🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش ششم : توشه برای آینده)
🔸 4ـ6) یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکه‌ی یک از پنج)
باید دانست گرفتاری توده‌های شرقی و پس ماندن آنها که همیشه زمینه‌ی گفتگوهای ماست ، از دیرباز ، دانسته بوده و در این قرنِ بازپسین [=آخری] راههایی برای رهایی از آن اندیشیده شده و کوششهایی بکار رفته. لیکن از هیچ یکی از آنها نتیجه بدست نیامده.
مثلاً سید جمال‌الدین اسدآبادی و شاگردان او که تنها نگاهشان بجهان اسلام بوده ، انگیزه‌ی گرفتاری را پراکندگی و چندتیرگی مسلمانان دانسته ، و چاره را یگانگی آنان (اتحاد اسلام) می‌پنداشتند و در این راه کوششهای فراوان بکار می‌بردند.
پس از سید جمال‌الدین (یا در همان زمان او) یک اندیشه‌ی دیگری پیدا شد ، و آن اینکه کسانی از ایرانیان و دیگران چون باروپا رفته پیشرفت کشورهای قانونی آنجا را می‌دیدند ، آن پیشرفت را همه از بودن قانون دانسته ، و پس ماندن ایران و دیگر کشورهای آسیا را از نبودن آن می‌شمردند ، و اینبود کسانی از آنان ، از حاجی میرزا حسین‌خان سپهسالار و میرزا مَلکَم‌خان و میرزا علی‌خان امین‌الدوله و دیگران می‌کوشیدند که در ایران نیز قانون باشد ، و سرانجام شادروانان بهبهانی و طباطبایی آن اندیشه را با کوشش بیشتری دنبال کردند و پافشاری نموده جنبش مشروطه را پدید آوردند.
باز در همان زمان کسان بسیاری چاره را «سواد» دانسته همیشه چنین می‌گفتند : «باید مدرسه باز کرد و مردم را باسواد گردانید. مردم اگر باسواد باشند حدود و حقوق خود را می‌شناسند و همه‌ی این گرفتاریها رفع می‌شود».
ما می‌گوییم : این کارها هر کدام بنوبت خود سودمند بوده و هر یکی برای زندگانی یک توده دربایست می‌باشد. یگانگی همه‌ی مسلمانان اگر بودی یک نتیجه‌ی بزرگی را دربر داشتی. قانون برای هر توده‌ای از دربایستهاست و زندگانی بی‌آن جز چیرگی و ستمگری نتواند بود. سواد یا خواندن و نوشتن برای هر کسی بایاست و سود آن را همگی می‌دانیم. آن کوششهایی که در این راهها رفته می‌باید ارجش را دانست و نامهای کوشندگان را به نیکی یاد کرد.
چیزی که هست اینها هیچ یکی چاره‌ی درست گرفتاریها نبوده و خود نبایستی بود. «یک توده باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند» یک توده تا خود آنان ـ یا بهتر گویم : یکان یکان ایشان ـ نیک نباشند از چیزهای دیگری نتیجه پدیدار نخواهد بود.
یک توده‌ی آلوده ، با اندیشه‌های پراکنده و گمراه ، و خردهای ناتوان ، و خیمهای ناستوده ، از یگانگی[=اتحاد] بهره‌یاب نتوانند گردید ، و اگر کسانی کوشیدند و چنان چیزی را درمیانشان پدید آوردند چون بنیاد استواری ندارد با یک نیرنگی که بدخواهان یا بیگانگان بکار برند و یا در سایه‌ی یک پیشامد بی‌ارجی از میان تواند رفت. چنین مردمی قانون را بازیچه‌ی سودجوییها و کینه‌ورزیهای خود و یک چیز بی‌ارجی گردانند. از سواد بجای سود زیان بردارند و از خواندن و نوشتن بیش از این نتیجه نگیرند که دریافتها و نیروهای خدادادی را از دست دهند و به آموزاکهای [=تعلیمات] ارجداری هم راه نیابند.
سرگذشت سی و چهل ساله‌ی ایران خود گواه این گفته‌ها می‌باشد. با اینحال ما دلیلهایی نیز یاد می‌کنیم :
چنین گیرید که شما می‌خواهید یک دسته سپاه را کارآمد و نیک گردانید و با دست آنان به یک نتیجه‌ی بزرگی رسید. برای این باید یکایک سپاهیان را آراسته و نیک گردانید. بدینسان که به یکایک آنها شیوه‌ی جنگ آموزید ، آیین سپاهیگری یاد دهید ، ترس از دلهای آنان دور گردانید ، معنی فرمانبرداری یک سپاهی و سود آن ، و زشتی خودسری و زیان آن را نیک فهمانید. از چنین سپاهیانست که می‌توان یک سپاه نیکی پدید آورد و با دستیاری آنان به یک نتیجه‌ی بزرگی رسید.
آری برای فیروزی یک سپاه ، افزارهای جنگی نیک ، و فرمانده کاردان دلسوز ، نقشه‌ی جنگی درست هم دربایست می‌باشد. سپس هم پیش آمد فرصت ، و نیکی زمین ، و سازگاری هوا ، و دیگر اینگونه چیزها بی‌اثر نتواند بود.
لیکن همه‌ی اینها ، پس از نیکی و آراستگی خود سپاهیانست. یک دسته سپاهیان ناورزیده و خام و خودسر و ترسنده ، همه‌ی این چیزها را بی‌نتیجه گردانند : همان افزارهای نیک و کارآمد را در میدان جنگ گزارده بهره‌ی دشمن سازند ، و یا بجای بکار بردن در کارزار و چیرگی بدشمن در کشاکشهای میان خود بکار برند. همان فرمانده دلسوز و کاردان را تنها گزارده از میدان گریزند و یا با دُژرفتاریهای خود او را از جان سیر گردانند. همان نقشه‌ی جنگی را با نافرمانیهای خود تباه سازند و یا از نادانی بسود دشمن بکارش بندند. از فرصت و سازش هوا و زمین بهره‌مندی نتوانسته همه را بیهوده گردانند.
.
🔸 4ـ6) یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکه‌ی یک از پنج)
باید دانست گرفتاری توده‌های شرقی و پس ماندن آنها که همیشه زمینه‌ی گفتگوهای ماست ، از دیرباز ، دانسته بوده و در این قرنِ بازپسین [=آخری] راههایی برای رهایی از آن اندیشیده شده و کوششهایی بکار رفته. لیکن از هیچ یکی از آنها نتیجه بدست نیامده.
مثلاً سید جمال‌الدین اسدآبادی و شاگردان او که تنها نگاهشان بجهان اسلام بوده ، انگیزه‌ی گرفتاری را پراکندگی و چندتیرگی مسلمانان دانسته ، و چاره را یگانگی آنان (اتحاد اسلام) می‌پنداشتند و در این راه کوششهای فراوان بکار می‌بردند.
پس از سید جمال‌الدین (یا در همان زمان او) یک اندیشه‌ی دیگری پیدا شد ، و آن اینکه کسانی از ایرانیان و دیگران چون باروپا رفته پیشرفت کشورهای قانونی آنجا را می‌دیدند ، آن پیشرفت را همه از بودن قانون دانسته ، و پس ماندن ایران و دیگر کشورهای آسیا را از نبودن آن می‌شمردند ، و اینبود کسانی از آنان ، از حاجی میرزا حسین‌خان سپهسالار و میرزا مَلکَم‌خان و میرزا علی‌خان امین‌الدوله و دیگران می‌کوشیدند که در ایران نیز قانون باشد ، و سرانجام شادروانان بهبهانی و طباطبایی آن اندیشه را با کوشش بیشتری دنبال کردند و پافشاری نموده جنبش مشروطه را پدید آوردند.
باز در همان زمان کسان بسیاری چاره را «سواد» دانسته همیشه چنین می‌گفتند : «باید مدرسه باز کرد و مردم را باسواد گردانید. مردم اگر باسواد باشند حدود و حقوق خود را می‌شناسند و همه‌ی این گرفتاریها رفع می‌شود».
ما می‌گوییم : این کارها هر کدام بنوبت خود سودمند بوده و هر یکی برای زندگانی یک توده دربایست می‌باشد. یگانگی همه‌ی مسلمانان اگر بودی یک نتیجه‌ی بزرگی را دربر داشتی. قانون برای هر توده‌ای از دربایستهاست و زندگانی بی‌آن جز چیرگی و ستمگری نتواند بود. سواد یا خواندن و نوشتن برای هر کسی بایاست و سود آن را همگی می‌دانیم. آن کوششهایی که در این راهها رفته می‌باید ارجش را دانست و نامهای کوشندگان را به نیکی یاد کرد.
چیزی که هست اینها هیچ یکی چاره‌ی درست گرفتاریها نبوده و خود نبایستی بود. «یک توده باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند» یک توده تا خود آنان ـ یا بهتر گویم : یکان یکان ایشان ـ نیک نباشند از چیزهای دیگری نتیجه پدیدار نخواهد بود.
یک توده‌ی آلوده ، با اندیشه‌های پراکنده و گمراه ، و خردهای ناتوان ، و خیمهای ناستوده ، از یگانگی[=اتحاد] بهره‌یاب نتوانند گردید ، و اگر کسانی کوشیدند و چنان چیزی را درمیانشان پدید آوردند چون بنیاد استواری ندارد با یک نیرنگی که بدخواهان یا بیگانگان بکار برند و یا در سایه‌ی یک پیشامد بی‌ارجی از میان تواند رفت. چنین مردمی قانون را بازیچه‌ی سودجوییها و کینه‌ورزیهای خود و یک چیز بی‌ارجی گردانند. از سواد بجای سود زیان بردارند و از خواندن و نوشتن بیش از این نتیجه نگیرند که دریافتها و نیروهای خدادادی را از دست دهند و به آموزاکهای [=تعلیمات] ارجداری هم راه نیابند.
سرگذشت سی و چهل ساله‌ی ایران خود گواه این گفته‌ها می‌باشد. با اینحال ما دلیلهایی نیز یاد می‌کنیم :
چنین گیرید که شما می‌خواهید یک دسته سپاه را کارآمد و نیک گردانید و با دست آنان به یک نتیجه‌ی بزرگی رسید. برای این باید یکایک سپاهیان را آراسته و نیک گردانید. بدینسان که به یکایک آنها شیوه‌ی جنگ آموزید ، آیین سپاهیگری یاد دهید ، ترس از دلهای آنان دور گردانید ، معنی فرمانبرداری یک سپاهی و سود آن ، و زشتی خودسری و زیان آن را نیک فهمانید. از چنین سپاهیانست که می‌توان یک سپاه نیکی پدید آورد و با دستیاری آنان به یک نتیجه‌ی بزرگی رسید.
آری برای فیروزی یک سپاه ، افزارهای جنگی نیک ، و فرمانده کاردان دلسوز ، نقشه‌ی جنگی درست هم دربایست می‌باشد. سپس هم پیش آمد فرصت ، و نیکی زمین ، و سازگاری هوا ، و دیگر اینگونه چیزها بی‌اثر نتواند بود.
لیکن همه‌ی اینها ، پس از نیکی و آراستگی خود سپاهیانست. یک دسته سپاهیان ناورزیده و خام و خودسر و ترسنده ، همه‌ی این چیزها را بی‌نتیجه گردانند : همان افزارهای نیک و کارآمد را در میدان جنگ گزارده بهره‌ی دشمن سازند ، و یا بجای بکار بردن در کارزار و چیرگی بدشمن در کشاکشهای میان خود بکار برند. همان فرمانده دلسوز و کاردان را تنها گزارده از میدان گریزند و یا با دُژرفتاریهای خود او را از جان سیر گردانند. همان نقشه‌ی جنگی را با نافرمانیهای خود تباه سازند و یا از نادانی بسود دشمن بکارش بندند. از فرصت و سازش هوا و زمین بهره‌مندی نتوانسته همه را بیهوده گردانند.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دهم : در پیرامون نوشته‌های پیمان
🔸 گرفتاری را فیروزی می‌شمارند (تکه‌ی سه از سه)
شگفت‌تر آنکه کسانی بدخواهانه همین را مایه‌ی ایرادی برای پیمان ساخته‌اند و نوشته‌های مهنامه را که می‌خوانند چنین می‌گویند : «اینها که بود دیگر چرا می‌نویسد؟!..» در اینجاست که ما اندازه‌ی گرفتاری اینان را دریافته می‌بینیم دردشان تنها نادانستن نیست و بیدردی و پستی نیز هست.
مردمی که بصد آلودگی گرفتارند و ما برهانیدن آنان می‌کوشیم ، همه چیز را رها کرده تنها بآن می‌کوشند که شکست بخود راه ندهند و در چنین کار بزرگی از در همچشمی می‌آیند. داستان آن کسیست که در گِل فرورفته و شما که دست یازیده می‌خواهید بیرونش آورید می‌بینید بجای همکاری با شما ، تنها می‌خواهد آن کوشش را بی‌ارج نشان دهد و خود را نشکند و در آن گیرودار بسخن پرداخته چنین می‌گوید : خودم هم می‌توانستم بیرون بیایم ، چیزی هم نبود.
می‌گویند «اینها که بود» ، یکی بپرسد : چه چیزها بود؟! بگویید تا بدانیم. مثلاً دین باین معنی که ما می‌گوییم بود؟!.. در کجا بود؟! همینکه یک چیزهایی را بنام دین می‌داشتید دلیل آنست که در برابر گفته‌های ما بایستید و بگویید اینها که بود؟!.. این دین که ما می‌خواهیم با آنچه شما می‌داشتید یکی است؟!.. شما دینی می‌داشتید بت‌پرستی و پندارپرستی را بهم آمیخته ، دینی با دانشها ناسازگار ، دینی از خرد بسیار دور ـ آیا آن با اینکه ما می‌گوییم یکسانست؟!..
اینان از درماندگی معنی دین داشتن را هم نمی‌دانند. بارها گفته‌ایم : دین برای آنست که آدمیان را از پراکندگی و همچنین از پندارپرستی بازدارد. وآنگاه یک راه روشنی بروی مردم بگشاید و آنان را از دودلی رها گرداند. اینان همان پراکندگی و پندارپرستی را که می‌دارند و خود مایه‌ی دودلی و درماندگیست دین می‌خوانند و هر گفتگویی که از دین می‌شود خود را بمیان انداخته می‌گویند ما هم می‌داریم.
همچنین معنی «دانستن» را نمی‌فهمند. دانستن آنست که کسی در یک زمینه راست از دروغ بازشناسد و با دلیل راست را به دل سپارده دروغها را بیکبار بیرون گرداند. مثلاً درباره‌ی زمین از باستان‌زمان اندیشه‌هایی درمیان بوده. کسانی آن را هموار می‌شناختند و دیگران گِردش می‌گفتند. ولی هیچ یکی دلیل نمی‌داشتند و حال زمین دانسته نمی‌بود. تا در قرنهای پیشین کسانی برخاستند و با دلیل گردی آن را روشن گردانیدند و بدینسان حال زمین دانسته گردید. اینست معنی دانستن. ولی اینان همینکه سخنان پراکنده‌ای را در پیرامون یک چیزی شنیده و به دل سپارده‌اند (بی‌آنکه راست یا دروغ بودن آنها را بشناسند) خود را دانا می‌شمارند.
در همان زمینه‌ی دین ، اینان از یکسو سخنانی را که درباره‌ی خدا و جهان و آسمان و زمین و دستور زندگانی در کتابهای فارسی و عربی بوده از راست و دروغ ، و سودمند و زیانمند ، یاد گرفته‌اند ، و از یکسو هم گفته‌های تندی را که پیروان مادیگری در اروپا نوشته‌اند و در روزنامه‌ها و مهنامه‌ها ترجمه گردیده خوانده و بِدل سپارده و همچنین دانشهای آنها را بیش یا کم فراگرفته‌اند. بدینسان دو رشته آگاهیهای ناسازگار هم را در دلهای خود جا داده‌اند ، بی‌آنکه درمیان آنها داوری کنند و راست را از دروغ بشناسند.
