🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش ششم : توشه برای آینده)
🔸 4ـ6) یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکهی سه از پنج)
در سالهای آخر زندگانی نادر ، که داستان افغان و آن خونریزیها و آن زبونی و بیدردی که از دربار صفوی دیده شده بود کهن گردیده ، و همچنین جانفشانیهای نادر و آن فیروزیهای شگفت که در جنگ با افغانان و عثمانیان رو داده بود ، تازگی خود از دست داده و کمکم از یادها میرفت ، کسان بسیاری بدشمنی با نادر برخاسته و چنین میگفتند : «حالا که مملکت تصفیه شد پس چرا آن را بدست صاحبانش نمیسپارد؟!..» ببینید نادانی و بیخردی را ! اینان پادشاهی را چه میپنداشتند؟!..
تو گویی باغی بوده ازآنِ کسی و یکی آن را با زور گرفته بوده و آزادهمردی آن را پس گردانیده و باوست که گفته میشود : «باغ که از دست زورمند درآورده شد پس چرا بدارندهاش نمیسپاری؟!..» یا تو گویی کودکی بوده گرگی آن را از آغوش مادرش ربوده و مرد دلیری آن را پس گرفته و باوست که گفته میشود : «کودک را که از دهان گرگ درآوردی پس چرا بمادرش نمیدهی؟!..»
از نادانی این نمیدانستند که کشور برای زیست مردم و آسایش آنانست و پادشاهی برای نگهداری کشور و ایمنی دادن بمردم میباشد ، و پادشاه کسی تواند بود که بچنین کاری برخیزد ، و خاندان کهن صفوی چنین شایندگی[=لیاقت] نمیدارند و این بسیار نادانیست که کسانی آسایش کشور و مردم را فراموش ساخته دربند این و آن باشند. بسیار پستی است که تودهی بزرگی را فدای فرمانروایی و هوسبازی این و آن گردانند.
از نادر چشم میداشتند که پس از آنکه بیست سال رنج برده و کشور را زنده گردانیده بود ، آن را بدست شاهزادگان کارندان صفوی بسپارد و خود را بکناری کشد. یکی نمیپرسید : چرا؟!. چرا میباید او این کار را کند؟!. آنگاه چه سودی از این کار بشما خواهد رسید؟!.
یک چنین مالیخولیای پستی در سرها پیدا شده و بهمین دستاویز در برابر نادر ایستاده و از دشمنی و کارشکنی خودداری نمینمودند ، و در هنگامی که نادر با عثمانیان بریده و به بسیج یک لشکرکشی بزرگی برمیخاست اینان بیکار نایستاده و در هر کجا همینکه یک بچهصفوی را پیدا میکردند تو گویی یک رهانندهای پیدا کردهاند بسر او گرد میآمدند و بشور و خروش میپرداختند ، و همان را دستاویز گرفته بیرق نافرمانی بلند میساختند ، و چهبسا درویشان ویلگردی خود را ساممیرزا یا صفیمیرزا نامیده و از خاندان صفوی شمرده و در یک شهر میان مردم نمودار میشدند ، و از این شور و دیوانگی که میان ایرانیان پیدا شده بود به نان و نوایی میرسیدند. کار بجایی رسید که عثمانیان از این نادانی مردم بسود جستن برخاستند و یک «شاهزادهی صفوی» بدست آورده یا ساخته در برابر نادر بلند گردانیدند.
.
🔸 4ـ6) یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکهی سه از پنج)
در سالهای آخر زندگانی نادر ، که داستان افغان و آن خونریزیها و آن زبونی و بیدردی که از دربار صفوی دیده شده بود کهن گردیده ، و همچنین جانفشانیهای نادر و آن فیروزیهای شگفت که در جنگ با افغانان و عثمانیان رو داده بود ، تازگی خود از دست داده و کمکم از یادها میرفت ، کسان بسیاری بدشمنی با نادر برخاسته و چنین میگفتند : «حالا که مملکت تصفیه شد پس چرا آن را بدست صاحبانش نمیسپارد؟!..» ببینید نادانی و بیخردی را ! اینان پادشاهی را چه میپنداشتند؟!..
تو گویی باغی بوده ازآنِ کسی و یکی آن را با زور گرفته بوده و آزادهمردی آن را پس گردانیده و باوست که گفته میشود : «باغ که از دست زورمند درآورده شد پس چرا بدارندهاش نمیسپاری؟!..» یا تو گویی کودکی بوده گرگی آن را از آغوش مادرش ربوده و مرد دلیری آن را پس گرفته و باوست که گفته میشود : «کودک را که از دهان گرگ درآوردی پس چرا بمادرش نمیدهی؟!..»
از نادانی این نمیدانستند که کشور برای زیست مردم و آسایش آنانست و پادشاهی برای نگهداری کشور و ایمنی دادن بمردم میباشد ، و پادشاه کسی تواند بود که بچنین کاری برخیزد ، و خاندان کهن صفوی چنین شایندگی[=لیاقت] نمیدارند و این بسیار نادانیست که کسانی آسایش کشور و مردم را فراموش ساخته دربند این و آن باشند. بسیار پستی است که تودهی بزرگی را فدای فرمانروایی و هوسبازی این و آن گردانند.
از نادر چشم میداشتند که پس از آنکه بیست سال رنج برده و کشور را زنده گردانیده بود ، آن را بدست شاهزادگان کارندان صفوی بسپارد و خود را بکناری کشد. یکی نمیپرسید : چرا؟!. چرا میباید او این کار را کند؟!. آنگاه چه سودی از این کار بشما خواهد رسید؟!.
یک چنین مالیخولیای پستی در سرها پیدا شده و بهمین دستاویز در برابر نادر ایستاده و از دشمنی و کارشکنی خودداری نمینمودند ، و در هنگامی که نادر با عثمانیان بریده و به بسیج یک لشکرکشی بزرگی برمیخاست اینان بیکار نایستاده و در هر کجا همینکه یک بچهصفوی را پیدا میکردند تو گویی یک رهانندهای پیدا کردهاند بسر او گرد میآمدند و بشور و خروش میپرداختند ، و همان را دستاویز گرفته بیرق نافرمانی بلند میساختند ، و چهبسا درویشان ویلگردی خود را ساممیرزا یا صفیمیرزا نامیده و از خاندان صفوی شمرده و در یک شهر میان مردم نمودار میشدند ، و از این شور و دیوانگی که میان ایرانیان پیدا شده بود به نان و نوایی میرسیدند. کار بجایی رسید که عثمانیان از این نادانی مردم بسود جستن برخاستند و یک «شاهزادهی صفوی» بدست آورده یا ساخته در برابر نادر بلند گردانیدند.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دهم : در پیرامون نوشتههای پیمان
🔸 باید از گمراهان جدا گردید (تکهی دو از دو)
این دربارهی کسانیست که روانهاشان درست است. اما دیگران این سخن دربارهی آنان نه راستست. آنان چون خردهاشان ناتوان گردیده راستیها را در دلهای آنان تابشی نتواند بود و یک تکانی پدیدار نتواند گردید. ما میگوییم : «باید در یک توده یک آرمان و یک راه باشد» و معنای آن را نیک روشن میگردانیم ، و فلان مرد گوش دارد و این را میشنود و به دل میسپارد ، ولی در دل او یک خرد درستی که پیش آید و این راستی را پذیرد و یک زمینهی روشنی در دل برای آن باز کند نیست ، و چون چنین خردی نیست ، بجای آن خوی پلید خودخواهی هست ، و آن خوی از برخوردن بچنین راستی یک نتیجهی دیگری بیرون میدهد که رشک و دشمنی باشد.
