🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دهم : در پیرامون نوشتههای پیمان
🔸 گرفتاری را فیروزی میشمارند (تکهی یک از سه)
امروز کسان بسیاری هستند که اگر شما آنان را بخواندن پیمان خوانید بیپروایی نمایند و شما هر زمینهای را از آن بر ایشان بخوانید تا بپایان گوش نداده چنین گویند : «مگر ما اینها را نمیدانیم؟!..». اینان کسانیند که در خود کمی سراغ نمیدارند و آن اندازه آگاهیهایی که از اینجا و آنجا اندوختهاند برای سرمایهی زندگانی بس میشمارند.
این باوریست که خودشان میدارند. ولی چون شما بیازمایید این را نه راست خواهید یافت. اینان جز تهیدستانی نیستند و از هر دانشی که در زندگی بکار آید بیبهرهاند. از هر چیزی تنها نام آن را میدانند. من یک مثل یاد میکنم :
یکی از عنوانهایی که همگی از آن سخن رانند و همیشه بر سر زبانهاست «اخلاق» یا «خیمها» میباشد. جملههاییست که روزانه پیاپی شنیده شود : «آدم باید خوشاخلاق باشد» ، «برو اخلاقت را درست کن» ، «من از آدم بداخلاق بدم میآید». همچنین مانند اینها. در شبانهروز ملیونها بار این جملهها بمیان آید.
دو تن جوان که در یک جا میزیند و برای یک کاری نزد من میآیند و میروند. اینان از یکدیگر ناخشنودند. این یکی دربارهی آن دیگری گوید : «بسیار بداخلاق است. نمیدانید من از دست او چه میکشم». آن دیگری دربارهی این گوید : «بداخلاقیست که تالی ندارد. خدا میداند که من چه میکشم». اینست جملههایی که در هر بار از ایشان شنوم. هر یکی از دست «بداخلاقی» آن دیگری نالانست.
کنون اگر از این دو تن (یا از دیگران) بپرسیم «اخلاق» چیست ، آیا پاسخ درستی خواهیم شنید؟.. بیگمان نخواهیم شنید. چیزی است که دلیلش همراهش میباشد : اینها اگر معنی درست خیمها را دانستندی و نیکها و بدهای آنها را بازشناختندی این نکردندی که هر یکی آن دیگری را «بداخلاق» خواند.
از آنسوی ما نیک میدانیم که چه در زمینهی خیمها و چه در دیگر بارهها ، چندان سخنان پریشان و وارونهی هم رانده شده که همگی را گیج گردانیده ، و هیچ شگفتی ندارد که یک دسته معنای درستی از این چیزها در یاد ندارند و جز نامهای آنها و برخی معنیهای ناروشنی را نشناسند.
آنچه در خورد شگفت ـ بلکه در خورد افسوس ـ میباشد اینست که کسانی اینگونه دانستنها و این اندازه آگاهیها را بس میشمارند و خود را بینیاز از یاد گرفتن راستیها میپندارند و بسیاری از آنان با همین اندازه سرمایه خود را دانا پنداشته بآرزوی پیشوایی و راهنمایی نیز میافتند.
شما اگر در انجمنی با اینان نشینید و بگفتگو پردازید خواهید دید هر زمینهای که بمیان میآید ، با همان سرمایهی اندک خود و با آگاهیهای پراکنده و نارسایی که از اینجا و آنجا بدست آوردهاند ، بسخن میخیزند و همچون یک دانندهای بگفتگو درمیآیند و هیچ یکی درپی آن نمیباشد که گوش دهد و یاد گیرد ، بلکه هر یکی میخواهد بگوید و یاد دهد. اینست آنچه در خورد شگفت میباشد. اینست آنچه مایهی افسوس است. اینست آنچه ما میخواهیم در اینجا روشن گردانیم.
اینگونه دانستنها خود یکی از گرفتاریهاست. ما در توده چند گرفتاری میداریم یکی هم این میباشد. این کسان از آن دانستههای نابسامان و نارسای خود سودی نمیتوانند بُرد ولی از آنسوی همین دانستهها ایشان را میفریبد و از رفتن پی دانستن و آموختن بازمیدارد. داستان اینان داستان آن کسانیست که تهیدست باشند ولی خود را توانگر شناسند ، و بهمین پندار درپی کوشش و کار نباشند.
اینان اگر آگاهی نداشتندی بهتر بودی. زیرا در آنحال باری بخود نبالیدندی و با دانایان همسری و همچشمی نشان ندادندی. باری از یاد گرفتن بینیازی ننمودندی و با یاد دهنده دشمنی نکردندی.
اگر هیچ آگاهی نداشتندی این نکردندی که چون از خرد گفتگو میشود به پشتگرمی دانستههای پراکندهای آن را نپذیرند ، و چون از روان و از سرشت آدمی سخن میرود در چنین جستار گرانمایهای بیپروایی از خود نشان دهند ، و چون از جهان و معنی زندگانی جستجو بمیان میآید سخنان بیارج این و آن را بمیان کشند.
بارها گفتهایم بیبهرهترین مردمان کسانیند که با یاد گرفتن چیزهایی دریافتهای ساده و نیروهای خدادادی را از دست دهند و بدانشهای درستی هم نرسند. از آن بیبهرگان اینانند که نه نیروهای خدادادی را نگاه داشتهاند و نه بدانشهای سودمندی رسیدهاند. ما اگر بخواهیم یکی از آنان یک زمینهای را بگیرد و از روی فهم و دانش برشتهی نوشتن کشد و یک گفتار سودمندی پدید آورد بیگمان نخواهد توانست. زیرا از آن آگاهیهای پراکنده چنین توانایی بدست نخواهد آمد. لیکن از اینسوی در سایهی همان مایهی اندک بهیچ راستی نمیتوانند گردن گزاردن. اینست نتیجهای که از آن آگاهیهای خود برمیدارند.
.
🔸 گرفتاری را فیروزی میشمارند (تکهی یک از سه)
امروز کسان بسیاری هستند که اگر شما آنان را بخواندن پیمان خوانید بیپروایی نمایند و شما هر زمینهای را از آن بر ایشان بخوانید تا بپایان گوش نداده چنین گویند : «مگر ما اینها را نمیدانیم؟!..». اینان کسانیند که در خود کمی سراغ نمیدارند و آن اندازه آگاهیهایی که از اینجا و آنجا اندوختهاند برای سرمایهی زندگانی بس میشمارند.
این باوریست که خودشان میدارند. ولی چون شما بیازمایید این را نه راست خواهید یافت. اینان جز تهیدستانی نیستند و از هر دانشی که در زندگی بکار آید بیبهرهاند. از هر چیزی تنها نام آن را میدانند. من یک مثل یاد میکنم :
یکی از عنوانهایی که همگی از آن سخن رانند و همیشه بر سر زبانهاست «اخلاق» یا «خیمها» میباشد. جملههاییست که روزانه پیاپی شنیده شود : «آدم باید خوشاخلاق باشد» ، «برو اخلاقت را درست کن» ، «من از آدم بداخلاق بدم میآید». همچنین مانند اینها. در شبانهروز ملیونها بار این جملهها بمیان آید.
دو تن جوان که در یک جا میزیند و برای یک کاری نزد من میآیند و میروند. اینان از یکدیگر ناخشنودند. این یکی دربارهی آن دیگری گوید : «بسیار بداخلاق است. نمیدانید من از دست او چه میکشم». آن دیگری دربارهی این گوید : «بداخلاقیست که تالی ندارد. خدا میداند که من چه میکشم». اینست جملههایی که در هر بار از ایشان شنوم. هر یکی از دست «بداخلاقی» آن دیگری نالانست.
کنون اگر از این دو تن (یا از دیگران) بپرسیم «اخلاق» چیست ، آیا پاسخ درستی خواهیم شنید؟.. بیگمان نخواهیم شنید. چیزی است که دلیلش همراهش میباشد : اینها اگر معنی درست خیمها را دانستندی و نیکها و بدهای آنها را بازشناختندی این نکردندی که هر یکی آن دیگری را «بداخلاق» خواند.
از آنسوی ما نیک میدانیم که چه در زمینهی خیمها و چه در دیگر بارهها ، چندان سخنان پریشان و وارونهی هم رانده شده که همگی را گیج گردانیده ، و هیچ شگفتی ندارد که یک دسته معنای درستی از این چیزها در یاد ندارند و جز نامهای آنها و برخی معنیهای ناروشنی را نشناسند.
آنچه در خورد شگفت ـ بلکه در خورد افسوس ـ میباشد اینست که کسانی اینگونه دانستنها و این اندازه آگاهیها را بس میشمارند و خود را بینیاز از یاد گرفتن راستیها میپندارند و بسیاری از آنان با همین اندازه سرمایه خود را دانا پنداشته بآرزوی پیشوایی و راهنمایی نیز میافتند.
شما اگر در انجمنی با اینان نشینید و بگفتگو پردازید خواهید دید هر زمینهای که بمیان میآید ، با همان سرمایهی اندک خود و با آگاهیهای پراکنده و نارسایی که از اینجا و آنجا بدست آوردهاند ، بسخن میخیزند و همچون یک دانندهای بگفتگو درمیآیند و هیچ یکی درپی آن نمیباشد که گوش دهد و یاد گیرد ، بلکه هر یکی میخواهد بگوید و یاد دهد. اینست آنچه در خورد شگفت میباشد. اینست آنچه مایهی افسوس است. اینست آنچه ما میخواهیم در اینجا روشن گردانیم.
اینگونه دانستنها خود یکی از گرفتاریهاست. ما در توده چند گرفتاری میداریم یکی هم این میباشد. این کسان از آن دانستههای نابسامان و نارسای خود سودی نمیتوانند بُرد ولی از آنسوی همین دانستهها ایشان را میفریبد و از رفتن پی دانستن و آموختن بازمیدارد. داستان اینان داستان آن کسانیست که تهیدست باشند ولی خود را توانگر شناسند ، و بهمین پندار درپی کوشش و کار نباشند.
اینان اگر آگاهی نداشتندی بهتر بودی. زیرا در آنحال باری بخود نبالیدندی و با دانایان همسری و همچشمی نشان ندادندی. باری از یاد گرفتن بینیازی ننمودندی و با یاد دهنده دشمنی نکردندی.
اگر هیچ آگاهی نداشتندی این نکردندی که چون از خرد گفتگو میشود به پشتگرمی دانستههای پراکندهای آن را نپذیرند ، و چون از روان و از سرشت آدمی سخن میرود در چنین جستار گرانمایهای بیپروایی از خود نشان دهند ، و چون از جهان و معنی زندگانی جستجو بمیان میآید سخنان بیارج این و آن را بمیان کشند.
بارها گفتهایم بیبهرهترین مردمان کسانیند که با یاد گرفتن چیزهایی دریافتهای ساده و نیروهای خدادادی را از دست دهند و بدانشهای درستی هم نرسند. از آن بیبهرگان اینانند که نه نیروهای خدادادی را نگاه داشتهاند و نه بدانشهای سودمندی رسیدهاند. ما اگر بخواهیم یکی از آنان یک زمینهای را بگیرد و از روی فهم و دانش برشتهی نوشتن کشد و یک گفتار سودمندی پدید آورد بیگمان نخواهد توانست. زیرا از آن آگاهیهای پراکنده چنین توانایی بدست نخواهد آمد. لیکن از اینسوی در سایهی همان مایهی اندک بهیچ راستی نمیتوانند گردن گزاردن. اینست نتیجهای که از آن آگاهیهای خود برمیدارند.
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش ششم : توشه برای آینده)
🔸 3ـ6) باید از گذشته آنچه نیک است برداشت و آنچه بد است بازگزاشت (تکهی سه از سه)
موضوع سخن ما اینست که کسانی که امروز کتاب برای دبستانها تألیف مینمایند و مرجع ایشان کتابهای پیشینیان است این نکته را دریافته و در نقل مطالبِ آن کتابها پروای نیک و بد آن مطالب داشته باشند. نه هر چیزی که در کتابهای گذشتگان است امروز باید رواج داده شود ، نه هر چیزی که پیشینیان نیک میدانستهاند ما امروز نیک باید بدانیم.
بیاری خدا امروز ایران شکوه و رونق تازه گرفته است و یکی از چیزهایی که اکنون برای ایرانیان لازم است آنست که بکوشند و خود را از هر گونه زبونی دور سازند و خود را همیشه سربلند و آزاد بدانند. از اینجا در کتابهایی که برای دبستانها تألیف میشود باید سخت توجه داشت که از هر سخنی که از آن بوی زبونی میآید سخت دوری گزید و جوانان را از شنیدن و دانستن آن پاک برکنار داشت.
بسیار حکایتها و داستانها و پندها و اندرزها در کتابهای گذشتگان است که در نگاه نخستین بسیار نیک مینماید ولی چون دقتی در آنها بکار رود دیده خواهد شد که مایهی آنها جز زبونی آن روزی ایرانیان و مسلمانان نبوده یا اندیشههایی است که جز بآیین صوفیگری سازگار نمیآید.
این حکایت در یکی از کتابهای معروف است که : مستی شبانه میگردید و بَربَطی در بغل داشت و ناگهان به پارسایی برخورده بربط را بر سر او نواخت که هم بربط شکست و هم سر پارسا زخمی گردید. پارسا نه اینکه اندک درشتی با آن مرد نکرده بلکه فردای آن روز قدری سیم همراه برداشته نزد او رفت و سیم را جلو او گزارده و گفت : در حادثهی دیشبی هم بربط تو شکست و هم سر من زخمی گردید ، کنون زخم سر من بهبود یافته ولی بربط تو همچنان شکسته است و این است که میخواهم این سیم را برداری و بربط دیگری برای خود بخری.