نتیجه آن شده که درمیان آنها درمانده و گیج گردیده و راه زندگانی را گم کرده‌اند. بیخود و سرگشته گامهایی برمی‌دارند و راستی آنست که این فراگرفته‌های نوین آن اندیشه‌های کهن را سست می‌گرداند و آن اندیشه‌های کهن این فراگرفته‌های نوین را ـ هر یکی آن دیگری را از کار می‌اندازد.
ما در همین زمینه سخنان فراوان رانده‌ایم و تاریخ مشروطه‌ی ایران بهترین گواهی را در این باره دربر می‌دارد. زیرا در ایران چون جنبش مشروطه برخاست دیری نکشید که ناسازگاری آن با کیش و باورهای کیشی روشن گردید و درمیان آن دو کشاکشی سخت برخاست که تا سالها درمیان می‌بود و نتیجه آن شد که جنبش آزادیخواهی باورهای کیشی را سست گردانید و بسیاری از مردم از آنها بیزاری نمودند و آن دستگاهی که می‌بود بهم خورد. از اینسو این باورها نیز سنگ راه مشروطه گردید و از پیشرفت آن جلو گرفت و بدینسان هر دو از همدیگر آسیب دیدند.
از زمینه‌ی خود دور نیفتیم : سخن اینست که یک رشته آگاهیهای درهم اینچنانی که هست و خود مایه‌ی گرفتاری است دسته‌ی بزرگی آنها را یک سرمایه می‌پندارند و از فراگرفتن آنها خود را بی‌نیاز از این می‌دانند که پیروی از یک راهی نمایند و یا گوش براستیهایی دهند. بدتر از همه اینست که کسانی آنها را برخ ما می‌کشند و ما هرچه را که می‌نویسیم می‌گویند : «اینها که بود».
👇
🔸 گرفتاری را فیروزی می‌شمارند (تکه‌ی سه از سه)
شگفت‌تر آنکه کسانی بدخواهانه همین را مایه‌ی ایرادی برای پیمان ساخته‌اند و نوشته‌های مهنامه را که می‌خوانند چنین می‌گویند : «اینها که بود دیگر چرا می‌نویسد؟!..» در اینجاست که ما اندازه‌ی گرفتاری اینان را دریافته می‌بینیم دردشان تنها نادانستن نیست و بیدردی و پستی نیز هست.
مردمی که بصد آلودگی گرفتارند و ما برهانیدن آنان می‌کوشیم ، همه چیز را رها کرده تنها بآن می‌کوشند که شکست بخود راه ندهند و در چنین کار بزرگی از در همچشمی می‌آیند. داستان آن کسیست که در گِل فرورفته و شما که دست یازیده می‌خواهید بیرونش آورید می‌بینید بجای همکاری با شما ، تنها می‌خواهد آن کوشش را بی‌ارج نشان دهد و خود را نشکند و در آن گیرودار بسخن پرداخته چنین می‌گوید : خودم هم می‌توانستم بیرون بیایم ، چیزی هم نبود.
می‌گویند «اینها که بود» ، یکی بپرسد : چه چیزها بود؟! بگویید تا بدانیم. مثلاً دین باین معنی که ما می‌گوییم بود؟!.. در کجا بود؟! همینکه یک چیزهایی را بنام دین می‌داشتید دلیل آنست که در برابر گفته‌های ما بایستید و بگویید اینها که بود؟!.. این دین که ما می‌خواهیم با آنچه شما می‌داشتید یکی است؟!.. شما دینی می‌داشتید بت‌پرستی و پندارپرستی را بهم آمیخته ، دینی با دانشها ناسازگار ، دینی از خرد بسیار دور ـ آیا آن با اینکه ما می‌گوییم یکسانست؟!..
اینان از درماندگی معنی دین داشتن را هم نمی‌دانند. بارها گفته‌ایم : دین برای آنست که آدمیان را از پراکندگی و همچنین از پندارپرستی بازدارد. وآنگاه یک راه روشنی بروی مردم بگشاید و آنان را از دودلی رها گرداند. اینان همان پراکندگی و پندارپرستی را که می‌دارند و خود مایه‌ی دودلی و درماندگیست دین می‌خوانند و هر گفتگویی که از دین می‌شود خود را بمیان انداخته می‌گویند ما هم می‌داریم.
همچنین معنی «دانستن» را نمی‌فهمند. دانستن آنست که کسی در یک زمینه راست از دروغ بازشناسد و با دلیل راست را به دل سپارده دروغها را بیکبار بیرون گرداند. مثلاً درباره‌ی زمین از باستان‌زمان اندیشه‌هایی درمیان بوده. کسانی آن را هموار می‌شناختند و دیگران گِردش می‌گفتند. ولی هیچ یکی دلیل نمی‌داشتند و حال زمین دانسته نمی‌بود. تا در قرنهای پیشین کسانی برخاستند و با دلیل گردی آن را روشن گردانیدند و بدینسان حال زمین دانسته گردید. اینست معنی دانستن. ولی اینان همینکه سخنان پراکنده‌ای را در پیرامون یک چیزی شنیده و به دل سپارده‌اند (بی‌آنکه راست یا دروغ بودن آنها را بشناسند) خود را دانا می‌شمارند.
در همان زمینه‌ی دین ، اینان از یکسو سخنانی را که درباره‌ی خدا و جهان و آسمان و زمین و دستور زندگانی در کتابهای فارسی و عربی بوده از راست و دروغ ، و سودمند و زیانمند ، یاد گرفته‌اند ، و از یکسو هم گفته‌های تندی را که پیروان مادیگری در اروپا نوشته‌اند و در روزنامه‌ها و مهنامه‌ها ترجمه گردیده خوانده و بِدل سپارده و همچنین دانشهای آنها را بیش یا کم فراگرفته‌اند. بدینسان دو رشته آگاهیهای ناسازگار هم را در دلهای خود جا داده‌اند ، بی‌آنکه درمیان آنها داوری کنند و راست را از دروغ بشناسند.
نتیجه آن شده که درمیان آنها درمانده و گیج گردیده و راه زندگانی را گم کرده‌اند. بیخود و سرگشته گامهایی برمی‌دارند و راستی آنست که این فراگرفته‌های نوین آن اندیشه‌های کهن را سست می‌گرداند و آن اندیشه‌های کهن این فراگرفته‌های نوین را ـ هر یکی آن دیگری را از کار می‌اندازد.
ما در همین زمینه سخنان فراوان رانده‌ایم و تاریخ مشروطه‌ی ایران بهترین گواهی را در این باره دربر می‌دارد. زیرا در ایران چون جنبش مشروطه برخاست دیری نکشید که ناسازگاری آن با کیش و باورهای کیشی روشن گردید و درمیان آن دو کشاکشی سخت برخاست که تا سالها درمیان می‌بود و نتیجه آن شد که جنبش آزادیخواهی باورهای کیشی را سست گردانید و بسیاری از مردم از آنها بیزاری نمودند و آن دستگاهی که می‌بود بهم خورد. از اینسو این باورها نیز سنگ راه مشروطه گردید و از پیشرفت آن جلو گرفت و بدینسان هر دو از همدیگر آسیب دیدند.
از زمینه‌ی خود دور نیفتیم : سخن اینست که یک رشته آگاهیهای درهم اینچنانی که هست و خود مایه‌ی گرفتاری است دسته‌ی بزرگی آنها را یک سرمایه می‌پندارند و از فراگرفتن آنها خود را بی‌نیاز از این می‌دانند که پیروی از یک راهی نمایند و یا گوش براستیهایی دهند. بدتر از همه اینست که کسانی آنها را برخ ما می‌کشند و ما هرچه را که می‌نویسیم می‌گویند : «اینها که بود».
👇
ما می‌گوییم : اینها که ما می‌نویسیم نبوده. آنچه بوده ـ چه در زمینه‌ی دین و چه درباره‌ی زندگانی و چه در دیگر زمینه‌ها ـ جز از اینهاست که ما می‌نویسیم. مثلاً درباره‌ی روان سخنان بسیاری از افلاطون و ارسطو و دیگر فیلسوفان و همچنین از سوی صوفیان ، رانده شده ولی هیچ یکی گفته‌ی ما نیست. در جای دیگری آورده‌ایم که مجلسی در یکی از کتابهای خود (گویا السماء و العالم باشد) ، بیست‌ونُه گونه سخن از فیلسوفان و دیگران ، درباره‌ی «روح» فهرست کرده و هیچ کدام از آنها گفته‌ی ما نیست. همچنین است در دیگر زمینه‌ها که گفته‌های ما جز از آنست که می‌بوده.
از این گذشته آنها که می‌بود آخشیجش هم می‌بود و شما داوری میانه‌ی آنها نتوانسته درمی‌ماندید. همان داستان روان را بگیریم : در کتابهای دینی سخن از جاویدانی آن می‌رفت ، و از اینسوی فلسفه‌ی مادّی ، بودن یک روانی را که جز از تن باشد و پس از مرگ جاویدان بماند نمی‌پذیرفت ، و شما هر دو گفته را در مغز خود آکنده و راست از کج نمی‌شناختید ، و چنانکه گفتیم این را دانستن یا فهمیدن یا باور داشتن نتوان نامید.
آنچه بیش از همه مایه‌ی افسوس و دریغ می‌باشد ناپاکدلی و بدخیمی شماست که بجای آنکه در این کوششهای پاکدلانه که ما می‌کنیم بیاوری و همراهی کوشید از در ستیزه و همچشمی می‌آیید ، و این ایرادهای بیهوده را بمیان می‌آورید و ما را ناچار می‌گردانید که بدینسان بپاسخگویی پردازیم و این سخنان را نویسیم. با آن گمراهیها و نادانیها چه بودی اگر پاکدل می‌بودید.
.
از این گذشته آنها که می‌بود آخشیجش هم می‌بود و شما داوری میانه‌ی آنها نتوانسته درمی‌ماندید. همان داستان روان را بگیریم : در کتابهای دینی سخن از جاویدانی آن می‌رفت ، و از اینسوی فلسفه‌ی مادّی ، بودن یک روانی را که جز از تن باشد و پس از مرگ جاویدان بماند نمی‌پذیرفت ، و شما هر دو گفته را در مغز خود آکنده و راست از کج نمی‌شناختید ، و چنانکه گفتیم این را دانستن یا فهمیدن یا باور داشتن نتوان نامید.
آنچه بیش از همه مایه‌ی افسوس و دریغ می‌باشد ناپاکدلی و بدخیمی شماست که بجای آنکه در این کوششهای پاکدلانه که ما می‌کنیم بیاوری و همراهی کوشید از در ستیزه و همچشمی می‌آیید ، و این ایرادهای بیهوده را بمیان می‌آورید و ما را ناچار می‌گردانید که بدینسان بپاسخگویی پردازیم و این سخنان را نویسیم. با آن گمراهیها و نادانیها چه بودی اگر پاکدل می‌بودید.
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش ششم : توشه برای آینده)
🔸 4ـ6) یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکه‌ی دو از پنج)
اینها چیزهاییست که بارها آزموده شده و تاریخ پر از گواهیها برای این گفتار می‌باشد. یک توده‌ی آلوده و گرفتار نیز همین حال را دارد و همه‌ی کوششهایی را که در راه پیشرفت آن کرده شود بی‌نتیجه گزارَد و کوشندگان را از پا اندازد و یا پشیمان گردانَد. بر این سخن نیز گواهیهای بسیار در تاریخ هست و ما اینک به دو گواهی از تاریخ خود ایران بس می‌کنیم :
1) داستان نادرشاه را همه کس می‌داند. این مرد با کوششهای خود ایران را از چنگ سه دشمن بیگانه ـ روس و عثمانی و افغان ـ رهانید و بآشوبها و خودسریهایی که در گوشه‌های کشور برخاسته بود پایان داد. سپس نیز لشکر به هندوستان و خوارزم و بخارا برده هر سه را بگشاد. یک جمله گوییم : از همان ایران شکست‌یافته و از میان‌رفته یک دولت نیرومند کشورگشایی پدید آورد. از آنسوی برای آسایش آینده با عثمانی و دیگر همسایگان بگفتگوهایی پرداخت ، و کینه‌ی سنی و شیعی را که از دویست سال پیش مایه‌ی دشمنی ایران و همسایگانش شده بود ، از یک راه بخردانه به برداشتن کوشید. بدینسان که از یکسو در ایران بجلوگیری از بدرفتاریهای نابخردانه‌ای که درباره‌ی سه خلیفه رواج یافته بود کوشیده سختگیری نمود ، و از یکسو با عثمانیان گفتگو کرد که کیش شیعی را از شمار چهار کیش دیگر شناخته با پیروان این کیش هم رفتار همدینی نمایند.
اینها کارهای بسیار سودمند و ارجداری می‌بود. خواستمان ستایش از نادر نیست و نمی‌خواهیم او را بیش از آنچه بوده بازنماییم. می‌خواهیم ارج کارها و کوششهای او را یادآوری کنیم. این مرد تا می‌توانست و از دست او برمی‌آمد به پیشرفت کار ایران و نیرومندی کشور می‌کوشید و با همه‌ی نام پادشاهی کمتر بآسایش و خوشی می‌پرداخت ، و کارهایش در تاریخ کمتر مانند داشته.
کنون شما ببینید که ایرانیان از آن جانفشانیها و کوششهای او ، و از نتیجه‌های بزرگی که در سایه‌ی تلاش بیست‌ساله بدست آمده بود چه سودی بردند ، و چه پاداشی باو دادند؟.. همین زمینه است که می‌خواهیم روشن گردد و گواه سخن ما باشد.
اگر نیک جستجو کنید و با خرد و فهم بداوری پردازید آلودگیهای توده همه‌ی آن رنجها را هدر گردانید و نتیجه‌ها را از میان برد ، و پیشامدهای سالهای آخر نادر و آن ستمگریهای نابجا و ناسزای او بیش از همه میوه‌ی همان آلودگیها می‌بود.
نخست ، بدی خیمها : در آن روز خیمها بسیار پست گردیده و دسته‌ی انبوهی از سرجنبانان ، بجای آنکه خشنودی نمایند و با نادر همدستی دریغ نگویند باو رشک می‌بردند و از بدگویی و زباندرازی بازنمی‌ایستادند بلکه کارشکنی هم می‌کردند. درباریان سلطان‌حسین که در پیشامد چیرگی افغانان آن ناتوانی و درماندگی را از خود نشان داده بودند ، کنون با نادر همسری و همچشمی می‌نمودند و بنام و آوازه‌ی او رشک برده در پشت سر دلهای خود را با بدگوییها و نکوهشها خنک می‌گردانیدند. چون نادر از یک خاندان گمنامی برخاسته بود ، این را که خود مایه‌ی سرفرازی او بود عنوان عیب‌جویی می‌گرفتند و از اینکه پدرش شاه نبود بشاهیش خرده می‌گرفتند. کسی که مایه‌ی رهاییشان شده بود با این بهانه‌ها بآزار او می‌کوشیدند.
