نتیجه گیری

معمولاً روزه برای بهداشت آدمیان سفارش نمی‌شود. بجای آن خوردن وعده‌های سالم ، در اندازه‌ی کم و پخش شده در طول روز برای متابولیسم بسیار سازگارتر است. بر پایه‌ی پژوهشهای دانشی انجام گرفته ، هر گونه ادعایی که بگوید روزه‌داری طولانی و متناوب [همچون روزه‌ی اسلامی] به تندرستی کسان کمک می‌کند گمراه کننده است.

اگر روزه‌داری سودمند است ، چرا مسلمانان همه‌ی سال بآن نمی‌پردازند؟

تا اینجا کوتاه‌شده‌ی گفتار «تأثیرات زیانمند روزه‌ی اسلامی» بود که آوردیم. اکنون سخن کوتاهی نیز خود بآن می‌افزاییم.



تجربیات خود ما

آنچه از تجربیات خود در تأیید گفتار بالا می‌توانیم بیفزاییم اینهاست : یکی خشم و تندی روزه‌داران که همه یک یا چند خاطره‌ی تلخ از آن بیاد دارند. دیگری کاهش بهره‌وری فردی و اقتصادی است که نیاز به گفتگو ندارد. سوم ، برخلاف آنکه گفته می‌شود در این ماه مسلمانان پرهیز از خوراک دارند ، مصرف خوراکیها بیشتر است و معمولاً قیمتها نیز بهمین علت بالاتر می‌رود. همچنین ما از پزشکانی شنیده‌ایم که در ماه رمضان و پس از آن ، بیمارانشان (بیشتر گوارشی‌ها) بیشتر می‌شود. ما خواستاریم پزشکان در این زمینه بیکار ننشینند و تجربیات خود را بگوش مردم برسانند.


.

تاریخ و پندهایش

(همبسته با گفتار بالا)

.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دهم : در پیرامون نوشته‌های پیمان

🔸 «نوشته‌های پیمان را همه توانند فهمید» (تکه‌ی دو از سه)


در اینجا دو چیز هست که می‌باید دانست و هیچگاه از دیده دور نگردانید :

یکی آنکه نیروی توده از رویهم آمدن نیروهای یکایک کسان پدید آید. صدهزار تن مردان و زنان که باهم می‌زیند ، اگر همگی یک چیز را خواهند و دست بهم داده از یک راه کوشند ، یک نیروی صدهزار تنی پدید آورند و اگر نه دارای هیچ نیرویی نباشند.

دیگری اینکه یک تن چون معنی زندگانی را نیک داند و خود را از پندارهای بیهوده و از خویهای پست بپیراید نیروی او ده برابر نیروی دیگران باشد.

این دو باید پایه‌ی زندگانی ما باشد. ما باید از یکسو بکندن بنیاد پراکندگیها و جداییها بکوشیم و از مردم هر اندازه که می‌توانیم به یک راه آوریم ، و از یکسو هم خود را نیک پیراسته و آراسته ، بفزونی نیرومان کوشیم و خود را شاینده‌ی زندگی گردانیم.

امروز با این نبرد و کشاکش که درمیان توده‌ها برخاسته (1) ، داستان ما داستان کسانیست که می‌خواهند از میان یک بیابان بیمناک و دزدگاهی گذرند. پیداست که چنین کسانی باید بکوشند و همراهان خود را هرچه فزونتر گردانند. و بهمگی آنان افزار جنگ و کشتار داده و نیک آماده سازند.

امروز یکی از بیماریها درمیان توده خودفروشیست (2) و بیشتر مردم لذت از این می‌برند که کسانی را پایینتر از خود بینند و بآنها برتری فروشند و زباندرازی نمایند. مثلاً شهریان بنشینند و بکارهای دیه‌نشینان خرده گیرند و هر کجا یک روستایی دیدند باو بخندند. همچنین درسخواندگان گفتگو از عامیان کنند و کوتاهی اندیشه و کمی آگاهی آنان را یاد کنند و بخود بالند. نیز مردان سخن از زنان رانند و بآنان خرده گیرند و برتری فروشند.

کسانی باین اندازه هم بس نکرده و همینکه چند سخنی از اینجا و آنجا یاد گرفتند آن را دستاویز ساخته خود را از دیگران جدا می‌گردانند و باین و آن خرده گرفته بخود می‌بالند. اگر شما در یک نشستی بنکوهش و بدگویی از توده و یا از این دسته و آن دسته پردازید خواهید دید باشندگان با چهره‌های باز رو بشما آوردند و با لذت گوش دادند. ولی در همان هنگام ، اگر دلسوزی نمایید و بگویید پس بیایید دست بهم داده باین بدیها چاره کنیم ، خواهید دید همگی ناخشنودی نمودند و رو ترش کردند.

اینها همه از آنست که معنی زندگی دانسته نیست ، از آنست که خردها ناتوان می‌باشد و سررشته در دست خودخواهی افتاده. این کسان را باید کودکان چهل‌ساله و پنجاه‌ساله نامید. اینان چشم باز کرده و جهان را دیده و آن را جز خوردن و خوابیدن و بدلخواه و هوس روز گزاردن ندانسته‌اند ، و در زندگی درپی هیچی نمی‌باشند و آینده را نمی‌اندیشند.

ولی ما راهمان بیکبار جداست. ما درپی آرمان بزرگی می‌باشیم و می‌باید بکوشیم و همگی مردم را از معنی درست زندگانی و از راه آن آگاه گردانیم و جدایی میان زنان و مردان و روستاییان و شهریان نگزارده همگی را با خود هم‌اندیشه و همدست گردانیم.

کسانی این را گزافه خواهند شناخت. ولی جز راستی نیست. ما درباره‌ی زنان سخنان بسیار نوشته‌ایم. زنان از ما جدا نیستند و از هر باره همباز زندگانی ما می‌باشند. پس چرا باید آنان را در اندیشه و باور و شناختن معنی زندگانی با خود یکی نگردانیم؟! چرا باید آنان را بفالگیران و دعا‌نویسان و روضه‌خوانان و سینماچیان و رمان‌پردازان واگزاریم؟!