شاید کسانی از خواندن این حکایت لذت ببرند و آن را پند بسیار گرانبهایی بدانند ، ولی اگر دقت بکار ببریم این حکایت و مانندهای آن جز مایهی زبونی نخواهد بود [bud] .
بعبارت دیگر اندیشههایی است که از زبونی برخاسته و در خوانندگان نیز زبونی پدید میآورد. زیرا این اندازه نرمی و بردباری در نهاد آدمی گزارده نشده که اگر از کسی بدی دیدند سزای آن را نیکی بدهند ، آنگاه کار جهان با چنین بردباریها لنگ میگردد و نیکی در برابر بدیِ کسان جز مایهی دلیری آنان نمیباشد. اینست که اینگونه اندیشهها جز در هنگام زبونی و درماندگی پسندیده نمینماید. (1)
آن کسی که ستم از زورمندی مییابد و در خود آن نیرویی که کیفر ستمِ او را بدهد نمییابد ناگزیر دست بدامن این اندیشهها میزند. در حالی که اگر دست او بکیفر باز بود هرگز بچنین اندیشهای نمیگرایید.
این یک نمونه از آنگونه مطالبی است که در کتابهای پیشینیان فراوان یافت میشود. اگر کسانی جستجو در آن کتابها بنمایند نمونههای دیگر فراوان خواهند یافت. منظور شمردن آنها نیست و هرگز نظری به یک کتاب خاص نداریم و بیش از این نمیخواهیم که مؤلفانی که از کتابهای گذشتگان استفاده مینمایند متوجه این نکته باشند. ما بآیندهی ایران امیدهای دیگر داریم و میخواهیم جوانان از همان هنگام درس خواندن ، سربلند و آزاده پرورش یابند و در چنین روزی که کشور ما همه گونه عزت و سرافرازی دارد ، زبونیهای قرنهای دیرین ، دامن جوانان را درنگیرد.
باید از گذشته هر آنچه ستوده و نیک است و در زندگانی آیندهی ما سودمند خواهد افتاد برگرفته از چیزهایی که جز زیان از آنها توقع نتوان داشت دور انداخته و تا میتوانیم بفراموش کردن آنها بکوشیم. (2)
چنانکه در جای دیگر گفتهام راهرو همیشه باید چشمش بجلو باز باشد و از پشت سر جز بآزمایشهایی[تجربه] که بدست آورده نپردازد. در زندگانی نیز باید آدمیان همیشه نگران آینده باشند و از گذشته تنها بقضایای مهم عبرتآمیز بسنده نموده و از آنها درس عبرت بیاموزند.
از اینجاست که ما برای ایرانیان آرزو داریم که خطی میانهی گذشته و آینده کشیده یک زندگانی نوینی از امروز بنیاد بگزارند و از گذشته تنها به یک رشته درسهای عبرتی اکتفا نموده چیزهای دیگر را فراموش سازند. بویژه از قرنهای زبونی و گرفتاری ایرانیان که سخت باید دامن درچیده جز یک رشته آزمایشهای تلخ و عبرتانگیز یادگار دیگری از آن زمانها نگاه نداشته و در زندگانی آیندهی خود دخالت ندهند. در پایان گفتار عنوان مقاله را تکرار کرده میگویم : باید از گذشته آنچه نیک است برداشت و آنچه بد است بازگزاشت.
👇
🔸 3ـ6) باید از گذشته آنچه نیک است برداشت و آنچه بد است بازگزاشت (تکهی سه از سه)
موضوع سخن ما اینست که کسانی که امروز کتاب برای دبستانها تألیف مینمایند و مرجع ایشان کتابهای پیشینیان است این نکته را دریافته و در نقل مطالبِ آن کتابها پروای نیک و بد آن مطالب داشته باشند. نه هر چیزی که در کتابهای گذشتگان است امروز باید رواج داده شود ، نه هر چیزی که پیشینیان نیک میدانستهاند ما امروز نیک باید بدانیم.
بیاری خدا امروز ایران شکوه و رونق تازه گرفته است و یکی از چیزهایی که اکنون برای ایرانیان لازم است آنست که بکوشند و خود را از هر گونه زبونی دور سازند و خود را همیشه سربلند و آزاد بدانند. از اینجا در کتابهایی که برای دبستانها تألیف میشود باید سخت توجه داشت که از هر سخنی که از آن بوی زبونی میآید سخت دوری گزید و جوانان را از شنیدن و دانستن آن پاک برکنار داشت.
بسیار حکایتها و داستانها و پندها و اندرزها در کتابهای گذشتگان است که در نگاه نخستین بسیار نیک مینماید ولی چون دقتی در آنها بکار رود دیده خواهد شد که مایهی آنها جز زبونی آن روزی ایرانیان و مسلمانان نبوده یا اندیشههایی است که جز بآیین صوفیگری سازگار نمیآید.
این حکایت در یکی از کتابهای معروف است که : مستی شبانه میگردید و بَربَطی در بغل داشت و ناگهان به پارسایی برخورده بربط را بر سر او نواخت که هم بربط شکست و هم سر پارسا زخمی گردید. پارسا نه اینکه اندک درشتی با آن مرد نکرده بلکه فردای آن روز قدری سیم همراه برداشته نزد او رفت و سیم را جلو او گزارده و گفت : در حادثهی دیشبی هم بربط تو شکست و هم سر من زخمی گردید ، کنون زخم سر من بهبود یافته ولی بربط تو همچنان شکسته است و این است که میخواهم این سیم را برداری و بربط دیگری برای خود بخری.
شاید کسانی از خواندن این حکایت لذت ببرند و آن را پند بسیار گرانبهایی بدانند ، ولی اگر دقت بکار ببریم این حکایت و مانندهای آن جز مایهی زبونی نخواهد بود [bud] .
بعبارت دیگر اندیشههایی است که از زبونی برخاسته و در خوانندگان نیز زبونی پدید میآورد. زیرا این اندازه نرمی و بردباری در نهاد آدمی گزارده نشده که اگر از کسی بدی دیدند سزای آن را نیکی بدهند ، آنگاه کار جهان با چنین بردباریها لنگ میگردد و نیکی در برابر بدیِ کسان جز مایهی دلیری آنان نمیباشد. اینست که اینگونه اندیشهها جز در هنگام زبونی و درماندگی پسندیده نمینماید. (1)
آن کسی که ستم از زورمندی مییابد و در خود آن نیرویی که کیفر ستمِ او را بدهد نمییابد ناگزیر دست بدامن این اندیشهها میزند. در حالی که اگر دست او بکیفر باز بود هرگز بچنین اندیشهای نمیگرایید.
این یک نمونه از آنگونه مطالبی است که در کتابهای پیشینیان فراوان یافت میشود. اگر کسانی جستجو در آن کتابها بنمایند نمونههای دیگر فراوان خواهند یافت. منظور شمردن آنها نیست و هرگز نظری به یک کتاب خاص نداریم و بیش از این نمیخواهیم که مؤلفانی که از کتابهای گذشتگان استفاده مینمایند متوجه این نکته باشند. ما بآیندهی ایران امیدهای دیگر داریم و میخواهیم جوانان از همان هنگام درس خواندن ، سربلند و آزاده پرورش یابند و در چنین روزی که کشور ما همه گونه عزت و سرافرازی دارد ، زبونیهای قرنهای دیرین ، دامن جوانان را درنگیرد.
باید از گذشته هر آنچه ستوده و نیک است و در زندگانی آیندهی ما سودمند خواهد افتاد برگرفته از چیزهایی که جز زیان از آنها توقع نتوان داشت دور انداخته و تا میتوانیم بفراموش کردن آنها بکوشیم. (2)
چنانکه در جای دیگر گفتهام راهرو همیشه باید چشمش بجلو باز باشد و از پشت سر جز بآزمایشهایی[تجربه] که بدست آورده نپردازد. در زندگانی نیز باید آدمیان همیشه نگران آینده باشند و از گذشته تنها بقضایای مهم عبرتآمیز بسنده نموده و از آنها درس عبرت بیاموزند.
از اینجاست که ما برای ایرانیان آرزو داریم که خطی میانهی گذشته و آینده کشیده یک زندگانی نوینی از امروز بنیاد بگزارند و از گذشته تنها به یک رشته درسهای عبرتی اکتفا نموده چیزهای دیگر را فراموش سازند. بویژه از قرنهای زبونی و گرفتاری ایرانیان که سخت باید دامن درچیده جز یک رشته آزمایشهای تلخ و عبرتانگیز یادگار دیگری از آن زمانها نگاه نداشته و در زندگانی آیندهی خود دخالت ندهند. در پایان گفتار عنوان مقاله را تکرار کرده میگویم : باید از گذشته آنچه نیک است برداشت و آنچه بد است بازگزاشت.
👇
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ اینگونه باریکبینیها از هر کسی نمایان نمیگردد. ملیونها کسان اینگونه افسانهها را خوانده و آن را «حکمت» دانسته به نویسندهاش درودها فرستاده کتابش را گوهری از «گنجینهی ادب فارسی» پنداشتهاند. خود افسانهباف نیز بیگمان بخود بسیار بالیده که چنین افسانهای که ریشهی آزادگی را میکَند از پندار خود ساخته است.
چند روز پیش دیدم در دکانی یک تابلوی الایدی گزارده و همان پندهای فرومایهی گذشته را که روی مقوایی مینوشتند و از دیوار میآویختند یا قاب میکردند با تکنولوژی نوینی میفروشد بدینسان : «دو کار را فراموش کن ، یکی خوبی که بکسی کردهای و دیگری بدی که از کسی دیدهای!». از «مدرنیته» سود برده ولی زبونیها همانست که بوده.
2ـ دربارهی برگرفتن نوشتههای ادبی از دیگر تودههای جهان نیز این گفته راست درمیآید.
.
1ـ اینگونه باریکبینیها از هر کسی نمایان نمیگردد. ملیونها کسان اینگونه افسانهها را خوانده و آن را «حکمت» دانسته به نویسندهاش درودها فرستاده کتابش را گوهری از «گنجینهی ادب فارسی» پنداشتهاند. خود افسانهباف نیز بیگمان بخود بسیار بالیده که چنین افسانهای که ریشهی آزادگی را میکَند از پندار خود ساخته است.
چند روز پیش دیدم در دکانی یک تابلوی الایدی گزارده و همان پندهای فرومایهی گذشته را که روی مقوایی مینوشتند و از دیوار میآویختند یا قاب میکردند با تکنولوژی نوینی میفروشد بدینسان : «دو کار را فراموش کن ، یکی خوبی که بکسی کردهای و دیگری بدی که از کسی دیدهای!». از «مدرنیته» سود برده ولی زبونیها همانست که بوده.
2ـ دربارهی برگرفتن نوشتههای ادبی از دیگر تودههای جهان نیز این گفته راست درمیآید.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دهم : در پیرامون نوشتههای پیمان
🔸 گرفتاری را فیروزی میشمارند (تکهی دو از سه)
همان عنوان «اخلاق» که مثل آوردیم گواه نیکی در این باره تواند بود. بسیاری از مردم از اینکه نام «اخلاق» را شنیده و آگاهیهایی دربارهی آن از اینجا و آنجا اندوختهاند جز این نتیجه برنمیدارند که هر کسی دیگران را «بداخلاق» خواند : دو بازرگان که همبازند از هر کدام بپرسید آن دیگری را «بداخلاق» نامیده و رنجیدگی خود را با این نام بآشکار میآورد. دو تن زن و شوهر که باهم میزیند همیشه هر یکی از «بداخلاقی» آن دیگری گله مینماید. همیشه نوکر از «بداخلاقی» آقا و آقا از «بداخلاقی» نوکر دلآزرده باشد. یک تن بازاری که دغلکاری میکند (مثلاً پارچهی نخی را بجای پارچهی پشمی میفروشد) اگر شما ایراد گیرید و تندی نمایید درزمان چنین گوید : «آقا اول اخلاق خود را درست کنید».
اینست حال درسخواندگان ـ اینست سودی که از آگاهیهای خود توانند برداشت. اینست دانشی که دربارهی خیمهای آدمی میدارند و هر آنچه را که نپسندیدند «بداخلاقی» مینامند و هر یکی خود را نمونهی نیکوخیمی میپندارند.
در همه چیز چنیند. مثلاً نام خرد (یا عقل) را شنیده و سخنان پراکندهای از اینجا و آنجا دربارهی آن یاد گرفتهاند. لیکن نتیجهای که از این دانستههای خود توانند برداشت بیش از این نیست که هر کسی آن دیگری را «بیعقل» داند. جملههاییست که روزانه هزارها بار بزبانها رود : «فلان کس را میگویی؟.. او بیعقل است» ، «بَهمان آدم را دیدم عقلش کمست» ، «آدم باید عقل داشته باشد»... کنون اگر بپرسید : «عقل» چیست ، در آنجاست که خواهند درماند و پاسخی نخواهند داشت.
اینهمه نام «تربیت» بر سر زبانهاست. ولی جز این چه سودی برمیدارند که هر کسی میخواهد آن دیگری را «تربیت» کند : خواهر بزرگ کوچکتر را میزند و میگوید : «من باید ترا تربیت کنم». فلان جوانک بیمایه در نشستها مینشیند و میگوید : «باید جامعه را تربیت کرد». شوهر ستمگر سر و روی زن خود را زخمی میکند و میگوید : «من باید این را تربیت کنم».