شیخ محمدعلی حزین که در آن زمان می‌زیسته و بگفته‌ی خودش در چنان هنگام آشوب و گرفتاری ، با ویلگردی و رفتن از این شهر بآن شهر و سرودن شعر و بافتن چیستان و مانند اینها که همه بیهوده و یاوه می‌بوده روز می‌گزارده و کمترین سودی بکشور و مردم از وی نمی‌رسیده چنین کسی با نادر همچشمی می‌نموده و ما چون کتابش را می‌خوانیم ناخشنودی او را از کارهای نادر آشکاره می‌بینیم. می‌دانیم کسانی به حزین هوادار خواهند درآمد ، می‌گوییم :
حزین نباشد دیگران. اینگونه کسان همیشه در ایران هستند که هنرشان جز مفتگویی و مفتخواری نیست و با آنکه جز زیان سودی بتوده و کشور نتوانند رسانید خود را دارای ارجی می‌شمارند و با کوشندگان همسری و همچشمی می‌نمایند و چون خود کاری نمی‌توانند چنین می‌خواهند که هیچ کس دیگر هم بکاری برنخیزد. آیا همین مایه‌ی گرفتاری یک توده نتواند بود؟!..
👇
🔸 4ـ6) یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکه‌ی دو از پنج)
اینها چیزهاییست که بارها آزموده شده و تاریخ پر از گواهیها برای این گفتار می‌باشد. یک توده‌ی آلوده و گرفتار نیز همین حال را دارد و همه‌ی کوششهایی را که در راه پیشرفت آن کرده شود بی‌نتیجه گزارَد و کوشندگان را از پا اندازد و یا پشیمان گردانَد. بر این سخن نیز گواهیهای بسیار در تاریخ هست و ما اینک به دو گواهی از تاریخ خود ایران بس می‌کنیم :
1) داستان نادرشاه را همه کس می‌داند. این مرد با کوششهای خود ایران را از چنگ سه دشمن بیگانه ـ روس و عثمانی و افغان ـ رهانید و بآشوبها و خودسریهایی که در گوشه‌های کشور برخاسته بود پایان داد. سپس نیز لشکر به هندوستان و خوارزم و بخارا برده هر سه را بگشاد. یک جمله گوییم : از همان ایران شکست‌یافته و از میان‌رفته یک دولت نیرومند کشورگشایی پدید آورد. از آنسوی برای آسایش آینده با عثمانی و دیگر همسایگان بگفتگوهایی پرداخت ، و کینه‌ی سنی و شیعی را که از دویست سال پیش مایه‌ی دشمنی ایران و همسایگانش شده بود ، از یک راه بخردانه به برداشتن کوشید. بدینسان که از یکسو در ایران بجلوگیری از بدرفتاریهای نابخردانه‌ای که درباره‌ی سه خلیفه رواج یافته بود کوشیده سختگیری نمود ، و از یکسو با عثمانیان گفتگو کرد که کیش شیعی را از شمار چهار کیش دیگر شناخته با پیروان این کیش هم رفتار همدینی نمایند.
اینها کارهای بسیار سودمند و ارجداری می‌بود. خواستمان ستایش از نادر نیست و نمی‌خواهیم او را بیش از آنچه بوده بازنماییم. می‌خواهیم ارج کارها و کوششهای او را یادآوری کنیم. این مرد تا می‌توانست و از دست او برمی‌آمد به پیشرفت کار ایران و نیرومندی کشور می‌کوشید و با همه‌ی نام پادشاهی کمتر بآسایش و خوشی می‌پرداخت ، و کارهایش در تاریخ کمتر مانند داشته.
کنون شما ببینید که ایرانیان از آن جانفشانیها و کوششهای او ، و از نتیجه‌های بزرگی که در سایه‌ی تلاش بیست‌ساله بدست آمده بود چه سودی بردند ، و چه پاداشی باو دادند؟.. همین زمینه است که می‌خواهیم روشن گردد و گواه سخن ما باشد.
اگر نیک جستجو کنید و با خرد و فهم بداوری پردازید آلودگیهای توده همه‌ی آن رنجها را هدر گردانید و نتیجه‌ها را از میان برد ، و پیشامدهای سالهای آخر نادر و آن ستمگریهای نابجا و ناسزای او بیش از همه میوه‌ی همان آلودگیها می‌بود.
نخست ، بدی خیمها : در آن روز خیمها بسیار پست گردیده و دسته‌ی انبوهی از سرجنبانان ، بجای آنکه خشنودی نمایند و با نادر همدستی دریغ نگویند باو رشک می‌بردند و از بدگویی و زباندرازی بازنمی‌ایستادند بلکه کارشکنی هم می‌کردند. درباریان سلطان‌حسین که در پیشامد چیرگی افغانان آن ناتوانی و درماندگی را از خود نشان داده بودند ، کنون با نادر همسری و همچشمی می‌نمودند و بنام و آوازه‌ی او رشک برده در پشت سر دلهای خود را با بدگوییها و نکوهشها خنک می‌گردانیدند. چون نادر از یک خاندان گمنامی برخاسته بود ، این را که خود مایه‌ی سرفرازی او بود عنوان عیب‌جویی می‌گرفتند و از اینکه پدرش شاه نبود بشاهیش خرده می‌گرفتند. کسی که مایه‌ی رهاییشان شده بود با این بهانه‌ها بآزار او می‌کوشیدند.
شیخ محمدعلی حزین که در آن زمان می‌زیسته و بگفته‌ی خودش در چنان هنگام آشوب و گرفتاری ، با ویلگردی و رفتن از این شهر بآن شهر و سرودن شعر و بافتن چیستان و مانند اینها که همه بیهوده و یاوه می‌بوده روز می‌گزارده و کمترین سودی بکشور و مردم از وی نمی‌رسیده چنین کسی با نادر همچشمی می‌نموده و ما چون کتابش را می‌خوانیم ناخشنودی او را از کارهای نادر آشکاره می‌بینیم. می‌دانیم کسانی به حزین هوادار خواهند درآمد ، می‌گوییم :
حزین نباشد دیگران. اینگونه کسان همیشه در ایران هستند که هنرشان جز مفتگویی و مفتخواری نیست و با آنکه جز زیان سودی بتوده و کشور نتوانند رسانید خود را دارای ارجی می‌شمارند و با کوشندگان همسری و همچشمی می‌نمایند و چون خود کاری نمی‌توانند چنین می‌خواهند که هیچ کس دیگر هم بکاری برنخیزد. آیا همین مایه‌ی گرفتاری یک توده نتواند بود؟!..
👇
دوم ، پندارپرستیها و نادانیها : بر سر یک گفتگوی پوچی (در آغاز اسلام خلیفه که بایستی بود؟..) دویست سال بیشتر خونها ریخته شده و شهرها ویران گردیده ، و ملیونها زنان و دختران از خاندانهای خود جدا گردیده و در بازارهای صوفیا و بلغراد[بلگراد] بفروش رسیده بودند و در همان زمان که نادر برخاسته و با عثمانیان می‌جنگید چند صدهزار تن از آن زنان و دختران در بردگی می‌زیستند و یکی از درخواستهای آن شاه غیرتمند بازگردانیدن آنان می‌بود ـ از چنین گفتگوی شوم و پوچی دست برداشتن نتوانسته و بر سر همان با نادر دشمنی می‌نمودند. تیره‌درونی نگرید : از آنهمه گزندها چشم پوشیده و پیشرفت کشور و آسایش مردم و مانند اینها را خوار شمارده تنها این می‌خواستند که آزاد باشند و بنام علی و عمر کشاکش کنند و بدزبانیها نمایند.
سوم ، سستی خردها و دانسته نبودن معنی زندگانی : خاندان صفوی بیکاره گردیده و آن زمان که پادشاهان توانایی همچون شاه‌اسماعیل و شاه‌تهماسب و شاه‌عباس از آن برمی‌خاستند گذشته ، و این زمان جز مردان بیکاره‌ای همچون شاه‌سلیمان و شاه‌سلطان‌حسین و تهماسب و مانند اینها برنمی‌خاستند ، و این نتیجه‌ی بیکارگی و ناتوانی آن خاندان می‌بود که یک دسته افغانان تا پایتخت پیش آمده و آن داستانها رو داده بود. رفتار شاه‌سلطان‌حسین و پسرش تهماسب و پیرامونیان ایشان چندان زشت است که هر کس از شنیدن آن دلگیر گردد. چه زشتی بیشتر از این که هنگامی که اسپهان در فشار افتاده و راه چاره بروی آن بسته شده بود و تهماسب را که ولیعهد گردانیده بودند برای گرد آوردن سپاه به بیرون فرستادند ، جوان بیدرد سپاهی گرد آورد و در قزوین آسوده نشست و بخوشگذرانی پرداخت و بلکه گرفتاری مادر و خواهران خود را فراموش کرده بجشن عروسی پرداخت. بگفته‌ی یکی از تاریخنگاران آن روزی که اسپهان بدست افغانان افتاد و پیداست که چه اندوه و غمی درمیان می‌بود شب آن در قزوین جشن عروسی بود و آواز شادمانی از هر سو برمی‌خاست.
چنین خاندانی ، باز دسته‌های انبوهی دلبستگی بایشان می‌نمودند و بهواخواهی از ایشان با نادر دشمنی می‌نمودند و از کارشکنی بازنمی‌ایستادند و نادانی را بجایی رسانیدند که بهنگامی که نادر از توپال عثمان‌پاشا شکست خورده و به ایران بازگشته بود که دوباره سپاه آراید و بجنگ شتابد ، در چنین هنگامی که می‌بایست مردم از هیچ گونه دستگیری باو بازنایستند و جان و داراک [=مال ، ثروت] دریغ نگویند یک محمدخان بلوچی که همراه افغانان به ایران آمده و خود یکی از دشمنان آشکار کشور ایران می‌بود ، سود جسته و بنام آنکه پادشاهی را برای تهماسب می‌خواهد بیرق نافرمانی افراشت و دسته‌هایی از ایرانیان بسر او گرد آمدند و در کهگیلویه و شوشتر و دزفول و آن پیرامونها کوس دشمنی نادر را کوفتند ، و در نتیجه‌ی این بود که نادر که پس از شکستن عثمانیان گرد بغداد را گرفته بود از آن دست برداشت و برای جنگ با اینان به ایران شتافت ، و پس از یک رشته خونریزیها بود که آشوب را فرونشاند.
.
سوم ، سستی خردها و دانسته نبودن معنی زندگانی : خاندان صفوی بیکاره گردیده و آن زمان که پادشاهان توانایی همچون شاه‌اسماعیل و شاه‌تهماسب و شاه‌عباس از آن برمی‌خاستند گذشته ، و این زمان جز مردان بیکاره‌ای همچون شاه‌سلیمان و شاه‌سلطان‌حسین و تهماسب و مانند اینها برنمی‌خاستند ، و این نتیجه‌ی بیکارگی و ناتوانی آن خاندان می‌بود که یک دسته افغانان تا پایتخت پیش آمده و آن داستانها رو داده بود. رفتار شاه‌سلطان‌حسین و پسرش تهماسب و پیرامونیان ایشان چندان زشت است که هر کس از شنیدن آن دلگیر گردد. چه زشتی بیشتر از این که هنگامی که اسپهان در فشار افتاده و راه چاره بروی آن بسته شده بود و تهماسب را که ولیعهد گردانیده بودند برای گرد آوردن سپاه به بیرون فرستادند ، جوان بیدرد سپاهی گرد آورد و در قزوین آسوده نشست و بخوشگذرانی پرداخت و بلکه گرفتاری مادر و خواهران خود را فراموش کرده بجشن عروسی پرداخت. بگفته‌ی یکی از تاریخنگاران آن روزی که اسپهان بدست افغانان افتاد و پیداست که چه اندوه و غمی درمیان می‌بود شب آن در قزوین جشن عروسی بود و آواز شادمانی از هر سو برمی‌خاست.
چنین خاندانی ، باز دسته‌های انبوهی دلبستگی بایشان می‌نمودند و بهواخواهی از ایشان با نادر دشمنی می‌نمودند و از کارشکنی بازنمی‌ایستادند و نادانی را بجایی رسانیدند که بهنگامی که نادر از توپال عثمان‌پاشا شکست خورده و به ایران بازگشته بود که دوباره سپاه آراید و بجنگ شتابد ، در چنین هنگامی که می‌بایست مردم از هیچ گونه دستگیری باو بازنایستند و جان و داراک [=مال ، ثروت] دریغ نگویند یک محمدخان بلوچی که همراه افغانان به ایران آمده و خود یکی از دشمنان آشکار کشور ایران می‌بود ، سود جسته و بنام آنکه پادشاهی را برای تهماسب می‌خواهد بیرق نافرمانی افراشت و دسته‌هایی از ایرانیان بسر او گرد آمدند و در کهگیلویه و شوشتر و دزفول و آن پیرامونها کوس دشمنی نادر را کوفتند ، و در نتیجه‌ی این بود که نادر که پس از شکستن عثمانیان گرد بغداد را گرفته بود از آن دست برداشت و برای جنگ با اینان به ایران شتافت ، و پس از یک رشته خونریزیها بود که آشوب را فرونشاند.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دهم : در پیرامون نوشته‌های پیمان
🔸 باید از گمراهان جدا گردید (تکه‌ی یک از دو)
چنانکه بارها نوشته‌ایم یک نتیجه که از پیدایش پیمان و از کوششهای چند ساله‌ی ما بدست آمده آنست که نیکان از بدان جدا گردند ، و این خود نتیجه‌ی ارجداری می‌باشد.
زیرا بیگمان در این توده بَدانی هستند. این چیزیست که بگفتگو نیاز ندارد. اگر در این توده بدانی نیستند پس این خواری و زبونی چیست؟! این گرفتاریها از کجاست؟!..
از آنسوی شما هر که را ببینید خود را نیک می‌شمارد و هر آنچه خود دارد نیکی می‌پندارد. هر که را ببینید ناله از بدیهای توده می‌کند. این خود یک چیستانی گردیده که بدان کیستند و بدیها کدام می‌باشد.
می‌بایست یک «محکی» در دست باشد و آزمایش بمیان آید. آن «محک» پیمان می‌باشد و بهترین آزمایش با این مهنامه انجام می‌گیرد. زیرا :
1ـ پیمان آنچه می‌نویسد همه راستیهاست. در سراسر گفته‌های آن یک چیز بناراست نتوانند یافت. در این چند سال ما پیاپی نوشته‌ایم هر که را ایرادی هست بنویسد تا پاسخ دهیم و شما می‌دانید که جز هیاهو و زباندرازی و بدگویی دیده نشده. یک کسی تاکنون ایرادی با دلیل نتوانسته.
2ـ پیمان جز رستگاری جهانیان و آبادی جهان را نمی‌خواهد. من که دارنده‌ی این مهنامه‌ام چیزی برای خود نخواسته‌ام و نخواهم خواست. این نیکمردانی که در پیرامون این مهنامه‌اند و بپشتیبانی از آن می‌کوشند جز رنج و اندوه و گرفتاری ببدگوییهای این و آن سودی نمی‌برند.
پس یک چنین مهنامه و یک چنین کوششهایی ، چگونه است که کسانی با آن دشمنی می‌نمایند؟!.. آیا جز بدنهادی یا تیره‌دلی انگیزه‌ای تواند داشت؟!..
ما این روشن گردانیدیم که آدمی از نهاد خود «راستی‌دوست» و «نیکی‌خواه» است. این در نهاد آدمی نهاده شده که چون به یک راستیهایی پی بُرد یا شنید بی‌اختیار آن را پذیرد و در دل جا دهد و بهواداری از آن برخیزد. همچنین در نهاد او نهاده شده که نیکی را دوست دارد و خواهان آن باشد. پس این کسانی که از شنیدن راستیها خشمناک می‌گردند و با این کوششهای نیکخواهانه که ما در راه رستگاری جهان بکار می‌بریم دشمنی می‌نمایند ، آیا جز از آنست که نهادشان تباه گردیده؟!..