امروز یکی از بیمهایی که در زندگانی ما هست و خود آن را درنمی‌یابیم همین گمراهی اندیشه‌ها و ناتوانی دلهای زنانست که اگر یک روز سختی پیش آید اینان بجای آنکه بما یاری کنند با بیتابیها و فریادهای بیجای خود ما را گرفتار و دست‌بسته خواهند گردانید.



پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ تاریخ این گفتار تیر ماه 1320 می‌باشد. در آن هنگام از آغاز جنگ جهانی دوم نزدیک به دو سال می‌گذشته.

2ـ خودفروشی : خودنمایی بیرون از اندازه


.

دردها و درمانها ـ بخش دهم

(همبسته با گفتار بالا)

.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش ششم : توشه‌ برای آینده)


🔸 3ـ6) باید از گذشته آنچه نیک است برداشت و آنچه بد است بازگزاشت (تکه‌ی یک از سه)


یکی از سرفرازیهای ایران شمرده می‌شود که در قرنهای گذشته دانشمندان و مؤلفان بسیاری از این سرزمین برخاسته‌اند و کتابهای فراوانی از خود بیادگار گزارده‌اند. من ایرادی بر این موضوع ندارم و خود مایه‌ی سرفرازی یک گروهی است که دانشمندانی از میان آنان برخیزند.

در جایی که اروپاییان پیشرفت و برتری جهان را در اینگونه چیزها می‌دانند و تمدن یا شهریگری را جز از زندگانی درآمیخته با علم و خط نمی‌شمارند ، پس چرا ایرانیان از داشتن آنهمه دانشوران و هنرمندان بخود نبالند و سر بافتخار نیفرازند؟

همچنین من سخنی در این باره ندارم که از آن کتابها کدام یک نیک و سودمند است و کدام یک بیهوده و ناسودمند ، چه این گفتگویی است که به تفصیل باید از آن سخن راند و در این موضوع که من در اینجا در نظر دارم حاجت بچنان گفتگویی نیست.

در این مقاله که برای چاپ شدن در مجله‌ی تعلیم و تربیت می‌نگارم مقصودم گفتگو از آن است که : آیا از کتابهای پیشینیانِ ایران امروز تا چه اندازه می‌توان استفاده نمود ـ بویژه در دبستانها و برای تعلیم و تربیت جوانان ـ آیا چه شرطهایی برای این کار بنظر می‌رسد؟

باید دانست که ایران در قرنهای گذشته ، گاهی روزگار بسیار بدی داشته و یک رشته آسیبها رونق این سرزمین را پاک از میان برده بوده است.

از یکسوی درآمدن ترکان به ایران و چیرگی آنان بر ایرانیان در قرنهای دراز و سپس سیل بنیان‌افکن هجوم مغول و آن داستانهای جانگدازی که می‌دانیم ، و از سوی دیگر رواج یک رشته اندیشه‌های کج صوفیانه و مانند آن درمیان ایرانیان ، اینها آسیبهایی بوده که قرنها ایران را محروم از رونق و شکوه گردانیده و خرد و دانش ایرانیان را نیز بی‌بهره از گزند نگزارده است.

نتیجه‌ی چیرگی ترکان و درآمدن مغولان به ایران نه تنها آن تاخت و تازها و کشتار و ویرانیها بوده است که در کتابهای تاریخ نگاشته‌اند ، نتیجه‌ی بسیار بدتر آنها همانا زبونی و سرافکندگی ایرانیان در سراسر قرنهای درازی بوده.

ایکاش ترکان آنچه می‌توانستند تاراج و چپاول در ایران کرده بترکستان بازمی‌گردیدند و در ایران نشیمن نمی‌گرفتند. کاش مغولان بآن کشتارهای خونخوارانه‌ی چهارساله‌ی چنگیزخان در ماوراءالنهر و خراسان و خوارزم و غزنه و بکشتارهای سی‌هزار تن لشکر یمه و سوتای (1) ، که از خراسان درآمده کشتارکنان از راه آذربایجان و قفقاز دررفتند ، بسنده می‌کردند و دیگر این روی نمی‌داد که بار دیگر لشکرکشی کرده و به ایران دست یافته بنیاد فرمانروایی در اینجا بگزارند.

آن گزند و آزار که از فرمانروایی ترکان و مغولان در ایران پدید آمده از تاخت و تاز و کشتارهای آنان پدید نیامده است ، این تاختها و کشتارها در یکی دو قرن یا بیشتر جبران شدنی بود (2) ولی آن گزندها که از فرمانروایی و چیرگی آن بیگانگان پدید آمده جز در قرنهای درازی جبران نشدنی است. (3)


پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ یمه و سوتای[دو سردار مغول بودند که چنگیز ایشان را] «از دنبال خوارزمشاه فرستاد و آنان از جیحون گذشته از خراسان کشتارکنان پیش آمدند و یک دسته از راه مازندران ، و دسته‌ی دیگری از راه خوار و ورامین ، به ری و همدان رسیدند و در اینجاها بکشتار و آزار پرداختند ، و سپس به آذربایجان رفته ، زمستان را در آنجا بسر بردند و در بهار بار دیگر برای کشتار و تاراج پراکنده شدند.» (از کتاب صوفیگری)

2ـ کشتارها و ویرانیها بسیار آسانتر از آلودگی اندیشه‌ها و نابودی امیدها و سرافکندگی‌ها جبران می‌گردد. سرگذشت دو کشور ژاپن و آلمان پس از جنگ جهانی دوم گویاترین گواه باین سخن است.