در همهی زمینههایی که دانستن آنها برای زندگانی دربایست است اینحال را میدارند. چنین کسانی با این بیمایگی خود را از هر باره درست پنداشته و از هر آموزاکی بینیاز میشمارند. چنین تهیدستانی با پیمان دشمنی مینمایند.
یکی از آشنایان میگوید : در نشستی بودیم یکی از اروپادیدگان بآنجا درآمد و چون در دست من شمارهای از پیمان میبود همان را عنوان ساخته به بدگویی پرداخت. چون از من میپرسید : «چرا آن را میخوانید؟» گفتم : «چرا نخوانم؟!.. یک مجلهای که هرچه مینویسد با دلیل عقلی ثابت میکند و هرچه مینویسد بسود جامعه است چرا نخوانم؟!.. من اگر این را نخوانم به خود و کشور خودم خیانت کردهام. اگر نوشتههای او را نپذیرم با عقل خود دشمنی کردهام». چون رشته را رها نمیکرد گفتم : «پیمان را میگزاریم بکنار ، ما باید چه کنیم و چطور زندگانی نماییم؟..». گفت : «این دیگر پرسیدن ندارد. دیگران چطور زندگانی میکنند ما نیز میکنیم». گفتم : «من همین را میپرسم. شما که اروپا را دیدهاید بگویید آنجا چطور زندگانی میکنند و نواقص خود را از چه راه تکمیل میکنند تا بدانیم و ما نیز همانطور کنیم». زیر بار پاسخ نمیرفت ، و من ایستادگی نموده گفتم : «آخر زندگانی یک راهی نمیخواهد؟! یک دستورهایی نمیخواهد؟!..». از این پافشاری ناگزیر گردیده چنین گفت : «میدانی آقای فلانی ، ما نمیشویم!» ، این بود دانشی که از خود بیرون داد.
اینان نه آن سادگی خدادادی را نگه داشتهاند که گردن براستی توانند گزاشت و نه از آنچه اندوختهاند بآگاهیهای درستی رسیدهاند ، و نتیجه آن شده که میبینید. این گناه آنها نیست. گناه آن خواناکها (1) است که در دسترس میدارند. گناه آن گفتههای پریشان و گوناگونی است که در روزنامهها و مهنامهها میخوانند.
مردمی که خود را «وارث» پندارهای بیهودهی یونان و روم و عرب و هند گردانیدهاند و از هزارها سال هرچه بدآموزی ـ از خودی و بیگانه ـ پدید آمده در کتابها و دلهای خود نگه داشتهاند ، و کنون از یکسو آن گمراهیهای گوناگون کهن را ، بجای درّ و گوهر گرفته نگه میدارند ، و از یکسو اندیشههای پراکندهی نوینی را از اروپا گرفته بآنها میافزایند و دلهای جوانان را پر از این اندیشههای درهم میگردانند ـ چنان مردمی از کار بیخردانهی خود جز این نتیجهای نخواهند برداشت. (2)
آن انبانست که همه چیزی در آن توان انباشت. مغز برای چنین کاری نیست. کسی که اندیشههای ناسازگار را در مغز خود جا میدهد آنها از یکسو مغز را فرسایند و آن را از کار اندازند و از یکسو خود یکدیگر را بیهَنایش (اثر) گردانند.
👇
🔸 گرفتاری را فیروزی میشمارند (تکهی دو از سه)
همان عنوان «اخلاق» که مثل آوردیم گواه نیکی در این باره تواند بود. بسیاری از مردم از اینکه نام «اخلاق» را شنیده و آگاهیهایی دربارهی آن از اینجا و آنجا اندوختهاند جز این نتیجه برنمیدارند که هر کسی دیگران را «بداخلاق» خواند : دو بازرگان که همبازند از هر کدام بپرسید آن دیگری را «بداخلاق» نامیده و رنجیدگی خود را با این نام بآشکار میآورد. دو تن زن و شوهر که باهم میزیند همیشه هر یکی از «بداخلاقی» آن دیگری گله مینماید. همیشه نوکر از «بداخلاقی» آقا و آقا از «بداخلاقی» نوکر دلآزرده باشد. یک تن بازاری که دغلکاری میکند (مثلاً پارچهی نخی را بجای پارچهی پشمی میفروشد) اگر شما ایراد گیرید و تندی نمایید درزمان چنین گوید : «آقا اول اخلاق خود را درست کنید».
اینست حال درسخواندگان ـ اینست سودی که از آگاهیهای خود توانند برداشت. اینست دانشی که دربارهی خیمهای آدمی میدارند و هر آنچه را که نپسندیدند «بداخلاقی» مینامند و هر یکی خود را نمونهی نیکوخیمی میپندارند.
در همه چیز چنیند. مثلاً نام خرد (یا عقل) را شنیده و سخنان پراکندهای از اینجا و آنجا دربارهی آن یاد گرفتهاند. لیکن نتیجهای که از این دانستههای خود توانند برداشت بیش از این نیست که هر کسی آن دیگری را «بیعقل» داند. جملههاییست که روزانه هزارها بار بزبانها رود : «فلان کس را میگویی؟.. او بیعقل است» ، «بَهمان آدم را دیدم عقلش کمست» ، «آدم باید عقل داشته باشد»... کنون اگر بپرسید : «عقل» چیست ، در آنجاست که خواهند درماند و پاسخی نخواهند داشت.
اینهمه نام «تربیت» بر سر زبانهاست. ولی جز این چه سودی برمیدارند که هر کسی میخواهد آن دیگری را «تربیت» کند : خواهر بزرگ کوچکتر را میزند و میگوید : «من باید ترا تربیت کنم». فلان جوانک بیمایه در نشستها مینشیند و میگوید : «باید جامعه را تربیت کرد». شوهر ستمگر سر و روی زن خود را زخمی میکند و میگوید : «من باید این را تربیت کنم».
در همهی زمینههایی که دانستن آنها برای زندگانی دربایست است اینحال را میدارند. چنین کسانی با این بیمایگی خود را از هر باره درست پنداشته و از هر آموزاکی بینیاز میشمارند. چنین تهیدستانی با پیمان دشمنی مینمایند.
یکی از آشنایان میگوید : در نشستی بودیم یکی از اروپادیدگان بآنجا درآمد و چون در دست من شمارهای از پیمان میبود همان را عنوان ساخته به بدگویی پرداخت. چون از من میپرسید : «چرا آن را میخوانید؟» گفتم : «چرا نخوانم؟!.. یک مجلهای که هرچه مینویسد با دلیل عقلی ثابت میکند و هرچه مینویسد بسود جامعه است چرا نخوانم؟!.. من اگر این را نخوانم به خود و کشور خودم خیانت کردهام. اگر نوشتههای او را نپذیرم با عقل خود دشمنی کردهام». چون رشته را رها نمیکرد گفتم : «پیمان را میگزاریم بکنار ، ما باید چه کنیم و چطور زندگانی نماییم؟..». گفت : «این دیگر پرسیدن ندارد. دیگران چطور زندگانی میکنند ما نیز میکنیم». گفتم : «من همین را میپرسم. شما که اروپا را دیدهاید بگویید آنجا چطور زندگانی میکنند و نواقص خود را از چه راه تکمیل میکنند تا بدانیم و ما نیز همانطور کنیم». زیر بار پاسخ نمیرفت ، و من ایستادگی نموده گفتم : «آخر زندگانی یک راهی نمیخواهد؟! یک دستورهایی نمیخواهد؟!..». از این پافشاری ناگزیر گردیده چنین گفت : «میدانی آقای فلانی ، ما نمیشویم!» ، این بود دانشی که از خود بیرون داد.
اینان نه آن سادگی خدادادی را نگه داشتهاند که گردن براستی توانند گزاشت و نه از آنچه اندوختهاند بآگاهیهای درستی رسیدهاند ، و نتیجه آن شده که میبینید. این گناه آنها نیست. گناه آن خواناکها (1) است که در دسترس میدارند. گناه آن گفتههای پریشان و گوناگونی است که در روزنامهها و مهنامهها میخوانند.
مردمی که خود را «وارث» پندارهای بیهودهی یونان و روم و عرب و هند گردانیدهاند و از هزارها سال هرچه بدآموزی ـ از خودی و بیگانه ـ پدید آمده در کتابها و دلهای خود نگه داشتهاند ، و کنون از یکسو آن گمراهیهای گوناگون کهن را ، بجای درّ و گوهر گرفته نگه میدارند ، و از یکسو اندیشههای پراکندهی نوینی را از اروپا گرفته بآنها میافزایند و دلهای جوانان را پر از این اندیشههای درهم میگردانند ـ چنان مردمی از کار بیخردانهی خود جز این نتیجهای نخواهند برداشت. (2)
آن انبانست که همه چیزی در آن توان انباشت. مغز برای چنین کاری نیست. کسی که اندیشههای ناسازگار را در مغز خود جا میدهد آنها از یکسو مغز را فرسایند و آن را از کار اندازند و از یکسو خود یکدیگر را بیهَنایش (اثر) گردانند.
👇
از اینجاست که ما آن کتابها و آن اندیشهها و آن آگاهیها را یک گرفتاری میشناسیم و چنانکه بارها گفتهایم مایهی پسرفت شرق بیش از همه اینهاست. لیکن دیگران نافهمانه همینها را سرمایه میشمارند و از یاد گرفتن آنها خود را دانا شمرده از هر آموختن دیگری بینیازی مینمایند.
پابرگیهای ویراینده :
1ـ خوان + اک = هر آنچه خوانند همچون روزنامه ، ماهنامه ، کتاب ، نامه.
2ـ یکی به زبان طنز چنین گفته : معده از مغز باهوشتر است! زیرا او استفراغ میکند ولی مغز هر ناپاکیای را میبلعد.
پابرگیهای ویراینده :
1ـ خوان + اک = هر آنچه خوانند همچون روزنامه ، ماهنامه ، کتاب ، نامه.
2ـ یکی به زبان طنز چنین گفته : معده از مغز باهوشتر است! زیرا او استفراغ میکند ولی مغز هر ناپاکیای را میبلعد.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش ششم : توشه برای آینده)
🔸 4ـ6) یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکهی یک از پنج)
باید دانست گرفتاری تودههای شرقی و پس ماندن آنها که همیشه زمینهی گفتگوهای ماست ، از دیرباز ، دانسته بوده و در این قرنِ بازپسین [=آخری] راههایی برای رهایی از آن اندیشیده شده و کوششهایی بکار رفته. لیکن از هیچ یکی از آنها نتیجه بدست نیامده.
مثلاً سید جمالالدین اسدآبادی و شاگردان او که تنها نگاهشان بجهان اسلام بوده ، انگیزهی گرفتاری را پراکندگی و چندتیرگی مسلمانان دانسته ، و چاره را یگانگی آنان (اتحاد اسلام) میپنداشتند و در این راه کوششهای فراوان بکار میبردند.
پس از سید جمالالدین (یا در همان زمان او) یک اندیشهی دیگری پیدا شد ، و آن اینکه کسانی از ایرانیان و دیگران چون باروپا رفته پیشرفت کشورهای قانونی آنجا را میدیدند ، آن پیشرفت را همه از بودن قانون دانسته ، و پس ماندن ایران و دیگر کشورهای آسیا را از نبودن آن میشمردند ، و اینبود کسانی از آنان ، از حاجی میرزا حسینخان سپهسالار و میرزا مَلکَمخان و میرزا علیخان امینالدوله و دیگران میکوشیدند که در ایران نیز قانون باشد ، و سرانجام شادروانان بهبهانی و طباطبایی آن اندیشه را با کوشش بیشتری دنبال کردند و پافشاری نموده جنبش مشروطه را پدید آوردند.
باز در همان زمان کسان بسیاری چاره را «سواد» دانسته همیشه چنین میگفتند : «باید مدرسه باز کرد و مردم را باسواد گردانید. مردم اگر باسواد باشند حدود و حقوق خود را میشناسند و همهی این گرفتاریها رفع میشود».
ما میگوییم : این کارها هر کدام بنوبت خود سودمند بوده و هر یکی برای زندگانی یک توده دربایست میباشد. یگانگی همهی مسلمانان اگر بودی یک نتیجهی بزرگی را دربر داشتی. قانون برای هر تودهای از دربایستهاست و زندگانی بیآن جز چیرگی و ستمگری نتواند بود. سواد یا خواندن و نوشتن برای هر کسی بایاست و سود آن را همگی میدانیم. آن کوششهایی که در این راهها رفته میباید ارجش را دانست و نامهای کوشندگان را به نیکی یاد کرد.
چیزی که هست اینها هیچ یکی چارهی درست گرفتاریها نبوده و خود نبایستی بود. «یک توده باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند» یک توده تا خود آنان ـ یا بهتر گویم : یکان یکان ایشان ـ نیک نباشند از چیزهای دیگری نتیجه پدیدار نخواهد بود.
یک تودهی آلوده ، با اندیشههای پراکنده و گمراه ، و خردهای ناتوان ، و خیمهای ناستوده ، از یگانگی[=اتحاد] بهرهیاب نتوانند گردید ، و اگر کسانی کوشیدند و چنان چیزی را درمیانشان پدید آوردند چون بنیاد استواری ندارد با یک نیرنگی که بدخواهان یا بیگانگان بکار برند و یا در سایهی یک پیشامد بیارجی از میان تواند رفت. چنین مردمی قانون را بازیچهی سودجوییها و کینهورزیهای خود و یک چیز بیارجی گردانند. از سواد بجای سود زیان بردارند و از خواندن و نوشتن بیش از این نتیجه نگیرند که دریافتها و نیروهای خدادادی را از دست دهند و به آموزاکهای [=تعلیمات] ارجداری هم راه نیابند.