هَنایش [=تأثیر] راستیها در روانها هنایش الکتریسیته است در چیزها. باینمعنی که یک هنایشِ ناگزیریست. اینکه در کسانی نمی‌هناید همین دلیل است که روانهاشان تباه گردیده.
این کسانی که گفته‌های ما را نمی‌پذیرند و با کوششهای ما همراهی نمی‌توانند بدو گونه‌اند : یک گونه آنان که از سرشت خود پست و بیمایه بوده‌اند. باین معنی که سرشت روانیشان ناتوانتر بوده ، و چون سالها از راستیها دور زیسته‌اند آن ناتوانی فزونتر شده و بیکبار زبون هوس و آز و رشک و کینه گردیده‌اند. یک گونه‌ی دیگر آنان که در نتیجه‌ی پرداختن بفلسفه یا به اصول [شاخه‌ای از درسهای ملایی] یا بشعر و ادبیات ، یا در سایه‌ی گرفتاری به پندارهای بیپای کیشها و آلودگی بگمراهیهای آنها ، یا از گراییدن بفلسفه‌ی مادی و مانند آن ، نیروهای روانیشان فرسوده گردیده و دلهاشان تیرگی گرفته.
سخن را روشنتر گردانم : هنگامی که یک راستی گفته می‌شود شنونده اگر تباه‌درون نیست از این سخن یک تابشی در دل او پیدا می‌شود. مثلاً ما می‌گوییم : «یک مردمی که در یک کشورند باید دارای یک آرمان و یک راه باشند» ، و این را با دلیل و مثل روشن می‌گردانیم ، یک تابشی از این در دل شنونده پدید می‌آید و یک زمینه‌ای در اندیشه‌ی او باز می‌گردد. تو گویی از این سخن برقی در دل او تابیدن می‌گیرد و یک زمینه‌ی روشنی باز می‌کند و یک تکانی درو پدید می‌آورد.
اگر بخواهیم سخن بهتر از این باشد باید بگوییم : «راستیها» یا «حقایق» در خردها ریشه دارد. باین معنی که هر خِردی «به اِجمال» با راستیها آشناست. «به اِجمال» آشناست و خود خواهان نیک شناختن و نیک دانستن آن می‌باشد. اینست همینکه یک راستی را می‌شنود تو گویی گم‌کرده‌ی خود را یافته است ، و آن را درزمان می‌گیرد و بآن دلبستگی پیدا می‌کند و یک تکانی در همه‌ی سَهِشها [=احساسات] و دریافتهای او پدید می‌آید.
اینست راز آنکه کسانی از خوانندگان پیمان می‌گویند : «من چون سخنانی را در پیمان می‌خوانم چنین می‌پندارم که اینها را از پیش خوانده بودم و می‌دانستم. باآنکه سخنان ناشنیده‌ایست تو گویی من از سالها با آن آشنا بوده‌ام». چون چیزهایی را می‌خوانند که ریشه در خردها دارد این دریافت در ایشان پدید می‌آید.
.
🔸 باید از گمراهان جدا گردید (تکه‌ی یک از دو)
چنانکه بارها نوشته‌ایم یک نتیجه که از پیدایش پیمان و از کوششهای چند ساله‌ی ما بدست آمده آنست که نیکان از بدان جدا گردند ، و این خود نتیجه‌ی ارجداری می‌باشد.
زیرا بیگمان در این توده بَدانی هستند. این چیزیست که بگفتگو نیاز ندارد. اگر در این توده بدانی نیستند پس این خواری و زبونی چیست؟! این گرفتاریها از کجاست؟!..
از آنسوی شما هر که را ببینید خود را نیک می‌شمارد و هر آنچه خود دارد نیکی می‌پندارد. هر که را ببینید ناله از بدیهای توده می‌کند. این خود یک چیستانی گردیده که بدان کیستند و بدیها کدام می‌باشد.
می‌بایست یک «محکی» در دست باشد و آزمایش بمیان آید. آن «محک» پیمان می‌باشد و بهترین آزمایش با این مهنامه انجام می‌گیرد. زیرا :
1ـ پیمان آنچه می‌نویسد همه راستیهاست. در سراسر گفته‌های آن یک چیز بناراست نتوانند یافت. در این چند سال ما پیاپی نوشته‌ایم هر که را ایرادی هست بنویسد تا پاسخ دهیم و شما می‌دانید که جز هیاهو و زباندرازی و بدگویی دیده نشده. یک کسی تاکنون ایرادی با دلیل نتوانسته.
2ـ پیمان جز رستگاری جهانیان و آبادی جهان را نمی‌خواهد. من که دارنده‌ی این مهنامه‌ام چیزی برای خود نخواسته‌ام و نخواهم خواست. این نیکمردانی که در پیرامون این مهنامه‌اند و بپشتیبانی از آن می‌کوشند جز رنج و اندوه و گرفتاری ببدگوییهای این و آن سودی نمی‌برند.
پس یک چنین مهنامه و یک چنین کوششهایی ، چگونه است که کسانی با آن دشمنی می‌نمایند؟!.. آیا جز بدنهادی یا تیره‌دلی انگیزه‌ای تواند داشت؟!..
ما این روشن گردانیدیم که آدمی از نهاد خود «راستی‌دوست» و «نیکی‌خواه» است. این در نهاد آدمی نهاده شده که چون به یک راستیهایی پی بُرد یا شنید بی‌اختیار آن را پذیرد و در دل جا دهد و بهواداری از آن برخیزد. همچنین در نهاد او نهاده شده که نیکی را دوست دارد و خواهان آن باشد. پس این کسانی که از شنیدن راستیها خشمناک می‌گردند و با این کوششهای نیکخواهانه که ما در راه رستگاری جهان بکار می‌بریم دشمنی می‌نمایند ، آیا جز از آنست که نهادشان تباه گردیده؟!..
هَنایش [=تأثیر] راستیها در روانها هنایش الکتریسیته است در چیزها. باینمعنی که یک هنایشِ ناگزیریست. اینکه در کسانی نمی‌هناید همین دلیل است که روانهاشان تباه گردیده.
این کسانی که گفته‌های ما را نمی‌پذیرند و با کوششهای ما همراهی نمی‌توانند بدو گونه‌اند : یک گونه آنان که از سرشت خود پست و بیمایه بوده‌اند. باین معنی که سرشت روانیشان ناتوانتر بوده ، و چون سالها از راستیها دور زیسته‌اند آن ناتوانی فزونتر شده و بیکبار زبون هوس و آز و رشک و کینه گردیده‌اند. یک گونه‌ی دیگر آنان که در نتیجه‌ی پرداختن بفلسفه یا به اصول [شاخه‌ای از درسهای ملایی] یا بشعر و ادبیات ، یا در سایه‌ی گرفتاری به پندارهای بیپای کیشها و آلودگی بگمراهیهای آنها ، یا از گراییدن بفلسفه‌ی مادی و مانند آن ، نیروهای روانیشان فرسوده گردیده و دلهاشان تیرگی گرفته.
سخن را روشنتر گردانم : هنگامی که یک راستی گفته می‌شود شنونده اگر تباه‌درون نیست از این سخن یک تابشی در دل او پیدا می‌شود. مثلاً ما می‌گوییم : «یک مردمی که در یک کشورند باید دارای یک آرمان و یک راه باشند» ، و این را با دلیل و مثل روشن می‌گردانیم ، یک تابشی از این در دل شنونده پدید می‌آید و یک زمینه‌ای در اندیشه‌ی او باز می‌گردد. تو گویی از این سخن برقی در دل او تابیدن می‌گیرد و یک زمینه‌ی روشنی باز می‌کند و یک تکانی درو پدید می‌آورد.
اگر بخواهیم سخن بهتر از این باشد باید بگوییم : «راستیها» یا «حقایق» در خردها ریشه دارد. باین معنی که هر خِردی «به اِجمال» با راستیها آشناست. «به اِجمال» آشناست و خود خواهان نیک شناختن و نیک دانستن آن می‌باشد. اینست همینکه یک راستی را می‌شنود تو گویی گم‌کرده‌ی خود را یافته است ، و آن را درزمان می‌گیرد و بآن دلبستگی پیدا می‌کند و یک تکانی در همه‌ی سَهِشها [=احساسات] و دریافتهای او پدید می‌آید.
اینست راز آنکه کسانی از خوانندگان پیمان می‌گویند : «من چون سخنانی را در پیمان می‌خوانم چنین می‌پندارم که اینها را از پیش خوانده بودم و می‌دانستم. باآنکه سخنان ناشنیده‌ایست تو گویی من از سالها با آن آشنا بوده‌ام». چون چیزهایی را می‌خوانند که ریشه در خردها دارد این دریافت در ایشان پدید می‌آید.
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش ششم : توشه برای آینده)
🔸 4ـ6) یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکه‌ی سه از پنج)
در سالهای آخر زندگانی نادر ، که داستان افغان و آن خونریزیها و آن زبونی و بیدردی که از دربار صفوی دیده شده بود کهن گردیده ، و همچنین جانفشانیهای نادر و آن فیروزیهای شگفت که در جنگ با افغانان و عثمانیان رو داده بود ، تازگی خود از دست داده و کم‌کم از یادها می‌رفت ، کسان بسیاری بدشمنی با نادر برخاسته و چنین می‌گفتند : «حالا که مملکت تصفیه شد پس چرا آن را بدست صاحبانش نمی‌سپارد؟!..» ببینید نادانی و بیخردی را ! اینان پادشاهی را چه می‌پنداشتند؟!..
تو گویی باغی بوده ازآنِ کسی و یکی آن را با زور گرفته بوده و آزاده‌مردی آن را پس گردانیده و باوست که گفته می‌شود : «باغ که از دست زورمند درآورده شد پس چرا بدارنده‌اش نمی‌سپاری؟!..» یا تو گویی کودکی بوده گرگی آن را از آغوش مادرش ربوده و مرد دلیری آن را پس گرفته و باوست که گفته می‌شود : «کودک را که از دهان گرگ درآوردی پس چرا بمادرش نمی‌دهی؟!..»
از نادانی این نمی‌دانستند که کشور برای زیست مردم و آسایش آنانست و پادشاهی برای نگهداری کشور و ایمنی دادن بمردم می‌باشد ، و پادشاه کسی تواند بود که بچنین کاری برخیزد ، و خاندان کهن صفوی چنین شایندگی[=لیاقت] نمی‌دارند و این بسیار نادانیست که کسانی آسایش کشور و مردم را فراموش ساخته دربند این و آن باشند. بسیار پستی است که توده‌ی بزرگی را فدای فرمانروایی و هوسبازی این و آن گردانند.
از نادر چشم می‌داشتند که پس از آنکه بیست سال رنج برده و کشور را زنده گردانیده بود ، آن را بدست شاهزادگان کارندان صفوی بسپارد و خود را بکناری کشد. یکی نمی‌پرسید : چرا؟!. چرا می‌باید او این کار را کند؟!. آنگاه چه سودی از این کار بشما خواهد رسید؟!.
یک چنین مالیخولیای پستی در سرها پیدا شده و بهمین دستاویز در برابر نادر ایستاده و از دشمنی و کارشکنی خودداری نمی‌نمودند ، و در هنگامی که نادر با عثمانیان بریده و به بسیج یک لشکرکشی بزرگی برمی‌خاست اینان بیکار نایستاده و در هر کجا همینکه یک بچه‌صفوی را پیدا می‌کردند تو گویی یک رهاننده‌ای پیدا کرده‌اند بسر او گرد می‌آمدند و بشور و خروش می‌پرداختند ، و همان را دستاویز گرفته بیرق نافرمانی بلند می‌ساختند ، و چه‌بسا درویشان ویلگردی خود را سام‌میرزا یا صفی‌میرزا نامیده و از خاندان صفوی شمرده و در یک شهر میان مردم نمودار می‌شدند ، و از این شور و دیوانگی که میان ایرانیان پیدا شده بود به نان و نوایی می‌رسیدند. کار بجایی رسید که عثمانیان از این نادانی مردم بسود جستن برخاستند و یک «شاهزاده‌ی صفوی» بدست آورده یا ساخته در برابر نادر بلند گردانیدند.
.
🔸 4ـ6) یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکه‌ی سه از پنج)
در سالهای آخر زندگانی نادر ، که داستان افغان و آن خونریزیها و آن زبونی و بیدردی که از دربار صفوی دیده شده بود کهن گردیده ، و همچنین جانفشانیهای نادر و آن فیروزیهای شگفت که در جنگ با افغانان و عثمانیان رو داده بود ، تازگی خود از دست داده و کم‌کم از یادها می‌رفت ، کسان بسیاری بدشمنی با نادر برخاسته و چنین می‌گفتند : «حالا که مملکت تصفیه شد پس چرا آن را بدست صاحبانش نمی‌سپارد؟!..» ببینید نادانی و بیخردی را ! اینان پادشاهی را چه می‌پنداشتند؟!..
تو گویی باغی بوده ازآنِ کسی و یکی آن را با زور گرفته بوده و آزاده‌مردی آن را پس گردانیده و باوست که گفته می‌شود : «باغ که از دست زورمند درآورده شد پس چرا بدارنده‌اش نمی‌سپاری؟!..» یا تو گویی کودکی بوده گرگی آن را از آغوش مادرش ربوده و مرد دلیری آن را پس گرفته و باوست که گفته می‌شود : «کودک را که از دهان گرگ درآوردی پس چرا بمادرش نمی‌دهی؟!..»
از نادانی این نمی‌دانستند که کشور برای زیست مردم و آسایش آنانست و پادشاهی برای نگهداری کشور و ایمنی دادن بمردم می‌باشد ، و پادشاه کسی تواند بود که بچنین کاری برخیزد ، و خاندان کهن صفوی چنین شایندگی[=لیاقت] نمی‌دارند و این بسیار نادانیست که کسانی آسایش کشور و مردم را فراموش ساخته دربند این و آن باشند. بسیار پستی است که توده‌ی بزرگی را فدای فرمانروایی و هوسبازی این و آن گردانند.
از نادر چشم می‌داشتند که پس از آنکه بیست سال رنج برده و کشور را زنده گردانیده بود ، آن را بدست شاهزادگان کارندان صفوی بسپارد و خود را بکناری کشد. یکی نمی‌پرسید : چرا؟!. چرا می‌باید او این کار را کند؟!. آنگاه چه سودی از این کار بشما خواهد رسید؟!.
یک چنین مالیخولیای پستی در سرها پیدا شده و بهمین دستاویز در برابر نادر ایستاده و از دشمنی و کارشکنی خودداری نمی‌نمودند ، و در هنگامی که نادر با عثمانیان بریده و به بسیج یک لشکرکشی بزرگی برمی‌خاست اینان بیکار نایستاده و در هر کجا همینکه یک بچه‌صفوی را پیدا می‌کردند تو گویی یک رهاننده‌ای پیدا کرده‌اند بسر او گرد می‌آمدند و بشور و خروش می‌پرداختند ، و همان را دستاویز گرفته بیرق نافرمانی بلند می‌ساختند ، و چه‌بسا درویشان ویلگردی خود را سام‌میرزا یا صفی‌میرزا نامیده و از خاندان صفوی شمرده و در یک شهر میان مردم نمودار می‌شدند ، و از این شور و دیوانگی که میان ایرانیان پیدا شده بود به نان و نوایی می‌رسیدند. کار بجایی رسید که عثمانیان از این نادانی مردم بسود جستن برخاستند و یک «شاهزاده‌ی صفوی» بدست آورده یا ساخته در برابر نادر بلند گردانیدند.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دهم : در پیرامون نوشته‌های پیمان
🔸 باید از گمراهان جدا گردید (تکه‌ی دو از دو)
این درباره‌ی کسانیست که روانهاشان درست است. اما دیگران این سخن درباره‌ی آنان نه راستست. آنان چون خردهاشان ناتوان گردیده راستیها را در دلهای آنان تابشی نتواند بود و یک تکانی پدیدار نتواند گردید. ما می‌گوییم : «باید در یک توده یک آرمان و یک راه باشد» و معنای آن را نیک روشن می‌گردانیم ، و فلان مرد گوش دارد و این را می‌شنود و به دل می‌سپارد ، ولی در دل او یک خرد درستی که پیش آید و این راستی را پذیرد و یک زمینه‌ی روشنی در دل برای آن باز کند نیست ، و چون چنین خردی نیست ، بجای آن خوی پلید خودخواهی هست ، و آن خوی از برخوردن بچنین راستی یک نتیجه‌ی دیگری بیرون می‌دهد که رشک و دشمنی باشد.