این چیزیست که بارها آزمودهایم. مثلاً فلان گفتار را دربارهی کشور یا زندگانی نوشته و یک رشته راستیهایی را روشن میگردانیم. میبینیم فلان جوان از راه دور نامه مینویسد و دلبستگی مینماید ، و بیآنکه آشنایی درمیان باشد یا بیک سودی امید رود ، تنها بنام راستیپرستی ، بهواداری برمیخیزد. از اینسوی فلان مرد نجفرفته که با من آشناست یکهکاره میآید و با یک خشم و کینه چنین میگوید : «چرا اینها را مینویسید؟!.. این مردم نمیشوند».
بدینسان از یک کار دو نتیجهی آخشیج هم پدید میآید. این از کجاست؟!.. آیا نه آنست که آن یکی چون ساده است و خرد و روانش درست میباشد از شنیدن راستی و از برخوردن به یک رشته کوششهای پاکدلانه تابشی در دلش پیدا گردیده و او را بهمراهی و یاوری واداشته ، و این یکی چون خرد و روانش بیمار و از کار افتاده است ، ناگزیر میدانداری دل برای خوی پست «خودخواهی» بازمانده و این بانگیزش آن خوی پلید است که بدانسان بسر من میآید و بآن پرخاش و زباندرازی میپردازد؟!..
ببینید از همان سخنش پیداست : «این مردم نمیشوند». بارها پاسخ داده گفتهایم : «چرا نمیشوند؟!. مگر این مردم جز از مردمان دیگرند؟!. وانگاه که آزمود و دید نمیشوند؟!. از این گذشته : ترا با مردم چه کار است؟!.. از خودت گفتگو کن. خودت میشوی یا نه؟!.. خودت راستیها را میپذیری یا نه؟!.. پس از همهی اینها : گرفتم که سخن تو راست است و این مردم نیک نخواهند شد و من به یک کوشش بیهودهای برخاستهام. این یک ستمیست بخود کردهام. دیگر آن خشم و کینه برای چیست؟!.. برخاستن و یکهکاره بر سر من آمدن چه انگیزهای میدارد؟!..»
یک گروهی بهمین عنوان دشمنی سختی با من مینمودند : برخاسته بخانهام میآمدند ، در خیابان جلوم را میگرفتند ، از آشنایانم پیام میفرستادند. فراموش نمیکنم شبی درخانهی آشنایی بودم. دو تن بآنجا درآمدند. هر دو از آشنایان و هر دو از تبریزیان میبودند. دانسته شد که آمدهاند تنها برای آنکه با من بپرخاش و دشمنی پردازند. یکی با چهرهی برافروخته سخن آغاز کرد : «ایرانیها از اول چیزی نبودهاند و هیچوقت هم چیزی نخواهند بود ...» از اینگونه پرخاشها بسیار کرد و سپس گفت : پس آن کتابی که من نوشتهام چه بشود؟!. همینطور از میان برود؟!..» در چند سال پیش یک کتاب کوچکی نوشته بوده و از من میپرسید : «پس آن چه بشود؟!..» و چون بدینسان رشتهی یاوهگویی را رها نمیکرد گفتم : «کوششیست که بآن برخاستهایم. شما اگر دستتان برمیآید بیایید پیش افتید ، و اگر برنمیآید خاموشی گزینید و ما را بحال خود گزارید ...» با یک بیشرمی چنین گفت : «مگر من دیوانه شدهام پیش افتم؟!..». (1)
پس از این نوبت آن دیگری رسید که یک رشته پرخاش و یاوهگویی هم او کرد ، و اگر جلوگیری میزبان نبودی آن شب را جز باین زباندرازیها نپرداختندی.
آنان چرا این را میکردند؟!.. چه بدی از من دیده بودند؟!. سخنانی که دیگران تشنهوار پذیرفته و بجانفشانیهایی در راه آن آماده گردیده بودند چرا باینان بدانسان ناخوش افتاده بود؟!..
اگر بپرسید خودشان پاسخی نخواهند داشت. زیرا خودشان نمیدانند. ولی ما نیک میدانیم و چنانکه گفتیم اینان روانهاشان تیره گردیده و اینست «رستگاری جهانیان» و «خرسندی و آسایش مردم» و «پیشرفت کشور» و عنوانهای دیگری از اینگونه را تابشی در دلهای آنها نمیتواند بود.
میباید گفت : «آن معنایی که ما از این جملهها میفهمیم و یک زمینهای در دلهامان از این جملهها باز میشود آنان نمیفهمند و چنین زمینهای برای آنان باز نمیگردد». میداندار دلهای آنان جز خودخواهی نیست ، و این خودخواهیست که از برخورد با پیمان و کوششهای آن رُویهی رشک بخود میگیرد و بدانسان بآمدن و پرخاش کردن وامیدارد.
پابرگی :
1ـ چون این داستان را نویسنده در جای دیگری نیز نوشته از آنجا میدانیم که این کسی نیست جز اسدالله مَمَقانی و آن کتابی که یاد میکند «دین و شئون» بوده است. ممقانی در کابینهی نخستوزیری ساعد در 1323 وزیر دادگستری گردید. ـ ویراینده
.
🔸 باید از گمراهان جدا گردید (تکهی دو از دو)
این دربارهی کسانیست که روانهاشان درست است. اما دیگران این سخن دربارهی آنان نه راستست. آنان چون خردهاشان ناتوان گردیده راستیها را در دلهای آنان تابشی نتواند بود و یک تکانی پدیدار نتواند گردید. ما میگوییم : «باید در یک توده یک آرمان و یک راه باشد» و معنای آن را نیک روشن میگردانیم ، و فلان مرد گوش دارد و این را میشنود و به دل میسپارد ، ولی در دل او یک خرد درستی که پیش آید و این راستی را پذیرد و یک زمینهی روشنی در دل برای آن باز کند نیست ، و چون چنین خردی نیست ، بجای آن خوی پلید خودخواهی هست ، و آن خوی از برخوردن بچنین راستی یک نتیجهی دیگری بیرون میدهد که رشک و دشمنی باشد.
این چیزیست که بارها آزمودهایم. مثلاً فلان گفتار را دربارهی کشور یا زندگانی نوشته و یک رشته راستیهایی را روشن میگردانیم. میبینیم فلان جوان از راه دور نامه مینویسد و دلبستگی مینماید ، و بیآنکه آشنایی درمیان باشد یا بیک سودی امید رود ، تنها بنام راستیپرستی ، بهواداری برمیخیزد. از اینسوی فلان مرد نجفرفته که با من آشناست یکهکاره میآید و با یک خشم و کینه چنین میگوید : «چرا اینها را مینویسید؟!.. این مردم نمیشوند».