سرگذشت سی و چهل سالهی ایران خود گواه این گفتهها میباشد. با اینحال ما دلیلهایی نیز یاد میکنیم :
چنین گیرید که شما میخواهید یک دسته سپاه را کارآمد و نیک گردانید و با دست آنان به یک نتیجهی بزرگی رسید. برای این باید یکایک سپاهیان را آراسته و نیک گردانید. بدینسان که به یکایک آنها شیوهی جنگ آموزید ، آیین سپاهیگری یاد دهید ، ترس از دلهای آنان دور گردانید ، معنی فرمانبرداری یک سپاهی و سود آن ، و زشتی خودسری و زیان آن را نیک فهمانید. از چنین سپاهیانست که میتوان یک سپاه نیکی پدید آورد و با دستیاری آنان به یک نتیجهی بزرگی رسید.
آری برای فیروزی یک سپاه ، افزارهای جنگی نیک ، و فرمانده کاردان دلسوز ، نقشهی جنگی درست هم دربایست میباشد. سپس هم پیش آمد فرصت ، و نیکی زمین ، و سازگاری هوا ، و دیگر اینگونه چیزها بیاثر نتواند بود.
لیکن همهی اینها ، پس از نیکی و آراستگی خود سپاهیانست. یک دسته سپاهیان ناورزیده و خام و خودسر و ترسنده ، همهی این چیزها را بینتیجه گردانند : همان افزارهای نیک و کارآمد را در میدان جنگ گزارده بهرهی دشمن سازند ، و یا بجای بکار بردن در کارزار و چیرگی بدشمن در کشاکشهای میان خود بکار برند. همان فرمانده دلسوز و کاردان را تنها گزارده از میدان گریزند و یا با دُژرفتاریهای خود او را از جان سیر گردانند. همان نقشهی جنگی را با نافرمانیهای خود تباه سازند و یا از نادانی بسود دشمن بکارش بندند. از فرصت و سازش هوا و زمین بهرهمندی نتوانسته همه را بیهوده گردانند.
.
🔸 4ـ6) یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکهی یک از پنج)
باید دانست گرفتاری تودههای شرقی و پس ماندن آنها که همیشه زمینهی گفتگوهای ماست ، از دیرباز ، دانسته بوده و در این قرنِ بازپسین [=آخری] راههایی برای رهایی از آن اندیشیده شده و کوششهایی بکار رفته. لیکن از هیچ یکی از آنها نتیجه بدست نیامده.
مثلاً سید جمالالدین اسدآبادی و شاگردان او که تنها نگاهشان بجهان اسلام بوده ، انگیزهی گرفتاری را پراکندگی و چندتیرگی مسلمانان دانسته ، و چاره را یگانگی آنان (اتحاد اسلام) میپنداشتند و در این راه کوششهای فراوان بکار میبردند.
پس از سید جمالالدین (یا در همان زمان او) یک اندیشهی دیگری پیدا شد ، و آن اینکه کسانی از ایرانیان و دیگران چون باروپا رفته پیشرفت کشورهای قانونی آنجا را میدیدند ، آن پیشرفت را همه از بودن قانون دانسته ، و پس ماندن ایران و دیگر کشورهای آسیا را از نبودن آن میشمردند ، و اینبود کسانی از آنان ، از حاجی میرزا حسینخان سپهسالار و میرزا مَلکَمخان و میرزا علیخان امینالدوله و دیگران میکوشیدند که در ایران نیز قانون باشد ، و سرانجام شادروانان بهبهانی و طباطبایی آن اندیشه را با کوشش بیشتری دنبال کردند و پافشاری نموده جنبش مشروطه را پدید آوردند.
باز در همان زمان کسان بسیاری چاره را «سواد» دانسته همیشه چنین میگفتند : «باید مدرسه باز کرد و مردم را باسواد گردانید. مردم اگر باسواد باشند حدود و حقوق خود را میشناسند و همهی این گرفتاریها رفع میشود».
ما میگوییم : این کارها هر کدام بنوبت خود سودمند بوده و هر یکی برای زندگانی یک توده دربایست میباشد. یگانگی همهی مسلمانان اگر بودی یک نتیجهی بزرگی را دربر داشتی. قانون برای هر تودهای از دربایستهاست و زندگانی بیآن جز چیرگی و ستمگری نتواند بود. سواد یا خواندن و نوشتن برای هر کسی بایاست و سود آن را همگی میدانیم. آن کوششهایی که در این راهها رفته میباید ارجش را دانست و نامهای کوشندگان را به نیکی یاد کرد.
چیزی که هست اینها هیچ یکی چارهی درست گرفتاریها نبوده و خود نبایستی بود. «یک توده باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند» یک توده تا خود آنان ـ یا بهتر گویم : یکان یکان ایشان ـ نیک نباشند از چیزهای دیگری نتیجه پدیدار نخواهد بود.
یک تودهی آلوده ، با اندیشههای پراکنده و گمراه ، و خردهای ناتوان ، و خیمهای ناستوده ، از یگانگی[=اتحاد] بهرهیاب نتوانند گردید ، و اگر کسانی کوشیدند و چنان چیزی را درمیانشان پدید آوردند چون بنیاد استواری ندارد با یک نیرنگی که بدخواهان یا بیگانگان بکار برند و یا در سایهی یک پیشامد بیارجی از میان تواند رفت. چنین مردمی قانون را بازیچهی سودجوییها و کینهورزیهای خود و یک چیز بیارجی گردانند. از سواد بجای سود زیان بردارند و از خواندن و نوشتن بیش از این نتیجه نگیرند که دریافتها و نیروهای خدادادی را از دست دهند و به آموزاکهای [=تعلیمات] ارجداری هم راه نیابند.
سرگذشت سی و چهل سالهی ایران خود گواه این گفتهها میباشد. با اینحال ما دلیلهایی نیز یاد میکنیم :
چنین گیرید که شما میخواهید یک دسته سپاه را کارآمد و نیک گردانید و با دست آنان به یک نتیجهی بزرگی رسید. برای این باید یکایک سپاهیان را آراسته و نیک گردانید. بدینسان که به یکایک آنها شیوهی جنگ آموزید ، آیین سپاهیگری یاد دهید ، ترس از دلهای آنان دور گردانید ، معنی فرمانبرداری یک سپاهی و سود آن ، و زشتی خودسری و زیان آن را نیک فهمانید. از چنین سپاهیانست که میتوان یک سپاه نیکی پدید آورد و با دستیاری آنان به یک نتیجهی بزرگی رسید.
آری برای فیروزی یک سپاه ، افزارهای جنگی نیک ، و فرمانده کاردان دلسوز ، نقشهی جنگی درست هم دربایست میباشد. سپس هم پیش آمد فرصت ، و نیکی زمین ، و سازگاری هوا ، و دیگر اینگونه چیزها بیاثر نتواند بود.
لیکن همهی اینها ، پس از نیکی و آراستگی خود سپاهیانست. یک دسته سپاهیان ناورزیده و خام و خودسر و ترسنده ، همهی این چیزها را بینتیجه گردانند : همان افزارهای نیک و کارآمد را در میدان جنگ گزارده بهرهی دشمن سازند ، و یا بجای بکار بردن در کارزار و چیرگی بدشمن در کشاکشهای میان خود بکار برند. همان فرمانده دلسوز و کاردان را تنها گزارده از میدان گریزند و یا با دُژرفتاریهای خود او را از جان سیر گردانند. همان نقشهی جنگی را با نافرمانیهای خود تباه سازند و یا از نادانی بسود دشمن بکارش بندند. از فرصت و سازش هوا و زمین بهرهمندی نتوانسته همه را بیهوده گردانند.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دهم : در پیرامون نوشتههای پیمان
🔸 گرفتاری را فیروزی میشمارند (تکهی سه از سه)
شگفتتر آنکه کسانی بدخواهانه همین را مایهی ایرادی برای پیمان ساختهاند و نوشتههای مهنامه را که میخوانند چنین میگویند : «اینها که بود دیگر چرا مینویسد؟!..» در اینجاست که ما اندازهی گرفتاری اینان را دریافته میبینیم دردشان تنها نادانستن نیست و بیدردی و پستی نیز هست.
مردمی که بصد آلودگی گرفتارند و ما برهانیدن آنان میکوشیم ، همه چیز را رها کرده تنها بآن میکوشند که شکست بخود راه ندهند و در چنین کار بزرگی از در همچشمی میآیند. داستان آن کسیست که در گِل فرورفته و شما که دست یازیده میخواهید بیرونش آورید میبینید بجای همکاری با شما ، تنها میخواهد آن کوشش را بیارج نشان دهد و خود را نشکند و در آن گیرودار بسخن پرداخته چنین میگوید : خودم هم میتوانستم بیرون بیایم ، چیزی هم نبود.
میگویند «اینها که بود» ، یکی بپرسد : چه چیزها بود؟! بگویید تا بدانیم. مثلاً دین باین معنی که ما میگوییم بود؟!.. در کجا بود؟! همینکه یک چیزهایی را بنام دین میداشتید دلیل آنست که در برابر گفتههای ما بایستید و بگویید اینها که بود؟!.. این دین که ما میخواهیم با آنچه شما میداشتید یکی است؟!.. شما دینی میداشتید بتپرستی و پندارپرستی را بهم آمیخته ، دینی با دانشها ناسازگار ، دینی از خرد بسیار دور ـ آیا آن با اینکه ما میگوییم یکسانست؟!..
اینان از درماندگی معنی دین داشتن را هم نمیدانند. بارها گفتهایم : دین برای آنست که آدمیان را از پراکندگی و همچنین از پندارپرستی بازدارد. وآنگاه یک راه روشنی بروی مردم بگشاید و آنان را از دودلی رها گرداند. اینان همان پراکندگی و پندارپرستی را که میدارند و خود مایهی دودلی و درماندگیست دین میخوانند و هر گفتگویی که از دین میشود خود را بمیان انداخته میگویند ما هم میداریم.
همچنین معنی «دانستن» را نمیفهمند. دانستن آنست که کسی در یک زمینه راست از دروغ بازشناسد و با دلیل راست را به دل سپارده دروغها را بیکبار بیرون گرداند. مثلاً دربارهی زمین از باستانزمان اندیشههایی درمیان بوده. کسانی آن را هموار میشناختند و دیگران گِردش میگفتند. ولی هیچ یکی دلیل نمیداشتند و حال زمین دانسته نمیبود. تا در قرنهای پیشین کسانی برخاستند و با دلیل گردی آن را روشن گردانیدند و بدینسان حال زمین دانسته گردید. اینست معنی دانستن. ولی اینان همینکه سخنان پراکندهای را در پیرامون یک چیزی شنیده و به دل سپاردهاند (بیآنکه راست یا دروغ بودن آنها را بشناسند) خود را دانا میشمارند.
در همان زمینهی دین ، اینان از یکسو سخنانی را که دربارهی خدا و جهان و آسمان و زمین و دستور زندگانی در کتابهای فارسی و عربی بوده از راست و دروغ ، و سودمند و زیانمند ، یاد گرفتهاند ، و از یکسو هم گفتههای تندی را که پیروان مادیگری در اروپا نوشتهاند و در روزنامهها و مهنامهها ترجمه گردیده خوانده و بِدل سپارده و همچنین دانشهای آنها را بیش یا کم فراگرفتهاند. بدینسان دو رشته آگاهیهای ناسازگار هم را در دلهای خود جا دادهاند ، بیآنکه درمیان آنها داوری کنند و راست را از دروغ بشناسند.
نتیجه آن شده که درمیان آنها درمانده و گیج گردیده و راه زندگانی را گم کردهاند. بیخود و سرگشته گامهایی برمیدارند و راستی آنست که این فراگرفتههای نوین آن اندیشههای کهن را سست میگرداند و آن اندیشههای کهن این فراگرفتههای نوین را ـ هر یکی آن دیگری را از کار میاندازد.
ما در همین زمینه سخنان فراوان راندهایم و تاریخ مشروطهی ایران بهترین گواهی را در این باره دربر میدارد. زیرا در ایران چون جنبش مشروطه برخاست دیری نکشید که ناسازگاری آن با کیش و باورهای کیشی روشن گردید و درمیان آن دو کشاکشی سخت برخاست که تا سالها درمیان میبود و نتیجه آن شد که جنبش آزادیخواهی باورهای کیشی را سست گردانید و بسیاری از مردم از آنها بیزاری نمودند و آن دستگاهی که میبود بهم خورد. از اینسو این باورها نیز سنگ راه مشروطه گردید و از پیشرفت آن جلو گرفت و بدینسان هر دو از همدیگر آسیب دیدند.
از زمینهی خود دور نیفتیم : سخن اینست که یک رشته آگاهیهای درهم اینچنانی که هست و خود مایهی گرفتاری است دستهی بزرگی آنها را یک سرمایه میپندارند و از فراگرفتن آنها خود را بینیاز از این میدانند که پیروی از یک راهی نمایند و یا گوش براستیهایی دهند. بدتر از همه اینست که کسانی آنها را برخ ما میکشند و ما هرچه را که مینویسیم میگویند : «اینها که بود».
