🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش پنجم : نادرشاه)

🔸 1ـ5) آسیبی که ایران از رهگذر بدخوییها دید (تکه‌ی یک از سه)


برای نیکخوییها و اثر آن در پیشرفت یک توده گواهی بس نیکی در تاریخ قرنهای نزدیک ایران هست که ما روا نمی‌شماریم آن را در اینجا یاد نکنیم.

هر کسی نام نادرشاه را شنیده و بسیار کسانی تاریخ او را خوانده‌اند. ولی آنان که او را نیک شناخته‌اند کم می‌باشند. این مرد بزرگتر از آنست که مردم می‌شناسند و آنچه ما می‌دانیم همیشه کسانی از بیگانگان خواسته‌اند او را خُرد نشان دهند و از ارجش نزد ایرانیان کاهند. این را همیشه بسود خود دانسته‌اند.

تاریخ خاندان صفوی را کمتر کسی نخوانده و یا نشنیده. این خاندان چون پادشاهی یافتند در آغاز کار شاهان بنام و کاردانی همچون شاه‌اسماعیل یکم و شاه‌تهماسب یکم و اسماعیل‌میرزا و حمزه‌میرزا و شاه‌عباس یکم پدید آمدند که هر کدام کارهای بزرگ و ارجداری را انجام دادند. لیکن این خاندان پس از شاه‌عباس بزرگ از کار افتادند و پادشاهانی که پس از او برمی‌خاستند هر یکی ناشایست‌تر از دیگری درمی‌آمد ، و این نتیجه‌ی ناشایستی ایشان بود که در زمان شاه سلطانحسین داستان قندهار پیش آمد و افغانان بدانسان شوریدند و خود را از ایران جدا کردند و سپس تا اسپهان تاختند و چنانکه شنیده‌اید بآنجا دست یافتند و آنهمه مردم درمیانه نابود گردید و رشته‌ی پایداری ایران از هم گسیخت. ببینید ناشایستی تا کجا بوده که چون کار اسپهان بسختی رسید شاه سلطانحسین پسرش تهماسب را بولیعهدی برگزید و او را با چند تن از امیران بیرون فرستاد که سپاه گرد آورد و بیاری پایتخت شتابد و او به قزوین آمد و در اینجا کسان بسیاری از سران ایران بر سرش گرد آمدند و سپاهی آراسته گردید. با اینهمه تهماسب بیاری اسپهان نشتافت و چنانکه نوشته‌اند اندیشه‌ی او و پیرامونیانش این بود که می‌گفتند ما اگر اکنون بر سر اسپهان رویم و افغانان را دور رانیم فیروزی بنام شاه سلطانحسین و پیرامونیان او خوانده شود ، پس بهتر است بگزاریم افغانان اسپهان را بگیرند و ما آن زمان رفته آنان را از شهر بیرون رانیم تا جز نام خودمان درمیان نباشد. ببینید پستی و آلودگی تا چه اندازه بوده! در آن هنگام دلگداز تهماسب در قزوین بعروسی برخاست و چنانکه نوشته‌اند همان شبی که اسپهان بدست افتاده و آن ستمهای دلگداز در آن شهر می‌رفت در این شهر جشن عروسی تهماسب برپا می‌بود. یک جهانگرد اروپایی که آن زمان در ایران درنگ می‌داشته و از سالها در اسپهان می‌زیسته و درباره‌ی پیشامد افغان کتابی نوشته که ترجمه‌ی ترکی آن در دست ماست از کارندانی و ناشایستی شاه سلطانحسین و پسرش تهماسب چیزهایی می‌نویسد که سرتاپا مایه‌ی شرمندگیست.

آن گزندی را که ایران در آخر زمان صفویان از ناتوانی و درماندگی آن خاندان دید کمتر زمانی دیده. افغانان که اسپهان و آن پیرامونها را گرفتند و نشستند ، عثمانیان نیز لشکر به آذربایجان و بخش غربی کشور آورده با خونریزیهای بسیاری بآنها دست یافتند. روسیان هم چون شاه‌تهماسب از پتر بزرگ یاوری خواسته بود به قفقاز و گیلان آمدند و خود فرستاده‌ی تهماسب آنجاها را بدست آنان سپرد. بدینسان کشور میانه‌ی سه دشمن بخش گردید و اینان پیمان‌نامه‌ها باهم بستند و مرز درمیان خاکهای خود پدید آوردند. از آنسوی در خراسان و کرمان و فارس و خوزستان در هر گوشه گردنکش دیگری پدید آمد و برای خود بنیاد فرمانروایی نهاد. در این میان تهماسب نیز در هر کجا که کار را سخت می‌دید از آنجا می‌گریخت و سرانجام خود را به مازندران کشید و با صد رسوایی روز می‌گزاشت. جنگهای گُردانه‌ای که در همان زمان تبریز و همدان با عثمانیان و مردم قزوین و بهبهان و اسپهانک و پاره‌ای‌‌ آبادیهای دیگر در پیرامون اسپهان با افغانان کرده‌اند نیک می‌رساند که ایرانیان در آن روز مردان بسیار دلیر و جانبازی می‌بوده‌اند و این چیرگی بیگانگان جز نتیجه‌ی ناشایستی خاندان صفوی نبوده است.

چندین سال بدینسان گذشت و از آنهمه مردان بنام که سالها از دستگاه صفوی نان خورده و شکوه و دارایی اندوخته بودند یکی نتوانست بداد کشور رسد و آن آشفتگی را بپایان رساند. شاه‌تهماسب با آنهمه سپاه بر گرد سر و با صد تن از مردان بنام درباری در پیرامون خویش به هر کجا رو آورد جز شکست و فروماندگی بهره نگرفت.

👇

می‌باید گفت ایران بیکبار فدای ناشایستی آن خاندان گردید و بیکبار از میان رفت. ولی چون خدا خواست آن را بازگردانَد ناگهان مردِ گمنامِ توانایی بنام نادرقلی از گوشه‌ی خراسان برخاست و دست مردانگی از آستین برآورده و بنام پیشکاری شاه‌تهماسب رشته‌ی کارها را بدست گرفته و در اندک‌زمانی شورشهای خراسان را خوابانیده از آنجا آهنگ اینسو کرد و افغانان را در جنگهای پیاپی شکسته تا شیراز ایشان را دنبال کرد و همگی را از ایران بیرون راند و از آنجا از راه خوزستان بر سر عثمانیان رفت و در یک رشته جنگهای پیاپی آنان را شکسته بآنسوی ارس راند. نیز روسیان را از گیلان و قففاز بیرون کرد. یک کلمه می‌نویسم در ده و اند سال نه تنها ایران را از دشمنان بیگانه پرداخت و همه‌ی شورشها را فروخوابانید از آن یک کشور بسیار نیرومندی پدید آورد که همه‌ی همسایگان بیمناک می‌زیستند.


.

🔶 فلسفه‌ی روزه (تکه‌ی یک از شش)

🔸 مقدمه

ماه صیام است ، مساجد و معابد شب و روز از اجتماع مسلمین و روزه‌داران رونق گرفته ، عالِم و عامی این ماهِ بخصوص را ماه عبادت می‌دانند و سعی دارند آیین اسلامی را هرچه بیشتر رواج دهند و به ثواب جزیل نایل شوند.

واعظین بوعظ خود و روضه‌خوانان به روضه‌خوانی خود و پیشنمازان بنماز جماعت خود توجه و علاقه‌ی بیشتری بخرج می‌دهند ، عامه‌ی ناس خصوصاً بازرگانان و بازاریان جهد بلیغ دارند در این ماه مبارک که بهترین فرصت برای تحصیل ثواب می‌باشد دستورات دینی خود را انجام دهند و با گرفتن روزه و خواندن نماز و دعا و شب‌زنده‌داری اجر اخروی بدست آرند.

با تمام این احوال باید اذعان و اعتراف نمود که بازار روزه کاسد و رونق مسلمانی کم شده است و با جرأت می‌توان گفت از صد نفر بیش از ده نفر روزه نمی‌گیرند و چه‌بسا اشخاص متظاهر که بزیر منبر وعاظ می‌نشینند و در دعاخوانی و شب‌زنده‌داری شرکت می‌کنند و حتا سحری هم می‌خورند و روزه نمی‌گیرند.

از مسلمات است که هیچ امری بدون علت نیست. این کساد بازار روزه و کمی رونق مسلمانی هم در نتیجه‌ی علل و عوامل متتابعه‌ی متعددیست که مع‌التأسف علمای اعلام توجهی که باید و شاید بدان نکرده‌اند و اگر جسارت نباشد درمیان خود آنها کسانی پیدا شده‌اند که خود باعث و عامل مؤثری برای این کساد ، بلکه مایه‌ی فساد بوده‌اند.

شرح این علل و عوامل طولانی است که برای هر یک لازم است رساله‌ای مفصل و علیحده تدوین کرد. یکی از این علل ، عدم اطلاع مردم بفلسفه‌ی صحیح روزه است. هر چند وعاظ و علما در این باب بحث‌ها کرده و می‌کنند ولی بعقیده‌ی ما آن بحث‌ها کافی و وافی نبوده خصوصاً برای این دور از زمان که دنیا بکلی عوض شده و اطلاعات مردم زیاد گردیده و افکار مخالف و جدید در قلوب اکثر مردم نفوذ کرده است.