بدینسان از یک کار دو نتیجهی آخشیج هم پدید میآید. این از کجاست؟!.. آیا نه آنست که آن یکی چون ساده است و خرد و روانش درست میباشد از شنیدن راستی و از برخوردن به یک رشته کوششهای پاکدلانه تابشی در دلش پیدا گردیده و او را بهمراهی و یاوری واداشته ، و این یکی چون خرد و روانش بیمار و از کار افتاده است ، ناگزیر میدانداری دل برای خوی پست «خودخواهی» بازمانده و این بانگیزش آن خوی پلید است که بدانسان بسر من میآید و بآن پرخاش و زباندرازی میپردازد؟!..
ببینید از همان سخنش پیداست : «این مردم نمیشوند». بارها پاسخ داده گفتهایم : «چرا نمیشوند؟!. مگر این مردم جز از مردمان دیگرند؟!. وانگاه که آزمود و دید نمیشوند؟!. از این گذشته : ترا با مردم چه کار است؟!.. از خودت گفتگو کن. خودت میشوی یا نه؟!.. خودت راستیها را میپذیری یا نه؟!.. پس از همهی اینها : گرفتم که سخن تو راست است و این مردم نیک نخواهند شد و من به یک کوشش بیهودهای برخاستهام. این یک ستمیست بخود کردهام. دیگر آن خشم و کینه برای چیست؟!.. برخاستن و یکهکاره بر سر من آمدن چه انگیزهای میدارد؟!..»
یک گروهی بهمین عنوان دشمنی سختی با من مینمودند : برخاسته بخانهام میآمدند ، در خیابان جلوم را میگرفتند ، از آشنایانم پیام میفرستادند. فراموش نمیکنم شبی درخانهی آشنایی بودم. دو تن بآنجا درآمدند. هر دو از آشنایان و هر دو از تبریزیان میبودند. دانسته شد که آمدهاند تنها برای آنکه با من بپرخاش و دشمنی پردازند. یکی با چهرهی برافروخته سخن آغاز کرد : «ایرانیها از اول چیزی نبودهاند و هیچوقت هم چیزی نخواهند بود ...» از اینگونه پرخاشها بسیار کرد و سپس گفت : پس آن کتابی که من نوشتهام چه بشود؟!. همینطور از میان برود؟!..» در چند سال پیش یک کتاب کوچکی نوشته بوده و از من میپرسید : «پس آن چه بشود؟!..» و چون بدینسان رشتهی یاوهگویی را رها نمیکرد گفتم : «کوششیست که بآن برخاستهایم. شما اگر دستتان برمیآید بیایید پیش افتید ، و اگر برنمیآید خاموشی گزینید و ما را بحال خود گزارید ...» با یک بیشرمی چنین گفت : «مگر من دیوانه شدهام پیش افتم؟!..». (1)
پس از این نوبت آن دیگری رسید که یک رشته پرخاش و یاوهگویی هم او کرد ، و اگر جلوگیری میزبان نبودی آن شب را جز باین زباندرازیها نپرداختندی.
آنان چرا این را میکردند؟!.. چه بدی از من دیده بودند؟!. سخنانی که دیگران تشنهوار پذیرفته و بجانفشانیهایی در راه آن آماده گردیده بودند چرا باینان بدانسان ناخوش افتاده بود؟!..
اگر بپرسید خودشان پاسخی نخواهند داشت. زیرا خودشان نمیدانند. ولی ما نیک میدانیم و چنانکه گفتیم اینان روانهاشان تیره گردیده و اینست «رستگاری جهانیان» و «خرسندی و آسایش مردم» و «پیشرفت کشور» و عنوانهای دیگری از اینگونه را تابشی در دلهای آنها نمیتواند بود.
میباید گفت : «آن معنایی که ما از این جملهها میفهمیم و یک زمینهای در دلهامان از این جملهها باز میشود آنان نمیفهمند و چنین زمینهای برای آنان باز نمیگردد». میداندار دلهای آنان جز خودخواهی نیست ، و این خودخواهیست که از برخورد با پیمان و کوششهای آن رُویهی رشک بخود میگیرد و بدانسان بآمدن و پرخاش کردن وامیدارد.
پابرگی :
1ـ چون این داستان را نویسنده در جای دیگری نیز نوشته از آنجا میدانیم که این کسی نیست جز اسدالله مَمَقانی و آن کتابی که یاد میکند «دین و شئون» بوده است. ممقانی در کابینهی نخستوزیری ساعد در 1323 وزیر دادگستری گردید. ـ ویراینده
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش ششم : توشه برای آینده)
🔸 4ـ6) یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکهی چهار از پنج)
2) داستان جنبش مشروطه : خوانندگان پیمان با این داستان آشنایند. دیگران هم توانند «تاریخ مشروطه» را بخوانند. این داستان که در زمان ما رخ داد ، اگر نیک سنجیده و اندیشیده شود ، گواه روشن دیگری بگفتههای ماست.
در سال 1285 (1324) که در ایران جنبش مشروطهخواهی رخ داد ، یک شور و سَهِشی[احساس] در مردم پدیدار شد که کمتر مانند دارد. در سراسر کشور ، انبوه مردم ، از بازاریان و بازرگانان و ملایان و دیهداران و دیهنشینان و دیگران بتکان آمده همگی بآرزوی نیک بودن و نیکی کردن و کوشیدن افتادند. اگرچه در برخی جاها این تکان کمژرفا میبود ، و دستهی بزرگی از مردم نمیدانستند چه کار کنند. با اینهمه رویهمرفته تکان بسیار بزرگی بود و در توده یک خواهش و آرزوی نیرومندی برای همدستی کردن در راه کشور و کوشیدن پیدا شده بود. جز از درباریان که دستهی کمی میبودند دیگران همه از گرفتن مشروطه شادمانی مینمودند و برای کوشش در راه کشور و توده آمادگی نشان میدادند. ملایان و سیدان ، تفنگ بدوش انداخته و دامن بکمر زده ، با دیگران به رده ایستاده مشق سربازی میکردند.
این جوش و جنب ایرانیان و همدستی آنان بسیاری از نویسندگان اروپایی را بشگفت انداخته بود که ستایشهای پیاپی مینوشتند و پارهای از ایشان از آیندهی درخشان آسیا گفتگو بمیان میآوردند.
این در سال نخست مشروطه بود. لیکن در سال دوم و سومِ آن دستههای بزرگی از مشروطهخواهی بازگشتند و این بار بجای هواداری بدشمنی برخاستند و کمکم کار را بخونریزی رسانیدند. در تبریز که فروزانترین کانون شورش میبود ، مردم دَوَچی که پیشگامان مشروطهخواهی آنان شده بودند ، این بار هم پرکینهترین دشمنان آزادی آنان شدند. آن شور آزادیخواهی و همدستی این زمان جا بکشاکش و پراکندگی داده و اروپاییان بجای آن ستایشها بنکوهش و بدبینی پرداختند ، روزنامهی تیمس انگلیس آسیاییان را «مردمان ناشایا [=نالایق] » خواند.