3ـ در کتابهای تاریخ هرچه خوانده‌ایم جز خونریزیهای بیدریغ مغولان و درنده‌خویی آن بیابانگردان نبوده که هر بار یک‌ملیون و دوملیون تن از مردم شهرهای آباد خراسان و ماوراءالنهر کشته و گاه به بچه و زن و پیر نیز نبخشوده‌اند. مثلاً گفته‌اند : در نیشابور سگ و گربه را نیز زنده نگزاردند. «شهر را با کف دست برابر کردند». درختان را از ریشه کندند و دیوار باغها را نیز ویران نمودند. گفته‌اند مغولان هفت شبانروز بر نیشابور ویران آب بستند و در سراسر آن که هموار شده بود جو کاشتند! ... هرچه خوانده‌ایم از اینگونه است. همگی اینها چه راست چه آلوده بگزافه ، باز هم تنها آسیبهای آشکار آن پتیاره را می‌نمایاند.
تا پیش از این نوشته‌ها نخوانده‌ بودیم تاریخنویسی باین رویه‌ی درآمدن مغول به ایران و فرمانروایی ایشان که زبونی خردها و پستی خویها را هرچه بیشتر کرده پروا کند و از یادگارهای شومی که از آن روزگار در کتابها بجا مانده بنویسد. اینها آسیبهای نهان آن پتیاره بوده که زیان و ماندگاریش بیشتر از آسیبهای آشکار آنست.
تو گویی تاریخنویسان از آن یورش سهمگین تنها آنهایی را نوشته‌اند که بچشمشان آمده و محسوس بوده است.
.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دهم : در پیرامون نوشته‌های پیمان

🔸 «نوشته‌های پیمان را همه توانند فهمید» (تکه‌ی سه از سه)


اما روستاییان و عامیان ، اگر می‌خواهیم آنان را با خود گردانیم و از باهمیشان سود بریم ، باید از آن تاریکی بیرونشان آوریم. آنان اگر پس مانده‌اند از اینست که کسی نبوده پیششان آورد ، نه آنکه پس ماندن را از نهاد خود داشته‌اند. ما اگر این داناکها (1) و این راستیها را بآنان بیاموزیم بیگمان خواهند فهمید و بیگمان خواهند پذیرفت. بلکه اگر راستی را بخواهیم آنان برای پذیرفتن راستیها و دریافتن آنها شایاتر از دیگران می‌باشند و برای آینده امید بیشتر ما بآنان است.

خواهند گفت : «که اینها را بآنان بیاموزد؟!» می‌گویم : ما بیاموزیم. ما دست بهم داده این کار را پیش بریم. بارها گفته‌ایم این راه که هر کسی نخست بخود و سپس بدیگران پردازد و هر کسی سالانه باری سه تن را با این راستیها آشنا گرداند بهترین راه است و بیگمان فیروزی را درپی خواهد داشت.

ما باید این کوشش را با خشنودی و دلخوشی بگردن گیریم. امروز کاری ارجمندتر و وَرجاوندتر (2) از این نیست.

از چیزهای شگفت «امیدمندی بیپا و نومیدی بیجا» است که ما از کسانی می‌بینیم. بدینسان که چون سخن از گرفتاریها بمیان می‌آید و آلودگیها که گریبانگیر توده است گفته می‌شود با بی‌پروایی بسیار می‌گویند : «خوب می‌شود ، دنیا که همیشه به یک حال نیست». سپس که ما ناگزیر گردیده نکوهش می‌کنیم و راه چاره را نشان داده می‌گوییم : «باید همه دست بهم داده بکوشیم» ، این زمان دیرباوری نموده چنین پاسخ می‌دهند : «با اینها نمی‌شود».

این رفتار بیاد من می‌آورد داستان یک تنبل بیدردی را که بیست سال پیش در تبریز شنیده‌ام : این تنبل در خانه نشسته پی کار و پیشه نمی‌رفت و خاندان خود را بی‌برگ و سامان می‌گزاشت. یک روز خویشانش گرد آمده ببازخواست می‌پردازند و او پاسخ داده می‌گوید : «خدا روزی‌رسانست». یکی از خویشان نکوهش نموده می‌گوید : «خدا روزی‌رسانست ولی باید تو هم بکوشی». دیگری از آنان می‌گوید : «من یک تیکه زمین با آب و دیگر افزارها بتو وامی‌گزارم و پول هم یک کمی می‌دهم که بروی و کشت و کار کنی» پاسخ می‌دهد : «از این راه من نان خواهم خورد؟!»

یکی از خویشانش این داستان را یاد می‌کرد و چنین می‌گفت : «ما نمی‌دانیم با این احمق چه کنیم؟!»

ما نیز نمی‌دانیم با این درماندگان بیخرد چه کنیم؟! این نافهمی و نادانیشان ، و آن خودخواهی و گردنکشیشان. آنجا چنان امید می‌بندند و اینجا چنین نومیدی می‌نمایند.

باید اینان را هم بخودشان واگزاشت و درپی کار خود بود. در جهان هیچ کوششی نیست که از راهش باشد و بنتیجه نرسد.

خواهند پرسید : به عامیان چه باید گفت و از چه راه با آنان بگفتگو پرداخت؟! می‌گویم : به عامیان باید راستیها را گفت. باید گفت شما را فریب داده‌اند. این چیزها که بنام دین یا کیش بشما آموخته‌اند خود بیدینی است. باید گفت : جز خدا هیچ کسی را در گردش جهان و کارهای آن دستی نیست. مردانی که مرده‌اند و رفته‌اند و جز نامی از آنان درمیان نیست پرداختن شما بآنان و پرستشی که می‌کنید برای چیست؟! اگر می‌گویید در کارهای جهان دستی می‌دارند و گشایشی از آنان چشم می‌دارید ، این از یکسو دروغ و از یکسو بت‌پرستی و خداناشناسیست. اگر می‌خواهید در آنجهان میانجیگری کنند معنای این آنست که شما خدا را بپای یک فرمانروای خودکامه‌ی ستمگر می‌گزارید. اگر می‌گویید اینان در راه خدا رنج برده‌اند ، بسیار نیک ، ولی معنای آن این کارها که می‌کنید نیست. وانگاه آنان هرچه کوشیده‌اند و رنج برده‌اند برای مردم آن زمان بوده و شما امروز باید در اندیشه‌ی خود و زمان خود باشید.

باید گفت : از دانستن اینکه در هزاروسیصد سال پیش خلیفه که بایستی بود شما را چه سودی تواند بود؟!. چرا باید بر سر این کشاکش کنید و خونها ریزید؟!.. آیا همین دلیل نیست که شما را فریب داده و بگمراهی انداخته‌اند؟!.

باید گفت : معنی درست دین آنست که شما هر کسی تنها دربند سود و زیان خود نباشید و در کارها که می‌کنید سود و زیان توده را بدیده گیرید. آنست که بدانید اینجهان را آفریدگاری هست و باید همیشه خشنودی او را جست و از دروغ و دغل و ستم و آز و دیگر بدیها که مایه‌ی ناخشنودی خداست دوری گزید.

