آشنایان می‌گوید : پارچه‌ای خریده و به یک درزی دادم که رختی دوزد و چون آن را بپایان رسانید و داد ، دیدم بسیار تنگ دوخته و چون ایراد گرفتم پافشاری نمود که «حالا مُد اینست که رخت را تنگ و چسبان می‌پوشند». دیگری می‌گوید مُهری دادم یکی کنَد ، چون بد کنده بود (1) و ایراد گرفتم با یک بیپروایی چنین پاسخ داد : «حالا حسن خط طالب ندارد!».
با چنین خیمی که در نهادهاست و انبوه مردم گرفتار آن می‌باشند کسانی چون آگاهیهایی را از اینجا و آنجا گرد می‌آورند همین ، انگیزه‌ی نیرومندی آن خیم می‌گردد ، و هر یکی از آنان خود را دانا و نیک و آراسته پنداشته «از توده بیرون» می‌شمارند ، و هر زمان که گفتگویی از نیکی یا بدی بمیان می‌آید بیکبار خود را کنار می‌گیرند.
چنانکه بارها گله کرده‌ایم ، در این چند سال که ما پیمان را آغاز کرده و بکوششهایی درباره‌ی خویهای توده می‌پردازیم ، یک رنج ما همینست که دسته‌ی انبوهی ، هر یکی از آنان ، جز در اندیشه‌ی توده نیست و همیشه خود را درمیان توده و آن کوششها نهاده از آن راه بسخن می‌پردازند. مثلاً یکی می‌گوید : «این مردم نمی‌شود زحمت بیجا می‌کشید». دیگری می‌گوید : «مردم مادّیند نصیحت نمی‌پذیرند». باز دیگری می‌گوید : «این مردم را باید با زور اصلاح کرد». رویهم‌رفته هر سخنی که می‌گویند از توده است و از خودشان هیچ سخنی بمیان نمی‌آورند. کسانی با صد آلودگی می‌نشینند و خود را فراموش می‌کنند و از توده بد می‌گویند. اینست ما بارها پاسخ داده گفته‌ایم : «شما را با توده چه کار است. از خودتان سخن گویید. خودتان بگویید که نیک خواهید شد یا نه؟!..»
آنچه بدشواری کار می‌افزاید آنست که ما سرچشمه‌ی بدیها آن باورها و پندارها و آگاهیهای بیپا و پراکنده را می‌شماریم که در مغزها آکنده شده و می‌گوییم پیش از همه باید اینها را از مغزها بیرون گردانید و پیداست که چنین درخواستی چگونه گران افتد بویژه با ناتوانی و سستی خردها. یک تن می‌نشیند و از اینجا و آنجا سخن می‌راند و نیکنهادی از خود می‌نماید. ولی همینکه به یک باور بیپایی از باورهای او میرسد در آنجاست که می‌بینی همه چیز را فراموش کرده و تنها بنگهداری آن می‌کوشد.
کوتاه‌سخن : با همه‌ی گرفتاریها در مردم ، پرداختن هر کس بخود که خواست ماست کار بسیار دشوار می‌باشد. این یک چشمداشتی از ایشان است که با چند گونه هوس ناسازگار می‌باشد. داستان ما داستان کسانی است که در یک رودی که با تندی بسیار روانست نه بسوی ریزشِ رود شنا کنند. پیداست که بتلاش سختی نیاز خواهند داشت.
پابرگی :
1ـ در گذشته نوشته یا نگاره‌ی مُهر را چه فلزی و چه چوبی ، با کنده‌کاری پدید می‌آوردند. ـ ویراینده
.
🔸 چه می‌باید کرد؟.. (تکه‌ی دو)
1ـ یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکه‌ی شش از هفت)
برای مَثَل می‌نویسم : در نوزده سال پیش که به تهران آمده بودم روزی در نشستی گفتگو از تاریخ می‌رفت ، و یکی چنین گفت : «در مجله‌ای دیدم فلان نویسنده نام پدر شاه‌عباس را «سلطان محمد خدابنده» نوشته. تصور کرده سلطان محمد اُلجایتو برادر غازان شاه مقصود است ...» ، این را با لحن ایراد و ریشخند می‌گفت. من پاسخ دادم :
پدر شاه‌عباس را نیز خدابنده می‌خوانده‌اند و راستی را نام همان اُلجایتو را (با لقب خدابنده) باین گزارده بوده‌اند. گفت : از کجا می‌گویید؟!.. گفتم : در کتابهای تاریخ هست. گفت : ابداً نیست. من خاموش گردیدم. دارنده‌ی خانه گفت : من عالم‌آرای عباسی را دارم بیاوریم و نگاه کنیم. آوردند و دیده شد در آنجا نوشته شده. ولی خرده‌گیر نپذیرفته چنین گفت : «این نسخه معتبر نیست من یک نسخه‌ی خطی دارم تنها نوشته‌ی آن را قبول می‌کنم». برای یک چیز کوچکی خود را در پیش باشندگان بی‌ارج گردانید. اگر کسی دربند گرد آوردن باشد از اینگونه داستانها فراوان تواند یافت.
به یک پیشه‌وری یا کارگری که کاری بسپاریم و بغلط انجام دهد بسیار دشوار است که آن را بگردنش گزاریم. در اینجا نیز بارها دیده شده که استاد غلطکار با بهانه‌های پیاپی خود را رسوا می‌گرداند و یک لغزش کوچکی را بگردن نمی‌گیرد. یکی از آشنایان می‌گوید : پارچه‌ای خریده و به یک درزی دادم که رختی دوزد و چون آن را بپایان رسانید و داد ، دیدم بسیار تنگ دوخته و چون ایراد گرفتم پافشاری نمود که «حالا مُد اینست که رخت را تنگ و چسبان می‌پوشند». دیگری می‌گوید مُهری دادم یکی کنَد ، چون بد کنده بود (1) و ایراد گرفتم با یک بیپروایی چنین پاسخ داد : «حالا حسن خط طالب ندارد!».
با چنین خیمی که در نهادهاست و انبوه مردم گرفتار آن می‌باشند کسانی چون آگاهیهایی را از اینجا و آنجا گرد می‌آورند همین ، انگیزه‌ی نیرومندی آن خیم می‌گردد ، و هر یکی از آنان خود را دانا و نیک و آراسته پنداشته «از توده بیرون» می‌شمارند ، و هر زمان که گفتگویی از نیکی یا بدی بمیان می‌آید بیکبار خود را کنار می‌گیرند.