بنا بر این ملاحظات ، بمنظور تنبیه و تنبه عامه‌ی ناس ، و تذکر خاطر علما و خواص در نظر گرفتیم مقالاتی چند بنویسیم و هر مقاله را جداگانه چاپ و بین مردم نشر کنیم و این مقاله‌ی اول است که در تحت عنوان «فلسفه‌ی روزه» چاپ کرده در دسترس همه‌ی مسلمانان می‌گزاریم و رجاء واثق داریم که این خدمت بخلق در پیشگاه خداوندی مقبول افتد و وقتی مقبول افتد که عامه‌ی مردم بخواندنش اقبال کنند و از تذکرات و یادآوریهای نویسنده متنبه گردند بعونه و منه.

...

در خاتمه‌ی مقدمه قول علی ع «انْظُرْ إِلَى مَا قَالَ وَ لَا تَنْظُرْ إِلَى مَنْ قَال» را نقل و از خوانندگان خواهش می‌کنیم از نام نویسنده بگذرند و بگفته و نوشته‌اش توجه بیشتر مبذول و با دقت مطالعه نمایند و هرچه صحیح است قبول کنند و ناصحیح را رد نمایند.

نویسنده نام خود را بعلل و جهاتی ننوشته که یکی از آن علل همین است که گمان می‌کند با این ترتیب خواننده بیشتر به مطلب توجه خواهد کرد تا بگوینده‌ی مطلب.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش نهم :

🔸 چه می‌باید کرد؟.. (تکه‌ی دو)

2ـ سرچشمه‌ی کارهای آدمی مغز اوست (تکه‌ی یک از هفت)


گفتیم : یک توده باید خود نیک باشند تا پیش روند و از پریشانی و گرفتاری رها گردند ، و نیکی یک توده جز با نیکی یکایک مردم آن نباشد. کنون ببینیم یکایک مردم چگونه نیک شوند و راه آن چیست؟..

برای این باید نخست بدیها را شناخت. بدیها چیست؟.. باید دانست بدیهای آدمیان در سه رشته است :

1ـ ندانستن معنی جهان و زندگی و نشناختن راستیها.

2ـ ناتوانی روانها و خردها.

3ـ بدی خویها.

بدیها اینهاست ، و کسانی که می‌خواهند نیک باشند باید از همه‌ی اینها دور گردند. گام نخست نیکی پیراستگی از بدیهاست.

ما از یکایک اینها سخن خواهیم راند. نخست می‌باید دانست اینها هر سه بهم بسته است و هر سه از یک سرچشمه باشد. در چاره نیز باید به هر سه در یکجا کوشید.

چگونه اینها بهم بسته است و هر سه از یک سرچشمه باشد؟.. وآنگاه چگونه توان باینها چاره کرد و راهش چیست؟..

برای این ، باید بیاد آورد سخنانی را که درباره‌ی‌ گوهر آدمی و دو نهادی آن نوشته‌ایم و من اینک کوتاه‌شده‌ی آن را در اینجا می‌آورم :

1ـ آدمی دارای دو نهاد است : نهاد تن و جان ، و نهاد روان. این دو نهاد اگرچه یکی گردیده و بهم پیوسته ولی از هم جداست و هر یکی از آنها خیمها و دریافتهای دیگری می‌دارد.

از نهاد تن و جان ، آدمی همجنس دیگر جانداران است ، و چنانکه فیلسوفان گفته‌اند ، سرچشمه‌ی همه‌ی کارهایش «خودخواهی» یا (حب‌الذات) می‌باشد. هر کسی تنها خود را می‌خواهد و همه چیز را برای خود می‌خواهد. از این نهاد ، آدمی دارای خیمهای ناستوده از رشک ، خشم ، ستمگری ، هوس ، خودخواهی ، برتری‌فروشی و مانند اینهاست.

ولی از نهاد روان ، والاترین آفریدگانست و سرچشمه‌ی همه‌ی کارهایش غمخواری با مردم ، و جانفشانی ، و نیکخواهی ، و آبادی‌دوستی و راستی‌پژوهی می‌باشد (که آخشیج خودخواهی یا حب‌الذات ‌است) : از این نهاد ، آدمی دارای خرد ، فهم ، اندیشه ، شرم ، و مانند اینهاست.

2ـ این دو نهاد که آخشیج یکدیگر است همیشه باهم در کشاکش است ، و همچون دو کفه‌ی ترازو ، همینکه یکی بالا رفت آن دیگری پایین خواهد افتاد.

3ـ نهاد تن و جان چیره‌تر است ، و از اینرو هر آدمی اگر بحال خود ماند ، و او را آموزگاری یا فرهیختاری[مربی] نباشد این نهاد چیرگی نماید ، و خیمهای ناستوده‌ی آز و خشم و کینه و رشک و خودخواهی و مانند اینها نیرو گیرد.

اینست برخی از گفته‌های ما درباره‌ی‌ گوهر آدمی. از اینها پیداست که آدمی چون روانش نیرومند باشد خرد و فهم و اندیشه‌اش نیز نیرومند خواهد بود ، و خیمهای ستوده‌ی غمخواری و نیکخواهی و مانند اینها که ازآنِ نهاد روانیست چیرگی نموده ، و خیمهای ناستوده‌ی خودخواهی و آز و رشک و مانند اینها که ازآنِ نهاد جانیست ناتوان خواهد گردید.

اینها همه نتیجه‌ی نیرومندی روانست. اما نیرومندی روان ، آن نیز ، بیش از همه نتیجه‌ی دانستن معنی درست جهان و زندگانی و پی بردن بگوهر آدمیگری و آشنا گردیدن با راستیهاست.


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش پنجم : نادرشاه)

🔸 1ـ5) آسیبی که ایران از رهگذر بدخوییها دید (تکه‌ی دو از سه)


نادر مرد بسیار دوراندیش و خونسردی بود و بکسانی که دست می‌یافت از ده تن یکی را نمی‌کشت و ارج دلیری و کاردانی مردان را شناخته همواره می‌کوشید از توانایی آنان سود جوید. اگر کسی داستان جنگهای او را با هراتیان خوانده نیک می‌داند که چندین بار افغانان بتنگی افتاده از نادر زینهار خواستند و چندین بار زینها شکسته و از در ستیز درآمدند. نادر چون دلیری افغانیها را می‌دید و در دل همی‌خواست آنان را رام خویش سازد و در جنگها از توانایی و جانفشانی آنان سود جوید از اینرو هیچگاه بر آنان خشم نمی‌گرفت و پس از دست یافتن با شمشیر کیفر نمی‌داد. آنان که داستان جنگهای نادر را در بغداد و دیگر جاها خوانده‌اند و از جانفشانیهای افغانان در آن جنگها آگاهند باید بدانند که آن خونسردیها بیهوده نبوده است.

درباره‌ی لشکرکشیهای نادر و هنرمندی او جای سخن بسیار است. اگر کسانی می‌خواهند معنی هنرهای جنگی را بشناسند چه بهتر که تاریخ نادر را نیک خوانند.

ببینید : نیکنهادی این مرد تا کجا بوده است که چون ایران را از دشمنان پیراست و چنین خواست که تاج شاهی بسر گزارد گردنکشانه باین کار برنخاست و بلکه مردم را بدشت مغان خواند و در آنجا از آنان شور طلبید. هر کسی می‌دانست که باید خود او شاه شود و جز این نبایستی بود. این خود بسیار خطاست که یکی بکاری برخیزد و رنج برد و چون آماده گردید آن را بدست دیگری سپارد. با اینهمه نادر پرده نگه داشت و از مردم شور خواست. اینکه محمدعلی حزین (1) نوشته : «یک دو کس از مشاهیر را ببهانه بقتل آورده اسباب و ادوات سیاست جلوه‌گر ساخت و در آن مجمع مهیب سخن در امر سلطنت آغاز نهاد ...» و چنین خواسته که پادشاهی نادر را یک کار زورکی بازنماید درست نیست.

این خود اندوهیست که بیکاره‌ای همچون شیخ ‌محمدعلی حزین بگفتگو از نادر پردازد و در کارهای او بداوری برخیزد. اگر در آن روز نادر شاه نشدی که خواستی شد؟!.. دیگران کدام شایستگی را نشان داده بودند که پادشاه شوند؟!.

یک نمونه‌ی دیگر از نیکنهادی نادر آنکه چون پادشاهی یافت بآسایش و خوشی نپرداخت و رشته‌ی کوشش را از دست نهِشت و رفتار و کردار دیگر نکرد. در جایی که پادشاه یک کشور بزرگی می‌بود در همه‌ی کارها و جنگها خود پیشگام می‌شد و از اینرو بود که همیشه فیروز می‌گردید.

آن روز که نادر از سفر هند و بخارا و خوارزم بازگشت ایران بزرگترین و نیرومندترین دولت آسیا بود. اگر آن حال پایدار ماندی بیگمان تاریخ شرق براه دیگری افتادی. ولی آن حال پایدار نماند. زیرا نادر رفتار خود را دیگر کرد و این هنگام بجای بخشایش و دوراندیشی با مردم ، دست ستم از آستین برآورد و خونهای بسیار ریخت. چندان که نزدیکانش بر جان خود ترسیدند و او را نابود کردند.