باید گفت بنیاد دین در یک شاهراه بودن مردمانست و این کیشهای پراکنده که میان شماست سراپا بیدینی است. ...

یک جلوگیر در کار عامیان ترسیست که در دلهای آنان جا داده‌اند ، یک روستایی می‌پندارد که اگر بفلان امامزاده نپردازد و قربانی و نذر برایش نبرد ، و یا از باور خود درباره‌ی آن بازگردد ، آسیب خواهد دید. نه تنها روستاییان بسیاری از شهریان چنین می‌پندارند.

👇

می‌باید این ترس را از دلهای آنان بیرون آورد. می‌باید گفت اینها همه پندار است. یک امامزاده یا هرچه ، هیچ سود و زیانی بکسی نتواند داشت. می‌باید گفت این ترس‌تان خود بیدینی و خداناشناسی است.

یک جلوگیر دیگر امیدیست که اینان به روسفیدی خود در آنجهان می‌بندند. برای خود میانجیانی از پندار ساخته‌اند و به پشتگرمی آنان امیدها بآنجهان می‌بندند و این زندگانی را خوار می‌گیرند. می‌باید گفت همه نادرست است. اینها که شما درباره‌ی آنجهان اندیشیده‌اید همه بیپاست. شما اگر می‌خواهید در آنجهان روسفید و سرفراز باشید باید بکوشید و در اینجهان سرفراز و روسفید گردید. مردمی که در اینجهان خوارند در آنجهان خوارتر خواهند بود.



پابرگیها ( از ویراینده) :
1ـ داناک دان + اک = آنچه دانند. دانستنیها.
2ـ ورجاوند = مقدس ، ارجمند از دیده‌ی دین و خداشناسی


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش ششم : توشه‌ برای آینده)


🔸 3ـ6) باید از گذشته آنچه نیک است برداشت و آنچه بد است بازگزاشت (تکه‌ی دو از سه)


کتابهایی که از آن زمانِ زبونی ایران بازمانده و امروز در دست ماست چه شعر و چه نثر بخوبی نشان می‌دهد که بیچاره مردم این سرزمین دچار سرافکندگی و خواری سختی بوده‌اند و از بسیاری از آنها پیداست که مؤلفان و گویندگان آنها هرگز روزنه‌ی امیدی بر دلهایشان باز نبوده و همچون کسانی که باسارت افتاده و ناگزیر دل ببندگی نهاده باشند ، اینان نیز از سراپای گفتارهاشان خواری و زبونی نمایان است.

بر ایران روزهایی گذشته که تیمور لنگ ، آن جانور خونخوار از یکسوی هفتادهزار یک بار و ده‌هزار یک بار آدم می‌کشته و از سوی دیگر مردم او را عادل و دیندار شناخته و «مؤید من عندالله»اش می‌شمارده‌اند ، و چون مرده است شعرهای بسیاری در مدح او سروده و بهشت برای او آرزو کرده‌اند. ببینید حال زبونی مردم چه بوده است.

روزهایی بر این کشور گذشته که جهانشاه قراقوینلو با یک رشته ناپاکیهایی که تاب شنیدن آنها را نتوان آورد پادشاهی کرده و چون مرده مؤلفان جز ستایش ، سخن دیگری از او نسروده‌اند.

مغولان اگرچه درمیان خود آزادی دین داشتند و در ایران نیز مردم را درباره‌ی دین آزاد گزاردند ولی به ایرانیان مسلمان هر گونه توهین روا می‌شمارده‌اند و از هر راه به زبون کردن مردم می‌کوشیده‌اند. اگر نبود که پادشاهانی از ایشان مسلمان گردیدند و با مسلمانان درآمیختند خدا می‌داند که امروز حال این سرزمین چه بود و آیا چه نشانی از ایرانیگری تا بامروز بازمی‌ماند.

از سوی دیگر در همان قرنها در ایران و این سرزمینها اندیشه‌های ناروای صوفیانه و باطنیانه رواج بسیار داشته است و نویسندگان خواه ناخواه آلوده‌ی آن شده‌اند.

برخی از آنان فریفته‌ی آن اندیشه‌ها بوده و برواج آن کوشیده‌اند از قبیل ملای رومی که در راه صوفیگری کوششها کرده و ناصرخسرو علوی که نماینده‌ی باطنیان مصر بوده و کتاب وجه دین را در آیین آنان پرداخته است.

برخی دیگر نیز نافهمیده آلوده‌ی آن پندارها گردیده و بی‌آنکه قصدی داشته باشند گفته‌ها و نوشته‌های خود را با آن پندارها درآمیخته‌اند.


.

تاریخ و پندهایش

(همبسته با گفتار بالا)
.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دهم : در پیرامون نوشته‌های پیمان

🔸 گرفتاری را فیروزی می‌شمارند (تکه‌ی یک از سه)


امروز کسان بسیاری هستند که اگر شما آنان را بخواندن پیمان خوانید بی‌پروایی نمایند و شما هر زمینه‌ای را از آن بر ایشان بخوانید تا بپایان گوش نداده چنین گویند : «مگر ما اینها را نمی‌دانیم؟!..». اینان کسانیند که در خود کمی سراغ نمی‌دارند و آن اندازه آگاهیهایی که از اینجا و آنجا اندوخته‌اند برای سرمایه‌ی زندگانی بس می‌شمارند.

این باوریست که خودشان می‌دارند. ولی چون شما بیازمایید این را نه راست خواهید یافت. اینان جز تهیدستانی نیستند و از هر دانشی که در زندگی بکار آید بی‌بهره‌اند. از هر چیزی تنها نام آن را می‌دانند. من یک مثل یاد می‌کنم :

یکی از عنوانهایی که همگی از آن سخن رانند و همیشه بر سر زبانهاست «اخلاق» یا «خیمها» می‌باشد. جمله‌هاییست که روزانه پیاپی شنیده شود : «آدم باید خوش‌اخلاق باشد» ، «برو اخلاقت را درست کن» ، «من از آدم بداخلاق بدم می‌آید». همچنین مانند اینها. در شبانه‌روز ملیونها بار این جمله‌ها بمیان آید.