چنانکه بارها گله کرده‌ایم ، در این چند سال که ما پیمان را آغاز کرده و بکوششهایی درباره‌ی خویهای توده می‌پردازیم ، یک رنج ما همینست که دسته‌ی انبوهی ، هر یکی از آنان ، جز در اندیشه‌ی توده نیست و همیشه خود را درمیان توده و آن کوششها نهاده از آن راه بسخن می‌پردازند. مثلاً یکی می‌گوید : «این مردم نمی‌شود زحمت بیجا می‌کشید». دیگری می‌گوید : «مردم مادّیند نصیحت نمی‌پذیرند». باز دیگری می‌گوید : «این مردم را باید با زور اصلاح کرد». رویهم‌رفته هر سخنی که می‌گویند از توده است و از خودشان هیچ سخنی بمیان نمی‌آورند. کسانی با صد آلودگی می‌نشینند و خود را فراموش می‌کنند و از توده بد می‌گویند. اینست ما بارها پاسخ داده گفته‌ایم : «شما را با توده چه کار است. از خودتان سخن گویید. خودتان بگویید که نیک خواهید شد یا نه؟!..»
آنچه بدشواری کار می‌افزاید آنست که ما سرچشمه‌ی بدیها آن باورها و پندارها و آگاهیهای بیپا و پراکنده را می‌شماریم که در مغزها آکنده شده و می‌گوییم پیش از همه باید اینها را از مغزها بیرون گردانید و پیداست که چنین درخواستی چگونه گران افتد بویژه با ناتوانی و سستی خردها. یک تن می‌نشیند و از اینجا و آنجا سخن می‌راند و نیکنهادی از خود می‌نماید. ولی همینکه به یک باور بیپایی از باورهای او میرسد در آنجاست که می‌بینی همه چیز را فراموش کرده و تنها بنگهداری آن می‌کوشد.
کوتاه‌سخن : با همه‌ی گرفتاریها در مردم ، پرداختن هر کس بخود که خواست ماست کار بسیار دشوار می‌باشد. این یک چشمداشتی از ایشان است که با چند گونه هوس ناسازگار می‌باشد. داستان ما داستان کسانی است که در یک رودی که با تندی بسیار روانست نه بسوی ریزشِ رود شنا کنند. پیداست که بتلاش سختی نیاز خواهند داشت.
پابرگی :
1ـ در گذشته نوشته یا نگاره‌ی مُهر را چه فلزی و چه چوبی ، با کنده‌کاری پدید می‌آوردند. ـ ویراینده
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران) ـ نگاهی دیگر بگمراهیها
🔸 17ـ4) کیشها پناهگاه بدکاران (تکه‌ی یک از یک)
ما درباره‌ی مذهبها سخن بسیار گفته‌ایم. شما از هر راه که بیایید اینها نادرست است.
اگر از راه داوری خرد بیایید اینها هیچ یک با خرد سازگار نیست.
اگر با تاریخ و با جستجوهای علمی و با دانشها بسنجید سرتاپا مخالف است.
اگر از دیده‌ی زندگانی و پیشرفت کار بنگرید سراپا زیانست.
اگر از راه خداشناسی و درک رازهای جهان بیایید بیکبار ناسازگار است.
یک چیز شگفتتر آنست که هرچه ایراد گرفته می‌شود پیشروان بیپروایی نموده خود را بناشنیدن می‌زنند و این بهترین دلیل است که هیچگاه درپی حقایق نیستند و جز دربند سود نمی‌باشند.
یک نکته‌ی دیگری که باید روشن گردانیم اینست که این کیشها خود پناهگاهی برای بدکرداران و گناهکاران می‌باشد. برای آنکه مطلب روشن گردد باید اندکی از موضوع بکناره روم و برخی داستانهایی نویسم.
از تیمور لنگ شما آگاهید. این مرد بدنهاد در بسیاری از شهرها فرمان کشتار می‌داد و از خون جویها روان می‌گردانید. در اسپهان هفتادهزار سر خواست و سپاهیانش بریده و آوردند. در بغداد از سرهای کشتگان مناره‌ها افراشت. در توس پسرش ده‌هزار سر خواست ، و چون ده‌هزار مرد پیدا نشد سرهای زنان و بچگان را بریدند و بردند.
مردی باین پلیدی دینداری سختی از خود می‌نموده. چنانکه به هر کجا می‌رسیده و یک شیخ صوفی سراغ می‌گرفته بدیدن او می‌رفته ، و هر کجا کهنه‌گوری از بلال و جرجیس و مانند اینها پیدا می‌کرده بر روی آنها گنبد می‌افراشته و همیشه یک دسته از ملایان در لشکرگاه او می‌بوده‌اند و بر سر سفره‌ی او می‌نشسته‌اند.
این خود بحثی است که آیا براستی تیمور دین داشت؟!.. اگر دین داشت پس آن خونخواریها چه بود؟!.. چگونه یک مرد دینداری هفتادهزار بیگناهان را در یک بار می‌کشت؟!.. اگر نداشت پس آن دینداریها بهر چه بوده؟!.. آیا می‌توان پنداشت که بهر ریا بود؟!.. آیا کار ریا تا باینجا تواند کشید؟!..
ماننده‌ی تیمور در تاریخ فراوانست. محمدبن‌مظفر بنیادگزار خاندان مظفری بسیار خونخوار بوده و با اینحال پابستگی بسیاری به دین نشان می‌داد چنانکه در زمان او در شیراز باده‌فروشی ممنوع گردید و مردم نام او را «محتسب» نهادند. نوشته‌اند روزی با خضوع بسیار قرآن می‌خواند پسرش شاه‌شجاع و خواهرزاده‌اش شاه‌سلطان از حال او بشگفت افتاده و آدمکشیهایش را بیاد آورده پرسیدند : «شماره‌ی کسانی که جناب مبارزی با دست خود گردن زده بهزار تن میرسد؟.» محمد سر از قرآن برداشته با سادگی بسیار چنین پاسخ داد : «میانه‌ی نهصد و هزار»
قابوس وُشمگیر را نوشته‌اند قرآن بسیار می‌خواند و چون کسی را در آن هنگام بنزدش می‌آوردند فرمان کشتن او را دادی و باز بر سر قرآن خواندن رفتی.
زکیخان زند بیدادگر معروف را نوشته‌اند آن روزی که مردان زند را کشتار می‌کرد بر سر سجاده نشسته و «تعقیبات» می‌خواند و در آن حال هر که را می‌آوردند بی‌آنکه «تعقیبات» را ببُرد دست بگلوی خود کشیده فرمان سر بریدن می‌داد.
صمدخان خونخوار معروف سخت دیندار بود و سالانه چهارصد تومان پول برای کربلا و نجف می‌فرستاد و دلبستگی بسیار بروضه‌خوانی و مانند اینها نشان می‌داد.