شاید بگویید : این حال چرا رخ داد؟!.. نادرشاه رفتار خویش را چرا دیگر کرد؟!.. این از چیزهاییست که در تاریخ پوشیده مانده. ولی ما آن را نیک جسته‌ایم و برازش پی برده‌ایم و همین نکته است که می‌خواهیم در اینجا بازنماییم :

نادر با آن کارهایی که کرد و ایران را بسامان آورد و بزرگ گردانید از ایرانیان چشم ارجشناسی می‌داشت و هم بایستی داشته باشد. ولی مردم چندان ارجشناسی ننمودند و دسته‌هایی از در نمک‌ناشناسی درآمدند.

در آن روز هم ایرانیان گرفتار رشک می‌بودند و این از پلیدترین بیماریهاست. رشکبران بجای آنکه از دیدن مردان بزرگ و کارهای بزرگ شادمان گردند و ارج شناسند و به یاری و پشتیبانی برخیزند سخت خشمناک گردند و زبان بدگویی باز کنند و بکارشکنی برخیزند. در هر توده که این بیماری فزون شد آن توده کمتر رهایی یابد و بجایی رسد. زیرا هر کسی که دامن بکمر زند و برهایی آن کوشد و کارهای بزرگی انجام دهد مردم او را برنتابند و بجای یاری و پشتیبانی از در کارشکنی درآیند و او را از پا اندازند. اینگونه توده است که «بیمار پزشک‌کش» نامیده شوند.

پیداست که از توده‌ی ساده‌ی انبوه آن زمان چندان آگاهی نمی‌داریم ولی توده‌ی پیش‌افتاده و جنبیده را می‌دانیم که این فیروزیهای گرانبهای نادرشاه را برنمی‌تافته‌اند و سخت رنجیدگی می‌کرده‌اند و چشم بدنبال خاندان ناشایست صفوی دوخته به نادرشاه چنین می‌گفته‌اند : «پس آن کارها را می‌کردی که خودت پادشاه شوی؟!.» یا می‌گفته‌اند : «اکنون که کارها درست شد چرا تاج و تخت را بدست خداوندانش نمی‌سپاری؟!.» و اگر کسی می‌گفت : «آخر از صفویان کاری پیش نمی‌رود» پاسخ می‌داده‌اند : «بسیار خوب ، یک شاهزاده‌ای را بتخت نشاند و خودش پیشکار او باشد». بدینسان با آن شاه بزرگ دشمنی می‌نمودند و کارشکنی دریغ نمی‌گفتند و او را پس از آنهمه کارهای بسیار گرانبهای تاریخی رباینده‌ی تاج و تخت (غاصب) می‌نامیدند.

👇

پابرگی :
1ـ یکی از کتابهای سودمند که در زمینه‌ی پیشامدهای ایران در زمان نادرشاه از سرچشمه‌های تاریخی بشمار است سفرنامه‌ی محمدعلی حزین گیلانیست. این مرد خود در آن زمان می‌زیسته که آنچه دیده و دانسته با خامه‌ی شیوا برشته‌ی نوشتن کشیده. (پ) (کتاب نادرشاه ص62 چاپ یکم 1324)


.

🔶 فلسفه‌ی روزه (تکه‌ی دو از شش)

🔸 روزه

بدستور قرآن بر مسلمانان واجب شده که چون به سن معینی رسند ماه رمضان را روزه گیرند. باین معنی که روزها به تفسیر قرآن ، از آن گاه که نخ سیاه از سپید شناخته شود تا مغرب ، دهان از خوردن و آشامیدن ببندند. چرا؟...

این پرسش پیش می‌آید و هر کس می‌پرسد چرا نخورم و نیاشامم. آدمی با خوردن و آشامیدن زنده است و این خوردن و آشامیدن باید در موقع گرسنگی و تشنگی باشد ، نه در وقتی که سیر است. علم طب و اطباء در این خصوص توصیه‌ها کرده و می‌کنند که غذا در وقت گرسنگی بخورید و چون خوب گرسنه نباشید غذا نخورید که از این راه ضرر خواهید دید. با تمام این احوال می‌بینیم روزه واجب است و ترکش گناه ، و جبرانش دشوار است ، یک چنین دستور دینی‌ای با این سختی لازم است فلسفه‌اش دانسته شود.

زمانی بود که مردم چشم و گوش بسته بودند ، همینکه یکی از «علما» می‌گفت خدا در قرآن کریم فرموده و واجب است روزه بگیرند مردم قبول می‌کردند ، اما امروز کار بجایی رسیده که حتا پیره‌زنان هم با این سادگی حرف علما را نمی‌پذیرند.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش نهم :

🔸 چه می‌باید کرد؟.. (تکه‌ی دو)

2ـ سرچشمه‌ی کارهای آدمی مغز اوست (تکه‌ی دو از هفت)


این یک جستار بسیار ارجداری است که یک توده یا یک گروهی از مردم چگونه نیک گردند یا بد شوند؟.. کمتر کسانی این را دانند و انبوه مردم از آن ناآگاهند.

در همین زمان ما ، با همه‌ی پیشرفت دانشها و فزونی آگاهیها ، چون بیازمایید ، در این زمینه لغزشها و ناآگاهیهای فراوان در اندیشه‌ها یابید. در همان زمینه‌ی خیمها ، بیشتر کسان از سرچشمه و انگیزه‌ی آنها ناآگاهند و بهم‌بستگی‌ای را که میانه‌ی آنها با نیرومندی روانها و دانسته بودن راستیهاست نمی‌شناسند.

بارها می‌بینیم فلان نویسنده گفتاری نوشته و مثلاً دروغگویی را بسیار نکوهیده : «دروغگو دشمن خداست ، دروغگو در دو جهان روسیاه است ...» می‌گوییم : «چه سودی از این تواند بود؟!.. مگر دروغگویان بدی دروغ را نمی‌دانند؟!..» می‌گوید : «پس چه بنویسیم؟!.. جز نکوهش چه کار می‌توان کرد؟!..».

نیز بارها می‌بینیم کسانی بگفتارهایی که ما در زمینه‌ی شناخته شدن معنی جهان و زندگانی ، و برای نبرد با پندارهای بیهوده و گمراهیهای گوناگون می‌نویسیم ، ایراد گرفته می‌گویند : «اینها بس است اندکی هم از اخلاق بنویسید». اینها نمونه‌ی خامیها و ناآگاهیها است.

از آنسوی دسته‌ی انبوهی بدیها را از نهاد آدمی می‌شناسند و آن را چاره‌پذیر نمی‌دانند. می‌گویند : چیزی که در نهاد کسیست چگونه دیگر گردد؟!.. و باین گفته‌ی خود دلیل می‌آورند نیکی‌ناپذیری جانوران را.

ما باینها پاسخ داده می‌گوییم : آدمی نیکی و بدی هر دو را در نهاد خود می‌دارد. چیزی که هست گاهی آن نیرومند شود و نیکیها نمودار گردد و گاهی این چیرگی کند و بدیها رخ نماید. داستان آدمی با دو نهاد جان و روان داستان شهریست که در آن دو تن بفرمانروایی کوشند ـ یکی نیکوکار که هر زمان دست یابد بآبادی شهر و آسایش مردم کوشد و دیگری بدکردار که هرگاه چیره شود بآزار مردم و ویرانی شهر پردازد.

سرچشمه‌ی کارهای آدمی مغز اوست و در مغز نیز بیش از همه دانسته‌ها و آموخته‌ها کارگر باشد. چنین انگارید یک تن یا یک دسته در بیابان می‌زیند و کسی بآنان چیزی نمی‌آموزد و درباره‌ی‌ جهان و زندگانی آگاهیهای سودمندی بآنان نمی‌رسد. در چنین کسانی روانها و خردها ناتوان و نهاد تن و جان بسیار زورمند باشد و خویهای ناستوده از آز و رشک و ستم و خودخواهی توانا باشد. با اینهمه از برخی خیمهای نیک و از دریافتهای ساده‌ی خدادادی بیکبار بی‌بهره نباشند.

بدتر از اینان کسانی باشند که بجای راهنمایان و آموزگاران ، دچار یک دسته فریبندگان و بدآموزان گردند. در اینان ناتوانی روانها و خردها بیشتر باشد و از خیمهای نیک و دریافتهای خدادادی بهره بسیار کم دارند.

بدتر از اینان کسانی باشند که دچار چند دسته‌ فریبندگان گردند و گرفتار چند گونه بدآموزیها و گمراهیها باشند و در نتیجه‌ی اینها ناتوانی روانها و خردها بیش از اندازه شده و بسیاری از نیروهای مغزیشان ، از فهم و دریافت و اندیشه ، از کار افتد.


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش پنجم : نادرشاه)

🔸 1ـ5) آسیبی که ایران از رهگذر بدخوییها دید (تکه‌ی سه از سه)


کسان انبوهی بجای آنکه از فیروزیهای گرانبهای او خشنود گردند و یاری و همراهی دریغ نگویند رشکبرانه سخت دلگیر می‌شدند و کارهای بزرگ او را برنمی‌تافتند. هنگامی که افغانان به اسپهان درآمدند و آن آشفتگی در ایران پدیدار شد هزاران مردان بنام هر یکی خود را بگوشه‌ای کشیدند و زبون و درمانده خاموش نشستند ، و چون نادر بکوشش برخاست تا زمان رنج و تلاش می‌بود همچنان خاموش ماندند و تکانی از خود نشان ندادند. ولی چون آن زمان سپری شد و هنگام شکوه و برخورداری رسید این زمان بیرون آمدند و به نادر و نزدیکان او رشک برده به زباندرازی پرداختند و مردم را بَرو شورانیدند.