دو تن جوان که در یک جا می‌زیند و برای یک کاری نزد من می‌آیند و می‌روند. اینان از یکدیگر ناخشنودند. این یکی درباره‌ی آن دیگری گوید : «بسیار بداخلاق است. نمی‌دانید من از دست او چه می‌کشم». آن دیگری درباره‌ی‌ این گوید : «بداخلاقیست که تالی ندارد. خدا می‌داند که من چه می‌کشم». اینست جمله‌هایی که در هر بار از ایشان شنوم. هر یکی از دست «بداخلاقی» آن دیگری نالانست.

کنون اگر از این دو تن (یا از دیگران) بپرسیم «اخلاق» چیست ، آیا پاسخ درستی خواهیم شنید؟.. بیگمان نخواهیم شنید. چیزی است که دلیلش همراهش می‌باشد : اینها اگر معنی درست خیمها را دانستندی و نیکها و بدهای آنها را بازشناختندی این نکردندی که هر یکی آن دیگری را «بداخلاق» خواند.

از آنسوی ما نیک می‌دانیم که چه در زمینه‌ی خیمها و چه در دیگر باره‌ها ، چندان سخنان پریشان و وارونه‌ی هم رانده شده که همگی را گیج گردانیده ، و هیچ شگفتی ندارد که یک دسته معنای درستی از این چیزها در یاد ندارند و جز نامهای آنها و برخی معنیهای ناروشنی را نشناسند.

آنچه در خورد شگفت ـ بلکه در خورد افسوس ـ می‌باشد اینست که کسانی اینگونه دانستنها و این اندازه آگاهیها را بس می‌شمارند و خود را بی‌نیاز از یاد گرفتن راستیها می‌پندارند و بسیاری از آنان با همین اندازه سرمایه خود را دانا پنداشته بآرزوی پیشوایی و راهنمایی نیز می‌افتند.

شما اگر در انجمنی با اینان نشینید و بگفتگو پردازید خواهید دید هر زمینه‌ای که بمیان می‌آید ، با همان سرمایه‌ی اندک خود و با آگاهیهای پراکنده و نارسایی که از اینجا و آنجا بدست آورده‌اند ، بسخن می‌خیزند و همچون یک داننده‌ای بگفتگو درمی‌آیند و هیچ یکی درپی آن نمی‌باشد که گوش دهد و یاد گیرد ، بلکه هر یکی میخواهد بگوید و یاد دهد. اینست آنچه در خورد شگفت می‌باشد. اینست آنچه مایه‌ی افسوس است. اینست آنچه ما می‌خواهیم در اینجا روشن گردانیم.

اینگونه دانستنها خود یکی از گرفتاریهاست. ما در توده چند گرفتاری می‌داریم یکی هم این می‌باشد. این کسان از آن دانسته‌های نابسامان و نارسای خود سودی نمی‌توانند بُرد ولی از آنسوی همین دانسته‌ها ایشان را می‌فریبد و از رفتن پی دانستن و آموختن بازمی‌دارد. داستان اینان داستان آن کسانیست که تهیدست باشند ولی خود را توانگر شناسند ، و بهمین پندار درپی کوشش و کار نباشند.

اینان اگر آگاهی نداشتندی بهتر بودی. زیرا در آنحال باری بخود نبالیدندی و با دانایان همسری و همچشمی نشان ندادندی. باری از یاد گرفتن بی‌نیازی ننمودندی و با یاد دهنده دشمنی نکردندی.

اگر هیچ آگاهی نداشتندی این نکردندی که چون از خرد گفتگو می‌شود به پشتگرمی دانسته‌های پراکنده‌ای آن را نپذیرند ، و چون از روان و از سرشت آدمی سخن می‌رود در چنین جستار گرانمایه‌ای بی‌پروایی از خود نشان دهند ، و چون از جهان و معنی زندگانی جستجو بمیان می‌آید سخنان بی‌ارج این و آن را بمیان کشند.

بارها گفته‌ایم بی‌بهره‌ترین مردمان کسانیند که با یاد گرفتن چیزهایی دریافتهای ساده و نیروهای خدادادی را از دست دهند و بدانشهای درستی هم نرسند. از آن بی‌بهرگان اینانند که نه نیروهای خدادادی را نگاه داشته‌اند و نه بدانشهای سودمندی رسیده‌اند. ما اگر بخواهیم یکی از آنان یک زمینه‌ای را بگیرد و از روی فهم و دانش برشته‌ی نوشتن کشد و یک گفتار سودمندی پدید آورد بیگمان نخواهد توانست. زیرا از آن آگاهیهای پراکنده چنین توانایی بدست نخواهد آمد. لیکن از اینسوی در سایه‌ی همان مایه‌ی اندک بهیچ راستی نمی‌توانند گردن گزاردن. اینست نتیجه‌ای که از آن آگاهیهای خود برمی‌دارند.


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش ششم : توشه‌ برای آینده)


🔸 3ـ6) باید از گذشته آنچه نیک است برداشت و آنچه بد است بازگزاشت (تکه‌ی سه از سه)


موضوع سخن ما اینست که کسانی که امروز کتاب برای دبستانها تألیف می‌نمایند و مرجع ایشان کتابهای پیشینیان است این نکته را دریافته و در نقل مطالبِ آن کتابها پروای نیک و بد آن مطالب داشته باشند. نه هر چیزی که در کتابهای گذشتگان است امروز باید رواج داده شود ، نه هر چیزی که پیشینیان نیک می‌دانسته‌اند ما امروز نیک باید بدانیم.

بیاری خدا امروز ایران شکوه و رونق تازه گرفته است و یکی از چیزهایی که اکنون برای ایرانیان لازم است آنست که بکوشند و خود را از هر گونه زبونی دور سازند و خود را همیشه سربلند و آزاد بدانند. از اینجا در کتابهایی که برای دبستانها تألیف می‌شود باید سخت توجه داشت که از هر سخنی که از آن بوی زبونی می‌آید سخت دوری گزید و جوانان را از شنیدن و دانستن آن پاک برکنار داشت.

بسیار حکایتها و داستانها و پندها و اندرزها در کتابهای گذشتگان است که در نگاه نخستین بسیار نیک می‌نماید ولی چون دقتی در آنها بکار رود دیده خواهد شد که مایه‌ی آنها جز زبونی آن روزی ایرانیان و مسلمانان نبوده یا اندیشه‌هایی است که جز بآیین صوفیگری سازگار نمی‌آید.