این چیزیست که بارها آزموده‌ایم. مثلاً فلان گفتار را درباره‌ی کشور یا زندگانی نوشته و یک رشته راستیهایی را روشن می‌گردانیم. می‌بینیم فلان جوان از راه دور نامه می‌نویسد و دلبستگی می‌نماید ، و بی‌آنکه آشنایی درمیان باشد یا بیک سودی امید رود ، تنها بنام راستی‌پرستی ، بهواداری برمیخیزد. از اینسوی فلان مرد نجف‌رفته که با من آشناست یکه‌کاره می‌آید و با یک خشم و کینه چنین می‌گوید : «چرا اینها را می‌نویسید؟!.. این مردم نمی‌شوند».
بدینسان از یک کار دو نتیجه‌ی آخشیج هم پدید می‌آید. این از کجاست؟!.. آیا نه آنست که آن یکی چون ساده است و خرد و روانش درست می‌باشد از شنیدن راستی و از برخوردن به یک رشته کوششهای پاکدلانه تابشی در دلش پیدا گردیده و او را بهمراهی و یاوری واداشته ، و این یکی چون خرد و روانش بیمار و از کار افتاده است ، ناگزیر میدانداری دل برای خوی پست «خودخواهی» بازمانده و این بانگیزش آن خوی پلید است که بدانسان بسر من می‌آید و بآن پرخاش و زباندرازی می‌پردازد؟!..
ببینید از همان سخنش پیداست : «این مردم نمی‌شوند». بارها پاسخ داده گفته‌ایم : «چرا نمی‌شوند؟!. مگر این مردم جز از مردمان دیگرند؟!. وانگاه که آزمود و دید نمی‌شوند؟!. از این گذشته : ترا با مردم چه کار است؟!.. از خودت گفتگو کن. خودت می‌شوی یا نه؟!.. خودت راستیها را می‌پذیری یا نه؟!.. پس از همه‌ی اینها : گرفتم که سخن تو راست است و این مردم نیک نخواهند شد و من به یک کوشش بیهوده‌ای برخاسته‌ام. این یک ستمیست بخود کرده‌ام. دیگر آن خشم و کینه برای چیست؟!.. برخاستن و یکه‌کاره بر سر من آمدن چه انگیزه‌ای می‌دارد؟!..»
یک گروهی بهمین عنوان دشمنی سختی با من می‌نمودند : برخاسته بخانه‌ام می‌آمدند ، در خیابان جلوم را می‌گرفتند ، از آشنایانم پیام می‌فرستادند. فراموش نمی‌کنم شبی درخانه‌ی آشنایی بودم. دو تن بآنجا درآمدند. هر دو از آشنایان و هر دو از تبریزیان می‌بودند. دانسته شد که آمده‌اند تنها برای آنکه با من بپرخاش و دشمنی پردازند. یکی با چهره‌ی برافروخته سخن آغاز کرد : «ایرانیها از اول چیزی نبوده‌اند و هیچوقت هم چیزی نخواهند بود ...» از اینگونه پرخاشها بسیار کرد و سپس گفت : پس آن کتابی که من نوشته‌ام چه بشود؟!. همینطور از میان برود؟!..» در چند سال پیش یک کتاب کوچکی نوشته بوده و از من می‌پرسید : «پس آن چه بشود؟!..» و چون بدینسان رشته‌ی یاوه‌گویی را رها نمی‌کرد گفتم : «کوششیست که بآن برخاسته‌ایم. شما اگر دستتان برمی‌آید بیایید پیش افتید ، و اگر برنمی‌آید خاموشی گزینید و ما را بحال خود گزارید ...» با یک بیشرمی چنین گفت : «مگر من دیوانه شده‌ام پیش افتم؟!..». (1)
پس از این نوبت آن دیگری رسید که یک رشته پرخاش و یاوه‌گویی هم او کرد ، و اگر جلوگیری میزبان نبودی آن شب را جز باین زباندرازیها نپرداختندی.
آنان چرا این را می‌کردند؟!.. چه بدی از من دیده بودند؟!. سخنانی که دیگران تشنه‌وار پذیرفته و بجانفشانیهایی در راه آن آماده گردیده بودند چرا باینان بدانسان ناخوش افتاده بود؟!..
اگر بپرسید خودشان پاسخی نخواهند داشت. زیرا خودشان نمی‌دانند. ولی ما نیک می‌دانیم و چنانکه گفتیم اینان روانهاشان تیره گردیده و اینست «رستگاری جهانیان» و «خرسندی و آسایش مردم» و «پیشرفت کشور» و عنوانهای دیگری از اینگونه را تابشی در دلهای آنها نمی‌تواند بود.
می‌باید گفت : «آن معنایی که ما از این جمله‌ها می‌فهمیم و یک زمینه‌ای در دلهامان از این جمله‌ها باز می‌شود آنان نمی‌فهمند و چنین زمینه‌ای برای آنان باز نمی‌گردد». میداندار دلهای آنان جز خودخواهی نیست ، و این خودخواهیست که از برخورد با پیمان و کوششهای آن رُویه‌ی رشک بخود می‌گیرد و بدانسان بآمدن و پرخاش کردن وامی‌دارد.
پابرگی :
1ـ چون این داستان را نویسنده در جای دیگری نیز نوشته از آنجا می‌دانیم که این کسی نیست جز اسدالله مَمَقانی و آن کتابی که یاد می‌کند «دین و شئون» بوده است. ممقانی در کابینه‌ی نخست‌وزیری ساعد در 1323 وزیر دادگستری گردید. ـ ویراینده
.
🔸 باید از گمراهان جدا گردید (تکه‌ی دو از دو)
این درباره‌ی کسانیست که روانهاشان درست است. اما دیگران این سخن درباره‌ی آنان نه راستست. آنان چون خردهاشان ناتوان گردیده راستیها را در دلهای آنان تابشی نتواند بود و یک تکانی پدیدار نتواند گردید. ما می‌گوییم : «باید در یک توده یک آرمان و یک راه باشد» و معنای آن را نیک روشن می‌گردانیم ، و فلان مرد گوش دارد و این را می‌شنود و به دل می‌سپارد ، ولی در دل او یک خرد درستی که پیش آید و این راستی را پذیرد و یک زمینه‌ی روشنی در دل برای آن باز کند نیست ، و چون چنین خردی نیست ، بجای آن خوی پلید خودخواهی هست ، و آن خوی از برخوردن بچنین راستی یک نتیجه‌ی دیگری بیرون می‌دهد که رشک و دشمنی باشد.
این چیزیست که بارها آزموده‌ایم. مثلاً فلان گفتار را درباره‌ی کشور یا زندگانی نوشته و یک رشته راستیهایی را روشن می‌گردانیم. می‌بینیم فلان جوان از راه دور نامه می‌نویسد و دلبستگی می‌نماید ، و بی‌آنکه آشنایی درمیان باشد یا بیک سودی امید رود ، تنها بنام راستی‌پرستی ، بهواداری برمیخیزد. از اینسوی فلان مرد نجف‌رفته که با من آشناست یکه‌کاره می‌آید و با یک خشم و کینه چنین می‌گوید : «چرا اینها را می‌نویسید؟!.. این مردم نمی‌شوند».
بدینسان از یک کار دو نتیجه‌ی آخشیج هم پدید می‌آید. این از کجاست؟!.. آیا نه آنست که آن یکی چون ساده است و خرد و روانش درست می‌باشد از شنیدن راستی و از برخوردن به یک رشته کوششهای پاکدلانه تابشی در دلش پیدا گردیده و او را بهمراهی و یاوری واداشته ، و این یکی چون خرد و روانش بیمار و از کار افتاده است ، ناگزیر میدانداری دل برای خوی پست «خودخواهی» بازمانده و این بانگیزش آن خوی پلید است که بدانسان بسر من می‌آید و بآن پرخاش و زباندرازی می‌پردازد؟!..
ببینید از همان سخنش پیداست : «این مردم نمی‌شوند». بارها پاسخ داده گفته‌ایم : «چرا نمی‌شوند؟!. مگر این مردم جز از مردمان دیگرند؟!. وانگاه که آزمود و دید نمی‌شوند؟!. از این گذشته : ترا با مردم چه کار است؟!.. از خودت گفتگو کن. خودت می‌شوی یا نه؟!.. خودت راستیها را می‌پذیری یا نه؟!.. پس از همه‌ی اینها : گرفتم که سخن تو راست است و این مردم نیک نخواهند شد و من به یک کوشش بیهوده‌ای برخاسته‌ام. این یک ستمیست بخود کرده‌ام. دیگر آن خشم و کینه برای چیست؟!.. برخاستن و یکه‌کاره بر سر من آمدن چه انگیزه‌ای می‌دارد؟!..»
یک گروهی بهمین عنوان دشمنی سختی با من می‌نمودند : برخاسته بخانه‌ام می‌آمدند ، در خیابان جلوم را می‌گرفتند ، از آشنایانم پیام می‌فرستادند. فراموش نمی‌کنم شبی درخانه‌ی آشنایی بودم. دو تن بآنجا درآمدند. هر دو از آشنایان و هر دو از تبریزیان می‌بودند. دانسته شد که آمده‌اند تنها برای آنکه با من بپرخاش و دشمنی پردازند. یکی با چهره‌ی برافروخته سخن آغاز کرد : «ایرانیها از اول چیزی نبوده‌اند و هیچوقت هم چیزی نخواهند بود ...» از اینگونه پرخاشها بسیار کرد و سپس گفت : پس آن کتابی که من نوشته‌ام چه بشود؟!. همینطور از میان برود؟!..» در چند سال پیش یک کتاب کوچکی نوشته بوده و از من می‌پرسید : «پس آن چه بشود؟!..» و چون بدینسان رشته‌ی یاوه‌گویی را رها نمی‌کرد گفتم : «کوششیست که بآن برخاسته‌ایم. شما اگر دستتان برمی‌آید بیایید پیش افتید ، و اگر برنمی‌آید خاموشی گزینید و ما را بحال خود گزارید ...» با یک بیشرمی چنین گفت : «مگر من دیوانه شده‌ام پیش افتم؟!..». (1)
پس از این نوبت آن دیگری رسید که یک رشته پرخاش و یاوه‌گویی هم او کرد ، و اگر جلوگیری میزبان نبودی آن شب را جز باین زباندرازیها نپرداختندی.
آنان چرا این را می‌کردند؟!.. چه بدی از من دیده بودند؟!. سخنانی که دیگران تشنه‌وار پذیرفته و بجانفشانیهایی در راه آن آماده گردیده بودند چرا باینان بدانسان ناخوش افتاده بود؟!..
اگر بپرسید خودشان پاسخی نخواهند داشت. زیرا خودشان نمی‌دانند. ولی ما نیک می‌دانیم و چنانکه گفتیم اینان روانهاشان تیره گردیده و اینست «رستگاری جهانیان» و «خرسندی و آسایش مردم» و «پیشرفت کشور» و عنوانهای دیگری از اینگونه را تابشی در دلهای آنها نمی‌تواند بود.
می‌باید گفت : «آن معنایی که ما از این جمله‌ها می‌فهمیم و یک زمینه‌ای در دلهامان از این جمله‌ها باز می‌شود آنان نمی‌فهمند و چنین زمینه‌ای برای آنان باز نمی‌گردد». میداندار دلهای آنان جز خودخواهی نیست ، و این خودخواهیست که از برخورد با پیمان و کوششهای آن رُویه‌ی رشک بخود می‌گیرد و بدانسان بآمدن و پرخاش کردن وامی‌دارد.
پابرگی :
1ـ چون این داستان را نویسنده در جای دیگری نیز نوشته از آنجا می‌دانیم که این کسی نیست جز اسدالله مَمَقانی و آن کتابی که یاد می‌کند «دین و شئون» بوده است. ممقانی در کابینه‌ی نخست‌وزیری ساعد در 1323 وزیر دادگستری گردید. ـ ویراینده
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش ششم : توشه برای آینده)
🔸 4ـ6) یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکه‌ی چهار از پنج)
2) داستان جنبش مشروطه : خوانندگان پیمان با این داستان آشنایند. دیگران هم توانند «تاریخ مشروطه» را بخوانند. این داستان که در زمان ما رخ داد ، اگر نیک سنجیده و اندیشیده شود ، گواه روشن دیگری بگفته‌های ماست.
در سال 1285 (1324) که در ایران جنبش مشروطه‌خواهی رخ داد ، یک شور و سَهِشی[احساس] در مردم پدیدار شد که کمتر مانند دارد. در سراسر کشور ، انبوه مردم ، از بازاریان و بازرگانان و ملایان و دیه‌داران و دیه‌نشینان و دیگران بتکان آمده همگی بآرزوی نیک بودن و نیکی کردن و کوشیدن افتادند. اگرچه در برخی جاها این تکان کم‌ژرفا می‌بود ، و دسته‌ی بزرگی از مردم نمی‌دانستند چه کار کنند. با اینهمه رویهم‌رفته تکان بسیار بزرگی بود و در توده یک خواهش و آرزوی نیرومندی برای همدستی کردن در راه کشور و کوشیدن پیدا شده بود. جز از درباریان که دسته‌ی کمی می‌بودند دیگران همه از گرفتن مشروطه شادمانی می‌نمودند و برای کوشش در راه کشور و توده آمادگی نشان می‌دادند. ملایان و سیدان ، تفنگ بدوش انداخته و دامن بکمر زده ، با دیگران به رده ایستاده مشق سربازی می‌کردند.
این جوش و جنب ایرانیان و همدستی آنان بسیاری از نویسندگان اروپایی را بشگفت انداخته بود که ستایشهای پیاپی می‌نوشتند و پاره‌ای از ایشان از آینده‌ی درخشان آسیا گفتگو بمیان می‌آوردند.
این در سال نخست مشروطه بود. لیکن در سال دوم و سومِ آن دسته‌های بزرگی از مشروطه‌خواهی بازگشتند و این بار بجای هواداری بدشمنی برخاستند و کم‌کم کار را بخونریزی رسانیدند. در تبریز که فروزانترین کانون شورش می‌بود ، مردم دَوَچی که پیشگامان مشروطه‌خواهی آنان شده بودند ، این بار هم پرکینه‌ترین دشمنان آزادی آنان شدند. آن شور آزادیخواهی و همدستی این زمان جا بکشاکش و پراکندگی داده و اروپاییان بجای آن ستایشها بنکوهش و بدبینی پرداختند ، روزنامه‌ی تیمس انگلیس آسیاییان را «مردمان ناشایا [=نالایق] » خواند.
چرا چنین شد؟.. چرا آن دسته‌ها از مشروطه بازگشتند؟.. باشد که دیگران پاسخ این را آماده ندارند. ولی ما آن را آماده می‌داریم. می‌باید گفت : برای آنکه آلودگیهای کهن درمیان توده می‌بود که خواه و ناخواه کار خود را می‌کرد و نتیجه‌ی تلخ خود را می‌داد.