تبریزیان آن مرد خائن را نیک می‌شناسند که در سال 1336[ق] در آذربایجان والی بود و چون غائله‌ی آثوری (1) در ارومی[=ارومیه] برخاست او چون خود را بدیگران فروخته بود بیپروایی نشان داد که نه تنها خود بکاری نپرداخت و سپاهی به ارومی نفرستاد تا توانست از کوششهای دیگران هم جلو گرفت ، و در همان هنگامی که بچنین خیانت بدنهادانه پرداخته و بخاطر بیگانگان بکشته شدن صدهزار مردان و زنان و بچگان بیگناه خرسندی می‌داد هر روز زیارت عاشورا می‌خواند و بهمین بهانه دادخواهان سلماس و ارومی را بنزد خود راه نمی‌داد. (2)
از اینگونه چندانست که بشمار نیاید و شما اگر بخواهید راز کار اینها را بدانید باید بیاد آورید داستان جان و روان را که شرح دادیم. (3) چنانکه گفتیم آدمی دو دستگاهست : یکی دستگاه جان با خویهای پست حیوانی و دیگری دستگاه روان با یک رشته دریافتها و درخواستهای دیگر.
کنون در کسان بسیاری ـ از تیمور لنگ و صمدخان و مانند ایشان ـ این جنبه‌ی جانی سخت نیرومند است ، و خیمهای پست جانوری بر آنان چیره می‌باشد. برخی از ایشان درنده‌اند و از خونریزی لذت می‌برند و خودداری از آن نمی‌توانند. برخی دیگر آزمند و ستمگرند و ربودن مال مردم را بسیار دوست می‌دارند. برخی بدگوهر و پستنهادند و از مزدوری به بیگانگان لذت می‌برند. اینست انگیزه‌ی کارهای زشت آنان.
چیزی که هست جنبه‌ی روانی در اینان اگرچه سست گردیده بیکبار از کار نیفتاده ، و چنانکه گفتیم روان از این زشتکاری بیزار می‌باشد و از اینرو همیشه این کسان را ناآسوده می‌گرداند.
👇
🔸 17ـ4) کیشها پناهگاه بدکاران (تکه‌ی یک از یک)
ما درباره‌ی مذهبها سخن بسیار گفته‌ایم. شما از هر راه که بیایید اینها نادرست است.
اگر از راه داوری خرد بیایید اینها هیچ یک با خرد سازگار نیست.
اگر با تاریخ و با جستجوهای علمی و با دانشها بسنجید سرتاپا مخالف است.
اگر از دیده‌ی زندگانی و پیشرفت کار بنگرید سراپا زیانست.
اگر از راه خداشناسی و درک رازهای جهان بیایید بیکبار ناسازگار است.
یک چیز شگفتتر آنست که هرچه ایراد گرفته می‌شود پیشروان بیپروایی نموده خود را بناشنیدن می‌زنند و این بهترین دلیل است که هیچگاه درپی حقایق نیستند و جز دربند سود نمی‌باشند.
یک نکته‌ی دیگری که باید روشن گردانیم اینست که این کیشها خود پناهگاهی برای بدکرداران و گناهکاران می‌باشد. برای آنکه مطلب روشن گردد باید اندکی از موضوع بکناره روم و برخی داستانهایی نویسم.
از تیمور لنگ شما آگاهید. این مرد بدنهاد در بسیاری از شهرها فرمان کشتار می‌داد و از خون جویها روان می‌گردانید. در اسپهان هفتادهزار سر خواست و سپاهیانش بریده و آوردند. در بغداد از سرهای کشتگان مناره‌ها افراشت. در توس پسرش ده‌هزار سر خواست ، و چون ده‌هزار مرد پیدا نشد سرهای زنان و بچگان را بریدند و بردند.
مردی باین پلیدی دینداری سختی از خود می‌نموده. چنانکه به هر کجا می‌رسیده و یک شیخ صوفی سراغ می‌گرفته بدیدن او می‌رفته ، و هر کجا کهنه‌گوری از بلال و جرجیس و مانند اینها پیدا می‌کرده بر روی آنها گنبد می‌افراشته و همیشه یک دسته از ملایان در لشکرگاه او می‌بوده‌اند و بر سر سفره‌ی او می‌نشسته‌اند.
این خود بحثی است که آیا براستی تیمور دین داشت؟!.. اگر دین داشت پس آن خونخواریها چه بود؟!.. چگونه یک مرد دینداری هفتادهزار بیگناهان را در یک بار می‌کشت؟!.. اگر نداشت پس آن دینداریها بهر چه بوده؟!.. آیا می‌توان پنداشت که بهر ریا بود؟!.. آیا کار ریا تا باینجا تواند کشید؟!..
ماننده‌ی تیمور در تاریخ فراوانست. محمدبن‌مظفر بنیادگزار خاندان مظفری بسیار خونخوار بوده و با اینحال پابستگی بسیاری به دین نشان می‌داد چنانکه در زمان او در شیراز باده‌فروشی ممنوع گردید و مردم نام او را «محتسب» نهادند. نوشته‌اند روزی با خضوع بسیار قرآن می‌خواند پسرش شاه‌شجاع و خواهرزاده‌اش شاه‌سلطان از حال او بشگفت افتاده و آدمکشیهایش را بیاد آورده پرسیدند : «شماره‌ی کسانی که جناب مبارزی با دست خود گردن زده بهزار تن میرسد؟.» محمد سر از قرآن برداشته با سادگی بسیار چنین پاسخ داد : «میانه‌ی نهصد و هزار»
قابوس وُشمگیر را نوشته‌اند قرآن بسیار می‌خواند و چون کسی را در آن هنگام بنزدش می‌آوردند فرمان کشتن او را دادی و باز بر سر قرآن خواندن رفتی.
زکیخان زند بیدادگر معروف را نوشته‌اند آن روزی که مردان زند را کشتار می‌کرد بر سر سجاده نشسته و «تعقیبات» می‌خواند و در آن حال هر که را می‌آوردند بی‌آنکه «تعقیبات» را ببُرد دست بگلوی خود کشیده فرمان سر بریدن می‌داد.
صمدخان خونخوار معروف سخت دیندار بود و سالانه چهارصد تومان پول برای کربلا و نجف می‌فرستاد و دلبستگی بسیار بروضه‌خوانی و مانند اینها نشان می‌داد.