این حکایت در یکی از کتابهای معروف است که : مستی شبانه می‌گردید و بَربَطی در بغل داشت و ناگهان به پارسایی برخورده بربط را بر سر او نواخت که هم بربط شکست و هم سر پارسا زخمی گردید. پارسا نه اینکه اندک درشتی با آن مرد نکرده بلکه فردای آن روز قدری سیم همراه برداشته نزد او رفت و سیم را جلو او گزارده و گفت : در حادثه‌ی دیشبی هم بربط تو شکست و هم سر من زخمی گردید ، کنون زخم سر من بهبود یافته ولی بربط تو همچنان شکسته است و این است که می‌خواهم این سیم را برداری و بربط دیگری برای خود بخری.

شاید کسانی از خواندن این حکایت لذت ببرند و آن را پند بسیار گرانبهایی بدانند ، ولی اگر دقت بکار ببریم این حکایت و مانندهای آن جز مایه‌ی زبونی نخواهد بود [bud] .

بعبارت دیگر اندیشه‌هایی است که از زبونی برخاسته و در خوانندگان نیز زبونی پدید می‌آورد. زیرا این اندازه نرمی و بردباری در نهاد آدمی گزارده نشده که اگر از کسی بدی دیدند سزای آن را نیکی بدهند ، آنگاه کار جهان با چنین بردباریها لنگ می‌گردد و نیکی در برابر بدیِ کسان جز مایه‌ی دلیری آنان نمی‌باشد. اینست که اینگونه اندیشه‌ها جز در هنگام زبونی و درماندگی پسندیده نمی‌نماید. (1)

آن کسی که ستم از زورمندی می‌یابد و در خود آن نیرویی که کیفر ستمِ او را بدهد نمی‌یابد ناگزیر دست بدامن این اندیشه‌ها می‌زند. در حالی که اگر دست او بکیفر باز بود هرگز بچنین اندیشه‌ای نمی‌گرایید.

این یک نمونه از آنگونه مطالبی است که در کتابهای پیشینیان فراوان یافت می‌شود. اگر کسانی جستجو در آن کتابها بنمایند نمونه‌های دیگر فراوان خواهند یافت. منظور شمردن آنها نیست و هرگز نظری به یک کتاب خاص نداریم و بیش از این نمی‌خواهیم که مؤلفانی که از کتابهای گذشتگان استفاده می‌نمایند متوجه این نکته باشند. ما بآینده‌ی ایران امیدهای دیگر داریم و می‌خواهیم جوانان از همان هنگام درس خواندن ، سربلند و آزاده پرورش یابند و در چنین روزی که کشور ما همه گونه عزت و سرافرازی دارد ، زبونیهای قرنهای دیرین ، دامن جوانان را درنگیرد.

باید از گذشته هر آنچه ستوده و نیک است و در زندگانی آینده‌ی ما سودمند خواهد افتاد برگرفته از چیزهایی که جز زیان از آنها توقع نتوان داشت دور انداخته و تا می‌توانیم بفراموش کردن آنها بکوشیم. (2)

چنانکه در جای دیگر گفته‌ام راهرو همیشه باید چشمش بجلو باز باشد و از پشت سر جز بآزمایشهایی[تجربه] که بدست آورده نپردازد. در زندگانی نیز باید آدمیان همیشه نگران آینده باشند و از گذشته تنها بقضایای مهم عبرت‌آمیز بسنده نموده و از آنها درس عبرت بیاموزند.

از اینجاست که ما برای ایرانیان آرزو داریم که خطی میانه‌ی گذشته و آینده کشیده یک زندگانی نوینی از امروز بنیاد بگزارند و از گذشته تنها به یک رشته درسهای عبرتی اکتفا نموده چیزهای دیگر را فراموش سازند. بویژه از قرنهای زبونی و گرفتاری ایرانیان که سخت باید دامن درچیده جز یک رشته آزمایشهای تلخ و عبرت‌انگیز یادگار دیگری از آن زمانها نگاه نداشته و در زندگانی آینده‌ی خود دخالت ندهند. در پایان گفتار عنوان مقاله را تکرار کرده می‌گویم : باید از گذشته آنچه نیک است برداشت و آنچه بد است بازگزاشت.

👇

پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ اینگونه باریک‌بینی‌ها از هر کسی نمایان نمی‌گردد. ملیونها کسان اینگونه افسانه‌ها را خوانده و آن را «حکمت» دانسته به نویسنده‌اش درودها فرستاده کتابش را گوهری از «گنجینه‌ی ادب فارسی» پنداشته‌اند. خود افسانه‌باف نیز بیگمان بخود بسیار بالیده که چنین افسانه‌ای که ریشه‌ی آزادگی را می‌کَند از پندار خود ساخته است.
چند روز پیش دیدم در دکانی یک تابلوی ال‌ای‌دی گزارده و همان پندهای فرومایه‌ی گذشته را که روی مقوایی می‌نوشتند و از دیوار می‌آویختند یا قاب می‌کردند با تکنولوژی نوینی می‌فروشد بدینسان : «دو کار را فراموش کن ، یکی خوبی که بکسی کرده‌ای و دیگری بدی که از کسی دیده‌ای!». از «مدرنیته» سود برده ولی زبونیها همانست که بوده.

2ـ درباره‌ی برگرفتن نوشته‌های ادبی از دیگر توده‌های جهان نیز این گفته راست درمی‌آید.


.

تاریخ و پندهایش

(همبسته با گفتار بالا)
.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دهم : در پیرامون نوشته‌های پیمان

🔸 گرفتاری را فیروزی می‌شمارند (تکه‌ی دو از سه)


همان عنوان «اخلاق» که مثل آوردیم گواه نیکی در این باره تواند بود. بسیاری از مردم از اینکه نام «اخلاق» را شنیده و آگاهیهایی درباره‌ی آن از اینجا و آنجا اندوخته‌اند جز این نتیجه برنمی‌دارند که هر کسی دیگران را «بداخلاق» خواند : دو بازرگان که همبازند از هر کدام بپرسید آن دیگری را «بداخلاق» نامیده و رنجیدگی خود را با این نام بآشکار می‌آورد. دو تن زن و شوهر که باهم می‌زیند همیشه هر یکی از «بداخلاقی» آن دیگری گله می‌نماید. همیشه نوکر از «بداخلاقی» آقا و آقا از «بداخلاقی» نوکر دل‌آزرده باشد. یک تن بازاری که دغلکاری می‌کند (مثلاً پارچه‌ی نخی را بجای پارچه‌ی پشمی می‌فروشد) اگر شما ایراد گیرید و تندی نمایید درزمان چنین گوید : «آقا اول اخلاق خود را درست کنید».