👇
🔸 گرفتاری را فیروزی میشمارند (تکهی سه از سه)
شگفتتر آنکه کسانی بدخواهانه همین را مایهی ایرادی برای پیمان ساختهاند و نوشتههای مهنامه را که میخوانند چنین میگویند : «اینها که بود دیگر چرا مینویسد؟!..» در اینجاست که ما اندازهی گرفتاری اینان را دریافته میبینیم دردشان تنها نادانستن نیست و بیدردی و پستی نیز هست.
مردمی که بصد آلودگی گرفتارند و ما برهانیدن آنان میکوشیم ، همه چیز را رها کرده تنها بآن میکوشند که شکست بخود راه ندهند و در چنین کار بزرگی از در همچشمی میآیند. داستان آن کسیست که در گِل فرورفته و شما که دست یازیده میخواهید بیرونش آورید میبینید بجای همکاری با شما ، تنها میخواهد آن کوشش را بیارج نشان دهد و خود را نشکند و در آن گیرودار بسخن پرداخته چنین میگوید : خودم هم میتوانستم بیرون بیایم ، چیزی هم نبود.
میگویند «اینها که بود» ، یکی بپرسد : چه چیزها بود؟! بگویید تا بدانیم. مثلاً دین باین معنی که ما میگوییم بود؟!.. در کجا بود؟! همینکه یک چیزهایی را بنام دین میداشتید دلیل آنست که در برابر گفتههای ما بایستید و بگویید اینها که بود؟!.. این دین که ما میخواهیم با آنچه شما میداشتید یکی است؟!.. شما دینی میداشتید بتپرستی و پندارپرستی را بهم آمیخته ، دینی با دانشها ناسازگار ، دینی از خرد بسیار دور ـ آیا آن با اینکه ما میگوییم یکسانست؟!..
اینان از درماندگی معنی دین داشتن را هم نمیدانند. بارها گفتهایم : دین برای آنست که آدمیان را از پراکندگی و همچنین از پندارپرستی بازدارد. وآنگاه یک راه روشنی بروی مردم بگشاید و آنان را از دودلی رها گرداند. اینان همان پراکندگی و پندارپرستی را که میدارند و خود مایهی دودلی و درماندگیست دین میخوانند و هر گفتگویی که از دین میشود خود را بمیان انداخته میگویند ما هم میداریم.
همچنین معنی «دانستن» را نمیفهمند. دانستن آنست که کسی در یک زمینه راست از دروغ بازشناسد و با دلیل راست را به دل سپارده دروغها را بیکبار بیرون گرداند. مثلاً دربارهی زمین از باستانزمان اندیشههایی درمیان بوده. کسانی آن را هموار میشناختند و دیگران گِردش میگفتند. ولی هیچ یکی دلیل نمیداشتند و حال زمین دانسته نمیبود. تا در قرنهای پیشین کسانی برخاستند و با دلیل گردی آن را روشن گردانیدند و بدینسان حال زمین دانسته گردید. اینست معنی دانستن. ولی اینان همینکه سخنان پراکندهای را در پیرامون یک چیزی شنیده و به دل سپاردهاند (بیآنکه راست یا دروغ بودن آنها را بشناسند) خود را دانا میشمارند.
در همان زمینهی دین ، اینان از یکسو سخنانی را که دربارهی خدا و جهان و آسمان و زمین و دستور زندگانی در کتابهای فارسی و عربی بوده از راست و دروغ ، و سودمند و زیانمند ، یاد گرفتهاند ، و از یکسو هم گفتههای تندی را که پیروان مادیگری در اروپا نوشتهاند و در روزنامهها و مهنامهها ترجمه گردیده خوانده و بِدل سپارده و همچنین دانشهای آنها را بیش یا کم فراگرفتهاند. بدینسان دو رشته آگاهیهای ناسازگار هم را در دلهای خود جا دادهاند ، بیآنکه درمیان آنها داوری کنند و راست را از دروغ بشناسند.
نتیجه آن شده که درمیان آنها درمانده و گیج گردیده و راه زندگانی را گم کردهاند. بیخود و سرگشته گامهایی برمیدارند و راستی آنست که این فراگرفتههای نوین آن اندیشههای کهن را سست میگرداند و آن اندیشههای کهن این فراگرفتههای نوین را ـ هر یکی آن دیگری را از کار میاندازد.
ما در همین زمینه سخنان فراوان راندهایم و تاریخ مشروطهی ایران بهترین گواهی را در این باره دربر میدارد. زیرا در ایران چون جنبش مشروطه برخاست دیری نکشید که ناسازگاری آن با کیش و باورهای کیشی روشن گردید و درمیان آن دو کشاکشی سخت برخاست که تا سالها درمیان میبود و نتیجه آن شد که جنبش آزادیخواهی باورهای کیشی را سست گردانید و بسیاری از مردم از آنها بیزاری نمودند و آن دستگاهی که میبود بهم خورد. از اینسو این باورها نیز سنگ راه مشروطه گردید و از پیشرفت آن جلو گرفت و بدینسان هر دو از همدیگر آسیب دیدند.
از زمینهی خود دور نیفتیم : سخن اینست که یک رشته آگاهیهای درهم اینچنانی که هست و خود مایهی گرفتاری است دستهی بزرگی آنها را یک سرمایه میپندارند و از فراگرفتن آنها خود را بینیاز از این میدانند که پیروی از یک راهی نمایند و یا گوش براستیهایی دهند. بدتر از همه اینست که کسانی آنها را برخ ما میکشند و ما هرچه را که مینویسیم میگویند : «اینها که بود».
👇
ما میگوییم : اینها که ما مینویسیم نبوده. آنچه بوده ـ چه در زمینهی دین و چه دربارهی زندگانی و چه در دیگر زمینهها ـ جز از اینهاست که ما مینویسیم. مثلاً دربارهی روان سخنان بسیاری از افلاطون و ارسطو و دیگر فیلسوفان و همچنین از سوی صوفیان ، رانده شده ولی هیچ یکی گفتهی ما نیست. در جای دیگری آوردهایم که مجلسی در یکی از کتابهای خود (گویا السماء و العالم باشد) ، بیستونُه گونه سخن از فیلسوفان و دیگران ، دربارهی «روح» فهرست کرده و هیچ کدام از آنها گفتهی ما نیست. همچنین است در دیگر زمینهها که گفتههای ما جز از آنست که میبوده.
از این گذشته آنها که میبود آخشیجش هم میبود و شما داوری میانهی آنها نتوانسته درمیماندید. همان داستان روان را بگیریم : در کتابهای دینی سخن از جاویدانی آن میرفت ، و از اینسوی فلسفهی مادّی ، بودن یک روانی را که جز از تن باشد و پس از مرگ جاویدان بماند نمیپذیرفت ، و شما هر دو گفته را در مغز خود آکنده و راست از کج نمیشناختید ، و چنانکه گفتیم این را دانستن یا فهمیدن یا باور داشتن نتوان نامید.
آنچه بیش از همه مایهی افسوس و دریغ میباشد ناپاکدلی و بدخیمی شماست که بجای آنکه در این کوششهای پاکدلانه که ما میکنیم بیاوری و همراهی کوشید از در ستیزه و همچشمی میآیید ، و این ایرادهای بیهوده را بمیان میآورید و ما را ناچار میگردانید که بدینسان بپاسخگویی پردازیم و این سخنان را نویسیم. با آن گمراهیها و نادانیها چه بودی اگر پاکدل میبودید.
.
از این گذشته آنها که میبود آخشیجش هم میبود و شما داوری میانهی آنها نتوانسته درمیماندید. همان داستان روان را بگیریم : در کتابهای دینی سخن از جاویدانی آن میرفت ، و از اینسوی فلسفهی مادّی ، بودن یک روانی را که جز از تن باشد و پس از مرگ جاویدان بماند نمیپذیرفت ، و شما هر دو گفته را در مغز خود آکنده و راست از کج نمیشناختید ، و چنانکه گفتیم این را دانستن یا فهمیدن یا باور داشتن نتوان نامید.
آنچه بیش از همه مایهی افسوس و دریغ میباشد ناپاکدلی و بدخیمی شماست که بجای آنکه در این کوششهای پاکدلانه که ما میکنیم بیاوری و همراهی کوشید از در ستیزه و همچشمی میآیید ، و این ایرادهای بیهوده را بمیان میآورید و ما را ناچار میگردانید که بدینسان بپاسخگویی پردازیم و این سخنان را نویسیم. با آن گمراهیها و نادانیها چه بودی اگر پاکدل میبودید.
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش ششم : توشه برای آینده)
🔸 4ـ6) یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکهی دو از پنج)
اینها چیزهاییست که بارها آزموده شده و تاریخ پر از گواهیها برای این گفتار میباشد. یک تودهی آلوده و گرفتار نیز همین حال را دارد و همهی کوششهایی را که در راه پیشرفت آن کرده شود بینتیجه گزارَد و کوشندگان را از پا اندازد و یا پشیمان گردانَد. بر این سخن نیز گواهیهای بسیار در تاریخ هست و ما اینک به دو گواهی از تاریخ خود ایران بس میکنیم :
1) داستان نادرشاه را همه کس میداند. این مرد با کوششهای خود ایران را از چنگ سه دشمن بیگانه ـ روس و عثمانی و افغان ـ رهانید و بآشوبها و خودسریهایی که در گوشههای کشور برخاسته بود پایان داد. سپس نیز لشکر به هندوستان و خوارزم و بخارا برده هر سه را بگشاد. یک جمله گوییم : از همان ایران شکستیافته و از میانرفته یک دولت نیرومند کشورگشایی پدید آورد. از آنسوی برای آسایش آینده با عثمانی و دیگر همسایگان بگفتگوهایی پرداخت ، و کینهی سنی و شیعی را که از دویست سال پیش مایهی دشمنی ایران و همسایگانش شده بود ، از یک راه بخردانه به برداشتن کوشید. بدینسان که از یکسو در ایران بجلوگیری از بدرفتاریهای نابخردانهای که دربارهی سه خلیفه رواج یافته بود کوشیده سختگیری نمود ، و از یکسو با عثمانیان گفتگو کرد که کیش شیعی را از شمار چهار کیش دیگر شناخته با پیروان این کیش هم رفتار همدینی نمایند.
اینها کارهای بسیار سودمند و ارجداری میبود. خواستمان ستایش از نادر نیست و نمیخواهیم او را بیش از آنچه بوده بازنماییم. میخواهیم ارج کارها و کوششهای او را یادآوری کنیم. این مرد تا میتوانست و از دست او برمیآمد به پیشرفت کار ایران و نیرومندی کشور میکوشید و با همهی نام پادشاهی کمتر بآسایش و خوشی میپرداخت ، و کارهایش در تاریخ کمتر مانند داشته.
کنون شما ببینید که ایرانیان از آن جانفشانیها و کوششهای او ، و از نتیجههای بزرگی که در سایهی تلاش بیستساله بدست آمده بود چه سودی بردند ، و چه پاداشی باو دادند؟.. همین زمینه است که میخواهیم روشن گردد و گواه سخن ما باشد.
اگر نیک جستجو کنید و با خرد و فهم بداوری پردازید آلودگیهای توده همهی آن رنجها را هدر گردانید و نتیجهها را از میان برد ، و پیشامدهای سالهای آخر نادر و آن ستمگریهای نابجا و ناسزای او بیش از همه میوهی همان آلودگیها میبود.
نخست ، بدی خیمها : در آن روز خیمها بسیار پست گردیده و دستهی انبوهی از سرجنبانان ، بجای آنکه خشنودی نمایند و با نادر همدستی دریغ نگویند باو رشک میبردند و از بدگویی و زباندرازی بازنمیایستادند بلکه کارشکنی هم میکردند. درباریان سلطانحسین که در پیشامد چیرگی افغانان آن ناتوانی و درماندگی را از خود نشان داده بودند ، کنون با نادر همسری و همچشمی مینمودند و بنام و آوازهی او رشک برده در پشت سر دلهای خود را با بدگوییها و نکوهشها خنک میگردانیدند. چون نادر از یک خاندان گمنامی برخاسته بود ، این را که خود مایهی سرفرازی او بود عنوان عیبجویی میگرفتند و از اینکه پدرش شاه نبود بشاهیش خرده میگرفتند. کسی که مایهی رهاییشان شده بود با این بهانهها بآزار او میکوشیدند.
شیخ محمدعلی حزین که در آن زمان میزیسته و بگفتهی خودش در چنان هنگام آشوب و گرفتاری ، با ویلگردی و رفتن از این شهر بآن شهر و سرودن شعر و بافتن چیستان و مانند اینها که همه بیهوده و یاوه میبوده روز میگزارده و کمترین سودی بکشور و مردم از وی نمیرسیده چنین کسی با نادر همچشمی مینموده و ما چون کتابش را میخوانیم ناخشنودی او را از کارهای نادر آشکاره میبینیم. میدانیم کسانی به حزین هوادار خواهند درآمد ، میگوییم :
حزین نباشد دیگران. اینگونه کسان همیشه در ایران هستند که هنرشان جز مفتگویی و مفتخواری نیست و با آنکه جز زیان سودی بتوده و کشور نتوانند رسانید خود را دارای ارجی میشمارند و با کوشندگان همسری و همچشمی مینمایند و چون خود کاری نمیتوانند چنین میخواهند که هیچ کس دیگر هم بکاری برنخیزد. آیا همین مایهی گرفتاری یک توده نتواند بود؟!..