تبریزیان آن مرد خائن را نیک می‌شناسند که در سال 1336[ق] در آذربایجان والی بود و چون غائله‌ی آثوری (1) در ارومی[=ارومیه] برخاست او چون خود را بدیگران فروخته بود بیپروایی نشان داد که نه تنها خود بکاری نپرداخت و سپاهی به ارومی نفرستاد تا توانست از کوششهای دیگران هم جلو گرفت ، و در همان هنگامی که بچنین خیانت بدنهادانه پرداخته و بخاطر بیگانگان بکشته شدن صدهزار مردان و زنان و بچگان بیگناه خرسندی می‌داد هر روز زیارت عاشورا می‌خواند و بهمین بهانه دادخواهان سلماس و ارومی را بنزد خود راه نمی‌داد. (2)
از اینگونه چندانست که بشمار نیاید و شما اگر بخواهید راز کار اینها را بدانید باید بیاد آورید داستان جان و روان را که شرح دادیم. (3) چنانکه گفتیم آدمی دو دستگاهست : یکی دستگاه جان با خویهای پست حیوانی و دیگری دستگاه روان با یک رشته دریافتها و درخواستهای دیگر.
کنون در کسان بسیاری ـ از تیمور لنگ و صمدخان و مانند ایشان ـ این جنبه‌ی جانی سخت نیرومند است ، و خیمهای پست جانوری بر آنان چیره می‌باشد. برخی از ایشان درنده‌اند و از خونریزی لذت می‌برند و خودداری از آن نمی‌توانند. برخی دیگر آزمند و ستمگرند و ربودن مال مردم را بسیار دوست می‌دارند. برخی بدگوهر و پستنهادند و از مزدوری به بیگانگان لذت می‌برند. اینست انگیزه‌ی کارهای زشت آنان.
چیزی که هست جنبه‌ی روانی در اینان اگرچه سست گردیده بیکبار از کار نیفتاده ، و چنانکه گفتیم روان از این زشتکاری بیزار می‌باشد و از اینرو همیشه این کسان را ناآسوده می‌گرداند.
👇
روشنتر گویم : این کسان از یکسو از عهده‌ی طبیعت پست خود برنیامده بآن سیاهکاریها برمی‌خیزند ، و از یکسو همیشه از درون خود توبیخ می‌شوند ، و از اینرو همواره در جستجوی یک چیزی هستند که مایه‌ی تسلی ایشان باشد.
در اینجاست که یکی چون می‌شنود یک مذهبی می‌گوید : «هر کسی اگر گریه کند بهشت بَرو واجب باشد ، هر کسی اگر بزیارت رود همه‌ی گناهانش آمرزیده شود» ، یا می‌بیند با یک نماز و روزه علما و مردم او را نیکوکار می‌شناسند و ایرادی بخونریزیها یا سیاهکاریهای دیگرش نمی‌گیرند ، یا می‌بیند صوفیان که خود را «اولیاءالله» می‌نامند و دعوای پیوستن بخدا می‌کنند هر کسی را که بآنان گرایید ـ اگرچه تیمور خونخوار باشد ـ می‌پذیرند و از نیکان می‌شمارند ، بدینسان جُسته‌ی خود را می‌یابد و همچون تشنه‌ای که بآب رسد آن را می‌پذیرد و علاقه‌مندی نشان می‌دهد.
تیمور لنگ با آن خونهایی که ریخته بود ملایان او را «مروج دین» می‌شماردند. سید شریف جرجانی نامهای باو می‌نوشت که چون در سر هر سده یک کسی برای ترویج دین اسلام برمی‌خیزد در این سر سده آن «مروج دین» شما هستید. تیمور می‌گوید : «من وصیت کرده‌ام این نوشته را درون کفنم بگزارند تا در نزد خدا حجت من باشد». اینست علت دینداری تیمور و صمدخان و مانند ایشان.
دین که باید دست بدکرداران را بسته دارد این مذاهب یک پناهگاهی برای آنانست و دستهاشان را هرچه گشاده‌تر می‌گرداند. بسیار چیزها چنینست. شما یک عمارتی بنیاد می‌گزارید ، تا تازه است و در و پنجره‌ی درستی دارد خاندانی در آن نشیمن گیرند و بخوشی و خرسندی زندگی کنند. ولی چون رو بویرانی نهاد و در و پنجره‌اش کهنه گردید دیگر خاندانی در آن ننشیند و ناگزیر جایگاه قماربازان و آدمکشان و پناهگاه دزدان و راهزنان باشد.
ببینید تاریخ ایران پر از نامهای ستمگرانست. این کشور ، چنگیزخان را دیده که چهار سال در ماوراءالنهر و خراسان قصابی کرد و در آن داستان بسیاری از شهرهای بزرگ ایران کشتار دید که در هر یکی بیش از یک کرور[=نیم‌ملیون] و دو کرور مردم کشته گردیدند ، هلاکوخان را دیده که چهل روز در بغداد کشتار کرد. تیمور لنگ را دیده که در اسپهان هفتادهزار سر خواست و در بغداد از کله‌ها مناره برپا گردانید. ولی شیعی هیچ یکی از اینان را ستمگر نمی‌شناسد و بیزاری از آنان ندارد و در پیش او یگانه ستمگر یزید بوده که حسین‌بن‌علی را کشته و بس ، و اینست پس از هزار و سیصد سال هنوز جز به یزید نفرین نمی‌فرستد. صمدخان با آن ستمگریها و پستنهادیها که از خود نمود کسی او را ستمگر نشناخت و چون مُرد در ... مراغه ... برایش قرآن خواندند و از خدا آمرزش طلبیدند.
پابرگیها :
1ـ آسوری یا آشوری (فرهنگ دهخدا)
2ـ این مرد خیانتکار حاجی محتشم‌السلطنه‌ی اسفندیاری است که جز جایگاههای دولتی چندین دوره هم در زمان رضاشاه رئیس مجلس بود. کسروی در دفتر «یکم دیماه» سال 1323 آشکارتر از این باو و خیانتهایش در سال 1296 پرداخته.
3ـ خوانندگان برای آگاهیهای بیشتر توانند کتابهای «در پیرامون خرد» و «در پیرامون روان» را خوانند.
.
در اینجاست که یکی چون می‌شنود یک مذهبی می‌گوید : «هر کسی اگر گریه کند بهشت بَرو واجب باشد ، هر کسی اگر بزیارت رود همه‌ی گناهانش آمرزیده شود» ، یا می‌بیند با یک نماز و روزه علما و مردم او را نیکوکار می‌شناسند و ایرادی بخونریزیها یا سیاهکاریهای دیگرش نمی‌گیرند ، یا می‌بیند صوفیان که خود را «اولیاءالله» می‌نامند و دعوای پیوستن بخدا می‌کنند هر کسی را که بآنان گرایید ـ اگرچه تیمور خونخوار باشد ـ می‌پذیرند و از نیکان می‌شمارند ، بدینسان جُسته‌ی خود را می‌یابد و همچون تشنه‌ای که بآب رسد آن را می‌پذیرد و علاقه‌مندی نشان می‌دهد.