اینست حال درسخواندگان ـ اینست سودی که از آگاهیهای خود توانند برداشت. اینست دانشی که درباره‌ی خیمهای آدمی می‌دارند و هر آنچه را که نپسندیدند «بداخلاقی» می‌نامند و هر یکی خود را نمونه‌ی نیکوخیمی می‌پندارند.

در همه چیز چنیند. مثلاً نام خرد (یا عقل) را شنیده و سخنان پراکنده‌ای از اینجا و آنجا درباره‌ی‌ آن یاد گرفته‌اند. لیکن نتیجه‌ای که از این دانسته‌های خود توانند برداشت بیش از این نیست که هر کسی آن دیگری را «بیعقل» داند. جمله‌هاییست که روزانه هزارها بار بزبانها رود : «فلان کس را می‌گویی؟.. او بی‌عقل است» ، «بَهمان آدم را دیدم عقلش کمست» ، «آدم باید عقل داشته باشد»... کنون اگر بپرسید : «عقل» چیست ، در آنجاست که خواهند درماند و پاسخی نخواهند داشت.

اینهمه نام «تربیت» بر سر زبانهاست. ولی جز این چه سودی برمی‌دارند که هر کسی می‌خواهد آن دیگری را «تربیت» کند : خواهر بزرگ کوچکتر را می‌زند و می‌گوید : «من باید ترا تربیت کنم». فلان جوانک بیمایه در نشستها می‌نشیند و می‌گوید : «باید جامعه را تربیت کرد». شوهر ستمگر سر و روی زن خود را زخمی می‌کند و می‌گوید : «من باید این را تربیت کنم».

در همه‌ی زمینه‌هایی که دانستن آنها برای زندگانی دربایست است اینحال را می‌دارند. چنین کسانی با این بیمایگی خود را از هر باره درست پنداشته و از هر آموزاکی بی‌نیاز می‌شمارند. چنین تهیدستانی با پیمان دشمنی می‌نمایند.

یکی از آشنایان می‌گوید : در نشستی بودیم یکی از اروپادیدگان بآنجا درآمد و چون در دست من شماره‌ای از پیمان می‌بود همان را عنوان ساخته به بدگویی پرداخت. چون از من می‌پرسید : «چرا آن را می‌خوانید؟» گفتم : «چرا نخوانم؟!.. یک مجله‌ای که هرچه می‌نویسد با دلیل عقلی ثابت می‌کند و هرچه می‌نویسد بسود جامعه است چرا نخوانم؟!.. من اگر این را نخوانم به خود و کشور خودم خیانت کرده‌ام. اگر نوشته‌های او را نپذیرم با عقل خود دشمنی کرده‌ام». چون رشته را رها نمی‌کرد گفتم : «پیمان را می‌گزاریم بکنار ، ما باید چه کنیم و چطور زندگانی نماییم؟..». گفت : «این دیگر پرسیدن ندارد. دیگران چطور زندگانی می‌کنند ما نیز می‌کنیم». گفتم : «من همین را می‌پرسم. شما که اروپا را دیده‌اید بگویید آنجا چطور زندگانی می‌کنند و نواقص خود را از چه راه تکمیل می‌کنند تا بدانیم و ما نیز همانطور کنیم». زیر بار پاسخ نمی‌رفت ، و من ایستادگی نموده گفتم : «آخر زندگانی یک راهی نمی‌خواهد؟! یک دستورهایی نمی‌خواهد؟!..». از این پافشاری ناگزیر گردیده چنین گفت : «می‌دانی آقای فلانی ، ما نمی‌شویم!» ، این بود دانشی که از خود بیرون داد.

اینان نه آن سادگی خدادادی را نگه داشته‌اند که گردن براستی توانند گزاشت و نه از آنچه اندوخته‌اند بآگاهیهای درستی رسیده‌اند ، و نتیجه آن شده که می‌بینید. این گناه آنها نیست. گناه آن خواناکها (1) است که در دسترس می‌دارند. گناه آن گفته‌های پریشان و گوناگونی است که در روزنامه‌ها و مهنامه‌ها می‌خوانند.

مردمی که خود را «وارث» پندارهای بیهوده‌ی یونان و روم و عرب و هند گردانیده‌اند و از هزارها سال هرچه بدآموزی ـ از خودی و بیگانه ـ پدید آمده در کتابها و دلهای خود نگه داشته‌اند ، و کنون از یکسو آن گمراهیهای گوناگون کهن را ، بجای درّ و گوهر گرفته نگه می‌دارند ، و از یکسو اندیشه‌های پراکنده‌ی نوینی را از اروپا گرفته بآنها می‌افزایند و دلهای جوانان را پر از این اندیشه‌های درهم می‌گردانند ـ چنان مردمی از کار بیخردانه‌ی خود جز این نتیجه‌ای نخواهند برداشت. (2)

آن انبانست که همه چیزی در آن توان انباشت. مغز برای چنین کاری نیست. کسی که اندیشه‌های ناسازگار را در مغز خود جا می‌دهد آنها از یکسو مغز را فرسایند و آن را از کار اندازند و از یکسو خود یکدیگر را بی‌هَنایش (اثر) گردانند.

👇

از اینجاست که ما آن کتابها و آن اندیشه‌ها و آن آگاهیها را یک گرفتاری می‌شناسیم و چنانکه بارها گفته‌ایم مایه‌ی پسرفت شرق بیش از همه اینهاست. لیکن دیگران نافهمانه همینها را سرمایه می‌شمارند و از یاد گرفتن آنها خود را دانا شمرده از هر آموختن دیگری بی‌نیازی می‌نمایند.


پابرگیهای ویراینده :
1ـ خوان + اک = هر آنچه خوانند همچون روزنامه ، ماهنامه ، کتاب ، نامه.
2ـ یکی به زبان طنز چنین گفته : معده از مغز باهوشتر است! زیرا او استفراغ می‌کند ولی مغز هر ناپاکی‌ای را می‌بلعد.