اینان آن را برنمی‌تافتند که نادر که بیست سال پیش از شمار دیگران می‌بوده اکنون پادشاه ایران باشد و هیچ بیاد نمی‌آوردند که او باین جایگاه در سایه‌ی کوششهای بسیار گرانبهایی رسیده ـ کوششهایی که مایه‌ی زندگی ایران گردیده.

در دشت مغان چون گفتگوی پادشاهی نادر پیش آمد و او نخست نمی‌پذیرفت و سپس آن را بگردن گرفت شرطهایی با مردم کرد که یکی چشم پوشیدن از خاندان کهن صفوی بود. این شرط بسیار بجا بود. زیرا صفویان از شایستگی افتاده و جز مایه‌ی ویرانی ایران نبودند. چنانکه داستان سلطان‌حسین و پسرش تهماسب بهترین گواه این گفته می‌باشد.

ولی رشکبران برای کارشکنی ، آن خاندان را دستاویز می‌گرفتند و اگر کسی را بنام سام‌میرزا و یا عباس‌میرزا پیدا می‌کردند ، گو که قلندر ویلگردی می‌بود و بدروغ خود را بخاندان صفوی می‌بست گرد او را گرفته درفش شورش می‌افراشتند و همه جا را پرهیاهو می‌ساختند. مردانی که در پیرامون نادر به نوایی رسیده و از دست او فرمانروایی یافته بودند هواداری از صفویان را بهانه ساخته نمک‌ناشناسانه بگردنکشی برمی‌خاستند.

از همین نادانیها بود که نادرشاه رشته‌ی خونسردی و خودداری را از دست داد و بآن آدمکشیها پرداخت ، و از همین نادانیها بود که آن شاه توانای کاردان کشته گردید و ایران پس از آنکه سامان و آرام گرفته و یکی از نیرومندترین دولتهای زمان شده بود گرفتار آشوب و نابسامانی گردید و بیکبار از جایگاه خود پایین افتاد.

کنون شما ببینید اگر کسی با آن نادانان بگفتگو برخاستی می‌بایستی از یک راه بس دوری پیش آید و چندین گونه دلیل یاد کند تا بتواند آنان را بشکند و نادانیشان را برخشان کشد. نخست بایستی بپرسد : آیا شما پادشاهی را چه معنی می‌کنید و چه کارهایی را از یک پادشاه چشم می‌دارید؟!.. پیداست که از آنان پاسخی نشنیدی. اینگونه کسان فهم و خردی ندارند و آنچه در دل می‌گیرند از روی فهم و اندیشه نباشد تا اگر پرسشی رفت پاسخی توانند. ناگزیر می‌شدی خود او پاسخ داده
بگوید : اگر پادشاهی برای آنست که یک مرد کاردان و توانایی رشته‌ی کارها را در دست گیرد و کشور را بآسایش و ایمنی آورد و بیگانگان را دور راند این کار را از خاندان کهن صفوی چگونه چشم می‌دارید؟!. مگر با دیده ندیدید که آنان شایستگی را از دست هِشته‌اند؟!. ندیدید که چگونه کشور را بباد دادند؟!. آخر از چه راهست که دل از آنان نمی‌کنید؟!. از چه راهست که بپادشاهی مرد توانایی همچون نادر گردن نمی‌گزارید؟!. اگر از صفویان دویست سال پیش پادشاهان توانایی برخاسته چه پیوستگی دارد که کنون مردم هواخواه مردان ناتوان آن خاندان باشند؟!. چه شایستگی دارد که برای یک خاندان بیکاره‌ای با مرد توانایی همچون نادر دشمنی نمایند؟!.. چنین چیزی را خرد چگونه پذیرد؟!. غیرت و مردانگی چگونه روا شمارد؟!.

سپس بپرسد : آیا صفویان برای کشور بوده‌اند یا کشور برای ایشان بوده است؟!.. اگر آنان برای کشور بوده‌اند در جایی که اکنون هیچ کاری از آنان برای کشور ساخته نیست دیگر چه جای دل بستن بایشانست؟!. چه جای آنست که یک کشور را فدای هواداری آنان سازید؟!. به نادر می‌گویید : «پس آن کارها را می‌کردی خودت پادشاه شوی؟!.» مگر شما جز این را چشم می‌داشتید؟!. آیا کسی که با کوششهای مردانه‌ی خویش یک کشوری را از دست بیگانگان رهانیده نباید پادشاه آن شود؟!. آیا می‌تواند رشته‌ی کارها را بدست دیگری سپارد و همه‌ی رنجهای خود را هدر سازد؟!. می‌گویید : «یکی از شاهزادگان صفوی را بتخت نشاند و خود او به پیشکاری کارها را راه برد» برای چه چنین کاری کند؟!.. چه انگیزه برای آن هست؟!.. مگر پادشاهی به پیشانی صفویان نوشته؟!.. آخر برای چه شما از یک دسته پسران بیکاره هواداری می‌نمایید و با یک مرد کارآمد توانایی از در دشمنی می‌آیید؟!.

👇

با اینگونه سخنانست که یکی می‌توانستی نادانی آن کسان را برخشان کشد و اندازه‌ی پستیشان را نشان دهد و با اینهمه نتوانستی آنان را براه آورد و از آن نادانی برکنارشان دارد. زیرا شما چون بیندیشید این گرفتاری آن کسان نتیجه‌ی بهم آمیختن چندین درد بوده. از یکسو رشک بردن بر نادرشاه و فیروزیهای او ، از یکسو بیدردی و دل نسوزانیدن بحال کشور و مردم آن ، از یکسو بیماری روان و ناتوانی خرد که آنچه را از پیش دیده و خو کرده بودند بآسانی دست کشیدن نمی‌توانستند ـ اینهاست که ما آلودگیهای روهم آمده و درهم آمیخته می‌شماریم ، اینهاست که می‌گوییم چاره‌اش بر هر کسی سخت شود.

یک دسته مردمی که خود هیچ کاری نتوانند و با اینهمه برخاستن مردان بزرگ را برنتابند و بر آنان رشک برند و پستنهادانه از در بدگویی و کارشکنی درآیند جز کشتن چه سزای دیگر دارند؟!.. تاریخنگاران آدمکشیهای نادر را می‌نگارند و از ستمهای او می‌نالند. من که چگونگی را نیک فهمیده‌ام او را ستمدیده می‌بینم و دلم بر آن مرد بزرگ می‌سوزد. کسی که برخاسته و آن کارها را بانجام رسانیده و از مردم بجای ارجشناسی و پشتیبانی جز کارشکنی و دشمنی ندیده ـ آیا چه ستمی بالاتر از این خواهد بود؟!..


.

🔶 فلسفه‌ی روزه (تکه‌ی سه از شش)

🔸 کلفت خانه‌ی ما

کلفت خانه‌ی ما پیره‌زنی است ساده و غرولندی و ناتوان ، که از کمیابی کلفت بناچار وجودش را عزیز می‌شماریم. این پیره‌زن با همه‌ی ناتوانی روزه می‌گیرد ، اما دو سه روزی که از ماه مبارک روزه گرفت روز چهارم بود که بنای غرولند را گزاشت اما نه با ما ، بلکه بخدا غرولند می‌کرد که : این چه قراریست که گزاشته‌ای ، آخر این روزه دیگر چه بود که برای ما آوردی ، و از این گونه حرفها. من که گاهی سربسر او می‌گزارم گفتمش مگر نمی‌خواهی ببهشت بروی ، آن دنیا بعوض این دنیا خیلی خوش به تنت می‌گذرد ، یک قصر بسیار عالی بتو ، تنها می‌دهند.

گفت : ای آقا ، من چه روزه بگیرم چه نگیرم جایم توی بهشت است. همان روز قیامت سفت و سخت مقابل خدا می‌ایستم و حرفهایم را می‌زنم. دیروز رفتم مسجد. آقای روزه‌خوان یک حرفهایی میزد که از عهده‌ی هیچ کس برنمی‌آید آنطور بکند. می‌گفت : زنها ، از خانه‌ها بیرون نروید ، زن حمام تا حمام باید بیرون برود آن هم با اجازه‌ی شوهرش ، مسجد هم بدون اجازه‌ی شوهر نباید برود ، روزه گرفتن تنها کافی نیست اگر یک برگ مویتان را نامحرم ببیند عبادتتان درست نیست. حالا شما بگو : کی می‌تواند اینطوری که آخوند می‌گوید بکند ، زن آقای روضه‌خوان که نان و خورشش آماده است و کلفت هم دارد می‌تواند توی خانه بنشیند و بیرون نیاید؟ ما که باید برویم خرید کنیم و کارِ خانه می‌کنیم چطور می‌توانیم توی خانه بنشینیم و بیرون نرویم؟ می‌گفت عبادت خدا کنید ، نماز اینطور بخوانید ، روزه آنطور بگیرید ، اگر اینجاش کج باشد یا آنجاش راست باشد نماز و روزه‌ات درست نیست. اگر اینطور است دیگر چرا آدم بخودش زحمت دهد ، یکدفعه نه نماز می‌کنیم و نه روزه می‌گیریم که بهتر است.