چرا چنین شد؟.. چرا آن دستهها از مشروطه بازگشتند؟.. باشد که دیگران پاسخ این را آماده ندارند. ولی ما آن را آماده میداریم. میباید گفت : برای آنکه آلودگیهای کهن درمیان توده میبود که خواه و ناخواه کار خود را میکرد و نتیجهی تلخ خود را میداد.
نخست کیشها با مشروطه و قانون و کوشش در راه کشور و مانند اینها که خواست آزادیخواهان بود نمیساخت و خود نشدنی بود که میانهی این دو ، کشاکش و برخورد پدید نیاید ، یک کیش که پیروان آن ، میبایست همه به پیشامدهای هزاروسیصد سال پیش عربستان پردازند و زمان خود را فراموش کنند و جهان را پدید آمده بپاس چند تن درگذشته شناخته همه بستایش و پرستش آنها کوشند ، و از اینسوی چنین پندارند که ناپیدایی هست و خواهد آمد و جهان را به نیکی خواهد آورد ، و تا وی نیاید جهان نیک نخواهد بود ـ چنین کیشی با کوشش و جانفشانی در راه کشور و توده چگونه توانستی ساخت؟!..
در آغاز کار چون از یکسو جوش و سَهِش [=احساس] مردم بسیار نیرومند میبود و از یکسو بیشتر کسان معنی مشروطه را نمیدانستند و آن را بیش از همه ، «رواج شریعت» میشماردند ، اینبود بیچون و چرا همراهی مینمودند. ولی سپس که از یکسو جوش و سَهِش از تندی افتاد و از یکسو معنی مشروطه بهتر دانسته شد خواه و ناخواه جدایی میانهی آن با کیش پدید آمد و دستهی بزرگی از آن رو گردانیده و یا دودل ایستادند.
دوم انبوهی از ملایان در ایران و عراق سالها بمردم پیشوایی کرده و از این راه نان خورده و شکوه اندوخته بودند ، و کنون که این دستگاه را بزیان کار خود میدیدند یا میبایست از آن سودهای خود چشم بپوشند و آزادانه بمردم پیوندند و یا از راه دشمنی آیند و بدخواهی نمایند. بیشتری از آنان این دوم را برگزیدند و بدشمنی برخاستند ، و چون چنانکه گفتیم داستان ناسازگاری کیش با مشروطه هم درمیان میبود بآسانی توانستند عامیان را هم برآغالَنْد [=تحریک کنند] و آشوب بزرگی برپا گردانند.
سوم ناتوانی روانها و سستی خویها که بسیاری از آزادیخواهان بویژه درسخواندگان ، از سود خود چشمپوشی نمیتوانستند کرد ، و در کوششهایی که مینمودند دلسوزی نشان نمیدادند و پیشرفت کار را سست میگردانیدند ، و یا با یکدیگر به رشک و کینه پرداخته و دستهبندیها مینمودند ، و یا بسود دشمنان کوشیده با کشور دورویی نشان میدادند. آن پاکدلی و جانفشانی که از تودهی انبوه دیده میشد از برجستگان و پیشافتادگان دیده نمیشد.
اینها گرفتاریهاییست که در توده میبوده و ناگزیر نتیجهی خود را بیرون خواستی داد و آن شور و سَهِشی را که برخاسته بود از کار خواستی انداخت. یک درختی که بیمار و آسیبیافته است و اگرهم برگ و شکوفه بسیار آورد میوههای درست و فراوانی نتواند داد.
👇
🔸 4ـ6) یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکهی چهار از پنج)
2) داستان جنبش مشروطه : خوانندگان پیمان با این داستان آشنایند. دیگران هم توانند «تاریخ مشروطه» را بخوانند. این داستان که در زمان ما رخ داد ، اگر نیک سنجیده و اندیشیده شود ، گواه روشن دیگری بگفتههای ماست.
در سال 1285 (1324) که در ایران جنبش مشروطهخواهی رخ داد ، یک شور و سَهِشی[احساس] در مردم پدیدار شد که کمتر مانند دارد. در سراسر کشور ، انبوه مردم ، از بازاریان و بازرگانان و ملایان و دیهداران و دیهنشینان و دیگران بتکان آمده همگی بآرزوی نیک بودن و نیکی کردن و کوشیدن افتادند. اگرچه در برخی جاها این تکان کمژرفا میبود ، و دستهی بزرگی از مردم نمیدانستند چه کار کنند. با اینهمه رویهمرفته تکان بسیار بزرگی بود و در توده یک خواهش و آرزوی نیرومندی برای همدستی کردن در راه کشور و کوشیدن پیدا شده بود. جز از درباریان که دستهی کمی میبودند دیگران همه از گرفتن مشروطه شادمانی مینمودند و برای کوشش در راه کشور و توده آمادگی نشان میدادند. ملایان و سیدان ، تفنگ بدوش انداخته و دامن بکمر زده ، با دیگران به رده ایستاده مشق سربازی میکردند.
این جوش و جنب ایرانیان و همدستی آنان بسیاری از نویسندگان اروپایی را بشگفت انداخته بود که ستایشهای پیاپی مینوشتند و پارهای از ایشان از آیندهی درخشان آسیا گفتگو بمیان میآوردند.
این در سال نخست مشروطه بود. لیکن در سال دوم و سومِ آن دستههای بزرگی از مشروطهخواهی بازگشتند و این بار بجای هواداری بدشمنی برخاستند و کمکم کار را بخونریزی رسانیدند. در تبریز که فروزانترین کانون شورش میبود ، مردم دَوَچی که پیشگامان مشروطهخواهی آنان شده بودند ، این بار هم پرکینهترین دشمنان آزادی آنان شدند. آن شور آزادیخواهی و همدستی این زمان جا بکشاکش و پراکندگی داده و اروپاییان بجای آن ستایشها بنکوهش و بدبینی پرداختند ، روزنامهی تیمس انگلیس آسیاییان را «مردمان ناشایا [=نالایق] » خواند.
چرا چنین شد؟.. چرا آن دستهها از مشروطه بازگشتند؟.. باشد که دیگران پاسخ این را آماده ندارند. ولی ما آن را آماده میداریم. میباید گفت : برای آنکه آلودگیهای کهن درمیان توده میبود که خواه و ناخواه کار خود را میکرد و نتیجهی تلخ خود را میداد.
نخست کیشها با مشروطه و قانون و کوشش در راه کشور و مانند اینها که خواست آزادیخواهان بود نمیساخت و خود نشدنی بود که میانهی این دو ، کشاکش و برخورد پدید نیاید ، یک کیش که پیروان آن ، میبایست همه به پیشامدهای هزاروسیصد سال پیش عربستان پردازند و زمان خود را فراموش کنند و جهان را پدید آمده بپاس چند تن درگذشته شناخته همه بستایش و پرستش آنها کوشند ، و از اینسوی چنین پندارند که ناپیدایی هست و خواهد آمد و جهان را به نیکی خواهد آورد ، و تا وی نیاید جهان نیک نخواهد بود ـ چنین کیشی با کوشش و جانفشانی در راه کشور و توده چگونه توانستی ساخت؟!..