تیمور لنگ با آن خونهایی که ریخته بود ملایان او را «مروج دین» می‌شماردند. سید شریف جرجانی نامهای باو می‌نوشت که چون در سر هر سده یک کسی برای ترویج دین اسلام برمی‌خیزد در این سر سده آن «مروج دین» شما هستید. تیمور می‌گوید : «من وصیت کرده‌ام این نوشته را درون کفنم بگزارند تا در نزد خدا حجت من باشد». اینست علت دینداری تیمور و صمدخان و مانند ایشان.
دین که باید دست بدکرداران را بسته دارد این مذاهب یک پناهگاهی برای آنانست و دستهاشان را هرچه گشاده‌تر می‌گرداند. بسیار چیزها چنینست. شما یک عمارتی بنیاد می‌گزارید ، تا تازه است و در و پنجره‌ی درستی دارد خاندانی در آن نشیمن گیرند و بخوشی و خرسندی زندگی کنند. ولی چون رو بویرانی نهاد و در و پنجره‌اش کهنه گردید دیگر خاندانی در آن ننشیند و ناگزیر جایگاه قماربازان و آدمکشان و پناهگاه دزدان و راهزنان باشد.
ببینید تاریخ ایران پر از نامهای ستمگرانست. این کشور ، چنگیزخان را دیده که چهار سال در ماوراءالنهر و خراسان قصابی کرد و در آن داستان بسیاری از شهرهای بزرگ ایران کشتار دید که در هر یکی بیش از یک کرور[=نیم‌ملیون] و دو کرور مردم کشته گردیدند ، هلاکوخان را دیده که چهل روز در بغداد کشتار کرد. تیمور لنگ را دیده که در اسپهان هفتادهزار سر خواست و در بغداد از کله‌ها مناره برپا گردانید. ولی شیعی هیچ یکی از اینان را ستمگر نمی‌شناسد و بیزاری از آنان ندارد و در پیش او یگانه ستمگر یزید بوده که حسین‌بن‌علی را کشته و بس ، و اینست پس از هزار و سیصد سال هنوز جز به یزید نفرین نمی‌فرستد. صمدخان با آن ستمگریها و پستنهادیها که از خود نمود کسی او را ستمگر نشناخت و چون مُرد در ... مراغه ... برایش قرآن خواندند و از خدا آمرزش طلبیدند.
پابرگیها :
1ـ آسوری یا آشوری (فرهنگ دهخدا)
2ـ این مرد خیانتکار حاجی محتشم‌السلطنه‌ی اسفندیاری است که جز جایگاههای دولتی چندین دوره هم در زمان رضاشاه رئیس مجلس بود. کسروی در دفتر «یکم دیماه» سال 1323 آشکارتر از این باو و خیانتهایش در سال 1296 پرداخته.
3ـ خوانندگان برای آگاهیهای بیشتر توانند کتابهای «در پیرامون خرد» و «در پیرامون روان» را خوانند.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش نهم :
🔸 چه می‌باید کرد؟.. (تکه‌ی دو)
1ـ یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکه‌ی هفت از هفت)
این دشواریها را می‌دانیم. چیزی که هست چاره جز یکی نیست. ما اگر نیکی توده را می‌خواهیم راه همین است و باید آن را پیش گیریم. یک بیماری را که می‌خواهیم بهی یابد ناگزیریم دارویی را که برای آن درد است باو بخورانیم ، و اگر بنام اینکه خورانیدن این دارو یا بکار بستن این درمان ، دشوار است خودداری نماییم نتیجه جز نابودی بیمار نخواهد بود.
چنانکه گفته‌ایم جهان از روی یک آیین استواری می‌گردد و این آیین از بهر این مردم و آن مردم دیگر نگردد. هر توده‌ای که می‌خواهند پیش روند و بهره از پیشرفت و سربلندی یابند باید از راه آن بکار آغاز کنند.
از آنسوی این دشواری که نمودار است تنها در آغاز کار است و پس از آن از میان خواهد رفت.
آن گردنکشی در برابر راهنمایی که از انبوه مردم دیده می‌شود خود نتیجه‌ی نادانیست. می‌باید بآن نیز چاره اندیشید. آنان زیان کار خود را نمی‌دانند و چون دانند بیشترشان پشیمان گردیده براه آیند. همان کسان با آن سرکشی و بیپروایی همینکه یک آسیبی ببینند آن زمانست که همه چیز را فراموش کرده همچون کودکان ناله و زاری آغازند.
در این باره صد داستان توان یاد کرد و من تنها یکی را می‌آورم : مردی از بازرگانان تا دو سال پیش نزد من آمدی و رفتی و همیشه در برابر این کوششها بیپروایی از خود نمودی. آن رفتار من که همیشه سخن از گرفتاریهای توده می‌گویم و تلاشهایی بکار می‌برم باو شگفت می‌نمود و چون از آنانست که درس خوانده و آگاهیهایی اندوخته گاهی بزبان آمده چنین می‌گفت : «دنیا همیشه اینطور بوده دیگر بشر بهتر از این نتواند بود» ، با این جمله‌ها بیپروایی خود را نشان می‌داد.
درمیانه چند ماهی نیامد ، و سپس چون آمد و نشست شتابزده بسخن پرداخت : «احوالی از ما نمی‌پرسید و گویا هیچ نمی‌دانید چه بلایی بر سر من آمده». گفتم چه بلایی بر سرتان آمده؟.. دوباره بسخن آمده و به یک داستان درازی پرداخت و دانسته شد دچار بیماری شده و پزشکان هر یکی دردش را چیز دیگری گفته‌اند و هر یکی بچاره و درمان دیگری پرداخته‌اند ، و نتیجه آن شده که دوهزار تومان پولش رفته و سرانجام دانسته شده که درد یک چیز دیگری بوده است ، و آن رنجها و پول‌ریختنها همه بیهوده بوده است.
اینها را با یک سوز دل می‌گفت و پیاپی می‌نالید و در پایان چنین گفت : «چنین چیزی نمی‌شود. باید باینها چاره کرد!» گفتم : نافهمی و بیچارگی همین را گویند که کسانی به یک چیزی تا خود گرفتار نگردند بدی آن را درنیابند و پروای چاره نکنند. تیره‌درونی همین را گویند که چون گفتگو از توده و گرفتاریهای آنست و از سرنوشت بیمناک آن سخن می‌رود بیدردانه خونسردی نمایند ولی همینکه خود گرفتار شدند و آسیبی دیدند بدینسان داستان‌سرایی نمایند و بی‌تابی از خود نشان دهند. ای نادان ، تو را با آن گوسفند نافهم که تا کارد بگلوی خودش نرسد درد آن را درنیابد چه جداییست؟!.