خیلی حرف زد که من یادم نیست. آنها اینقدر لفت و لعابش می‌دهند که آدم هیچیش را یاد نمی‌گیرد. تا می‌خواهی یک خطش یاد بگیری از خط صدمی رد شده است.

خدا هم عجب کارها را سخت کرده. او که می‌خواهد اینطور عبادتش کنند ، اول همه‌چیز مردم را آماده کند تا بتوانند همه‌ی آنهایی که گفته بکنند. خدا خانه و زندگی آماده و آراسته‌ای بمن بدهد که نخواهم دست به تر و خشک بزنم ، من هم شب و روز نماز می‌خوانم و روزه می‌گیرم و پای منبر آخوند می‌نشینم. همه‌ی حرفهاشان اینست که صبح تا شام بیایید پای منبر بنشینید تا یاد بگیرید چطور نماز کنید و روزه بگیرید.

اینها خبر ندارند که مردم هزار کار و بدبختی دارند که باین چیزها نمی‌رسند.

این ایرادهاییست که یک پیره‌زن دهاتی بیسواد بگفته‌ی واعظ مسجد مجاور خانه‌ی ما کرده و من بی‌آنکه در معنی گفته‌های او تغییری دهم عیناً در بالا نوشتم.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش نهم :

🔸 چه می‌باید کرد؟.. (تکه‌ی دو)

2ـ سرچشمه‌ی کارهای آدمی مغز اوست (تکه‌ی سه از هفت)


امروز این سستی خردها و کوتاهی اندیشه‌ها و پستی خیمها که ما از برخی کسان می‌بینیم ، اگر جستجو کنیم انگیزه‌ی همه ، آن دانسته‌ها و آموخته‌هاست که در مغزهای ایشانست. مثلاً در این هنگام که جهانیان توده توده گردیده و با همدیگر بر سر زندگی نبرد می‌کنند (1) ، ما اگر کسانی را پیدا کنیم که بی‌پروایی از خود می‌نمایند ، و چون سخن از نگهداری کشور و میهن‌دوستی بمیان می‌آید رو می‌گردانند از حال آنان در شگفت خواهیم بود. اینان چرا دربند زندگانی نیستند؟!.. چرا اندیشه‌ی آینده نمی‌کنند؟!..

اگر جستجو کنیم خواهیم دید از آغاز جوانی با یک رشته بدآموزیهایی دچار بوده و چنین یاد گرفته‌اند : «خدا اینجهان را دشمن می‌دارد هر کسی می‌خواهد خدا را خشنود گرداند باید باینجهان بی‌پروایی کند و همیشه در اندیشه‌ی آنجهان باشد ...». این بدآموزیها با تنبلی و هوسِ آسایش‌دوستی که در نهادشان بوده سازگار افتاده ، و در دلهاشان جایگیر گردیده و همین روانها و خردهای ایشان را هرچه سست‌تر و ناتوانتر گردانیده. نتیجه‌ی آن بدآموزیهاست که بدینسان نمودار می‌گردد.

اینان نه آنست که جان خود را دوست نمی‌دارند و نگهداری آن را نمی‌خواهند. چنان گمانی درمیان نیست. آنان جان خود را بیشتر دوست می‌دارند و اگر در نتیجه‌ی همین بی‌پرواییها کشور را گرفتاری پیش آید و آنان هم بیک گزندی یا زیانی دچار گردند بیشتر از دیگران بیتابی نمایند. چیزی که هست در سایه‌ی ناتوانی روانها و خردها این نمی‌توانند که از پیش گزندهایی را که بیم آنها می‌رود دریابند و بهمدستی دیگران یک راهی برای نگهداری خود بیندیشند. درست مانند کودکانند که تا گزند یا زیانی نزدیک نگردد آن را درنیابند و اگر کسی بآنان بگوید پروا ننمایند. مثلاً اگر درِ یک باغی را باز دیدند بدرون آن روند و دست بچیدن گلها یا میوه‌ها زنند و این نیندیشند که باغبان بر سرشان آید و گوشهاشان مالد ، و اگرهم کسی این را یادآوری کند پروا ننمایند. لیکن چون باغبان نمودار گردید آن زمانست که باندیشه‌ی رهایی افتند و اگر گرفتار گردیدند و سزایی دیدند به فریاد و ناله برخیزند.

اینان همان حال را می‌دارند. چون در سایه‌ی یک رشته بدآموزیها و گمراهیها روانهاشان ناتوان گردیده درست حال و خوی کودکان را پیدا کرده‌اند و اینست از چیزهایی که با خرد و اندیشه توان دانست بی‌بهره‌اند و همچون کودکان سررشته‌ی کارهاشان در دست سَهِشها (احساسات) می‌باشد.

ولی اگر بجای آن بدآموزیها معنی درست جهان و زندگی را یاد گرفتندی (مثلاً دانستندی که اینجهان و آنجهان هر دو را خدا آفریده و این بسیار بیخردانه است که بگویند خدا اینجهان را دشمن می‌دارد ، دانستندی که اینجهان و آنجهان بهم بسته است و کسانی اگر در اینجهان نیک و سرفراز نزیند در آنجهان نیک و سرفراز نخواهند بود ، دانستندی که در جایی که توده‌ها با همدیگر در نبردند هر توده‌ای باید دست بهم داده در اندیشه‌ی نگهداری خود باشند ...) هیچگاه دچار آن ناتوانی روان و خرد نگردیده و آن خیمهای پست را از خود نشان ندادندی.


پابرگی :
1ـ این گفتار در سال 1320 در گرماگرم جنگ جهانی دوم نوشته شده. ـ ویراینده


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش پنجم : نادرشاه)

🔸 2ـ5) نادرشاه ، پتر بزرگ و شارل دوازدهم (تکه‌ی یک از دو)


نادرشاه با پتر بزرگ امپراتور روس و با شارل دوازده پادشاه سوید نزدیک بوده. کنون شما داستان آن دو پادشاه را بخوانید و از ارجشناسی‌ای که مردم روس و سوید از ایشان نمودند آگاه شوید و آن را با داستان نادرشاه و ارج‌ناشناسی ایرانیان بسنجید تا بدانید مایه‌ی بدبختی این کشور چیست. تا بدانید اثر نیکخویی و بدخویی یک توده در پیشرفت و پسرفت تا کجاست.

پتر ، روسیان را که در راه زندگانی بسیار پس افتاده بودند پیش آورد و از روسستان که سرزمین پراکنده‌ی ناتوانی بود یک کشور نیرومند و توانا پدید آورد و به روسیان چیزهای بسیار آموخته آنان را از دُژآگاهی بیرون آورد. روسیان نیز با همه‌ی رنجشی که از کارهای او پیدا می‌کردند چون نتیجه‌ی آنها را دیدند ارجشناسی کردند. اگر نادانان بدشمنی او برمی‌خاستند دانایان از پشتیبانی بازنایستادند ، و چون او مُرد خاندانش را نگه داشتند و آرزوهایی را که درباره‌ی بزرگی کشور می‌داشت همه بکار بستند و امپراتوری تا می‌بود در خاندان او می‌بود.

شارل دوازده مرد بسیار دلیر و جنگجو بود و غیرت و مردانگی او درخور ستایش بسیار است ، و چون از شانزده ‌سالگی بلشکرکشی برخاست و شهرگشایی کرد ، آواز او در سراسر اروپا پیچید و مردمان در همه جا او را بزرگ داشتند. با اینهمه شارل جز زیان سودی بکشور خود نرسانید. زیرا اگر چه پولند [لهستان] را بگشود و رشته‌ی آنجا را بدست گرفت و این خود کار بزرگی بود لیکن چون لشکر بخاک روس برد در جنگ خونین پالتاوا [Poltava] از پتر بزرگ شکست یافت و بیکبار همه‌ی نیروی خود را از دست هشت.

این جنگ پالتاوا یکی از «کارزارهای برنده‌ی» (1) تاریخ بشمار است و شارل در این سفر هشتادهزار سپاه بر گرد سر و در پشت سر خود می‌داشت و بیشتر ایشان جنگجویان دلیر سوید بودند که همه‌ی اروپاییان دلیری و آزمودگی ایشان را می‌شناختند. شارل همه‌ی اینها را از دست داد و جز با چند صد تنی از خاک روس بیرون نرفت. سپس نیز چون به بندر عثمانی پناهنده شد پنج سال در آنجا بیهوده نشست و نتیجه‌ی این کارها آن شد که سوید بخش بزرگی از خاک خود را از دست هِشت و کشوری که تا آن زمان از نیرومندترین کشورها بشمار می‌رفت و سراسر اروپا از آن می‌ترسید در نتیجه‌ی این گزندها یکی از کشورهای ناتوان و کوچک گردید.