در آغاز کار چون از یکسو جوش و سَهِش [=احساس] مردم بسیار نیرومند میبود و از یکسو بیشتر کسان معنی مشروطه را نمیدانستند و آن را بیش از همه ، «رواج شریعت» میشماردند ، اینبود بیچون و چرا همراهی مینمودند. ولی سپس که از یکسو جوش و سَهِش از تندی افتاد و از یکسو معنی مشروطه بهتر دانسته شد خواه و ناخواه جدایی میانهی آن با کیش پدید آمد و دستهی بزرگی از آن رو گردانیده و یا دودل ایستادند.
دوم انبوهی از ملایان در ایران و عراق سالها بمردم پیشوایی کرده و از این راه نان خورده و شکوه اندوخته بودند ، و کنون که این دستگاه را بزیان کار خود میدیدند یا میبایست از آن سودهای خود چشم بپوشند و آزادانه بمردم پیوندند و یا از راه دشمنی آیند و بدخواهی نمایند. بیشتری از آنان این دوم را برگزیدند و بدشمنی برخاستند ، و چون چنانکه گفتیم داستان ناسازگاری کیش با مشروطه هم درمیان میبود بآسانی توانستند عامیان را هم برآغالَنْد [=تحریک کنند] و آشوب بزرگی برپا گردانند.
سوم ناتوانی روانها و سستی خویها که بسیاری از آزادیخواهان بویژه درسخواندگان ، از سود خود چشمپوشی نمیتوانستند کرد ، و در کوششهایی که مینمودند دلسوزی نشان نمیدادند و پیشرفت کار را سست میگردانیدند ، و یا با یکدیگر به رشک و کینه پرداخته و دستهبندیها مینمودند ، و یا بسود دشمنان کوشیده با کشور دورویی نشان میدادند. آن پاکدلی و جانفشانی که از تودهی انبوه دیده میشد از برجستگان و پیشافتادگان دیده نمیشد.
اینها گرفتاریهاییست که در توده میبوده و ناگزیر نتیجهی خود را بیرون خواستی داد و آن شور و سَهِشی را که برخاسته بود از کار خواستی انداخت. یک درختی که بیمار و آسیبیافته است و اگرهم برگ و شکوفه بسیار آورد میوههای درست و فراوانی نتواند داد.
👇
این آلودگیها که یاد کردیم هر یکی درخور گفتگوی درازیست ولی ما چون از کیشها و ناسازگاری آنها با زندگی ، و همچنین از ملایان و زیانکاری آنان ، در جاهای دیگری سخن راندهایم ، و سستی خویها و ناتوانی روانها را در همین رشته گفتارهای خود خواهیم زندید [=شرح داد] و روشن گردانید و آنگاه در اینجا خواست ما گفتگو از این زمینهها نیست و برای مَثَل این را یاد میکنیم ، بهمین کوتاهی بس کرده درمیگذریم.
.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دهم :
🔸 از گمان پیروی نباید کرد (تکهی یک از یک)
روز آدینهی گذشته آقای محمدکریم فرهنگ که خوانندگان پرچم او را میشناسند بدیدن من آمد و چون نشست با یک تأثر بسیاری چنین گفت : «بعضی مردم چه بیانصافند میگویند گاندهی را خود انگلیسها تحریک کردهاند». این را گفت و چنانکه شیوهی کمگویی اوست در خاموشی فرورفت. من نیز از تأثر خاموش ایستاده در یک اندیشهی ژرفی فرورفتم و عیبهای ایرانیان یکی پس از دیگری در جلو چشمم نمودار شد.
نخست انگیزه یا علت آن سخن را بیاد آوردم. برای چه آن را میگویند؟! یک ایرانی در اینجا نشسته از کجا میداند گاندهی را انگلیسها برانگیختهاند؟!.. وآنگاه چه نتیجه از آن میخواهد؟!.
علت آن سخن جز «خودنمایی» نیست. گویندهی آن میخواهد بفهماند که زیرکست ، میخواهد بفهماند که از سیاست آگاه میباشد. این شیوهی بسیاری از ایرانیان است که هرچه از پیشامدهای جهان بشنوند نافهمیده و نااندیشیده تفسیر کنند و مخصوصاً از این پنداربافی لذت میبرند. آن روزهایی که حزب نازی بروی کار آمد و جهودان را از آلمان بیرون میکرد من روزی در عدلیه بودم دیدم یکی از قاضیها با دیگری چنین میگوید : «تدبیر خوبی کردند باین بهانه یهودیها را بکشورهای دیگر میفرستند و آنها اسراری بدست آورده بآلمان خبر میفرستند». چون گوینده از آشنایان بود پندش داده گفتم : «این یک گزافهگویی عامیانه است. چه شده که تو در ایران پی بمقصود نهایی آلمانها میبری و این میدانی که یهودیها را فرستادهاند تا در کشورهای دیگر جاسوسی بسود آلمان کنند ولی وزراء و سررشتهداران آن کشورها نمیفهمند؟!.. اگر این مطلب بآن آسانیست که شما بمحض شنیدن سِر آن را بفهمید چگونه خواهد شد که دیگران نفهمند؟!..
از این گذشته ، آلمانها چند هزار نفر را بیرون کردهاند و این بسیار بیخردانه است که چند هزار نفر را در اسرار دولتی دخالت دهند. چگونه تواند بود که یک سری درمیان چند هزار تن پوشیده ماند؟!..»
اینگونه خودنماییها در ایران فراوانست. مردمی که عادیترین کارهای زندگانی خود را درنمییابند میخواهند چنین وانمایند که برازهای پوشیدهی کارهای دیگران پی میبرند.
یک چیزی که شاید تاکنون بگوششان نرسیده زشتی «پیروی از گمان» میباشد. یک مرد باخرد از گمان پیروی ننماید. گمان شاید راست باشد و شاید دروغ درآید. یک کالایی از شما دزدیدهاند و هیچ دلیلی نیست که دزد را نشان دهد. ولی شما گمان میبرید همسایهتان دزدیده باشد. از آن گمان پیروی نتوانید کرد و نام دزدی بروی همسایهتان نمیتوانید گزاشت. زیرا گمان درخور دلگرمی نیست و شاید دروغ درآید. اگر شما بدستاویز همان گمان همسایهتان را دزد خوانید گناه کردهاید. پیش خدای آفریدگار گناهکارید ، پیش خرد بدکار و نادانید.
اینها چیزهایی است که بگوش این مردم بدبخت نرسیده و از هزار تن یکی ، از صدهزار تن یکی اینها را نمیداند. ببینید چه سبکمغزند که پیروی از گمان را هنر میشمارند. بدبخت همینکه داستان هندوستان را شنیده و نام گاندهی بگوشش برخورده آن خوی پست «خودنمایی» آسودهاش نمیگزارد و درزمان[=بلافاصله] زبان گشاده چنین میگوید : «خود انگلیسها تحریک کردهاند» ، و این را یک زیرکی و هوشیاری از خود میشمارد. اگر کسی بپرسد : «تو این را از کجا میگویی؟!.. چه دلیل داری؟!.. چه شد که دویستوهفتادمیلیون هندو که پیروان آن مَردند با همهی نزدیکی نفهمیدند و تو از این راه دور فهمیدی؟!.. گذشته از اینها ، این جنبش و تکانی که گاندهی پدید آورده چه سودی بانگلیسها دارد که او را برانگیخته باشند؟!..» اگر اینها را بپرسند خواهند دید بدبخت هیچ نفهمیده و نیندیشیده و کوچکترین دلیلی در دست ندارد و تنها از روی گمان بچنین سخن شومی میپردازد.