تو از آزمندی پزشکان می‌نالی و می‌گویی : «باید باینها چاره کرد». گرفتم که گفته‌های تو راست است ، من می‌پرسم : مگر تنها آنانند که چنین بَدند؟!.. تو یک روزی خود را به نشست پزشکان رسان و از پس پرده گوشی ده تا ببینی آنان نیز چگونه از آزمندی و دغلکاری بازاریان و بازرگانان می‌نالند و چگونه داستانها می‌سرایند.
از اینها گذشته ، مگر چاره کردن ببدیهای یک توده یک کار ساده و آسانیست که هر کس که خواست بآن تواند کوشید؟!.. می‌گویی : «باید چاره کرد» ، بگو ببینم از چه راه؟!.. اگر زندگی اینست که هر کس هر آنچه را که آموخته و با هوس و دلخواه خود سازگار یافته بکار بندد و پروای هیچ راهی و راهنمایی ننماید ، چه شده که پزشکان چنین نکنند؟!.. چه شده که آنان این شیوه‌ی زندگی را بکار نبندند؟!.. پزشکان یا دیگران بمانند ، شما را با این شیوه‌ی زندگانی ، نکوهش و ایراد بدزدان و راهزنان نیز نرسد. آنان در آن راه خود همین دستاویز را می‌دارند که شما می‌دارید.
اینها سخنانیست که تاکنون گفته نشده و چون گفته شود ناگزیر کارگر افتد. نمی‌گویم : همه اینها را پذیرند ، می‌گویم : پاکدلان و بخردان پذیرند و پیش افتند و دیگران ناچار مانده پیروی نمایند.
کسانی خواهند گفت : من چه کمی می‌دارم تا بچاره‌ی آن پردازم؟ می‌گویم ما نتوانیم گفت در چه کسی چه کمیها هست. ما کمیها را خواهیم شمرد و شما خود خواهید دانست کدام یکی را می‌دارید.
کمی تنها بدخیمی نیست. اینکه شما معنی جهان و زندگی را نمی‌دانید و آیین زندگی را نمی‌شناسید ، اینکه چهار تن دارای یک اندیشه نیستید ، اینکه جدایی میانه‌ی هوس و کارهای بخردانه نمی‌گزارید ـ هر یکی خود کمی شماست و ما همه‌ی اینها را روشن خواهیم گردانید.
.
🔸 چه می‌باید کرد؟.. (تکه‌ی دو)
1ـ یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکه‌ی هفت از هفت)
این دشواریها را می‌دانیم. چیزی که هست چاره جز یکی نیست. ما اگر نیکی توده را می‌خواهیم راه همین است و باید آن را پیش گیریم. یک بیماری را که می‌خواهیم بهی یابد ناگزیریم دارویی را که برای آن درد است باو بخورانیم ، و اگر بنام اینکه خورانیدن این دارو یا بکار بستن این درمان ، دشوار است خودداری نماییم نتیجه جز نابودی بیمار نخواهد بود.
چنانکه گفته‌ایم جهان از روی یک آیین استواری می‌گردد و این آیین از بهر این مردم و آن مردم دیگر نگردد. هر توده‌ای که می‌خواهند پیش روند و بهره از پیشرفت و سربلندی یابند باید از راه آن بکار آغاز کنند.
از آنسوی این دشواری که نمودار است تنها در آغاز کار است و پس از آن از میان خواهد رفت.
آن گردنکشی در برابر راهنمایی که از انبوه مردم دیده می‌شود خود نتیجه‌ی نادانیست. می‌باید بآن نیز چاره اندیشید. آنان زیان کار خود را نمی‌دانند و چون دانند بیشترشان پشیمان گردیده براه آیند. همان کسان با آن سرکشی و بیپروایی همینکه یک آسیبی ببینند آن زمانست که همه چیز را فراموش کرده همچون کودکان ناله و زاری آغازند.
در این باره صد داستان توان یاد کرد و من تنها یکی را می‌آورم : مردی از بازرگانان تا دو سال پیش نزد من آمدی و رفتی و همیشه در برابر این کوششها بیپروایی از خود نمودی. آن رفتار من که همیشه سخن از گرفتاریهای توده می‌گویم و تلاشهایی بکار می‌برم باو شگفت می‌نمود و چون از آنانست که درس خوانده و آگاهیهایی اندوخته گاهی بزبان آمده چنین می‌گفت : «دنیا همیشه اینطور بوده دیگر بشر بهتر از این نتواند بود» ، با این جمله‌ها بیپروایی خود را نشان می‌داد.
درمیانه چند ماهی نیامد ، و سپس چون آمد و نشست شتابزده بسخن پرداخت : «احوالی از ما نمی‌پرسید و گویا هیچ نمی‌دانید چه بلایی بر سر من آمده». گفتم چه بلایی بر سرتان آمده؟.. دوباره بسخن آمده و به یک داستان درازی پرداخت و دانسته شد دچار بیماری شده و پزشکان هر یکی دردش را چیز دیگری گفته‌اند و هر یکی بچاره و درمان دیگری پرداخته‌اند ، و نتیجه آن شده که دوهزار تومان پولش رفته و سرانجام دانسته شده که درد یک چیز دیگری بوده است ، و آن رنجها و پول‌ریختنها همه بیهوده بوده است.
اینها را با یک سوز دل می‌گفت و پیاپی می‌نالید و در پایان چنین گفت : «چنین چیزی نمی‌شود. باید باینها چاره کرد!» گفتم : نافهمی و بیچارگی همین را گویند که کسانی به یک چیزی تا خود گرفتار نگردند بدی آن را درنیابند و پروای چاره نکنند. تیره‌درونی همین را گویند که چون گفتگو از توده و گرفتاریهای آنست و از سرنوشت بیمناک آن سخن می‌رود بیدردانه خونسردی نمایند ولی همینکه خود گرفتار شدند و آسیبی دیدند بدینسان داستان‌سرایی نمایند و بی‌تابی از خود نشان دهند. ای نادان ، تو را با آن گوسفند نافهم که تا کارد بگلوی خودش نرسد درد آن را درنیابد چه جداییست؟!.
تو از آزمندی پزشکان می‌نالی و می‌گویی : «باید باینها چاره کرد». گرفتم که گفته‌های تو راست است ، من می‌پرسم : مگر تنها آنانند که چنین بَدند؟!.. تو یک روزی خود را به نشست پزشکان رسان و از پس پرده گوشی ده تا ببینی آنان نیز چگونه از آزمندی و دغلکاری بازاریان و بازرگانان می‌نالند و چگونه داستانها می‌سرایند.