با اینهمه چون شارل پنج سال در خاک عثمانی نشست ، سویدیان چشم ازو نپوشیدند و با آن فشار و تنگی که می‌دیدند دیگری را بجای او برگزیدند و چون پس از پنج سال شارل ناگهان و تنها بخاک سوید رسید سویدیان شادیها نمودند و آنچه می‌توانستند نوازش و پشتیبانی دریغ نگفتند و دوباره لشکر و پول باو دادند و دوباره در زیر درفش او جنگ کردند و سپس چون شارل کشته شد خاندانش را نگه داشتند و خواهرش را بپادشاهی برداشتند.

شما اینها را با رفتاری که در ایران با نادر کردند بسنجید تا بدانید که باو چه ستمی کرده‌اند و چه بدنهادی درباره‌اش روا داشته‌اند. می‌گویند ‌: نادر چون چشمهای پسرش را کند دیوانه شد و بیباکانه بریختن خون مردم پرداخت. ولی نه چنانست.

پس از داستان رضاقلیخان ، نادر چند سال دیگر زنده می‌بود و کارهای بزرگی را انجام می‌داد ، و هیچ نابسامانی در گفتار و رفتار او دیده نمی‌شد.


پابرگی :
1ـ یک رشته جنگهایی روی داده که چون هر یکی نتیجه‌های بزرگی را پشت سر داشته و گردش تاریخ را از راه خود برگردانیده تاریخنگاران اروپایی نامی بآنها داده‌اند که می‌توان در فارسی «سنگهای سرپیچ تاریخ» ترجمه نمود.[گویا این ترجمه‌ی روان "decisive battles of the world" باشد] ولی چون در عربی آنها را «جنگهای بُرنده» نامیده‌اند ما نیز پیروی از نویسندگان عرب کردیم. آن جنگها را تا بیست می‌شمارند و جنگ پالتاوا یکی از آنهاست. ناپلئون هنگامی که در سنت هلن بوده و یادداشتهایی کرده یکی هم از این جنگ سخن رانده است. (پ)

[چنین می‌نماید که «بُرنده» ترجمه‌ی واژه به واژه‌ی decisive باشد.]


.

🔶 فلسفه‌ی روزه (تکه‌ی چهار از شش)

🔸 روشنفکران

اما ایرادها تنها این نیست. اگر همه‌ی ایرادها این بود که پیره‌زنانی مانند کلفت خانه‌ی ما می‌گیرند و باز در تحت تأثیر گفته‌های واعظ هستند ، چندان قابل اعتنا نبود ، زیرا این پیره‌زنان برابر فهم خود عمل نمی‌کنند و محیط نه چنان در آنها مؤثر است که بتوانند فهم خود را بکار اندازند. همین پیره‌زن با همه‌ی ناتوانی و پیری با آنکه باو گفتم : تو با این پیری و ناتوانی اگر روزه نگیری گناه نداری ، نپذیرفت و با اینکه آن حرفها را زد یک حرفهای دیگری هم که دلالت بر نادانی و درماندگی فکر اوست می‌زد که من از ذکر آنها خودداری کردم. به هر حال مقصود اینست که این ایرادها در دل بسیاری از مردم می‌گذرد. ولی دسته‌ی درسخوانده که بروشنفکران تعبیر می‌شوند ایرادهاشان بیش از آنها و بسیار مؤثرتر و گیراتر است.

اینها نیز از خود می‌پرسند : چرا نخوریم و نیاشامیم؟ چرا هنگامی که گرسنه‌ایم نخوریم و در هنگام سیری ، معده‌ی خود را به رنج اندازیم. آیا خدا روز قیامت از ما خواهد پرسید چرا گرسنه بودی غذا خوردی یا چرا تشنه بودی آب خوردی؟!.

اینها به علم طب و دلایل علمی استناد می‌کنند و دلیلها می‌آوردند که بموجب آن روزه گرفتن برای آدمی ضرر دارد و تندرستی او در خطر می‌افتد ، یا لااقل مختل می‌شود. می‌گویند : محسوس و روشن است که ما اگر هنگامی که گرسنه هستیم غذا نخوریم و یا در موقع سیری غذای اضافی بخوریم معده به رنج می‌افتد و دچار اختلال و بیماری خواهد شد و بالنتیجه تندرستی از میان می‌رود یا لااقل سلامتی ناقص می‌شود ، و این ، هم برخلاف عقل سلیم و هم بر ضد دستور اساسی دین است که حفظ سلامتی بدن را واجب شمرده است. از این قبیل ایرادها فراوان می‌آوردند و ما در اینجا بذکر نمونه‌ای از ایرادهایی که مردم از عامی و درسخوانده وارد می‌آورند قناعت کردیم.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش نهم :

🔸 چه می‌باید کرد؟.. (تکه‌ی دو)

2ـ سرچشمه‌ی کارهای آدمی مغز اوست (تکه‌ی چهار از هفت)


می‌دانم کسانی خرده گرفته خواهند گفت : مگر آن کسان این سخنها را نشنیده‌اند. گرفتیم که در آغاز جوانیشان چون در یک حال دیگری می‌بوده‌اند آن بدآموزیها را یاد گرفته و از اینها که شما می‌گویید ناآگاه بوده‌اند. ولی سپس که اینها را شنیده‌اند و در کتابها یا در روزنامه‌ها خوانده‌اند ـ پس چرا اینها کارگر نیفتاده و نمی‌افتد؟!..

می‌گویم : نخست چون آنها را در آغاز جوانی و بهنگام سادگی درونها یاد گرفته‌اند جایگیرتر گردیده و گزندی را که بروانها و خردها خواستی رساند رسانیده ، و کنون اینها را با مغزهای فرسوده و ناتوان یاد می‌گیرند و پیداست که بآسانی جایگیر نخواهد گردید. دوم آنها را بنام دین و با یک ارج و شکوه بسیاری آموخته و از آموزندگان پافشاری فزونتری دیده‌اند. ولی اینها را با ارج و شکوهی نمی‌شنوند و از گویندگان پافشاری و ایستادگی نمی‌بینند. (1)

یک مثل دیگر : شما بسیاری از جوانان و دیگران را می‌بینید که با آنکه درس خوانده‌اند و ستایشهای فراوان از درستکاری و پاکدامنی شنیده‌اند و از آنسوی کیفر نادرستی را می‌دانند و از رسوایی و بی‌آبرویی آن آگاهند با اینهمه در اداره‌های دولتی یا در جاهای دیگر چون پولی بدستشان می‌رسد خودداری نتوانسته دست نادرستی بسوی آن دراز می‌کنند و خود را گرفتار می‌گردانند ـ آیا این کار را چرا می‌کنند؟!.. چرا خود را از ارج و آبرو می‌اندازند؟..

چون جستجو کنید خواهید دید هر یکی از ایشان بدآموزیهای مادیگری را از اینجا و آنجا شنیده‌اند. مثلاً «زندگانی نبرد است و هر کس باید بکوشد و پول اندوزد و نیرومند گردد ...» یا «که گفت دزدی بد است؟!..» یا «همیشه ناتوان خوراک توانا است» ـ و اینها چون با آزمندی و خودخواهی او سازگارتر افتاده از اینرو آنها را گرفته و در مغز خود جا داده و همینهاست که خرد و فهم او را از نیرو انداخته و از درستی و پاکدامنی بی‌بهره‌اش گردانیده.

اگر کسی تاریخ اروپا را در دو (2) قرن بازپسین ، با یک بینشی ، جستجو کند بیگمان یکی از چیزهایی که در زندگانی اروپاییان کارگر افتاده و دیگرگونی در آن پدید آورده ، همین آموزاکهای مادیگریست و مثالهای بسیار برای آن تواند یافت. (چنانکه ما نیز یکی از انگیزه‌های دشواری روزافزون زندگی همین را شمرده‌ایم).

یک مثل دیگر : امروز گروه انبوهی از مردم ایران و از دیگران با کشور و زندگانی بدخواهند و مالیات پرداختن و سپاهی شدن و دیگر یاوریها را درباره‌ی کشور بخود «حرام» می‌شمارند. این بتازگی رخ داده که مردی از تبریز بتهران آمده و در اینجا بخانه‌ی پسر خود نرفته چرا که کارکن دولت است و پولی که می‌گیرد حرام می‌باشد. از آنسوی خود نیز چون کار و پیشه‌ای نمی‌دارد با پول خواستن از این توانگر و آن توانگر زندگی بسر می‌دهد. دریوزه‌گردی می‌کند و پول دولت را نمی‌خورد.

یکی از آشنایانم می‌گوید : در چند سال پیش بازرگانی مالیات بایستی داد. چون نمی‌داد فشار آوردیم. پول را برداشته شبانه بخانه‌ام آمد و چنین گفت : «این پول ، من آن را بخودتان می‌دهم ولی راضی نیستم که بصندوق دولت وارد شود.»

صدها از اینگونه داستان توان شمرد. اینان چرا چنینند؟!.. چرا این نمی‌فهمند که برای یک توده‌ای بیش از همه «فرمانروایی» دربایست است که بآنان ایمنی دهد و خاندانها را از دزدان و ستمگران نگه دارد و نیرو اندوخته کشور را از دشمنان ایمن گرداند؟!.. این نه چیزیست که کسی با داشتن فهم و خرد آن را نداند.