یک مردمی که در زندگانی راه ندارد ، و از حقایق بیبهره است و نیک و بد و راست و کج نمیشناسد ، و سرمایهی فهمی او یاوهبافیهای شاعران و گزافهگوییهای صوفیان و خراباتیانست بهتر از این نتواند بود.
تنها دربارهی گاندهی نیست. از هر کسی که خوششان نیاید چنین دروغی یا دروغ دیگری توانند بست. زیرا سخن در نزد آنها مایهای ندارد و از نتیجهی آن نیز باکی ننمایند. یک مرد خردمندی که معنی آدمیگری را میداند و دربند نیک و بد میباشد سخن برای او مایه لازم دارد. باین معنی که تا دلیلی درمیان نباشد و اطمینان پیدا نکند تنها از روی گمان زبان بگفتن نگشاید و چهبسا که زیانهایی کشد و گفتن یک سخنی را بخود جایز نشمارد. از سوی دیگر خردمند همیشه پروای نتیجهی سخن را مینماید ، باینمعنی پیش از زبان گشادن این میاندیشد که نتیجهی گفتارش چه خواهد بود. اگر مرد خداشناسیست این میداند که هر کاری از نیک و بد ، کیفر یا پاداشی خواهد داشت و خود را به هر گفتاری آزاد نمیشناسد.
👇
🔸 از گمان پیروی نباید کرد (تکهی یک از یک)
روز آدینهی گذشته آقای محمدکریم فرهنگ که خوانندگان پرچم او را میشناسند بدیدن من آمد و چون نشست با یک تأثر بسیاری چنین گفت : «بعضی مردم چه بیانصافند میگویند گاندهی را خود انگلیسها تحریک کردهاند». این را گفت و چنانکه شیوهی کمگویی اوست در خاموشی فرورفت. من نیز از تأثر خاموش ایستاده در یک اندیشهی ژرفی فرورفتم و عیبهای ایرانیان یکی پس از دیگری در جلو چشمم نمودار شد.
نخست انگیزه یا علت آن سخن را بیاد آوردم. برای چه آن را میگویند؟! یک ایرانی در اینجا نشسته از کجا میداند گاندهی را انگلیسها برانگیختهاند؟!.. وآنگاه چه نتیجه از آن میخواهد؟!.
علت آن سخن جز «خودنمایی» نیست. گویندهی آن میخواهد بفهماند که زیرکست ، میخواهد بفهماند که از سیاست آگاه میباشد. این شیوهی بسیاری از ایرانیان است که هرچه از پیشامدهای جهان بشنوند نافهمیده و نااندیشیده تفسیر کنند و مخصوصاً از این پنداربافی لذت میبرند. آن روزهایی که حزب نازی بروی کار آمد و جهودان را از آلمان بیرون میکرد من روزی در عدلیه بودم دیدم یکی از قاضیها با دیگری چنین میگوید : «تدبیر خوبی کردند باین بهانه یهودیها را بکشورهای دیگر میفرستند و آنها اسراری بدست آورده بآلمان خبر میفرستند». چون گوینده از آشنایان بود پندش داده گفتم : «این یک گزافهگویی عامیانه است. چه شده که تو در ایران پی بمقصود نهایی آلمانها میبری و این میدانی که یهودیها را فرستادهاند تا در کشورهای دیگر جاسوسی بسود آلمان کنند ولی وزراء و سررشتهداران آن کشورها نمیفهمند؟!.. اگر این مطلب بآن آسانیست که شما بمحض شنیدن سِر آن را بفهمید چگونه خواهد شد که دیگران نفهمند؟!..
از این گذشته ، آلمانها چند هزار نفر را بیرون کردهاند و این بسیار بیخردانه است که چند هزار نفر را در اسرار دولتی دخالت دهند. چگونه تواند بود که یک سری درمیان چند هزار تن پوشیده ماند؟!..»
اینگونه خودنماییها در ایران فراوانست. مردمی که عادیترین کارهای زندگانی خود را درنمییابند میخواهند چنین وانمایند که برازهای پوشیدهی کارهای دیگران پی میبرند.
یک چیزی که شاید تاکنون بگوششان نرسیده زشتی «پیروی از گمان» میباشد. یک مرد باخرد از گمان پیروی ننماید. گمان شاید راست باشد و شاید دروغ درآید. یک کالایی از شما دزدیدهاند و هیچ دلیلی نیست که دزد را نشان دهد. ولی شما گمان میبرید همسایهتان دزدیده باشد. از آن گمان پیروی نتوانید کرد و نام دزدی بروی همسایهتان نمیتوانید گزاشت. زیرا گمان درخور دلگرمی نیست و شاید دروغ درآید. اگر شما بدستاویز همان گمان همسایهتان را دزد خوانید گناه کردهاید. پیش خدای آفریدگار گناهکارید ، پیش خرد بدکار و نادانید.
اینها چیزهایی است که بگوش این مردم بدبخت نرسیده و از هزار تن یکی ، از صدهزار تن یکی اینها را نمیداند. ببینید چه سبکمغزند که پیروی از گمان را هنر میشمارند. بدبخت همینکه داستان هندوستان را شنیده و نام گاندهی بگوشش برخورده آن خوی پست «خودنمایی» آسودهاش نمیگزارد و درزمان[=بلافاصله] زبان گشاده چنین میگوید : «خود انگلیسها تحریک کردهاند» ، و این را یک زیرکی و هوشیاری از خود میشمارد. اگر کسی بپرسد : «تو این را از کجا میگویی؟!.. چه دلیل داری؟!.. چه شد که دویستوهفتادمیلیون هندو که پیروان آن مَردند با همهی نزدیکی نفهمیدند و تو از این راه دور فهمیدی؟!.. گذشته از اینها ، این جنبش و تکانی که گاندهی پدید آورده چه سودی بانگلیسها دارد که او را برانگیخته باشند؟!..» اگر اینها را بپرسند خواهند دید بدبخت هیچ نفهمیده و نیندیشیده و کوچکترین دلیلی در دست ندارد و تنها از روی گمان بچنین سخن شومی میپردازد.
یک مردمی که در زندگانی راه ندارد ، و از حقایق بیبهره است و نیک و بد و راست و کج نمیشناسد ، و سرمایهی فهمی او یاوهبافیهای شاعران و گزافهگوییهای صوفیان و خراباتیانست بهتر از این نتواند بود.