از اینها گذشته ، مگر چاره کردن ببدیهای یک توده یک کار ساده و آسانیست که هر کس که خواست بآن تواند کوشید؟!.. می‌گویی : «باید چاره کرد» ، بگو ببینم از چه راه؟!.. اگر زندگی اینست که هر کس هر آنچه را که آموخته و با هوس و دلخواه خود سازگار یافته بکار بندد و پروای هیچ راهی و راهنمایی ننماید ، چه شده که پزشکان چنین نکنند؟!.. چه شده که آنان این شیوه‌ی زندگی را بکار نبندند؟!.. پزشکان یا دیگران بمانند ، شما را با این شیوه‌ی زندگانی ، نکوهش و ایراد بدزدان و راهزنان نیز نرسد. آنان در آن راه خود همین دستاویز را می‌دارند که شما می‌دارید.
اینها سخنانیست که تاکنون گفته نشده و چون گفته شود ناگزیر کارگر افتد. نمی‌گویم : همه اینها را پذیرند ، می‌گویم : پاکدلان و بخردان پذیرند و پیش افتند و دیگران ناچار مانده پیروی نمایند.
کسانی خواهند گفت : من چه کمی می‌دارم تا بچاره‌ی آن پردازم؟ می‌گویم ما نتوانیم گفت در چه کسی چه کمیها هست. ما کمیها را خواهیم شمرد و شما خود خواهید دانست کدام یکی را می‌دارید.
کمی تنها بدخیمی نیست. اینکه شما معنی جهان و زندگی را نمی‌دانید و آیین زندگی را نمی‌شناسید ، اینکه چهار تن دارای یک اندیشه نیستید ، اینکه جدایی میانه‌ی هوس و کارهای بخردانه نمی‌گزارید ـ هر یکی خود کمی شماست و ما همه‌ی اینها را روشن خواهیم گردانید.
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش پنجم : نادرشاه)
🔸 1ـ5) آسیبی که ایران از رهگذر بدخوییها دید (تکه‌ی یک از سه)
برای نیکخوییها و اثر آن در پیشرفت یک توده گواهی بس نیکی در تاریخ قرنهای نزدیک ایران هست که ما روا نمی‌شماریم آن را در اینجا یاد نکنیم.
هر کسی نام نادرشاه را شنیده و بسیار کسانی تاریخ او را خوانده‌اند. ولی آنان که او را نیک شناخته‌اند کم می‌باشند. این مرد بزرگتر از آنست که مردم می‌شناسند و آنچه ما می‌دانیم همیشه کسانی از بیگانگان خواسته‌اند او را خُرد نشان دهند و از ارجش نزد ایرانیان کاهند. این را همیشه بسود خود دانسته‌اند.
تاریخ خاندان صفوی را کمتر کسی نخوانده و یا نشنیده. این خاندان چون پادشاهی یافتند در آغاز کار شاهان بنام و کاردانی همچون شاه‌اسماعیل یکم و شاه‌تهماسب یکم و اسماعیل‌میرزا و حمزه‌میرزا و شاه‌عباس یکم پدید آمدند که هر کدام کارهای بزرگ و ارجداری را انجام دادند. لیکن این خاندان پس از شاه‌عباس بزرگ از کار افتادند و پادشاهانی که پس از او برمی‌خاستند هر یکی ناشایست‌تر از دیگری درمی‌آمد ، و این نتیجه‌ی ناشایستی ایشان بود که در زمان شاه سلطانحسین داستان قندهار پیش آمد و افغانان بدانسان شوریدند و خود را از ایران جدا کردند و سپس تا اسپهان تاختند و چنانکه شنیده‌اید بآنجا دست یافتند و آنهمه مردم درمیانه نابود گردید و رشته‌ی پایداری ایران از هم گسیخت. ببینید ناشایستی تا کجا بوده که چون کار اسپهان بسختی رسید شاه سلطانحسین پسرش تهماسب را بولیعهدی برگزید و او را با چند تن از امیران بیرون فرستاد که سپاه گرد آورد و بیاری پایتخت شتابد و او به قزوین آمد و در اینجا کسان بسیاری از سران ایران بر سرش گرد آمدند و سپاهی آراسته گردید. با اینهمه تهماسب بیاری اسپهان نشتافت و چنانکه نوشته‌اند اندیشه‌ی او و پیرامونیانش این بود که می‌گفتند ما اگر اکنون بر سر اسپهان رویم و افغانان را دور رانیم فیروزی بنام شاه سلطانحسین و پیرامونیان او خوانده شود ، پس بهتر است بگزاریم افغانان اسپهان را بگیرند و ما آن زمان رفته آنان را از شهر بیرون رانیم تا جز نام خودمان درمیان نباشد. ببینید پستی و آلودگی تا چه اندازه بوده! در آن هنگام دلگداز تهماسب در قزوین بعروسی برخاست و چنانکه نوشته‌اند همان شبی که اسپهان بدست افتاده و آن ستمهای دلگداز در آن شهر می‌رفت در این شهر جشن عروسی تهماسب برپا می‌بود. یک جهانگرد اروپایی که آن زمان در ایران درنگ می‌داشته و از سالها در اسپهان می‌زیسته و درباره‌ی پیشامد افغان کتابی نوشته که ترجمه‌ی ترکی آن در دست ماست از کارندانی و ناشایستی شاه سلطانحسین و پسرش تهماسب چیزهایی می‌نویسد که سرتاپا مایه‌ی شرمندگیست.
آن گزندی را که ایران در آخر زمان صفویان از ناتوانی و درماندگی آن خاندان دید کمتر زمانی دیده. افغانان که اسپهان و آن پیرامونها را گرفتند و نشستند ، عثمانیان نیز لشکر به آذربایجان و بخش غربی کشور آورده با خونریزیهای بسیاری بآنها دست یافتند. روسیان هم چون شاه‌تهماسب از پتر بزرگ یاوری خواسته بود به قفقاز و گیلان آمدند و خود فرستاده‌ی تهماسب آنجاها را بدست آنان سپرد. بدینسان کشور میانه‌ی سه دشمن بخش گردید و اینان پیمان‌نامه‌ها باهم بستند و مرز درمیان خاکهای خود پدید آوردند. از آنسوی در خراسان و کرمان و فارس و خوزستان در هر گوشه گردنکش دیگری پدید آمد و برای خود بنیاد فرمانروایی نهاد. در این میان تهماسب نیز در هر کجا که کار را سخت می‌دید از آنجا می‌گریخت و سرانجام خود را به مازندران کشید و با صد رسوایی روز می‌گزاشت. جنگهای گُردانه‌ای که در همان زمان تبریز و همدان با عثمانیان و مردم قزوین و بهبهان و اسپهانک و پاره‌ای آبادیهای دیگر در پیرامون اسپهان با افغانان کرده‌اند نیک می‌رساند که ایرانیان در آن روز مردان بسیار دلیر و جانبازی می‌بوده‌اند و این چیرگی بیگانگان جز نتیجه‌ی ناشایستی خاندان صفوی نبوده است.