دردها و درمانها ـ بخش دهم

(همبسته با گفتار بالا)
.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش ششم : توشه‌ برای آینده)

🔸 4ـ6) یک مردمی ‌باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکه‌ی یک از پنج)


باید دانست گرفتاری توده‌های شرقی و پس ماندن آنها که همیشه زمینه‌ی گفتگوهای ماست ، از دیرباز ، دانسته بوده و در این قرنِ بازپسین [=آخری] راههایی برای رهایی از آن اندیشیده شده و کوششهایی بکار رفته. لیکن از هیچ یکی از آنها نتیجه بدست نیامده.

مثلاً سید جمال‌الدین اسدآبادی و شاگردان او که تنها نگاهشان بجهان اسلام بوده ، انگیزه‌ی گرفتاری را پراکندگی و چندتیرگی مسلمانان دانسته ، و چاره را یگانگی آنان (اتحاد اسلام) می‌پنداشتند و در این راه کوششهای فراوان بکار می‌بردند.

پس از سید جمال‌الدین (یا در همان زمان او) یک اندیشه‌ی دیگری پیدا شد ، و آن اینکه کسانی از ایرانیان و دیگران چون باروپا رفته پیشرفت کشورهای قانونی آنجا را می‌دیدند ، آن پیشرفت را همه از بودن قانون دانسته ، و پس ماندن ایران و دیگر کشورهای آسیا را از نبودن آن می‌شمردند ، و اینبود کسانی از آنان ، از حاجی ‌میرزا حسین‌خان سپهسالار و میرزا مَلکَم‌خان و میرزا علی‌خان امین‌الدوله و دیگران می‌کوشیدند که در ایران نیز قانون باشد ، و سرانجام شادروانان بهبهانی و طباطبایی آن اندیشه را با کوشش بیشتری دنبال کردند و پافشاری نموده جنبش مشروطه را پدید آوردند.

باز در همان زمان کسان بسیاری چاره را «سواد» دانسته همیشه چنین می‌گفتند : «باید مدرسه باز کرد و مردم را باسواد گردانید. مردم اگر باسواد باشند حدود و حقوق خود را می‌شناسند و همه‌ی این گرفتاریها رفع می‌شود».

ما می‌گوییم : این کارها هر کدام بنوبت خود سودمند بوده و هر یکی برای زندگانی یک توده دربایست می‌باشد. یگانگی همه‌ی مسلمانان اگر بودی یک نتیجه‌ی بزرگی را دربر داشتی. قانون برای هر توده‌ای از دربایستهاست و زندگانی بی‌آن جز چیرگی و ستمگری نتواند بود. سواد یا خواندن و نوشتن برای هر کسی بایاست و سود آن را همگی می‌دانیم. آن کوششهایی که در این راهها رفته می‌باید ارجش را دانست و نامهای کوشندگان را به نیکی یاد کرد.

چیزی که هست اینها هیچ یکی چاره‌ی درست گرفتاریها نبوده و خود نبایستی بود. «یک توده باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند» یک توده تا خود آنان ـ یا بهتر گویم : یکان یکان ایشان ـ نیک نباشند از چیزهای دیگری نتیجه پدیدار نخواهد بود.

یک توده‌ی آلوده ، با اندیشه‌های پراکنده و گمراه ، و خردهای ناتوان ، و خیمهای ناستوده ، از یگانگی[=اتحاد] بهره‌یاب نتوانند گردید ، و اگر کسانی کوشیدند و چنان چیزی را درمیانشان پدید آوردند چون بنیاد استواری ندارد با یک نیرنگی که بدخواهان یا بیگانگان بکار برند و یا در سایه‌ی یک پیشامد بی‌ارجی از میان تواند رفت. چنین مردمی قانون را بازیچه‌ی سودجوییها و کینه‌ورزیهای خود و یک چیز بی‌ارجی گردانند. از سواد بجای سود زیان بردارند و از خواندن و نوشتن بیش از این نتیجه نگیرند که دریافتها و نیروهای خدادادی را از دست دهند و به آموزاکهای [=تعلیمات] ارجداری هم راه نیابند.

سرگذشت سی و چهل ساله‌ی ایران خود گواه این گفته‌ها می‌باشد. با اینحال ما دلیلهایی نیز یاد می‌کنیم :

چنین گیرید که شما می‌خواهید یک دسته‌ سپاه را کارآمد و نیک گردانید و با دست آنان به یک نتیجه‌ی بزرگی رسید. برای این باید یکایک سپاهیان را آراسته و نیک گردانید. بدینسان که به یکایک آنها شیوه‌ی جنگ آموزید ، آیین سپاهیگری یاد دهید ، ترس از دلهای آنان دور گردانید ، معنی فرمانبرداری یک سپاهی و سود آن ، و زشتی خودسری و زیان آن را نیک فهمانید. از چنین سپاهیانست که می‌توان یک سپاه نیکی پدید آورد و با دستیاری آنان به یک نتیجه‌ی بزرگی رسید.

آری برای فیروزی یک سپاه ، افزارهای جنگی نیک ، و فرمانده‌ کاردان دلسوز ، نقشه‌ی جنگی درست هم دربایست می‌باشد. سپس هم پیش آمد فرصت ، و نیکی زمین ، و سازگاری هوا ، و دیگر اینگونه چیزها بی‌اثر نتواند بود.

لیکن همه‌ی اینها ، پس از نیکی و آراستگی خود سپاهیانست. یک دسته‌ سپاهیان ناورزیده و خام و خودسر و ترسنده ، همه‌ی این چیزها را بی‌نتیجه گردانند : همان افزارهای نیک و کارآمد را در میدان جنگ گزارده بهره‌ی دشمن سازند ، و یا بجای بکار بردن در کارزار و چیرگی بدشمن در کشاکشهای میان خود بکار برند. همان فرمانده‌ دلسوز و کاردان را تنها گزارده از میدان گریزند و یا با دُژرفتاریهای خود او را از جان سیر گردانند. همان نقشه‌ی جنگی را با نافرمانیهای خود تباه سازند و یا از نادانی بسود دشمن بکارش بندند. از فرصت و سازش هوا و زمین بهره‌مندی نتوانسته همه را بیهوده گردانند.


.