تنها دربارهی گاندهی نیست. از هر کسی که خوششان نیاید چنین دروغی یا دروغ دیگری توانند بست. زیرا سخن در نزد آنها مایهای ندارد و از نتیجهی آن نیز باکی ننمایند. یک مرد خردمندی که معنی آدمیگری را میداند و دربند نیک و بد میباشد سخن برای او مایه لازم دارد. باین معنی که تا دلیلی درمیان نباشد و اطمینان پیدا نکند تنها از روی گمان زبان بگفتن نگشاید و چهبسا که زیانهایی کشد و گفتن یک سخنی را بخود جایز نشمارد. از سوی دیگر خردمند همیشه پروای نتیجهی سخن را مینماید ، باینمعنی پیش از زبان گشادن این میاندیشد که نتیجهی گفتارش چه خواهد بود. اگر مرد خداشناسیست این میداند که هر کاری از نیک و بد ، کیفر یا پاداشی خواهد داشت و خود را به هر گفتاری آزاد نمیشناسد.
👇
اینها همه دربارهی دیگرانست. این مردمِ درمانده و بیچاره کجا و آن چیزها کجا؟!.. اینها سخن را جز گردانیدن زبان نمیدانند و مایهای برای آن لازم نمیشمارند. گمان[=حدس] و پندار[=خیال] در جای خود که از دروغ نیز باک ندارند و نتیجهای برای سخنان خود بنظر نمیگیرند. کسانیند که نیروهای روانی را بیکبار از دست داده و سراپا در توی خویهای پست و دریافتهای بیارج جانوری فرورفتهاند. بیهوده نیست که بدینسان خوار و درمانده میباشند.
شما برای آزمایش از آشنایان خود بپرسید آیا شنیدهاند که پیروی از گمان نباید کرد؟!.. آیا چنین سخنی تاکنون بگوششان رسیده؟!.. این را از که بایستی بشنوند؟!.. از ملایان؟!.. از روزنامهنویسان؟!.. از آموزگاران و دبیران و استادان؟!.. از قافیهبافان؟!. از رمانپردازان؟!. اینها خودشان میدانند تا بدیگران هم یاد دهند؟!.
.
شما برای آزمایش از آشنایان خود بپرسید آیا شنیدهاند که پیروی از گمان نباید کرد؟!.. آیا چنین سخنی تاکنون بگوششان رسیده؟!.. این را از که بایستی بشنوند؟!.. از ملایان؟!.. از روزنامهنویسان؟!.. از آموزگاران و دبیران و استادان؟!.. از قافیهبافان؟!. از رمانپردازان؟!. اینها خودشان میدانند تا بدیگران هم یاد دهند؟!.
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش ششم : توشه برای آینده)
🔸 4ـ6) یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکهی پنج از پنج)
میدانم کسانی خواهند گفت : در پیشامدهای مشروطه ناخشنودی همسایگان کشور و کارشکنیهای آنان نیز درمیان میبود و یکی از انگیزههای بزرگِ بینتیجه گردیدن جنبش آزادیخواهی این کارشکنی را باید شمرد. میگویم : راست است و ما نیز آن را میدانیم. چیزی که هست ما میبینیم همان همسایگان نیز از آلودگیهایی که درمیان خود توده بوده سود جسته و بدستیاری همان کار خود را از پیش بردهاند. مثلاً دولت آن روزی روس از مشروطهی ایران ناخرسند میبود و بیگمان از گام نخست بهم زدن آن را میخواست. ولی هیچگاه این را بزبان نیاورد و هیچ کس را از کارکنان خود برای این کار برنینگیخت. بلکه از پستنهادی برخی درباریان و از تیرهدرونی برخی ملایان و از نافهمی و نادانی یک دسته از مردم سود جسته و اینان را که برای پشت پا زدن به پیشرفت و فیروزی تودهی خود و دشمنی کردن با جنبش آزادیخواهی آماده میبودند ، با دست کارکنان خود بتلاش واداشت ، و چون در سایهی بدخواهیهای اینان رشته از هم گسیخت و جنگ و خونریزی در آذربایجان پیش آمد همان را دستاویز گرفته لشکر بشهرهای شمالی آورد.
این تنها ایران و همسایگانش نبود. هر تودهای همینکه نادان و آلوده باشند ، و دوست از دشمن و سود از زیان بازنشناسند ، افزار دست دیگران گردند ، و این خود گواه دیگری بآن گفتههای ماست.
اینها برای مثل است. برای آنست که گفتههای خود را نیک روشن گردانیم. این زمینهها که ما دنبال میکنیم همیشه از تاریخ دلیلهای خوبی برای آنها توان آورد. اینها آزمایشهاییست که برای گذشتگان پیش آمده و ما با سرگذشت آنان گفتههای خود را روشن میگردانیم. وگرنه این راهِ ما با آنچه نادرشاه و آزادیخواهان داشتهاند بسیار جداست.
کوتاهسخن آنکه یک توده باید خود نیک باشند تا توانند از کوششهای پیشروان و از پیشامدهای جهان بهره یابند و بلند گردند ، و این نیکی جز با نیک گردیدن یکایک باشندگان [=افراد] نتواند بود . توده یک چیز جدایی نیست ، همان باشندگان باهمند و توده نامیده میشوند.
اینان باید نیک گردند و باهم بستگی دارند و همگی یک راه را بپیمایند و یک خواست را پی کنند تا یک تودهی شایندهای پدید آورند. اینست ما همیشه گفتهایم هر کسی باید نخست بخود پردازد و خود را پاک و نیک گرداند سپس هم به نیک گردانیدن دیگران کوشد و بآنان در این راه یاری کند ، اینست راهی که ما را تواند برستگاری و فیروزی رسانید.
میدانم این سخت است و بآسانی پیش نخواهد رفت. زیرا بسیاری از مردم ، بلکه بیشتری از آنان کسانیند که در خود کمی سراغ نمیدارند و این بآنان گران میافتد که میگوییم خود را درست گردانید. یک دستهی دیگری از این اندازه هم میگذرند و هر یکی از آنان خود را دارای سرمایههایی میشناسند که بدیگران راه نمایند ، و این از سختترین کارهاست که ما آنان را از این پندار بیرون آوریم و کمیها و آلودگیهاشان را بگردنشان گزاریم. اینان از همهی سرفرازیها و آراستگیها چشم پوشیده و تنها این را برگزیدهاند که بنشینند و برتری فروشند و گردن کشند و بخود بالند ، و سر هر سخنی از توده و از بدی آن گله کنند و چنین وانمایند که این توده شایندهی کسانی همچون آنان نیست. این یک لذت بزرگی برای ایشانست. یک زمینهایست که چند گونه هوس از خودنمایی و برتریفروشی و جداسری در آن گرد آمده و از آنسوی گاهی سودهایی نیز بدست آید.
این سختی را میدانم. چیزی که هست راه همین یکیست و بس. ما اگر میخواهیم یک تودهی نیکی داریم و از پیشرفت و سرفرازی بهره یابیم راه آن همینست که میگوییم. جهان یا سپهر[=طبیعت] هیچگاه بدلخواه مردم نگردد. این مردمند که باید پیروی از آیین جهان کنند. مردمی که میخواهند با هوس و دلخواه زیند و زندگی را تنها برای خودفروشی [=خودنمایی فزون] و جداسری میخواهند سرنوشت آنان جز خواری و زبونی نتواند بود.
.