پابرگیها : (از ویراینده)
1ـ یک علت دیگری هم برای مؤثر بودن آنها و کم‌‌اثر بودن اینها هست که خود نویسنده در جاهای دیگر از جمله همین گفتار شرح داده و آن سازگاری آن سخنان با دلخواسته‌ها و هوسهاست و اینکه نهاد تن و جان ـ در جایی که روان فرهیختی نبیند ـ چیره‌تر است.

2ـ ـ اصل : ده قرن. همانا «دو قرن» بازپسین خواسته شده : دوره‌ای که اروپاییان دلهاشان از گفته‌های فیلسوفان مادی پر می‌گردیده و چنان باورهای زهرآلودی ریشه‌ی نیکخواهی و نیکوکاری را در کار کندن بوده‌ است (نک. کتاب «در پیرامون روان»). اینست «ده قرن» اشتباه چاپی می‌نماید.


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش پنجم : نادرشاه)

🔸 2ـ5) نادرشاه ، پتر بزرگ و شارل دوازدهم (تکه‌ی دو از دو)


دوباره می‌گویم : آنچه نادر را از جا دربُرد و بآن حال انداخت ارج‌ناشناسی ایرانیان و پستنهادی کسانی بود که بآن مرد بزرگ رشک می‌بردند و با او کارشکنی می‌نمودند ، و یا فرصت یافته از در گردنکشی درمی‌آمدند. نادر هند و بخارا و خوارزم را گشاده و بزرگی ایران را بگردن آن مردمان گزارده ، این زمان می‌خواست لشکر به عثمانی کشد و در نامه‌ی خود بسلطان عثمانی می‌نوشت : «در استانبول آماده‌ی پذیرایی باشید» در چنین هنگامی از درون ایران از چند جا شورش برخاست. زیرا محمدتقی‌خان که نادر او را به والیگری فارس و عمان برگمارده بود در فارس بگردنکشی پرداخت و یکی از خویشان نادر را کشت و محمدحسن‌خان قاجار که پدرش فتحعلی‌خان آن ناتوانی و درماندگی را در پیرامون شاه‌تهماسب نشان داده و در برابر افغانان و عثمانیان هیچ کاری نیارَسته [=جرئت نکرده] بود با همدستی ترکمانان در استرآباد شورش پدید آورد ، و شیروانیان فرمانروای خود را کشته و سام‌میرزا نامی را دستاویز ساخته هیاهو برانگیختند.

این بدنهادیها در چنان هنگامی بر نادر ناگوار افتاد و رشته‌ی خونسردی و خویشتنداری را از دست او گرفت. اگر کسی کتاب حزین را خوانَد پیداست که انبوهی از ایرانیان بر نادر رشک می‌برده‌اند و از کارهای بسیار گرانبهای او بجای خشنودی رنجیدگی می‌نموده‌اند. می‌گوید : نادر خوابگاهی برای خویش در مشهد ساخت و یکی بر دیوار آن شعری نوشت : «عالَم پر از تو و خالیست جای تو» (1) ببینید با مرد چنان بزرگی چه پستیها می‌نموده‌اند و چگونه این بیفرهنگیها زبان بزبان می‌گردیده که بگوش حزین رسیده و آن را در کتاب خویش آورده است.

از کسانی که بر نادر رشک می‌برده یکی خود حزین بوده که از سخنانش پیداست و او کارهایی را که نادر انجام داده بنام شاه‌تهماسب نگاشته و ستایشها از شاه‌تهماسب کرده.

یک مرد بیکاره‌ی هرزه‌گردی که در آن هنگام شوریدگی ایران جز گردیدن از شهری بشهری و شعر سرودن و معما ساختن کاری نمی‌توانسته خود را مرد دانایی می‌شمارَد و از نادر گله می‌کند ، ازو نکوهش می‌نویسد. این یکی از هزاران کسانیست که بوده‌اند و همگی این رفتار را داشته‌اند.

از سخن خود نتیجه بگیریم : این بهترین نمونه است که یک مردمی از بدخویی و آلودگی چه زیانهایی بینند : مرد بزرگی همچون نادر را با دلی پردرد زیر خاک کنند و آن شکوه و نیروی بیمانند را از دست داده خوار و زبون زندگی کنند.

کسانی که می‌خواهند اندازه‌ی بزرگی نادر و ارج کارهای او را بشناسند تاریخ عثمانی را بخوانند که پس از چهل و اند سال هنگامی که آغامحمدخان بنیاد قاجاریان را می‌گزارد و باین سو و آن سو لشکر می‌کشید عثمانیان ازو ناخشنود بودند ولی چون زمان نادر و جنگهای او را فراموش نکرده بودند جنگ با ایران را بسود خود نمی‌شماردند و با آغامحمدخان از در نرمی و بردباری درمی‌آمدند ، و این چیزیست که خود تاریخنگاران ایشان خَستُوان [=معترف] شده‌اند.


پابرگی :
1ـ بیت : در هیچ پرده نیست نباشد نوای تو عالم پر است از تو و خالیست جای تو. این شعر که بر روی دیوار آرامگاه نادر نوشته بودند ، آرزوی مرگ نادر را می‌رساند. کسی که ایران را زنده گردانده بود ، آرزوی مرگش را می‌کرده‌اند.


.

🔶 فلسفه‌ی روزه (تکه‌ی پنج از شش)

🔸 «علمای اعلام»

اکنون سئوال دیگری پیش می‌آید که پاسخ این سئوالات با کیست؟. چه کسانی باید باین اعتراضها جواب بدهند؟.

این ایرادها اثر خود را کرده و اکنون می‌توان گفت بیش از ده در صد ایرانیان با اینکه می‌گویند مسلمانیم روزه نمی‌گیرند. کسانی که خود را بلباس پیشوای دینی درآورده و مدعیند در علم دین از مجتهدین و سزاوار پیشوایی هستند باید این ایرادها را جواب بدهند ، جوابی که قانع کننده و عالمانه و از روی دلیل باشد. متأسفانه تاکنون این آقایان چنین کاری نکرده‌اند ، نه اینکه اصلاً جواب نداده باشند جوابهایی داده‌اند ، لیکن این جوابها فقط برای کسانی خوب بود که چشم و گوش بسته و مریدشان بوده‌اند ، امروز دنیا عوض شده و بیشتر مردم چشم و گوششان باز شده و حرفهای تازه‌ای شنیده‌اند. «علمای اعلام» ما همچنان با همان رفتار و گفتار کهنه‌ی خودشان که بارها مورد اعتراض قرار گرفته است می‌خواهند در برابر سیل اعتراضات بایستند و همه می‌دانیم نتوانسته‌اند و روزبروز بیشتر شکست می‌خورند. بگذریم از اینکه چندیست بازار عمامه و قبای «علمایی» رواج گرفته ولی حقیقت امر اینست که سخنان آقایان درمیان دسته‌ی چیزفهم اثری ندارد و بنابراین نباید امیدوار بود که این آقایان بتوانند بکار خود ادامه دهند.

این هم مسئله‌ایست که باید از خود پرسید : راستی چرا اینطور است که هر کسی درسخوانده و چیزفهم است کمتر به دین و آیین و بگفتار و رفتار «علمای اعلام» اعتنا و توجه می‌کند ، اما هر کسی هرچه کمتر درس خوانده و بیسوادتر است ، بیشتر دنبال گفتار و رفتار «علمای اعلام» می‌رود؟ «علمای اعلام» می‌گویند : اینها درسهای بیدینی خوانده‌اند ، بیدین شده‌اند ، کافرند ، خدا لعنتشان کند. درسخوانده‌ها می‌گویند : اینطور نیست ، ما بیدین نیستیم ، کافر نیستیم ، اما چیزهاییست که شما بیدلیل می‌گویید و ما درس خوانده‌ایم و گوشمان بدلیل آشنا شده ، نمی‌توانیم حرفهای بیدلیل شما را بشنویم ، همین که شما بما تهمت بیدینی می‌زنید به چه دلیل است؟ آیا همینکه ما را بیدین خواندید ، همه‌ی کارها درست می‌شود؟ دیگر نباید جواب اعتراضاتی که بر حرفهای شما وارد شود بدهید؟ شما که خدام شریعت و حفظه‌ی دین هستید باید دین را با علم و با دلیل و برهان بمردم یاد دهید ، نه بزور تکفیر و تهمت.

علمای دین چنان می‌گویند ، و درسخواندگان چنین. شما هم خواهی نخواهی دچار شک و تردید می‌شوید و حق دارید شک کنید تا در جستجوی حق و ناحق برآیید.

انسان وقتی می‌تواند چیز بفهمد که در گفته‌های هر دو طرف شک کند ، نه گفته‌ی یکی را بدون فکر یا از روی ترس بر خود تحمیل کند و گفته‌ی دیگری را اصلاً گوش ندهد.

آنچه مسلم است اینست که : همه‌ی حرفهای عمامه‌بسرها درست نیست و همینطور همه‌ی حرفهای فکلیها هم نادرست نیست. دلیلش هم اینست که از میان همان عمامه‌بسرها ، کسانی بتدریج پیدا شده‌اند که امروز بیشترِ حرفهای دیروز فکلیهای فرنگی‌مآب ملعون! را پذیرفته بلکه برای درستی آنها حدیثهایی هم می‌آورند. خود این عمل باید شما را (اگر هشیار باشید) دچار شک و تردید نسبت به بسیاری از گفته‌های امروزی علما گرداند. این شک و تردید هیچ کس را بیدین نمی‌کند ولی او را بفکر تحقیق و جستجو می‌اندازد.