نخست کیشها با مشروطه و قانون و کوشش در راه کشور و مانند اینها که خواست آزادیخواهان بود نمی‌ساخت و خود نشدنی بود که میانه‌ی این دو ، کشاکش و برخورد پدید نیاید ، یک کیش که پیروان آن ، می‌بایست همه به پیشامدهای هزاروسیصد سال پیش عربستان پردازند و زمان خود را فراموش کنند و جهان را پدید آمده بپاس چند تن درگذشته شناخته همه بستایش و پرستش آنها کوشند ، و از اینسوی چنین پندارند که ناپیدایی هست و خواهد آمد و جهان را به نیکی خواهد آورد ، و تا وی نیاید جهان نیک نخواهد بود ـ چنین کیشی با کوشش و جانفشانی در راه کشور و توده چگونه توانستی ساخت؟!..
در آغاز کار چون از یکسو جوش و سَهِش [=احساس] مردم بسیار نیرومند می‌بود و از یکسو بیشتر کسان معنی مشروطه را نمی‌دانستند و آن را بیش از همه ، «رواج شریعت» می‌شماردند ، اینبود بیچون و چرا همراهی می‌نمودند. ولی سپس که از یکسو جوش و سَهِش از تندی افتاد و از یکسو معنی مشروطه بهتر دانسته شد خواه و ناخواه جدایی میانه‌ی آن با کیش پدید آمد و دسته‌ی بزرگی از آن رو گردانیده و یا دودل ایستادند.
دوم انبوهی از ملایان در ایران و عراق سالها بمردم پیشوایی کرده و از این راه نان خورده و شکوه اندوخته بودند ، و کنون که این دستگاه را بزیان کار خود می‌دیدند یا می‌بایست از آن سودهای خود چشم بپوشند و آزادانه بمردم پیوندند و یا از راه دشمنی آیند و بدخواهی نمایند. بیشتری از آنان این دوم را برگزیدند و بدشمنی برخاستند ، و چون چنانکه گفتیم داستان ناسازگاری کیش با مشروطه هم درمیان می‌بود بآسانی توانستند عامیان را هم برآغالَنْد [=تحریک کنند] و آشوب بزرگی برپا گردانند.
سوم ناتوانی روانها و سستی خویها که بسیاری از آزادیخواهان بویژه درسخواندگان ، از سود خود چشم‌پوشی نمی‌توانستند کرد ، و در کوششهایی که می‌نمودند دلسوزی نشان نمی‌دادند و پیشرفت کار را سست می‌گردانیدند ، و یا با یکدیگر به رشک و کینه پرداخته و دسته‌بندیها می‌نمودند ، و یا بسود دشمنان کوشیده با کشور دورویی نشان می‌دادند. آن پاکدلی و جانفشانی که از توده‌ی انبوه دیده می‌شد از برجستگان و پیش‌افتادگان دیده نمی‌شد.
اینها گرفتاریهاییست که در توده می‌بوده و ناگزیر نتیجه‌ی خود را بیرون خواستی داد و آن شور و سَهِشی را که برخاسته بود از کار خواستی انداخت. یک درختی که بیمار و آسیب‌یافته است و اگرهم برگ و شکوفه بسیار آورد میوه‌های درست و فراوانی نتواند داد.
👇
🔸 4ـ6) یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکه‌ی چهار از پنج)
2) داستان جنبش مشروطه : خوانندگان پیمان با این داستان آشنایند. دیگران هم توانند «تاریخ مشروطه» را بخوانند. این داستان که در زمان ما رخ داد ، اگر نیک سنجیده و اندیشیده شود ، گواه روشن دیگری بگفته‌های ماست.
در سال 1285 (1324) که در ایران جنبش مشروطه‌خواهی رخ داد ، یک شور و سَهِشی[احساس] در مردم پدیدار شد که کمتر مانند دارد. در سراسر کشور ، انبوه مردم ، از بازاریان و بازرگانان و ملایان و دیه‌داران و دیه‌نشینان و دیگران بتکان آمده همگی بآرزوی نیک بودن و نیکی کردن و کوشیدن افتادند. اگرچه در برخی جاها این تکان کم‌ژرفا می‌بود ، و دسته‌ی بزرگی از مردم نمی‌دانستند چه کار کنند. با اینهمه رویهم‌رفته تکان بسیار بزرگی بود و در توده یک خواهش و آرزوی نیرومندی برای همدستی کردن در راه کشور و کوشیدن پیدا شده بود. جز از درباریان که دسته‌ی کمی می‌بودند دیگران همه از گرفتن مشروطه شادمانی می‌نمودند و برای کوشش در راه کشور و توده آمادگی نشان می‌دادند. ملایان و سیدان ، تفنگ بدوش انداخته و دامن بکمر زده ، با دیگران به رده ایستاده مشق سربازی می‌کردند.
این جوش و جنب ایرانیان و همدستی آنان بسیاری از نویسندگان اروپایی را بشگفت انداخته بود که ستایشهای پیاپی می‌نوشتند و پاره‌ای از ایشان از آینده‌ی درخشان آسیا گفتگو بمیان می‌آوردند.
این در سال نخست مشروطه بود. لیکن در سال دوم و سومِ آن دسته‌های بزرگی از مشروطه‌خواهی بازگشتند و این بار بجای هواداری بدشمنی برخاستند و کم‌کم کار را بخونریزی رسانیدند. در تبریز که فروزانترین کانون شورش می‌بود ، مردم دَوَچی که پیشگامان مشروطه‌خواهی آنان شده بودند ، این بار هم پرکینه‌ترین دشمنان آزادی آنان شدند. آن شور آزادیخواهی و همدستی این زمان جا بکشاکش و پراکندگی داده و اروپاییان بجای آن ستایشها بنکوهش و بدبینی پرداختند ، روزنامه‌ی تیمس انگلیس آسیاییان را «مردمان ناشایا [=نالایق] » خواند.
چرا چنین شد؟.. چرا آن دسته‌ها از مشروطه بازگشتند؟.. باشد که دیگران پاسخ این را آماده ندارند. ولی ما آن را آماده می‌داریم. می‌باید گفت : برای آنکه آلودگیهای کهن درمیان توده می‌بود که خواه و ناخواه کار خود را می‌کرد و نتیجه‌ی تلخ خود را می‌داد.
نخست کیشها با مشروطه و قانون و کوشش در راه کشور و مانند اینها که خواست آزادیخواهان بود نمی‌ساخت و خود نشدنی بود که میانه‌ی این دو ، کشاکش و برخورد پدید نیاید ، یک کیش که پیروان آن ، می‌بایست همه به پیشامدهای هزاروسیصد سال پیش عربستان پردازند و زمان خود را فراموش کنند و جهان را پدید آمده بپاس چند تن درگذشته شناخته همه بستایش و پرستش آنها کوشند ، و از اینسوی چنین پندارند که ناپیدایی هست و خواهد آمد و جهان را به نیکی خواهد آورد ، و تا وی نیاید جهان نیک نخواهد بود ـ چنین کیشی با کوشش و جانفشانی در راه کشور و توده چگونه توانستی ساخت؟!..
در آغاز کار چون از یکسو جوش و سَهِش [=احساس] مردم بسیار نیرومند می‌بود و از یکسو بیشتر کسان معنی مشروطه را نمی‌دانستند و آن را بیش از همه ، «رواج شریعت» می‌شماردند ، اینبود بیچون و چرا همراهی می‌نمودند. ولی سپس که از یکسو جوش و سَهِش از تندی افتاد و از یکسو معنی مشروطه بهتر دانسته شد خواه و ناخواه جدایی میانه‌ی آن با کیش پدید آمد و دسته‌ی بزرگی از آن رو گردانیده و یا دودل ایستادند.
دوم انبوهی از ملایان در ایران و عراق سالها بمردم پیشوایی کرده و از این راه نان خورده و شکوه اندوخته بودند ، و کنون که این دستگاه را بزیان کار خود می‌دیدند یا می‌بایست از آن سودهای خود چشم بپوشند و آزادانه بمردم پیوندند و یا از راه دشمنی آیند و بدخواهی نمایند. بیشتری از آنان این دوم را برگزیدند و بدشمنی برخاستند ، و چون چنانکه گفتیم داستان ناسازگاری کیش با مشروطه هم درمیان می‌بود بآسانی توانستند عامیان را هم برآغالَنْد [=تحریک کنند] و آشوب بزرگی برپا گردانند.
سوم ناتوانی روانها و سستی خویها که بسیاری از آزادیخواهان بویژه درسخواندگان ، از سود خود چشم‌پوشی نمی‌توانستند کرد ، و در کوششهایی که می‌نمودند دلسوزی نشان نمی‌دادند و پیشرفت کار را سست می‌گردانیدند ، و یا با یکدیگر به رشک و کینه پرداخته و دسته‌بندیها می‌نمودند ، و یا بسود دشمنان کوشیده با کشور دورویی نشان می‌دادند. آن پاکدلی و جانفشانی که از توده‌ی انبوه دیده می‌شد از برجستگان و پیش‌افتادگان دیده نمی‌شد.
اینها گرفتاریهاییست که در توده می‌بوده و ناگزیر نتیجه‌ی خود را بیرون خواستی داد و آن شور و سَهِشی را که برخاسته بود از کار خواستی انداخت. یک درختی که بیمار و آسیب‌یافته است و اگرهم برگ و شکوفه بسیار آورد میوه‌های درست و فراوانی نتواند داد.
👇
این آلودگیها که یاد کردیم هر یکی درخور گفتگوی درازیست ولی ما چون از کیشها و ناسازگاری آنها با زندگی ، و همچنین از ملایان و زیانکاری آنان ، در جاهای دیگری سخن رانده‌ایم ، و سستی خویها و ناتوانی روانها را در همین رشته گفتارهای خود خواهیم زندید [=شرح داد] و روشن گردانید و آنگاه در اینجا خواست ما گفتگو از این زمینه‌ها نیست و برای مَثَل این را یاد می‌کنیم ، بهمین کوتاهی بس کرده درمی‌گذریم.
.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دهم :
🔸 از گمان پیروی نباید کرد (تکه‌ی یک از یک)
روز آدینه‌ی گذشته آقای محمدکریم فرهنگ که خوانندگان پرچم او را می‌شناسند بدیدن من آمد و چون نشست با یک تأثر بسیاری چنین گفت : «بعضی مردم چه بی‌انصافند می‌گویند گاندهی را خود انگلیسها تحریک کرده‌اند». این را گفت و چنانکه شیوه‌ی کم‌گویی اوست در خاموشی فرورفت. من نیز از تأثر خاموش ایستاده در یک اندیشه‌ی ژرفی فرورفتم و عیبهای ایرانیان یکی پس از دیگری در جلو چشمم نمودار شد.
نخست انگیزه یا علت آن سخن را بیاد آوردم. برای چه آن را می‌گویند؟! یک ایرانی در اینجا نشسته از کجا می‌داند گاندهی را انگلیسها برانگیخته‌اند؟!.. وآنگاه چه نتیجه از آن می‌خواهد؟!.
علت آن سخن جز «خودنمایی» نیست. گوینده‌ی آن می‌خواهد بفهماند که زیرکست ، می‌خواهد بفهماند که از سیاست آگاه می‌باشد. این شیوه‌ی بسیاری از ایرانیان است که هرچه از پیشامدهای جهان بشنوند نافهمیده و نااندیشیده تفسیر کنند و مخصوصاً از این پنداربافی لذت می‌برند. آن روزهایی که حزب نازی بروی کار آمد و جهودان را از آلمان بیرون می‌کرد من روزی در عدلیه بودم دیدم یکی از قاضیها با دیگری چنین می‌گوید : «تدبیر خوبی کردند باین بهانه یهودیها را بکشورهای دیگر می‌فرستند و آنها اسراری بدست آورده بآلمان خبر می‌فرستند». چون گوینده از آشنایان بود پندش داده گفتم : «این یک گزافه‌گویی عامیانه است. چه شده که تو در ایران پی بمقصود نهایی آلمانها می‌بری و این می‌دانی که یهودیها را فرستاده‌اند تا در کشورهای دیگر جاسوسی بسود آلمان کنند ولی وزراء و سررشته‌داران آن کشورها نمی‌فهمند؟!.. اگر این مطلب بآن آسانیست که شما بمحض شنیدن سِر آن را بفهمید چگونه خواهد شد که دیگران نفهمند؟!..
از این گذشته ، آلمانها چند هزار نفر را بیرون کرده‌اند و این بسیار بیخردانه است که چند هزار نفر را در اسرار دولتی دخالت دهند. چگونه تواند بود که یک سری درمیان چند هزار تن پوشیده ماند؟!..»
اینگونه خودنماییها در ایران فراوانست. مردمی که عادیترین کارهای زندگانی خود را درنمی‌یابند می‌خواهند چنین وانمایند که برازهای پوشیده‌ی کارهای دیگران پی می‌برند.
یک چیزی که شاید تاکنون بگوششان نرسیده زشتی «پیروی از گمان» می‌باشد. یک مرد باخرد از گمان پیروی ننماید. گمان شاید راست باشد و شاید دروغ درآید. یک کالایی از شما دزدیده‌اند و هیچ دلیلی نیست که دزد را نشان دهد. ولی شما گمان می‌برید همسایه‌تان دزدیده باشد. از آن گمان پیروی نتوانید کرد و نام دزدی بروی همسایه‌تان نمی‌توانید گزاشت. زیرا گمان درخور دلگرمی نیست و شاید دروغ درآید. اگر شما بدستاویز همان گمان همسایه‌تان را دزد خوانید گناه کرده‌اید. پیش خدای آفریدگار گناهکارید ، پیش خرد بدکار و نادانید.
اینها چیزهایی است که بگوش این مردم بدبخت نرسیده و از هزار تن یکی ، از صدهزار تن یکی اینها را نمی‌داند. ببینید چه سبکمغزند که پیروی از گمان را هنر می‌شمارند. بدبخت همینکه داستان هندوستان را شنیده و نام گاندهی بگوشش برخورده آن خوی پست «خودنمایی» آسوده‌اش نمی‌گزارد و درزمان[=بلافاصله] زبان گشاده چنین می‌گوید : «خود انگلیسها تحریک کرده‌اند» ، و این را یک زیرکی و هوشیاری از خود می‌شمارد. اگر کسی بپرسد : «تو این را از کجا می‌گویی؟!.. چه دلیل داری؟!.. چه شد که دویست‌وهفتادمیلیون هندو که پیروان آن مَردند با همه‌ی نزدیکی نفهمیدند و تو از این راه دور فهمیدی؟!.. گذشته از اینها ، این جنبش و تکانی که گاندهی پدید آورده چه سودی بانگلیسها دارد که او را برانگیخته باشند؟!..» اگر اینها را بپرسند خواهند دید بدبخت هیچ نفهمیده و نیندیشیده و کوچکترین دلیلی در دست ندارد و تنها از روی گمان بچنین سخن شومی می‌پردازد.
یک مردمی که در زندگانی راه ندارد ، و از حقایق بی‌بهره است و نیک و بد و راست و کج نمی‌شناسد ، و سرمایه‌ی فهمی او یاوه‌بافیهای شاعران و گزافه‌گوییهای صوفیان و خراباتیانست بهتر از این نتواند بود.