👇
🔸 4ـ6) یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکهی دو از پنج)
اینها چیزهاییست که بارها آزموده شده و تاریخ پر از گواهیها برای این گفتار میباشد. یک تودهی آلوده و گرفتار نیز همین حال را دارد و همهی کوششهایی را که در راه پیشرفت آن کرده شود بینتیجه گزارَد و کوشندگان را از پا اندازد و یا پشیمان گردانَد. بر این سخن نیز گواهیهای بسیار در تاریخ هست و ما اینک به دو گواهی از تاریخ خود ایران بس میکنیم :
1) داستان نادرشاه را همه کس میداند. این مرد با کوششهای خود ایران را از چنگ سه دشمن بیگانه ـ روس و عثمانی و افغان ـ رهانید و بآشوبها و خودسریهایی که در گوشههای کشور برخاسته بود پایان داد. سپس نیز لشکر به هندوستان و خوارزم و بخارا برده هر سه را بگشاد. یک جمله گوییم : از همان ایران شکستیافته و از میانرفته یک دولت نیرومند کشورگشایی پدید آورد. از آنسوی برای آسایش آینده با عثمانی و دیگر همسایگان بگفتگوهایی پرداخت ، و کینهی سنی و شیعی را که از دویست سال پیش مایهی دشمنی ایران و همسایگانش شده بود ، از یک راه بخردانه به برداشتن کوشید. بدینسان که از یکسو در ایران بجلوگیری از بدرفتاریهای نابخردانهای که دربارهی سه خلیفه رواج یافته بود کوشیده سختگیری نمود ، و از یکسو با عثمانیان گفتگو کرد که کیش شیعی را از شمار چهار کیش دیگر شناخته با پیروان این کیش هم رفتار همدینی نمایند.
اینها کارهای بسیار سودمند و ارجداری میبود. خواستمان ستایش از نادر نیست و نمیخواهیم او را بیش از آنچه بوده بازنماییم. میخواهیم ارج کارها و کوششهای او را یادآوری کنیم. این مرد تا میتوانست و از دست او برمیآمد به پیشرفت کار ایران و نیرومندی کشور میکوشید و با همهی نام پادشاهی کمتر بآسایش و خوشی میپرداخت ، و کارهایش در تاریخ کمتر مانند داشته.
کنون شما ببینید که ایرانیان از آن جانفشانیها و کوششهای او ، و از نتیجههای بزرگی که در سایهی تلاش بیستساله بدست آمده بود چه سودی بردند ، و چه پاداشی باو دادند؟.. همین زمینه است که میخواهیم روشن گردد و گواه سخن ما باشد.
اگر نیک جستجو کنید و با خرد و فهم بداوری پردازید آلودگیهای توده همهی آن رنجها را هدر گردانید و نتیجهها را از میان برد ، و پیشامدهای سالهای آخر نادر و آن ستمگریهای نابجا و ناسزای او بیش از همه میوهی همان آلودگیها میبود.
نخست ، بدی خیمها : در آن روز خیمها بسیار پست گردیده و دستهی انبوهی از سرجنبانان ، بجای آنکه خشنودی نمایند و با نادر همدستی دریغ نگویند باو رشک میبردند و از بدگویی و زباندرازی بازنمیایستادند بلکه کارشکنی هم میکردند. درباریان سلطانحسین که در پیشامد چیرگی افغانان آن ناتوانی و درماندگی را از خود نشان داده بودند ، کنون با نادر همسری و همچشمی مینمودند و بنام و آوازهی او رشک برده در پشت سر دلهای خود را با بدگوییها و نکوهشها خنک میگردانیدند. چون نادر از یک خاندان گمنامی برخاسته بود ، این را که خود مایهی سرفرازی او بود عنوان عیبجویی میگرفتند و از اینکه پدرش شاه نبود بشاهیش خرده میگرفتند. کسی که مایهی رهاییشان شده بود با این بهانهها بآزار او میکوشیدند.
شیخ محمدعلی حزین که در آن زمان میزیسته و بگفتهی خودش در چنان هنگام آشوب و گرفتاری ، با ویلگردی و رفتن از این شهر بآن شهر و سرودن شعر و بافتن چیستان و مانند اینها که همه بیهوده و یاوه میبوده روز میگزارده و کمترین سودی بکشور و مردم از وی نمیرسیده چنین کسی با نادر همچشمی مینموده و ما چون کتابش را میخوانیم ناخشنودی او را از کارهای نادر آشکاره میبینیم. میدانیم کسانی به حزین هوادار خواهند درآمد ، میگوییم :
حزین نباشد دیگران. اینگونه کسان همیشه در ایران هستند که هنرشان جز مفتگویی و مفتخواری نیست و با آنکه جز زیان سودی بتوده و کشور نتوانند رسانید خود را دارای ارجی میشمارند و با کوشندگان همسری و همچشمی مینمایند و چون خود کاری نمیتوانند چنین میخواهند که هیچ کس دیگر هم بکاری برنخیزد. آیا همین مایهی گرفتاری یک توده نتواند بود؟!..
👇
دوم ، پندارپرستیها و نادانیها : بر سر یک گفتگوی پوچی (در آغاز اسلام خلیفه که بایستی بود؟..) دویست سال بیشتر خونها ریخته شده و شهرها ویران گردیده ، و ملیونها زنان و دختران از خاندانهای خود جدا گردیده و در بازارهای صوفیا و بلغراد[بلگراد] بفروش رسیده بودند و در همان زمان که نادر برخاسته و با عثمانیان میجنگید چند صدهزار تن از آن زنان و دختران در بردگی میزیستند و یکی از درخواستهای آن شاه غیرتمند بازگردانیدن آنان میبود ـ از چنین گفتگوی شوم و پوچی دست برداشتن نتوانسته و بر سر همان با نادر دشمنی مینمودند. تیرهدرونی نگرید : از آنهمه گزندها چشم پوشیده و پیشرفت کشور و آسایش مردم و مانند اینها را خوار شمارده تنها این میخواستند که آزاد باشند و بنام علی و عمر کشاکش کنند و بدزبانیها نمایند.
سوم ، سستی خردها و دانسته نبودن معنی زندگانی : خاندان صفوی بیکاره گردیده و آن زمان که پادشاهان توانایی همچون شاهاسماعیل و شاهتهماسب و شاهعباس از آن برمیخاستند گذشته ، و این زمان جز مردان بیکارهای همچون شاهسلیمان و شاهسلطانحسین و تهماسب و مانند اینها برنمیخاستند ، و این نتیجهی بیکارگی و ناتوانی آن خاندان میبود که یک دسته افغانان تا پایتخت پیش آمده و آن داستانها رو داده بود. رفتار شاهسلطانحسین و پسرش تهماسب و پیرامونیان ایشان چندان زشت است که هر کس از شنیدن آن دلگیر گردد. چه زشتی بیشتر از این که هنگامی که اسپهان در فشار افتاده و راه چاره بروی آن بسته شده بود و تهماسب را که ولیعهد گردانیده بودند برای گرد آوردن سپاه به بیرون فرستادند ، جوان بیدرد سپاهی گرد آورد و در قزوین آسوده نشست و بخوشگذرانی پرداخت و بلکه گرفتاری مادر و خواهران خود را فراموش کرده بجشن عروسی پرداخت. بگفتهی یکی از تاریخنگاران آن روزی که اسپهان بدست افغانان افتاد و پیداست که چه اندوه و غمی درمیان میبود شب آن در قزوین جشن عروسی بود و آواز شادمانی از هر سو برمیخاست.
چنین خاندانی ، باز دستههای انبوهی دلبستگی بایشان مینمودند و بهواخواهی از ایشان با نادر دشمنی مینمودند و از کارشکنی بازنمیایستادند و نادانی را بجایی رسانیدند که بهنگامی که نادر از توپال عثمانپاشا شکست خورده و به ایران بازگشته بود که دوباره سپاه آراید و بجنگ شتابد ، در چنین هنگامی که میبایست مردم از هیچ گونه دستگیری باو بازنایستند و جان و داراک [=مال ، ثروت] دریغ نگویند یک محمدخان بلوچی که همراه افغانان به ایران آمده و خود یکی از دشمنان آشکار کشور ایران میبود ، سود جسته و بنام آنکه پادشاهی را برای تهماسب میخواهد بیرق نافرمانی افراشت و دستههایی از ایرانیان بسر او گرد آمدند و در کهگیلویه و شوشتر و دزفول و آن پیرامونها کوس دشمنی نادر را کوفتند ، و در نتیجهی این بود که نادر که پس از شکستن عثمانیان گرد بغداد را گرفته بود از آن دست برداشت و برای جنگ با اینان به ایران شتافت ، و پس از یک رشته خونریزیها بود که آشوب را فرونشاند.
.
سوم ، سستی خردها و دانسته نبودن معنی زندگانی : خاندان صفوی بیکاره گردیده و آن زمان که پادشاهان توانایی همچون شاهاسماعیل و شاهتهماسب و شاهعباس از آن برمیخاستند گذشته ، و این زمان جز مردان بیکارهای همچون شاهسلیمان و شاهسلطانحسین و تهماسب و مانند اینها برنمیخاستند ، و این نتیجهی بیکارگی و ناتوانی آن خاندان میبود که یک دسته افغانان تا پایتخت پیش آمده و آن داستانها رو داده بود. رفتار شاهسلطانحسین و پسرش تهماسب و پیرامونیان ایشان چندان زشت است که هر کس از شنیدن آن دلگیر گردد. چه زشتی بیشتر از این که هنگامی که اسپهان در فشار افتاده و راه چاره بروی آن بسته شده بود و تهماسب را که ولیعهد گردانیده بودند برای گرد آوردن سپاه به بیرون فرستادند ، جوان بیدرد سپاهی گرد آورد و در قزوین آسوده نشست و بخوشگذرانی پرداخت و بلکه گرفتاری مادر و خواهران خود را فراموش کرده بجشن عروسی پرداخت. بگفتهی یکی از تاریخنگاران آن روزی که اسپهان بدست افغانان افتاد و پیداست که چه اندوه و غمی درمیان میبود شب آن در قزوین جشن عروسی بود و آواز شادمانی از هر سو برمیخاست.
چنین خاندانی ، باز دستههای انبوهی دلبستگی بایشان مینمودند و بهواخواهی از ایشان با نادر دشمنی مینمودند و از کارشکنی بازنمیایستادند و نادانی را بجایی رسانیدند که بهنگامی که نادر از توپال عثمانپاشا شکست خورده و به ایران بازگشته بود که دوباره سپاه آراید و بجنگ شتابد ، در چنین هنگامی که میبایست مردم از هیچ گونه دستگیری باو بازنایستند و جان و داراک [=مال ، ثروت] دریغ نگویند یک محمدخان بلوچی که همراه افغانان به ایران آمده و خود یکی از دشمنان آشکار کشور ایران میبود ، سود جسته و بنام آنکه پادشاهی را برای تهماسب میخواهد بیرق نافرمانی افراشت و دستههایی از ایرانیان بسر او گرد آمدند و در کهگیلویه و شوشتر و دزفول و آن پیرامونها کوس دشمنی نادر را کوفتند ، و در نتیجهی این بود که نادر که پس از شکستن عثمانیان گرد بغداد را گرفته بود از آن دست برداشت و برای جنگ با اینان به ایران شتافت ، و پس از یک رشته خونریزیها بود که آشوب را فرونشاند.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دهم : در پیرامون نوشتههای پیمان
🔸 باید از گمراهان جدا گردید (تکهی یک از دو)
چنانکه بارها نوشتهایم یک نتیجه که از پیدایش پیمان و از کوششهای چند سالهی ما بدست آمده آنست که نیکان از بدان جدا گردند ، و این خود نتیجهی ارجداری میباشد.
زیرا بیگمان در این توده بَدانی هستند. این چیزیست که بگفتگو نیاز ندارد. اگر در این توده بدانی نیستند پس این خواری و زبونی چیست؟! این گرفتاریها از کجاست؟!..
از آنسوی شما هر که را ببینید خود را نیک میشمارد و هر آنچه خود دارد نیکی میپندارد. هر که را ببینید ناله از بدیهای توده میکند. این خود یک چیستانی گردیده که بدان کیستند و بدیها کدام میباشد.
میبایست یک «محکی» در دست باشد و آزمایش بمیان آید. آن «محک» پیمان میباشد و بهترین آزمایش با این مهنامه انجام میگیرد. زیرا :
1ـ پیمان آنچه مینویسد همه راستیهاست. در سراسر گفتههای آن یک چیز بناراست نتوانند یافت. در این چند سال ما پیاپی نوشتهایم هر که را ایرادی هست بنویسد تا پاسخ دهیم و شما میدانید که جز هیاهو و زباندرازی و بدگویی دیده نشده. یک کسی تاکنون ایرادی با دلیل نتوانسته.
2ـ پیمان جز رستگاری جهانیان و آبادی جهان را نمیخواهد. من که دارندهی این مهنامهام چیزی برای خود نخواستهام و نخواهم خواست. این نیکمردانی که در پیرامون این مهنامهاند و بپشتیبانی از آن میکوشند جز رنج و اندوه و گرفتاری ببدگوییهای این و آن سودی نمیبرند.
پس یک چنین مهنامه و یک چنین کوششهایی ، چگونه است که کسانی با آن دشمنی مینمایند؟!.. آیا جز بدنهادی یا تیرهدلی انگیزهای تواند داشت؟!..