چندین سال بدینسان گذشت و از آنهمه مردان بنام که سالها از دستگاه صفوی نان خورده و شکوه و دارایی اندوخته بودند یکی نتوانست بداد کشور رسد و آن آشفتگی را بپایان رساند. شاه‌تهماسب با آنهمه سپاه بر گرد سر و با صد تن از مردان بنام درباری در پیرامون خویش به هر کجا رو آورد جز شکست و فروماندگی بهره نگرفت.
👇
🔸 1ـ5) آسیبی که ایران از رهگذر بدخوییها دید (تکه‌ی یک از سه)
برای نیکخوییها و اثر آن در پیشرفت یک توده گواهی بس نیکی در تاریخ قرنهای نزدیک ایران هست که ما روا نمی‌شماریم آن را در اینجا یاد نکنیم.
هر کسی نام نادرشاه را شنیده و بسیار کسانی تاریخ او را خوانده‌اند. ولی آنان که او را نیک شناخته‌اند کم می‌باشند. این مرد بزرگتر از آنست که مردم می‌شناسند و آنچه ما می‌دانیم همیشه کسانی از بیگانگان خواسته‌اند او را خُرد نشان دهند و از ارجش نزد ایرانیان کاهند. این را همیشه بسود خود دانسته‌اند.
تاریخ خاندان صفوی را کمتر کسی نخوانده و یا نشنیده. این خاندان چون پادشاهی یافتند در آغاز کار شاهان بنام و کاردانی همچون شاه‌اسماعیل یکم و شاه‌تهماسب یکم و اسماعیل‌میرزا و حمزه‌میرزا و شاه‌عباس یکم پدید آمدند که هر کدام کارهای بزرگ و ارجداری را انجام دادند. لیکن این خاندان پس از شاه‌عباس بزرگ از کار افتادند و پادشاهانی که پس از او برمی‌خاستند هر یکی ناشایست‌تر از دیگری درمی‌آمد ، و این نتیجه‌ی ناشایستی ایشان بود که در زمان شاه سلطانحسین داستان قندهار پیش آمد و افغانان بدانسان شوریدند و خود را از ایران جدا کردند و سپس تا اسپهان تاختند و چنانکه شنیده‌اید بآنجا دست یافتند و آنهمه مردم درمیانه نابود گردید و رشته‌ی پایداری ایران از هم گسیخت. ببینید ناشایستی تا کجا بوده که چون کار اسپهان بسختی رسید شاه سلطانحسین پسرش تهماسب را بولیعهدی برگزید و او را با چند تن از امیران بیرون فرستاد که سپاه گرد آورد و بیاری پایتخت شتابد و او به قزوین آمد و در اینجا کسان بسیاری از سران ایران بر سرش گرد آمدند و سپاهی آراسته گردید. با اینهمه تهماسب بیاری اسپهان نشتافت و چنانکه نوشته‌اند اندیشه‌ی او و پیرامونیانش این بود که می‌گفتند ما اگر اکنون بر سر اسپهان رویم و افغانان را دور رانیم فیروزی بنام شاه سلطانحسین و پیرامونیان او خوانده شود ، پس بهتر است بگزاریم افغانان اسپهان را بگیرند و ما آن زمان رفته آنان را از شهر بیرون رانیم تا جز نام خودمان درمیان نباشد. ببینید پستی و آلودگی تا چه اندازه بوده! در آن هنگام دلگداز تهماسب در قزوین بعروسی برخاست و چنانکه نوشته‌اند همان شبی که اسپهان بدست افتاده و آن ستمهای دلگداز در آن شهر می‌رفت در این شهر جشن عروسی تهماسب برپا می‌بود. یک جهانگرد اروپایی که آن زمان در ایران درنگ می‌داشته و از سالها در اسپهان می‌زیسته و درباره‌ی پیشامد افغان کتابی نوشته که ترجمه‌ی ترکی آن در دست ماست از کارندانی و ناشایستی شاه سلطانحسین و پسرش تهماسب چیزهایی می‌نویسد که سرتاپا مایه‌ی شرمندگیست.
آن گزندی را که ایران در آخر زمان صفویان از ناتوانی و درماندگی آن خاندان دید کمتر زمانی دیده. افغانان که اسپهان و آن پیرامونها را گرفتند و نشستند ، عثمانیان نیز لشکر به آذربایجان و بخش غربی کشور آورده با خونریزیهای بسیاری بآنها دست یافتند. روسیان هم چون شاه‌تهماسب از پتر بزرگ یاوری خواسته بود به قفقاز و گیلان آمدند و خود فرستاده‌ی تهماسب آنجاها را بدست آنان سپرد. بدینسان کشور میانه‌ی سه دشمن بخش گردید و اینان پیمان‌نامه‌ها باهم بستند و مرز درمیان خاکهای خود پدید آوردند. از آنسوی در خراسان و کرمان و فارس و خوزستان در هر گوشه گردنکش دیگری پدید آمد و برای خود بنیاد فرمانروایی نهاد. در این میان تهماسب نیز در هر کجا که کار را سخت می‌دید از آنجا می‌گریخت و سرانجام خود را به مازندران کشید و با صد رسوایی روز می‌گزاشت. جنگهای گُردانه‌ای که در همان زمان تبریز و همدان با عثمانیان و مردم قزوین و بهبهان و اسپهانک و پاره‌ای آبادیهای دیگر در پیرامون اسپهان با افغانان کرده‌اند نیک می‌رساند که ایرانیان در آن روز مردان بسیار دلیر و جانبازی می‌بوده‌اند و این چیرگی بیگانگان جز نتیجه‌ی ناشایستی خاندان صفوی نبوده است.
چندین سال بدینسان گذشت و از آنهمه مردان بنام که سالها از دستگاه صفوی نان خورده و شکوه و دارایی اندوخته بودند یکی نتوانست بداد کشور رسد و آن آشفتگی را بپایان رساند. شاه‌تهماسب با آنهمه سپاه بر گرد سر و با صد تن از مردان بنام درباری در پیرامون خویش به هر کجا رو آورد جز شکست و فروماندگی بهره نگرفت.
👇