تنها درباره‌ی گاندهی نیست. از هر کسی که خوششان نیاید چنین دروغی یا دروغ دیگری توانند بست. زیرا سخن در نزد آنها مایه‌ای ندارد و از نتیجه‌ی آن نیز باکی ننمایند. یک مرد خردمندی که معنی آدمیگری را می‌داند و دربند نیک و بد می‌باشد سخن برای او مایه لازم دارد. باین معنی که تا دلیلی درمیان نباشد و اطمینان پیدا نکند تنها از روی گمان زبان بگفتن نگشاید و چه‌بسا که زیانهایی کشد و گفتن یک سخنی را بخود جایز نشمارد. از سوی دیگر خردمند همیشه پروای نتیجه‌ی سخن را می‌نماید ، باینمعنی پیش از زبان گشادن این می‌اندیشد که نتیجه‌ی گفتارش چه خواهد بود. اگر مرد خداشناسیست این می‌داند که هر کاری از نیک و بد ، کیفر یا پاداشی خواهد داشت و خود را به هر گفتاری آزاد نمی‌شناسد.
👇
🔸 از گمان پیروی نباید کرد (تکه‌ی یک از یک)
روز آدینه‌ی گذشته آقای محمدکریم فرهنگ که خوانندگان پرچم او را می‌شناسند بدیدن من آمد و چون نشست با یک تأثر بسیاری چنین گفت : «بعضی مردم چه بی‌انصافند می‌گویند گاندهی را خود انگلیسها تحریک کرده‌اند». این را گفت و چنانکه شیوه‌ی کم‌گویی اوست در خاموشی فرورفت. من نیز از تأثر خاموش ایستاده در یک اندیشه‌ی ژرفی فرورفتم و عیبهای ایرانیان یکی پس از دیگری در جلو چشمم نمودار شد.
نخست انگیزه یا علت آن سخن را بیاد آوردم. برای چه آن را می‌گویند؟! یک ایرانی در اینجا نشسته از کجا می‌داند گاندهی را انگلیسها برانگیخته‌اند؟!.. وآنگاه چه نتیجه از آن می‌خواهد؟!.
علت آن سخن جز «خودنمایی» نیست. گوینده‌ی آن می‌خواهد بفهماند که زیرکست ، می‌خواهد بفهماند که از سیاست آگاه می‌باشد. این شیوه‌ی بسیاری از ایرانیان است که هرچه از پیشامدهای جهان بشنوند نافهمیده و نااندیشیده تفسیر کنند و مخصوصاً از این پنداربافی لذت می‌برند. آن روزهایی که حزب نازی بروی کار آمد و جهودان را از آلمان بیرون می‌کرد من روزی در عدلیه بودم دیدم یکی از قاضیها با دیگری چنین می‌گوید : «تدبیر خوبی کردند باین بهانه یهودیها را بکشورهای دیگر می‌فرستند و آنها اسراری بدست آورده بآلمان خبر می‌فرستند». چون گوینده از آشنایان بود پندش داده گفتم : «این یک گزافه‌گویی عامیانه است. چه شده که تو در ایران پی بمقصود نهایی آلمانها می‌بری و این می‌دانی که یهودیها را فرستاده‌اند تا در کشورهای دیگر جاسوسی بسود آلمان کنند ولی وزراء و سررشته‌داران آن کشورها نمی‌فهمند؟!.. اگر این مطلب بآن آسانیست که شما بمحض شنیدن سِر آن را بفهمید چگونه خواهد شد که دیگران نفهمند؟!..
از این گذشته ، آلمانها چند هزار نفر را بیرون کرده‌اند و این بسیار بیخردانه است که چند هزار نفر را در اسرار دولتی دخالت دهند. چگونه تواند بود که یک سری درمیان چند هزار تن پوشیده ماند؟!..»
اینگونه خودنماییها در ایران فراوانست. مردمی که عادیترین کارهای زندگانی خود را درنمی‌یابند می‌خواهند چنین وانمایند که برازهای پوشیده‌ی کارهای دیگران پی می‌برند.
یک چیزی که شاید تاکنون بگوششان نرسیده زشتی «پیروی از گمان» می‌باشد. یک مرد باخرد از گمان پیروی ننماید. گمان شاید راست باشد و شاید دروغ درآید. یک کالایی از شما دزدیده‌اند و هیچ دلیلی نیست که دزد را نشان دهد. ولی شما گمان می‌برید همسایه‌تان دزدیده باشد. از آن گمان پیروی نتوانید کرد و نام دزدی بروی همسایه‌تان نمی‌توانید گزاشت. زیرا گمان درخور دلگرمی نیست و شاید دروغ درآید. اگر شما بدستاویز همان گمان همسایه‌تان را دزد خوانید گناه کرده‌اید. پیش خدای آفریدگار گناهکارید ، پیش خرد بدکار و نادانید.
اینها چیزهایی است که بگوش این مردم بدبخت نرسیده و از هزار تن یکی ، از صدهزار تن یکی اینها را نمی‌داند. ببینید چه سبکمغزند که پیروی از گمان را هنر می‌شمارند. بدبخت همینکه داستان هندوستان را شنیده و نام گاندهی بگوشش برخورده آن خوی پست «خودنمایی» آسوده‌اش نمی‌گزارد و درزمان[=بلافاصله] زبان گشاده چنین می‌گوید : «خود انگلیسها تحریک کرده‌اند» ، و این را یک زیرکی و هوشیاری از خود می‌شمارد. اگر کسی بپرسد : «تو این را از کجا می‌گویی؟!.. چه دلیل داری؟!.. چه شد که دویست‌وهفتادمیلیون هندو که پیروان آن مَردند با همه‌ی نزدیکی نفهمیدند و تو از این راه دور فهمیدی؟!.. گذشته از اینها ، این جنبش و تکانی که گاندهی پدید آورده چه سودی بانگلیسها دارد که او را برانگیخته باشند؟!..» اگر اینها را بپرسند خواهند دید بدبخت هیچ نفهمیده و نیندیشیده و کوچکترین دلیلی در دست ندارد و تنها از روی گمان بچنین سخن شومی می‌پردازد.
یک مردمی که در زندگانی راه ندارد ، و از حقایق بی‌بهره است و نیک و بد و راست و کج نمی‌شناسد ، و سرمایه‌ی فهمی او یاوه‌بافیهای شاعران و گزافه‌گوییهای صوفیان و خراباتیانست بهتر از این نتواند بود.
تنها درباره‌ی گاندهی نیست. از هر کسی که خوششان نیاید چنین دروغی یا دروغ دیگری توانند بست. زیرا سخن در نزد آنها مایه‌ای ندارد و از نتیجه‌ی آن نیز باکی ننمایند. یک مرد خردمندی که معنی آدمیگری را می‌داند و دربند نیک و بد می‌باشد سخن برای او مایه لازم دارد. باین معنی که تا دلیلی درمیان نباشد و اطمینان پیدا نکند تنها از روی گمان زبان بگفتن نگشاید و چه‌بسا که زیانهایی کشد و گفتن یک سخنی را بخود جایز نشمارد. از سوی دیگر خردمند همیشه پروای نتیجه‌ی سخن را می‌نماید ، باینمعنی پیش از زبان گشادن این می‌اندیشد که نتیجه‌ی گفتارش چه خواهد بود. اگر مرد خداشناسیست این می‌داند که هر کاری از نیک و بد ، کیفر یا پاداشی خواهد داشت و خود را به هر گفتاری آزاد نمی‌شناسد.
👇
اینها همه درباره‌ی دیگرانست. این مردمِ درمانده و بیچاره کجا و آن چیزها کجا؟!.. اینها سخن را جز گردانیدن زبان نمی‌دانند و مایه‌ای برای آن لازم نمی‌شمارند. گمان[=حدس] و پندار[=خیال] در جای خود که از دروغ نیز باک ندارند و نتیجه‌ای برای سخنان خود بنظر نمی‌گیرند. کسانیند که نیروهای روانی را بیکبار از دست داده و سراپا در توی خویهای پست و دریافتهای بی‌ارج جانوری فرورفته‌اند. بیهوده نیست که بدینسان خوار و درمانده می‌باشند.
شما برای آزمایش از آشنایان خود بپرسید آیا شنیده‌اند که پیروی از گمان نباید کرد؟!.. آیا چنین سخنی تاکنون بگوششان رسیده؟!.. این را از که بایستی بشنوند؟!.. از ملایان؟!.. از روزنامه‌نویسان؟!.. از آموزگاران و دبیران و استادان؟!.. از قافیه‌بافان؟!. از رمان‌پردازان؟!. اینها خودشان می‌دانند تا بدیگران هم یاد دهند؟!.
.
شما برای آزمایش از آشنایان خود بپرسید آیا شنیده‌اند که پیروی از گمان نباید کرد؟!.. آیا چنین سخنی تاکنون بگوششان رسیده؟!.. این را از که بایستی بشنوند؟!.. از ملایان؟!.. از روزنامه‌نویسان؟!.. از آموزگاران و دبیران و استادان؟!.. از قافیه‌بافان؟!. از رمان‌پردازان؟!. اینها خودشان می‌دانند تا بدیگران هم یاد دهند؟!.
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش ششم : توشه برای آینده)
🔸 4ـ6) یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکه‌ی پنج از پنج)
می‌دانم کسانی خواهند گفت : در پیشامدهای مشروطه ناخشنودی همسایگان کشور و کارشکنیهای آنان نیز درمیان می‌بود و یکی از انگیزه‌های بزرگِ بی‌نتیجه گردیدن جنبش آزادیخواهی این کارشکنی را باید شمرد. می‌گویم : راست است و ما نیز آن را می‌دانیم. چیزی که هست ما می‌بینیم همان همسایگان نیز از آلودگیهایی که درمیان خود توده بوده سود جسته و بدستیاری همان کار خود را از پیش برده‌اند. مثلاً دولت آن روزی روس از مشروطه‌ی ایران ناخرسند می‌بود و بیگمان از گام نخست بهم زدن آن را می‌خواست. ولی هیچگاه این را بزبان نیاورد و هیچ کس را از کارکنان خود برای این کار برنینگیخت. بلکه از پستنهادی برخی درباریان و از تیره‌درونی برخی ملایان و از نافهمی و نادانی یک دسته از مردم سود جسته و اینان را که برای پشت پا زدن به پیشرفت و فیروزی توده‌ی خود و دشمنی کردن با جنبش آزادیخواهی آماده می‌بودند ، با دست کارکنان خود بتلاش واداشت ، و چون در سایه‌ی بدخواهیهای اینان رشته از هم گسیخت و جنگ و خونریزی در آذربایجان پیش آمد همان را دستاویز گرفته لشکر بشهرهای شمالی آورد.
این تنها ایران و همسایگانش نبود. هر توده‌ای همینکه نادان و آلوده باشند ، و دوست از دشمن و سود از زیان بازنشناسند ، افزار دست دیگران گردند ، و این خود گواه دیگری بآن گفته‌های ماست.
اینها برای مثل است. برای آنست که گفته‌های خود را نیک روشن گردانیم. این زمینه‌ها که ما دنبال می‌کنیم همیشه از تاریخ دلیلهای خوبی برای آنها توان آورد. اینها آزمایشهاییست که برای گذشتگان پیش آمده و ما با سرگذشت آنان گفته‌های خود را روشن می‌گردانیم. وگرنه این راهِ ما با آنچه نادرشاه و آزادیخواهان داشته‌اند بسیار جداست.
کوتاه‌سخن آنکه یک توده باید خود نیک باشند تا توانند از کوششهای پیشروان و از پیشامدهای جهان بهره یابند و بلند گردند ، و این نیکی جز با نیک گردیدن یکایک باشندگان [=افراد] نتواند بود . توده یک چیز جدایی نیست ، همان باشندگان باهمند و توده نامیده می‌شوند.
اینان باید نیک گردند و باهم بستگی دارند و همگی یک راه را بپیمایند و یک خواست را پی کنند تا یک توده‌ی شاینده‌ای پدید آورند. اینست ما همیشه گفته‌ایم هر کسی باید نخست بخود پردازد و خود را پاک و نیک گرداند سپس هم به نیک گردانیدن دیگران کوشد و بآنان در این راه یاری کند ، اینست راهی که ما را تواند برستگاری و فیروزی رسانید.
می‌دانم این سخت است و بآسانی پیش نخواهد رفت. زیرا بسیاری از مردم ، بلکه بیشتری از آنان کسانیند که در خود کمی سراغ نمی‌دارند و این بآنان گران می‌افتد که می‌گوییم خود را درست گردانید. یک دسته‌ی دیگری از این اندازه هم می‌گذرند و هر یکی از آنان خود را دارای سرمایه‌هایی می‌شناسند که بدیگران راه نمایند ، و این از سختترین کارهاست که ما آنان را از این پندار بیرون آوریم و کمیها و آلودگیهاشان را بگردنشان گزاریم. اینان از همه‌ی سرفرازیها و آراستگیها چشم پوشیده و تنها این را برگزیده‌اند که بنشینند و برتری فروشند و گردن کشند و بخود بالند ، و سر هر سخنی از توده و از بدی آن گله کنند و چنین وانمایند که این توده شاینده‌ی کسانی همچون آنان نیست. این یک لذت بزرگی برای ایشانست. یک زمینه‌ایست که چند گونه هوس از خودنمایی و برتریفروشی و جداسری در آن گرد آمده و از آنسوی گاهی سودهایی نیز بدست آید.
این سختی را می‌دانم. چیزی که هست راه همین یکیست و بس. ما اگر می‌خواهیم یک توده‌ی نیکی داریم و از پیشرفت و سرفرازی بهره یابیم راه آن همینست که می‌گوییم. جهان یا سپهر[=طبیعت] هیچگاه بدلخواه مردم نگردد. این مردمند که باید پیروی از آیین جهان کنند. مردمی که می‌خواهند با هوس و دلخواه زیند و زندگی را تنها برای خودفروشی [=خودنمایی فزون] و جداسری می‌خواهند سرنوشت آنان جز خواری و زبونی نتواند بود.
.
🔸 4ـ6) یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکه‌ی پنج از پنج)
می‌دانم کسانی خواهند گفت : در پیشامدهای مشروطه ناخشنودی همسایگان کشور و کارشکنیهای آنان نیز درمیان می‌بود و یکی از انگیزه‌های بزرگِ بی‌نتیجه گردیدن جنبش آزادیخواهی این کارشکنی را باید شمرد. می‌گویم : راست است و ما نیز آن را می‌دانیم. چیزی که هست ما می‌بینیم همان همسایگان نیز از آلودگیهایی که درمیان خود توده بوده سود جسته و بدستیاری همان کار خود را از پیش برده‌اند. مثلاً دولت آن روزی روس از مشروطه‌ی ایران ناخرسند می‌بود و بیگمان از گام نخست بهم زدن آن را می‌خواست. ولی هیچگاه این را بزبان نیاورد و هیچ کس را از کارکنان خود برای این کار برنینگیخت. بلکه از پستنهادی برخی درباریان و از تیره‌درونی برخی ملایان و از نافهمی و نادانی یک دسته از مردم سود جسته و اینان را که برای پشت پا زدن به پیشرفت و فیروزی توده‌ی خود و دشمنی کردن با جنبش آزادیخواهی آماده می‌بودند ، با دست کارکنان خود بتلاش واداشت ، و چون در سایه‌ی بدخواهیهای اینان رشته از هم گسیخت و جنگ و خونریزی در آذربایجان پیش آمد همان را دستاویز گرفته لشکر بشهرهای شمالی آورد.
این تنها ایران و همسایگانش نبود. هر توده‌ای همینکه نادان و آلوده باشند ، و دوست از دشمن و سود از زیان بازنشناسند ، افزار دست دیگران گردند ، و این خود گواه دیگری بآن گفته‌های ماست.
اینها برای مثل است. برای آنست که گفته‌های خود را نیک روشن گردانیم. این زمینه‌ها که ما دنبال می‌کنیم همیشه از تاریخ دلیلهای خوبی برای آنها توان آورد. اینها آزمایشهاییست که برای گذشتگان پیش آمده و ما با سرگذشت آنان گفته‌های خود را روشن می‌گردانیم. وگرنه این راهِ ما با آنچه نادرشاه و آزادیخواهان داشته‌اند بسیار جداست.