ما این روشن گردانیدیم که آدمی از نهاد خود «راستیدوست» و «نیکیخواه» است. این در نهاد آدمی نهاده شده که چون به یک راستیهایی پی بُرد یا شنید بیاختیار آن را پذیرد و در دل جا دهد و بهواداری از آن برخیزد. همچنین در نهاد او نهاده شده که نیکی را دوست دارد و خواهان آن باشد. پس این کسانی که از شنیدن راستیها خشمناک میگردند و با این کوششهای نیکخواهانه که ما در راه رستگاری جهان بکار میبریم دشمنی مینمایند ، آیا جز از آنست که نهادشان تباه گردیده؟!..
هَنایش [=تأثیر] راستیها در روانها هنایش الکتریسیته است در چیزها. باینمعنی که یک هنایشِ ناگزیریست. اینکه در کسانی نمیهناید همین دلیل است که روانهاشان تباه گردیده.
این کسانی که گفتههای ما را نمیپذیرند و با کوششهای ما همراهی نمیتوانند بدو گونهاند : یک گونه آنان که از سرشت خود پست و بیمایه بودهاند. باین معنی که سرشت روانیشان ناتوانتر بوده ، و چون سالها از راستیها دور زیستهاند آن ناتوانی فزونتر شده و بیکبار زبون هوس و آز و رشک و کینه گردیدهاند. یک گونهی دیگر آنان که در نتیجهی پرداختن بفلسفه یا به اصول [شاخهای از درسهای ملایی] یا بشعر و ادبیات ، یا در سایهی گرفتاری به پندارهای بیپای کیشها و آلودگی بگمراهیهای آنها ، یا از گراییدن بفلسفهی مادی و مانند آن ، نیروهای روانیشان فرسوده گردیده و دلهاشان تیرگی گرفته.
سخن را روشنتر گردانم : هنگامی که یک راستی گفته میشود شنونده اگر تباهدرون نیست از این سخن یک تابشی در دل او پیدا میشود. مثلاً ما میگوییم : «یک مردمی که در یک کشورند باید دارای یک آرمان و یک راه باشند» ، و این را با دلیل و مثل روشن میگردانیم ، یک تابشی از این در دل شنونده پدید میآید و یک زمینهای در اندیشهی او باز میگردد. تو گویی از این سخن برقی در دل او تابیدن میگیرد و یک زمینهی روشنی باز میکند و یک تکانی درو پدید میآورد.
اگر بخواهیم سخن بهتر از این باشد باید بگوییم : «راستیها» یا «حقایق» در خردها ریشه دارد. باین معنی که هر خِردی «به اِجمال» با راستیها آشناست. «به اِجمال» آشناست و خود خواهان نیک شناختن و نیک دانستن آن میباشد. اینست همینکه یک راستی را میشنود تو گویی گمکردهی خود را یافته است ، و آن را درزمان میگیرد و بآن دلبستگی پیدا میکند و یک تکانی در همهی سَهِشها [=احساسات] و دریافتهای او پدید میآید.
اینست راز آنکه کسانی از خوانندگان پیمان میگویند : «من چون سخنانی را در پیمان میخوانم چنین میپندارم که اینها را از پیش خوانده بودم و میدانستم. باآنکه سخنان ناشنیدهایست تو گویی من از سالها با آن آشنا بودهام». چون چیزهایی را میخوانند که ریشه در خردها دارد این دریافت در ایشان پدید میآید.
.
🔸 باید از گمراهان جدا گردید (تکهی یک از دو)
چنانکه بارها نوشتهایم یک نتیجه که از پیدایش پیمان و از کوششهای چند سالهی ما بدست آمده آنست که نیکان از بدان جدا گردند ، و این خود نتیجهی ارجداری میباشد.
زیرا بیگمان در این توده بَدانی هستند. این چیزیست که بگفتگو نیاز ندارد. اگر در این توده بدانی نیستند پس این خواری و زبونی چیست؟! این گرفتاریها از کجاست؟!..
از آنسوی شما هر که را ببینید خود را نیک میشمارد و هر آنچه خود دارد نیکی میپندارد. هر که را ببینید ناله از بدیهای توده میکند. این خود یک چیستانی گردیده که بدان کیستند و بدیها کدام میباشد.
میبایست یک «محکی» در دست باشد و آزمایش بمیان آید. آن «محک» پیمان میباشد و بهترین آزمایش با این مهنامه انجام میگیرد. زیرا :
1ـ پیمان آنچه مینویسد همه راستیهاست. در سراسر گفتههای آن یک چیز بناراست نتوانند یافت. در این چند سال ما پیاپی نوشتهایم هر که را ایرادی هست بنویسد تا پاسخ دهیم و شما میدانید که جز هیاهو و زباندرازی و بدگویی دیده نشده. یک کسی تاکنون ایرادی با دلیل نتوانسته.
2ـ پیمان جز رستگاری جهانیان و آبادی جهان را نمیخواهد. من که دارندهی این مهنامهام چیزی برای خود نخواستهام و نخواهم خواست. این نیکمردانی که در پیرامون این مهنامهاند و بپشتیبانی از آن میکوشند جز رنج و اندوه و گرفتاری ببدگوییهای این و آن سودی نمیبرند.
پس یک چنین مهنامه و یک چنین کوششهایی ، چگونه است که کسانی با آن دشمنی مینمایند؟!.. آیا جز بدنهادی یا تیرهدلی انگیزهای تواند داشت؟!..
ما این روشن گردانیدیم که آدمی از نهاد خود «راستیدوست» و «نیکیخواه» است. این در نهاد آدمی نهاده شده که چون به یک راستیهایی پی بُرد یا شنید بیاختیار آن را پذیرد و در دل جا دهد و بهواداری از آن برخیزد. همچنین در نهاد او نهاده شده که نیکی را دوست دارد و خواهان آن باشد. پس این کسانی که از شنیدن راستیها خشمناک میگردند و با این کوششهای نیکخواهانه که ما در راه رستگاری جهان بکار میبریم دشمنی مینمایند ، آیا جز از آنست که نهادشان تباه گردیده؟!..
هَنایش [=تأثیر] راستیها در روانها هنایش الکتریسیته است در چیزها. باینمعنی که یک هنایشِ ناگزیریست. اینکه در کسانی نمیهناید همین دلیل است که روانهاشان تباه گردیده.
این کسانی که گفتههای ما را نمیپذیرند و با کوششهای ما همراهی نمیتوانند بدو گونهاند : یک گونه آنان که از سرشت خود پست و بیمایه بودهاند. باین معنی که سرشت روانیشان ناتوانتر بوده ، و چون سالها از راستیها دور زیستهاند آن ناتوانی فزونتر شده و بیکبار زبون هوس و آز و رشک و کینه گردیدهاند. یک گونهی دیگر آنان که در نتیجهی پرداختن بفلسفه یا به اصول [شاخهای از درسهای ملایی] یا بشعر و ادبیات ، یا در سایهی گرفتاری به پندارهای بیپای کیشها و آلودگی بگمراهیهای آنها ، یا از گراییدن بفلسفهی مادی و مانند آن ، نیروهای روانیشان فرسوده گردیده و دلهاشان تیرگی گرفته.
سخن را روشنتر گردانم : هنگامی که یک راستی گفته میشود شنونده اگر تباهدرون نیست از این سخن یک تابشی در دل او پیدا میشود. مثلاً ما میگوییم : «یک مردمی که در یک کشورند باید دارای یک آرمان و یک راه باشند» ، و این را با دلیل و مثل روشن میگردانیم ، یک تابشی از این در دل شنونده پدید میآید و یک زمینهای در اندیشهی او باز میگردد. تو گویی از این سخن برقی در دل او تابیدن میگیرد و یک زمینهی روشنی باز میکند و یک تکانی درو پدید میآورد.
اگر بخواهیم سخن بهتر از این باشد باید بگوییم : «راستیها» یا «حقایق» در خردها ریشه دارد. باین معنی که هر خِردی «به اِجمال» با راستیها آشناست. «به اِجمال» آشناست و خود خواهان نیک شناختن و نیک دانستن آن میباشد. اینست همینکه یک راستی را میشنود تو گویی گمکردهی خود را یافته است ، و آن را درزمان میگیرد و بآن دلبستگی پیدا میکند و یک تکانی در همهی سَهِشها [=احساسات] و دریافتهای او پدید میآید.
اینست راز آنکه کسانی از خوانندگان پیمان میگویند : «من چون سخنانی را در پیمان میخوانم چنین میپندارم که اینها را از پیش خوانده بودم و میدانستم. باآنکه سخنان ناشنیدهایست تو گویی من از سالها با آن آشنا بودهام». چون چیزهایی را میخوانند که ریشه در خردها دارد این دریافت در ایشان پدید میآید.
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش ششم : توشه برای آینده)
🔸 4ـ6) یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکهی سه از پنج)
در سالهای آخر زندگانی نادر ، که داستان افغان و آن خونریزیها و آن زبونی و بیدردی که از دربار صفوی دیده شده بود کهن گردیده ، و همچنین جانفشانیهای نادر و آن فیروزیهای شگفت که در جنگ با افغانان و عثمانیان رو داده بود ، تازگی خود از دست داده و کمکم از یادها میرفت ، کسان بسیاری بدشمنی با نادر برخاسته و چنین میگفتند : «حالا که مملکت تصفیه شد پس چرا آن را بدست صاحبانش نمیسپارد؟!..» ببینید نادانی و بیخردی را ! اینان پادشاهی را چه میپنداشتند؟!..
تو گویی باغی بوده ازآنِ کسی و یکی آن را با زور گرفته بوده و آزادهمردی آن را پس گردانیده و باوست که گفته میشود : «باغ که از دست زورمند درآورده شد پس چرا بدارندهاش نمیسپاری؟!..» یا تو گویی کودکی بوده گرگی آن را از آغوش مادرش ربوده و مرد دلیری آن را پس گرفته و باوست که گفته میشود : «کودک را که از دهان گرگ درآوردی پس چرا بمادرش نمیدهی؟!..»
از نادانی این نمیدانستند که کشور برای زیست مردم و آسایش آنانست و پادشاهی برای نگهداری کشور و ایمنی دادن بمردم میباشد ، و پادشاه کسی تواند بود که بچنین کاری برخیزد ، و خاندان کهن صفوی چنین شایندگی[=لیاقت] نمیدارند و این بسیار نادانیست که کسانی آسایش کشور و مردم را فراموش ساخته دربند این و آن باشند. بسیار پستی است که تودهی بزرگی را فدای فرمانروایی و هوسبازی این و آن گردانند.
از نادر چشم میداشتند که پس از آنکه بیست سال رنج برده و کشور را زنده گردانیده بود ، آن را بدست شاهزادگان کارندان صفوی بسپارد و خود را بکناری کشد. یکی نمیپرسید : چرا؟!. چرا میباید او این کار را کند؟!. آنگاه چه سودی از این کار بشما خواهد رسید؟!.
یک چنین مالیخولیای پستی در سرها پیدا شده و بهمین دستاویز در برابر نادر ایستاده و از دشمنی و کارشکنی خودداری نمینمودند ، و در هنگامی که نادر با عثمانیان بریده و به بسیج یک لشکرکشی بزرگی برمیخاست اینان بیکار نایستاده و در هر کجا همینکه یک بچهصفوی را پیدا میکردند تو گویی یک رهانندهای پیدا کردهاند بسر او گرد میآمدند و بشور و خروش میپرداختند ، و همان را دستاویز گرفته بیرق نافرمانی بلند میساختند ، و چهبسا درویشان ویلگردی خود را ساممیرزا یا صفیمیرزا نامیده و از خاندان صفوی شمرده و در یک شهر میان مردم نمودار میشدند ، و از این شور و دیوانگی که میان ایرانیان پیدا شده بود به نان و نوایی میرسیدند. کار بجایی رسید که عثمانیان از این نادانی مردم بسود جستن برخاستند و یک «شاهزادهی صفوی» بدست آورده یا ساخته در برابر نادر بلند گردانیدند.
.
🔸 4ـ6) یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکهی سه از پنج)
در سالهای آخر زندگانی نادر ، که داستان افغان و آن خونریزیها و آن زبونی و بیدردی که از دربار صفوی دیده شده بود کهن گردیده ، و همچنین جانفشانیهای نادر و آن فیروزیهای شگفت که در جنگ با افغانان و عثمانیان رو داده بود ، تازگی خود از دست داده و کمکم از یادها میرفت ، کسان بسیاری بدشمنی با نادر برخاسته و چنین میگفتند : «حالا که مملکت تصفیه شد پس چرا آن را بدست صاحبانش نمیسپارد؟!..» ببینید نادانی و بیخردی را ! اینان پادشاهی را چه میپنداشتند؟!..
تو گویی باغی بوده ازآنِ کسی و یکی آن را با زور گرفته بوده و آزادهمردی آن را پس گردانیده و باوست که گفته میشود : «باغ که از دست زورمند درآورده شد پس چرا بدارندهاش نمیسپاری؟!..» یا تو گویی کودکی بوده گرگی آن را از آغوش مادرش ربوده و مرد دلیری آن را پس گرفته و باوست که گفته میشود : «کودک را که از دهان گرگ درآوردی پس چرا بمادرش نمیدهی؟!..»
از نادانی این نمیدانستند که کشور برای زیست مردم و آسایش آنانست و پادشاهی برای نگهداری کشور و ایمنی دادن بمردم میباشد ، و پادشاه کسی تواند بود که بچنین کاری برخیزد ، و خاندان کهن صفوی چنین شایندگی[=لیاقت] نمیدارند و این بسیار نادانیست که کسانی آسایش کشور و مردم را فراموش ساخته دربند این و آن باشند. بسیار پستی است که تودهی بزرگی را فدای فرمانروایی و هوسبازی این و آن گردانند.