همه می‌دانند که : آشفتگی عظیمی در افکار و عقاید مردم پیدا شده و عقاید مختلف و گوناگون زیاد گردیده است ، و این وضع برای یک مملکت بدترین بلاست که ممکن است آن را بنابودی کشاند.

بعضی عقیده دارند که با تمام قوا جلو همه‌ی افکار تازه‌ای را که پیدا می‌شود بگیرند و افکار کهنه را تقویت کنند تا اختلافات رفع شود. این فکر بسیار سطحی و از روی بی‌اطلاعی است زیرا از دو صورت بیرون نیست : یا افکار تازه‌ای که پیدا شده صحیح و برای جامعه مفید است که چرا جلوش را بگیرند؟ و بر فرض که جلوش را بگیرند تاریخ ثابت کرده است که خواه ناخواه پیش می‌رود.

یا اینکه افکاری غلط و ضرردار است در این صورت هیچ احتیاج بخفه کردن و جلو گرفتنش نیست زیرا فکر غلط خودبخود رسوا می‌شود.

در این صورت رفتار علمای اعلام که در برابر هر فکر تازه‌ای اول چماق تکفیر بلند می‌کنند ، و بر صاحب فکر لعنت فرستاده عوام را بر علیه او می‌شورانند غلط است زیرا هم بضرر دین و هم بضرر دنیا تمام می‌شود.

عالِم اگر عالم است چه احتیاج باین کارها دارد. باید در این قبیل مواقع ، علم و فضل خود را نشان دهد و با دلایل عقلی و علمی بر همه کس روشن و ثابت گرداند که مثلاً فلان فکر غلط و برای جامعه مضر است. مردم دشمن خودشان نیستند ، همه می‌خواهند فکر و مطلب درست و مفید را بپذیرند. عالم باید اگر کسی یا کسانی را در اشتباه دید ، بقوت منطق حق‌پرستانه‌اش رفع اشتباه کند.

👇

در خصوص ایرادهایی که به روزه وارد کرده‌اند ، حق اینست خود علما جواب بدهند ، ولی جوابی که همه‌کس را قانع کند ، هم عامی بیسواد بتواند قبول کند ، و هم درسخوانده‌ی اروپادیده بپذیرد ، و از ایراد گرفتن بازماند.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش نهم :

🔸 چه می‌باید کرد؟.. (تکه‌ی دو)

2ـ سرچشمه‌ی کارهای آدمی مغز اوست (تکه‌ی پنج از هفت)


بیگانگان اگر از دور شنوند باشد که چنین داستانی را باور نکنند و یا این گروه را یکمشت دیوانه‌ی پوچ‌مغز شمارند. ولی ما از نزدیک نیک می‌دانیم که این داستان دروغ نیست. نیز می‌دانیم که آن گروه پوچ‌مغزانی نیستند و درمیانشان مردان نیک و آبرومند فراوان است. چیزی که هست آنان یک رشته بدآموزیهای پوچی را بنام کیش یاد گرفته و در دل جا داده‌اند ، بدینسان که رشته‌ی کارها چه در اینجهان و چه در جهان دیگر ، در دست امامانیست که همه‌کاره‌ی خدا می‌باشند ، و آنان را در اینجهان جانشینانی هست که علماء هستند و هرآینه فرمانروایی سزای ایشانست ، و دولت ستمگرانه آن را بدست گرفته. اینها را چندان با آب و تاب یاد گرفته و چندان استوار در دلهای خود جا داده‌اند که همه چیز را فراموش کرده‌اند ـ فراموش کرده‌اند که آن علماء که می‌گویند خود را کنار کشیده‌اند و جز گرفتن پول کاری با مردم و زندگانی ایشان ندارند و خود را پاسخده هیچ چیزی نمی‌دانند و در سخت‌ترین روز گرفتاری باندیشه‌ی مردم نخواهند افتاد. وآنگاه آنان یکمشت کسان پراکنده و بی‌سامانیند که اگر کاری هم بخواهند از دستشان برنیاید.

همان کسان اگر گزندی ببینند ، مثلاً ستمگری چند سیلی بروی یکی زند و یا دزدی داراک کسی را برد ، بگله و ناله از دولت پردازند و اگر شما خرده گرفته بگویید : «چرا چاره‌ی کار را از علماتان نمی‌خواهید؟..» یا بگویید شما که با دولت بدخواهی می‌نمایید پس چه جای این گله و ناله است؟!..» بجای آنکه از این سخن بخود آیند و گمراهی خود را دریابند از شما خواهند رنجید و چنان در نادانی فرورفته‌اند که تکانی بخود نخواهند داد.

همین سخنان که ما می‌نویسیم و آنان خواهند خواند بیشترشان بجای بیدار شدن و پند آموختن ببدگویی و زباندرازی خواهند پرداخت. اینست اندازه‌ی گرفتاری ایشان.

یک مثل دیگر : در همین کشاکشهای پیمانی ما کسانی را می‌بینیم که دعوی دین می‌نمایند و پیمان را بنام آنکه هواداری از دین می‌نماید نیک می‌خوانند و فیروزیهای آن را در زمینه‌ی دین می‌بینند بااینهمه هر زمان ببهانه‌های کوچکی بدشمنی برمی‌خیزند و برخی از آنان بیشرمی و بیفرهنگی نیز می‌کنند. این رفتار را چرا می‌نمایند؟.. اینان اگر براستی هوادار دینند بایستی ارج فیروزیهای پیمان را بشناسند. این در جهان نخستین بار است که برای دین چنین بنیاد استواری نهاده گردیده و به هر بخشی از آن دلیلهای برنده آورده و جای کوچکترین ایرادی بازگزارده نشده. اینها چیزهای ساده‌ای نیست. کارهاییست که آنان یکی را نتوانستندی. پس بایستی خود را در برابر پیمان کوچک شمارند و به هر حال از بدخواهی و بدزبانی بازایستند. پس چگونه است که بآن رفتار زشت برخاسته‌اند؟! این اندازه خیره‌چشمی و بیشرمی در آدمی کمتر پیدا شود.

در اینجا نیز چون می‌جوییم ، می‌بینیم این نیز نتیجه‌ی بدآموزیهای کیشی است. اینان چنین دانسته‌اند که خدا جهان را از بهر چند تنی آفریده و همه چیز برای ایشان است و همه‌ی کارها در دست آنان می‌باشد و چون خود را بآنان بسته‌اند در آن جهانِ پندار ، شرم و فرهنگ و راستی‌پرستی و خرد و فهم و دلیل و همه چیز را فراموش کرده‌اند. بلندی نام خدا ، و رستگاری جهانیان ، و پیشرفت زندگانی و مانند اینها که ما ارج می‌گزاریم در نزد آنان دارای هیچ ارجی نمی‌باشد.

اینها مثل از هنایش بدآموزیهاست. از نیک‌آموزیها نیز مثلهای بسیار توان آورد. فلان مردم در راه نگهداری آزادی خود جانبازیهای شگفت‌آور می‌کنند. مردان چشم از آرزوها و هوسهای خود پوشیده با خشنودی رو بسوی جنگ می‌آورند. مادران فرزندان خود را بسفر مرگ روانه می‌گردانند. چرا چنین می‌کنند؟.. این سهشها در آنان چگونه پدید آمده؟.. اگر جویید خواهید دید آزاده‌مردانی از میان ایشان برخاسته‌اند و معنی آزادی و ارج آن ، و همچنین زیان زیردستی و زبونی و خواری را بآنها نیک فهمانیده و تکانی بروانها و خردهای ایشان داده‌اند. در نتیجه‌ی آنهاست که این سَهِشها [=احساسات] پدید آمده.

اگر در تاریخ جستجو کنید جنبشهایی که در توده‌ها گاهی پیدا شده و آنان را بجایگاه بلندی رسانیده هر یکی جز نتیجه‌ی پیدایش مردان بخردی که با راهنماییهای خود تکانی بروانها و خردها داده‌اند نبوده. آن جنبش باستان یونان را گیرید و داستانش را بخوانید. جنبش روم را گیرید و انگیزه‌اش را جستجو کنید. داستان ایران باستان و هنایشی را که پیدایش شت زردشت در آن داشته نیک بجویید.

مردم عرب با آن پراکندگی و خواری ، با آن گمراهی و نادانی ، آیا در سایه‌ی چه بود که بدانسان بتکان آمد و درمیان قبایل رشته‌ی یگانگی پیدا شد و مردان بخرد و دانایی همچون چهار خلیفه و مانندگان ایشان برخاستند؟.. آیا جز در سایه‌ی پیدایش اسلام و آموزاکهای آن بود که چنین نتیجه‌ای بدست آمد؟!

👇

شورشهای[انقلاب] انگلیس و فرانسه در قرن هیجدهم و تکانی که در سراسر اروپا پدید آورد و در همه‌ی کشورها فرمانرواییهای خودکامه را از میان برده مشروطه و پارلمان را جانشین آن گردانید ـ آیا جز نتیجه‌ی راهنماییهای مردان دانا و بخردی همچون ولتر و دیگران می‌بوده؟!.


.