کوتاه‌سخن آنکه یک توده باید خود نیک باشند تا توانند از کوششهای پیشروان و از پیشامدهای جهان بهره یابند و بلند گردند ، و این نیکی جز با نیک گردیدن یکایک باشندگان [=افراد] نتواند بود . توده یک چیز جدایی نیست ، همان باشندگان باهمند و توده نامیده می‌شوند.
اینان باید نیک گردند و باهم بستگی دارند و همگی یک راه را بپیمایند و یک خواست را پی کنند تا یک توده‌ی شاینده‌ای پدید آورند. اینست ما همیشه گفته‌ایم هر کسی باید نخست بخود پردازد و خود را پاک و نیک گرداند سپس هم به نیک گردانیدن دیگران کوشد و بآنان در این راه یاری کند ، اینست راهی که ما را تواند برستگاری و فیروزی رسانید.
می‌دانم این سخت است و بآسانی پیش نخواهد رفت. زیرا بسیاری از مردم ، بلکه بیشتری از آنان کسانیند که در خود کمی سراغ نمی‌دارند و این بآنان گران می‌افتد که می‌گوییم خود را درست گردانید. یک دسته‌ی دیگری از این اندازه هم می‌گذرند و هر یکی از آنان خود را دارای سرمایه‌هایی می‌شناسند که بدیگران راه نمایند ، و این از سختترین کارهاست که ما آنان را از این پندار بیرون آوریم و کمیها و آلودگیهاشان را بگردنشان گزاریم. اینان از همه‌ی سرفرازیها و آراستگیها چشم پوشیده و تنها این را برگزیده‌اند که بنشینند و برتری فروشند و گردن کشند و بخود بالند ، و سر هر سخنی از توده و از بدی آن گله کنند و چنین وانمایند که این توده شاینده‌ی کسانی همچون آنان نیست. این یک لذت بزرگی برای ایشانست. یک زمینه‌ایست که چند گونه هوس از خودنمایی و برتریفروشی و جداسری در آن گرد آمده و از آنسوی گاهی سودهایی نیز بدست آید.
این سختی را می‌دانم. چیزی که هست راه همین یکیست و بس. ما اگر می‌خواهیم یک توده‌ی نیکی داریم و از پیشرفت و سرفرازی بهره یابیم راه آن همینست که می‌گوییم. جهان یا سپهر[=طبیعت] هیچگاه بدلخواه مردم نگردد. این مردمند که باید پیروی از آیین جهان کنند. مردمی که می‌خواهند با هوس و دلخواه زیند و زندگی را تنها برای خودفروشی [=خودنمایی فزون] و جداسری می‌خواهند سرنوشت آنان جز خواری و زبونی نتواند بود.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دهم :
🔸 دلگذر ـ 1 (تکه‌ی یک از دو)
کسانی رفتار دیگری می‌نمایند ، و آن اینکه در کتابها می‌گردند و یک سخنی یا خبری که اندک‌مانستگی بگفته‌های ما دارد پیدا می‌کنند و آن را برای ما می‌نویسند ، و می‌خواهند چنین وانمایند که ما آنچه می‌نویسیم از اخبار برمی‌داریم ، و این را یک کوششی در راه کیش خود می‌پندارند. چند کس را می‌شناسیم که این کار را می‌کنند.
این رفتار ایشان بیاد می‌آورد آن را که در چهل سال و پنجاه سال پیش که تلفن و دیگر افزارهای اروپایی در ایران تازه رواج می‌یافته کسانی می‌گفته‌اند : «همه‌ی اینها را از ما برداشته‌اند». می‌گفته‌اند از کتاب شیخ بهایی یا از کتاب اسرار قاسمی بدست آورده‌اند ، و گاهی اندیشیده و برای برخی از آن افزارها ماننده‌ای پیدا می‌کرده‌اند. تلفن را می‌گفته‌اند از بازی بچه‌ها که باین سر و آن سرِ نخ درازی قوطی کاغذی یا چوبی بند کنند و دو بچه آنها را بگوش و دهان گرفته از دور با یکدیگر سخن گویند ، برداشته‌اند و کلمه‌ی «تلفن» را دیگر شده از کلمه‌ی «طفلان» شمرده و گواه گفته‌ی خود می‌گرفته‌اند.
برای راه‌آهن جمله‌ای در کتابها پیدا کرده و یا از خود ساخته بوده‌اند : «آهن چون کوفته شود دور نزدیک گردد». (1) می‌گفته‌اند راه‌آهن را از این برداشته‌اند. از نادانی تلفن را تنها سیم و گوشی ، و راه‌آهن را تنها آهنهای گسترده شده می‌پنداشته‌اند.
ما می‌گوییم : باید از گمان و پندار بیکبار دوری گزید ، و این را پایه‌ای از دین گردانیده و دلیلهای بسیار برایش یاد می‌کنیم ، و برای آنکه هیچ تاریکی نماند و هیچ کس خرده نگیرد معنی خرد و اندیشه و دریافت را ، بهتر از آنچه در روانشناسیست روشن می‌سازیم ، و جدایی‌ای را که میان آنها با پندار و گمانست بازمی‌نماییم ، و در نتیجه‌ی همین ، بیراهی افلاطون و ارسطو و بوعلی سینا و ملاصدرا و پیروان ایشان را نشان می‌دهیم ، و از اینسوی خود نیز از گفتگو در پیرامون آغاز آفرش ، و داستان سرنوشت و صد چیز دیگری که راه بسوی آنها باز نیست جلو می‌گیریم. درباره‌ی خدا می‌گوییم : باید تنها بهستی و یگانگی و توانایی و دانایی که از سنجیدن و اندیشیدن اینجهان بدست می‌آید بس کرد و بجز از اینها نپرداخت ـ در برابر اینها آنان برخ ما می‌کشند یک گفته‌ی کوچکی را : «در گوهر خدا نیندیشید» (2) ، گفته‌ای که دانسته نیست از کیست و در کجا گفته شده.
اینان نمی‌دانند که یک کتاب و یا یک رشته سخنان هنگامی نیکست که سراسر آنها نیک باشد ، وگرنه شما اگر هر کتاب بی‌ارجی را باز کنید در آن نیز چند سخن مغزداری خواهید یافت ، اگر یک تن عامی بیدانش را بسخن وادارید ازو نیز چند جمله‌ی استواری خواهید شنید. بلکه از دیوانگانِ آشفته‌مغز هم گاهی جمله‌های مغزداری سرزند.
نمی‌دانند که یک سخن بیدلیلی که از اندیشه‌ی کسی می‌گذرد و آن را بزبان می‌راند درخور هیچ ارجی نیست. یک سخن هنگامی ارج پیدا کند که با دلیل همراه باشد و گوینده بروی آن ایستد و به پیشرفتش کوشد ، و چون این خود یک زمینه‌ی ارجداریست و تاکنون در پیرامون آن سخن رانده نشده و انبوه مردم آگاهی در پیرامون آن نمی‌دارند در اینجا سخنی درباره‌ی آن می‌رانیم :
در عربی بسخنانی که از اندیشه گذرد «خاطره» گویند و ما نیز توانیم «دلگذر» نامیم. آدمی را دلگذر فراوان باشد و این از سبکمغزی کسیست که هرچه از دلش گذشت بزبانش راند و سخنان آخشیج هم بیرون ریزد ، و از آن سبکمغزتر کسیست که اگر چنین افتد و یک گفته‌ی ناسنجیده و نا‌اندیشیده‌ای ازو مغزدار درآید و با نتیجه‌ی گفته‌های یک دانشمندی سازگار باشد بخود بالد و چنین گوید : «من این را از پیش گفته بودم».
کسی که نااندیشیده هرچه خواست می‌گوید و سخنان پراکنده و ناسازگار هم بیرون می‌ریزد ، اگر افتاد و یک سخن او مغزدار درآمد نشان بزرگی او نخواهد بود. مرد بزرگ آنست که سخنش از روی اندیشه باشد و جمله‌های پراکنده و آخشیج هم بزبان نراند ، و آنچه می‌گوید برویش ایستد.
شاعران ایران که از هرگونه سخن سروده‌اند و گاهی نیز گفته‌های پرمغزی از ایشان سرزده این دلیل بخردی آنان نمی‌باشد. سخن نااندیشیده ازآنِ گوینده‌اش نیست. یک شاعری که آدمیان را اندامهای یک تن خوانده و چنین گفته : چون یکی را دردی بوده باید دیگران نیز اندوهناک گردند ، این سخن مغزدار است ولی شما چون می‌بینید همان شاعر در زمانی بوده که شهرهای ایران کشتار دیده و خاندانها همه در سوگواری می‌بوده‌اند ، و او کوچکترین «تأثری» از خود ننموده ، و همه سخن از مستی و شادی زده ، می‌باید دانید که آن گفته از روی فهم و اندیشه نبوده و دلش از آن آگاهی نمی‌داشته است. کسانی که ارج باین شاعران می‌گزارند و برخی گفته‌های ایشان را که مغزدار است برخ ما می‌کشند از این نکته ناآگاهند.
پابرگیها :
1ـ «اذا دق‌الحدید قرب البعید».
2ـ «لاتفکروا فی ذات الله».
.
🔸 دلگذر ـ 1 (تکه‌ی یک از دو)
کسانی رفتار دیگری می‌نمایند ، و آن اینکه در کتابها می‌گردند و یک سخنی یا خبری که اندک‌مانستگی بگفته‌های ما دارد پیدا می‌کنند و آن را برای ما می‌نویسند ، و می‌خواهند چنین وانمایند که ما آنچه می‌نویسیم از اخبار برمی‌داریم ، و این را یک کوششی در راه کیش خود می‌پندارند. چند کس را می‌شناسیم که این کار را می‌کنند.
این رفتار ایشان بیاد می‌آورد آن را که در چهل سال و پنجاه سال پیش که تلفن و دیگر افزارهای اروپایی در ایران تازه رواج می‌یافته کسانی می‌گفته‌اند : «همه‌ی اینها را از ما برداشته‌اند». می‌گفته‌اند از کتاب شیخ بهایی یا از کتاب اسرار قاسمی بدست آورده‌اند ، و گاهی اندیشیده و برای برخی از آن افزارها ماننده‌ای پیدا می‌کرده‌اند. تلفن را می‌گفته‌اند از بازی بچه‌ها که باین سر و آن سرِ نخ درازی قوطی کاغذی یا چوبی بند کنند و دو بچه آنها را بگوش و دهان گرفته از دور با یکدیگر سخن گویند ، برداشته‌اند و کلمه‌ی «تلفن» را دیگر شده از کلمه‌ی «طفلان» شمرده و گواه گفته‌ی خود می‌گرفته‌اند.
برای راه‌آهن جمله‌ای در کتابها پیدا کرده و یا از خود ساخته بوده‌اند : «آهن چون کوفته شود دور نزدیک گردد». (1) می‌گفته‌اند راه‌آهن را از این برداشته‌اند. از نادانی تلفن را تنها سیم و گوشی ، و راه‌آهن را تنها آهنهای گسترده شده می‌پنداشته‌اند.
ما می‌گوییم : باید از گمان و پندار بیکبار دوری گزید ، و این را پایه‌ای از دین گردانیده و دلیلهای بسیار برایش یاد می‌کنیم ، و برای آنکه هیچ تاریکی نماند و هیچ کس خرده نگیرد معنی خرد و اندیشه و دریافت را ، بهتر از آنچه در روانشناسیست روشن می‌سازیم ، و جدایی‌ای را که میان آنها با پندار و گمانست بازمی‌نماییم ، و در نتیجه‌ی همین ، بیراهی افلاطون و ارسطو و بوعلی سینا و ملاصدرا و پیروان ایشان را نشان می‌دهیم ، و از اینسوی خود نیز از گفتگو در پیرامون آغاز آفرش ، و داستان سرنوشت و صد چیز دیگری که راه بسوی آنها باز نیست جلو می‌گیریم. درباره‌ی خدا می‌گوییم : باید تنها بهستی و یگانگی و توانایی و دانایی که از سنجیدن و اندیشیدن اینجهان بدست می‌آید بس کرد و بجز از اینها نپرداخت ـ در برابر اینها آنان برخ ما می‌کشند یک گفته‌ی کوچکی را : «در گوهر خدا نیندیشید» (2) ، گفته‌ای که دانسته نیست از کیست و در کجا گفته شده.
اینان نمی‌دانند که یک کتاب و یا یک رشته سخنان هنگامی نیکست که سراسر آنها نیک باشد ، وگرنه شما اگر هر کتاب بی‌ارجی را باز کنید در آن نیز چند سخن مغزداری خواهید یافت ، اگر یک تن عامی بیدانش را بسخن وادارید ازو نیز چند جمله‌ی استواری خواهید شنید. بلکه از دیوانگانِ آشفته‌مغز هم گاهی جمله‌های مغزداری سرزند.
نمی‌دانند که یک سخن بیدلیلی که از اندیشه‌ی کسی می‌گذرد و آن را بزبان می‌راند درخور هیچ ارجی نیست. یک سخن هنگامی ارج پیدا کند که با دلیل همراه باشد و گوینده بروی آن ایستد و به پیشرفتش کوشد ، و چون این خود یک زمینه‌ی ارجداریست و تاکنون در پیرامون آن سخن رانده نشده و انبوه مردم آگاهی در پیرامون آن نمی‌دارند در اینجا سخنی درباره‌ی آن می‌رانیم :
در عربی بسخنانی که از اندیشه گذرد «خاطره» گویند و ما نیز توانیم «دلگذر» نامیم. آدمی را دلگذر فراوان باشد و این از سبکمغزی کسیست که هرچه از دلش گذشت بزبانش راند و سخنان آخشیج هم بیرون ریزد ، و از آن سبکمغزتر کسیست که اگر چنین افتد و یک گفته‌ی ناسنجیده و نا‌اندیشیده‌ای ازو مغزدار درآید و با نتیجه‌ی گفته‌های یک دانشمندی سازگار باشد بخود بالد و چنین گوید : «من این را از پیش گفته بودم».
کسی که نااندیشیده هرچه خواست می‌گوید و سخنان پراکنده و ناسازگار هم بیرون می‌ریزد ، اگر افتاد و یک سخن او مغزدار درآمد نشان بزرگی او نخواهد بود. مرد بزرگ آنست که سخنش از روی اندیشه باشد و جمله‌های پراکنده و آخشیج هم بزبان نراند ، و آنچه می‌گوید برویش ایستد.
شاعران ایران که از هرگونه سخن سروده‌اند و گاهی نیز گفته‌های پرمغزی از ایشان سرزده این دلیل بخردی آنان نمی‌باشد. سخن نااندیشیده ازآنِ گوینده‌اش نیست. یک شاعری که آدمیان را اندامهای یک تن خوانده و چنین گفته : چون یکی را دردی بوده باید دیگران نیز اندوهناک گردند ، این سخن مغزدار است ولی شما چون می‌بینید همان شاعر در زمانی بوده که شهرهای ایران کشتار دیده و خاندانها همه در سوگواری می‌بوده‌اند ، و او کوچکترین «تأثری» از خود ننموده ، و همه سخن از مستی و شادی زده ، می‌باید دانید که آن گفته از روی فهم و اندیشه نبوده و دلش از آن آگاهی نمی‌داشته است. کسانی که ارج باین شاعران می‌گزارند و برخی گفته‌های ایشان را که مغزدار است برخ ما می‌کشند از این نکته ناآگاهند.
پابرگیها :
1ـ «اذا دق‌الحدید قرب البعید».
2ـ «لاتفکروا فی ذات الله».
.