از نادر چشم میداشتند که پس از آنکه بیست سال رنج برده و کشور را زنده گردانیده بود ، آن را بدست شاهزادگان کارندان صفوی بسپارد و خود را بکناری کشد. یکی نمیپرسید : چرا؟!. چرا میباید او این کار را کند؟!. آنگاه چه سودی از این کار بشما خواهد رسید؟!.
یک چنین مالیخولیای پستی در سرها پیدا شده و بهمین دستاویز در برابر نادر ایستاده و از دشمنی و کارشکنی خودداری نمینمودند ، و در هنگامی که نادر با عثمانیان بریده و به بسیج یک لشکرکشی بزرگی برمیخاست اینان بیکار نایستاده و در هر کجا همینکه یک بچهصفوی را پیدا میکردند تو گویی یک رهانندهای پیدا کردهاند بسر او گرد میآمدند و بشور و خروش میپرداختند ، و همان را دستاویز گرفته بیرق نافرمانی بلند میساختند ، و چهبسا درویشان ویلگردی خود را ساممیرزا یا صفیمیرزا نامیده و از خاندان صفوی شمرده و در یک شهر میان مردم نمودار میشدند ، و از این شور و دیوانگی که میان ایرانیان پیدا شده بود به نان و نوایی میرسیدند. کار بجایی رسید که عثمانیان از این نادانی مردم بسود جستن برخاستند و یک «شاهزادهی صفوی» بدست آورده یا ساخته در برابر نادر بلند گردانیدند.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دهم : در پیرامون نوشتههای پیمان
🔸 باید از گمراهان جدا گردید (تکهی دو از دو)
این دربارهی کسانیست که روانهاشان درست است. اما دیگران این سخن دربارهی آنان نه راستست. آنان چون خردهاشان ناتوان گردیده راستیها را در دلهای آنان تابشی نتواند بود و یک تکانی پدیدار نتواند گردید. ما میگوییم : «باید در یک توده یک آرمان و یک راه باشد» و معنای آن را نیک روشن میگردانیم ، و فلان مرد گوش دارد و این را میشنود و به دل میسپارد ، ولی در دل او یک خرد درستی که پیش آید و این راستی را پذیرد و یک زمینهی روشنی در دل برای آن باز کند نیست ، و چون چنین خردی نیست ، بجای آن خوی پلید خودخواهی هست ، و آن خوی از برخوردن بچنین راستی یک نتیجهی دیگری بیرون میدهد که رشک و دشمنی باشد.
این چیزیست که بارها آزمودهایم. مثلاً فلان گفتار را دربارهی کشور یا زندگانی نوشته و یک رشته راستیهایی را روشن میگردانیم. میبینیم فلان جوان از راه دور نامه مینویسد و دلبستگی مینماید ، و بیآنکه آشنایی درمیان باشد یا بیک سودی امید رود ، تنها بنام راستیپرستی ، بهواداری برمیخیزد. از اینسوی فلان مرد نجفرفته که با من آشناست یکهکاره میآید و با یک خشم و کینه چنین میگوید : «چرا اینها را مینویسید؟!.. این مردم نمیشوند».
بدینسان از یک کار دو نتیجهی آخشیج هم پدید میآید. این از کجاست؟!.. آیا نه آنست که آن یکی چون ساده است و خرد و روانش درست میباشد از شنیدن راستی و از برخوردن به یک رشته کوششهای پاکدلانه تابشی در دلش پیدا گردیده و او را بهمراهی و یاوری واداشته ، و این یکی چون خرد و روانش بیمار و از کار افتاده است ، ناگزیر میدانداری دل برای خوی پست «خودخواهی» بازمانده و این بانگیزش آن خوی پلید است که بدانسان بسر من میآید و بآن پرخاش و زباندرازی میپردازد؟!..
ببینید از همان سخنش پیداست : «این مردم نمیشوند». بارها پاسخ داده گفتهایم : «چرا نمیشوند؟!. مگر این مردم جز از مردمان دیگرند؟!. وانگاه که آزمود و دید نمیشوند؟!. از این گذشته : ترا با مردم چه کار است؟!.. از خودت گفتگو کن. خودت میشوی یا نه؟!.. خودت راستیها را میپذیری یا نه؟!.. پس از همهی اینها : گرفتم که سخن تو راست است و این مردم نیک نخواهند شد و من به یک کوشش بیهودهای برخاستهام. این یک ستمیست بخود کردهام. دیگر آن خشم و کینه برای چیست؟!.. برخاستن و یکهکاره بر سر من آمدن چه انگیزهای میدارد؟!..»
یک گروهی بهمین عنوان دشمنی سختی با من مینمودند : برخاسته بخانهام میآمدند ، در خیابان جلوم را میگرفتند ، از آشنایانم پیام میفرستادند. فراموش نمیکنم شبی درخانهی آشنایی بودم. دو تن بآنجا درآمدند. هر دو از آشنایان و هر دو از تبریزیان میبودند. دانسته شد که آمدهاند تنها برای آنکه با من بپرخاش و دشمنی پردازند. یکی با چهرهی برافروخته سخن آغاز کرد : «ایرانیها از اول چیزی نبودهاند و هیچوقت هم چیزی نخواهند بود ...» از اینگونه پرخاشها بسیار کرد و سپس گفت : پس آن کتابی که من نوشتهام چه بشود؟!. همینطور از میان برود؟!..» در چند سال پیش یک کتاب کوچکی نوشته بوده و از من میپرسید : «پس آن چه بشود؟!..» و چون بدینسان رشتهی یاوهگویی را رها نمیکرد گفتم : «کوششیست که بآن برخاستهایم. شما اگر دستتان برمیآید بیایید پیش افتید ، و اگر برنمیآید خاموشی گزینید و ما را بحال خود گزارید ...» با یک بیشرمی چنین گفت : «مگر من دیوانه شدهام پیش افتم؟!..». (1)
پس از این نوبت آن دیگری رسید که یک رشته پرخاش و یاوهگویی هم او کرد ، و اگر جلوگیری میزبان نبودی آن شب را جز باین زباندرازیها نپرداختندی.
آنان چرا این را میکردند؟!.. چه بدی از من دیده بودند؟!. سخنانی که دیگران تشنهوار پذیرفته و بجانفشانیهایی در راه آن آماده گردیده بودند چرا باینان بدانسان ناخوش افتاده بود؟!..
اگر بپرسید خودشان پاسخی نخواهند داشت. زیرا خودشان نمیدانند. ولی ما نیک میدانیم و چنانکه گفتیم اینان روانهاشان تیره گردیده و اینست «رستگاری جهانیان» و «خرسندی و آسایش مردم» و «پیشرفت کشور» و عنوانهای دیگری از اینگونه را تابشی در دلهای آنها نمیتواند بود.
میباید گفت : «آن معنایی که ما از این جملهها میفهمیم و یک زمینهای در دلهامان از این جملهها باز میشود آنان نمیفهمند و چنین زمینهای برای آنان باز نمیگردد». میداندار دلهای آنان جز خودخواهی نیست ، و این خودخواهیست که از برخورد با پیمان و کوششهای آن رُویهی رشک بخود میگیرد و بدانسان بآمدن و پرخاش کردن وامیدارد.
پابرگی :
1ـ چون این داستان را نویسنده در جای دیگری نیز نوشته از آنجا میدانیم که این کسی نیست جز اسدالله مَمَقانی و آن کتابی که یاد میکند «دین و شئون» بوده است. ممقانی در کابینهی نخستوزیری ساعد در 1323 وزیر دادگستری گردید. ـ ویراینده
.
🔸 باید از گمراهان جدا گردید (تکهی دو از دو)
این دربارهی کسانیست که روانهاشان درست است. اما دیگران این سخن دربارهی آنان نه راستست. آنان چون خردهاشان ناتوان گردیده راستیها را در دلهای آنان تابشی نتواند بود و یک تکانی پدیدار نتواند گردید. ما میگوییم : «باید در یک توده یک آرمان و یک راه باشد» و معنای آن را نیک روشن میگردانیم ، و فلان مرد گوش دارد و این را میشنود و به دل میسپارد ، ولی در دل او یک خرد درستی که پیش آید و این راستی را پذیرد و یک زمینهی روشنی در دل برای آن باز کند نیست ، و چون چنین خردی نیست ، بجای آن خوی پلید خودخواهی هست ، و آن خوی از برخوردن بچنین راستی یک نتیجهی دیگری بیرون میدهد که رشک و دشمنی باشد.
این چیزیست که بارها آزمودهایم. مثلاً فلان گفتار را دربارهی کشور یا زندگانی نوشته و یک رشته راستیهایی را روشن میگردانیم. میبینیم فلان جوان از راه دور نامه مینویسد و دلبستگی مینماید ، و بیآنکه آشنایی درمیان باشد یا بیک سودی امید رود ، تنها بنام راستیپرستی ، بهواداری برمیخیزد. از اینسوی فلان مرد نجفرفته که با من آشناست یکهکاره میآید و با یک خشم و کینه چنین میگوید : «چرا اینها را مینویسید؟!.. این مردم نمیشوند».
بدینسان از یک کار دو نتیجهی آخشیج هم پدید میآید. این از کجاست؟!.. آیا نه آنست که آن یکی چون ساده است و خرد و روانش درست میباشد از شنیدن راستی و از برخوردن به یک رشته کوششهای پاکدلانه تابشی در دلش پیدا گردیده و او را بهمراهی و یاوری واداشته ، و این یکی چون خرد و روانش بیمار و از کار افتاده است ، ناگزیر میدانداری دل برای خوی پست «خودخواهی» بازمانده و این بانگیزش آن خوی پلید است که بدانسان بسر من میآید و بآن پرخاش و زباندرازی میپردازد؟!..
ببینید از همان سخنش پیداست : «این مردم نمیشوند». بارها پاسخ داده گفتهایم : «چرا نمیشوند؟!. مگر این مردم جز از مردمان دیگرند؟!. وانگاه که آزمود و دید نمیشوند؟!. از این گذشته : ترا با مردم چه کار است؟!.. از خودت گفتگو کن. خودت میشوی یا نه؟!.. خودت راستیها را میپذیری یا نه؟!.. پس از همهی اینها : گرفتم که سخن تو راست است و این مردم نیک نخواهند شد و من به یک کوشش بیهودهای برخاستهام. این یک ستمیست بخود کردهام. دیگر آن خشم و کینه برای چیست؟!.. برخاستن و یکهکاره بر سر من آمدن چه انگیزهای میدارد؟!..»
یک گروهی بهمین عنوان دشمنی سختی با من مینمودند : برخاسته بخانهام میآمدند ، در خیابان جلوم را میگرفتند ، از آشنایانم پیام میفرستادند. فراموش نمیکنم شبی درخانهی آشنایی بودم. دو تن بآنجا درآمدند. هر دو از آشنایان و هر دو از تبریزیان میبودند. دانسته شد که آمدهاند تنها برای آنکه با من بپرخاش و دشمنی پردازند. یکی با چهرهی برافروخته سخن آغاز کرد : «ایرانیها از اول چیزی نبودهاند و هیچوقت هم چیزی نخواهند بود ...» از اینگونه پرخاشها بسیار کرد و سپس گفت : پس آن کتابی که من نوشتهام چه بشود؟!. همینطور از میان برود؟!..» در چند سال پیش یک کتاب کوچکی نوشته بوده و از من میپرسید : «پس آن چه بشود؟!..» و چون بدینسان رشتهی یاوهگویی را رها نمیکرد گفتم : «کوششیست که بآن برخاستهایم. شما اگر دستتان برمیآید بیایید پیش افتید ، و اگر برنمیآید خاموشی گزینید و ما را بحال خود گزارید ...» با یک بیشرمی چنین گفت : «مگر من دیوانه شدهام پیش افتم؟!..». (1)
پس از این نوبت آن دیگری رسید که یک رشته پرخاش و یاوهگویی هم او کرد ، و اگر جلوگیری میزبان نبودی آن شب را جز باین زباندرازیها نپرداختندی.
آنان چرا این را میکردند؟!.. چه بدی از من دیده بودند؟!. سخنانی که دیگران تشنهوار پذیرفته و بجانفشانیهایی در راه آن آماده گردیده بودند چرا باینان بدانسان ناخوش افتاده بود؟!..
اگر بپرسید خودشان پاسخی نخواهند داشت. زیرا خودشان نمیدانند. ولی ما نیک میدانیم و چنانکه گفتیم اینان روانهاشان تیره گردیده و اینست «رستگاری جهانیان» و «خرسندی و آسایش مردم» و «پیشرفت کشور» و عنوانهای دیگری از اینگونه را تابشی در دلهای آنها نمیتواند بود.
میباید گفت : «آن معنایی که ما از این جملهها میفهمیم و یک زمینهای در دلهامان از این جملهها باز میشود آنان نمیفهمند و چنین زمینهای برای آنان باز نمیگردد». میداندار دلهای آنان جز خودخواهی نیست ، و این خودخواهیست که از برخورد با پیمان و کوششهای آن رُویهی رشک بخود میگیرد و بدانسان بآمدن و پرخاش کردن وامیدارد.
پابرگی :
1ـ چون این داستان را نویسنده در جای دیگری نیز نوشته از آنجا میدانیم که این کسی نیست جز اسدالله مَمَقانی و آن کتابی که یاد میکند «دین و شئون» بوده است. ممقانی در کابینهی نخستوزیری ساعد در 1323 وزیر دادگستری گردید. ـ ویراینده
.