🔸 4ـ6) یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکهی پنج از پنج)
میدانم کسانی خواهند گفت : در پیشامدهای مشروطه ناخشنودی همسایگان کشور و کارشکنیهای آنان نیز درمیان میبود و یکی از انگیزههای بزرگِ بینتیجه گردیدن جنبش آزادیخواهی این کارشکنی را باید شمرد. میگویم : راست است و ما نیز آن را میدانیم. چیزی که هست ما میبینیم همان همسایگان نیز از آلودگیهایی که درمیان خود توده بوده سود جسته و بدستیاری همان کار خود را از پیش بردهاند. مثلاً دولت آن روزی روس از مشروطهی ایران ناخرسند میبود و بیگمان از گام نخست بهم زدن آن را میخواست. ولی هیچگاه این را بزبان نیاورد و هیچ کس را از کارکنان خود برای این کار برنینگیخت. بلکه از پستنهادی برخی درباریان و از تیرهدرونی برخی ملایان و از نافهمی و نادانی یک دسته از مردم سود جسته و اینان را که برای پشت پا زدن به پیشرفت و فیروزی تودهی خود و دشمنی کردن با جنبش آزادیخواهی آماده میبودند ، با دست کارکنان خود بتلاش واداشت ، و چون در سایهی بدخواهیهای اینان رشته از هم گسیخت و جنگ و خونریزی در آذربایجان پیش آمد همان را دستاویز گرفته لشکر بشهرهای شمالی آورد.
این تنها ایران و همسایگانش نبود. هر تودهای همینکه نادان و آلوده باشند ، و دوست از دشمن و سود از زیان بازنشناسند ، افزار دست دیگران گردند ، و این خود گواه دیگری بآن گفتههای ماست.
اینها برای مثل است. برای آنست که گفتههای خود را نیک روشن گردانیم. این زمینهها که ما دنبال میکنیم همیشه از تاریخ دلیلهای خوبی برای آنها توان آورد. اینها آزمایشهاییست که برای گذشتگان پیش آمده و ما با سرگذشت آنان گفتههای خود را روشن میگردانیم. وگرنه این راهِ ما با آنچه نادرشاه و آزادیخواهان داشتهاند بسیار جداست.
کوتاهسخن آنکه یک توده باید خود نیک باشند تا توانند از کوششهای پیشروان و از پیشامدهای جهان بهره یابند و بلند گردند ، و این نیکی جز با نیک گردیدن یکایک باشندگان [=افراد] نتواند بود . توده یک چیز جدایی نیست ، همان باشندگان باهمند و توده نامیده میشوند.
اینان باید نیک گردند و باهم بستگی دارند و همگی یک راه را بپیمایند و یک خواست را پی کنند تا یک تودهی شایندهای پدید آورند. اینست ما همیشه گفتهایم هر کسی باید نخست بخود پردازد و خود را پاک و نیک گرداند سپس هم به نیک گردانیدن دیگران کوشد و بآنان در این راه یاری کند ، اینست راهی که ما را تواند برستگاری و فیروزی رسانید.
میدانم این سخت است و بآسانی پیش نخواهد رفت. زیرا بسیاری از مردم ، بلکه بیشتری از آنان کسانیند که در خود کمی سراغ نمیدارند و این بآنان گران میافتد که میگوییم خود را درست گردانید. یک دستهی دیگری از این اندازه هم میگذرند و هر یکی از آنان خود را دارای سرمایههایی میشناسند که بدیگران راه نمایند ، و این از سختترین کارهاست که ما آنان را از این پندار بیرون آوریم و کمیها و آلودگیهاشان را بگردنشان گزاریم. اینان از همهی سرفرازیها و آراستگیها چشم پوشیده و تنها این را برگزیدهاند که بنشینند و برتری فروشند و گردن کشند و بخود بالند ، و سر هر سخنی از توده و از بدی آن گله کنند و چنین وانمایند که این توده شایندهی کسانی همچون آنان نیست. این یک لذت بزرگی برای ایشانست. یک زمینهایست که چند گونه هوس از خودنمایی و برتریفروشی و جداسری در آن گرد آمده و از آنسوی گاهی سودهایی نیز بدست آید.
این سختی را میدانم. چیزی که هست راه همین یکیست و بس. ما اگر میخواهیم یک تودهی نیکی داریم و از پیشرفت و سرفرازی بهره یابیم راه آن همینست که میگوییم. جهان یا سپهر[=طبیعت] هیچگاه بدلخواه مردم نگردد. این مردمند که باید پیروی از آیین جهان کنند. مردمی که میخواهند با هوس و دلخواه زیند و زندگی را تنها برای خودفروشی [=خودنمایی فزون] و جداسری میخواهند سرنوشت آنان جز خواری و زبونی نتواند بود.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دهم :
🔸 دلگذر ـ 1 (تکهی یک از دو)
کسانی رفتار دیگری مینمایند ، و آن اینکه در کتابها میگردند و یک سخنی یا خبری که اندکمانستگی بگفتههای ما دارد پیدا میکنند و آن را برای ما مینویسند ، و میخواهند چنین وانمایند که ما آنچه مینویسیم از اخبار برمیداریم ، و این را یک کوششی در راه کیش خود میپندارند. چند کس را میشناسیم که این کار را میکنند.
این رفتار ایشان بیاد میآورد آن را که در چهل سال و پنجاه سال پیش که تلفن و دیگر افزارهای اروپایی در ایران تازه رواج مییافته کسانی میگفتهاند : «همهی اینها را از ما برداشتهاند». میگفتهاند از کتاب شیخ بهایی یا از کتاب اسرار قاسمی بدست آوردهاند ، و گاهی اندیشیده و برای برخی از آن افزارها مانندهای پیدا میکردهاند. تلفن را میگفتهاند از بازی بچهها که باین سر و آن سرِ نخ درازی قوطی کاغذی یا چوبی بند کنند و دو بچه آنها را بگوش و دهان گرفته از دور با یکدیگر سخن گویند ، برداشتهاند و کلمهی «تلفن» را دیگر شده از کلمهی «طفلان» شمرده و گواه گفتهی خود میگرفتهاند.
برای راهآهن جملهای در کتابها پیدا کرده و یا از خود ساخته بودهاند : «آهن چون کوفته شود دور نزدیک گردد». (1) میگفتهاند راهآهن را از این برداشتهاند. از نادانی تلفن را تنها سیم و گوشی ، و راهآهن را تنها آهنهای گسترده شده میپنداشتهاند.
ما میگوییم : باید از گمان و پندار بیکبار دوری گزید ، و این را پایهای از دین گردانیده و دلیلهای بسیار برایش یاد میکنیم ، و برای آنکه هیچ تاریکی نماند و هیچ کس خرده نگیرد معنی خرد و اندیشه و دریافت را ، بهتر از آنچه در روانشناسیست روشن میسازیم ، و جداییای را که میان آنها با پندار و گمانست بازمینماییم ، و در نتیجهی همین ، بیراهی افلاطون و ارسطو و بوعلی سینا و ملاصدرا و پیروان ایشان را نشان میدهیم ، و از اینسوی خود نیز از گفتگو در پیرامون آغاز آفرش ، و داستان سرنوشت و صد چیز دیگری که راه بسوی آنها باز نیست جلو میگیریم. دربارهی خدا میگوییم : باید تنها بهستی و یگانگی و توانایی و دانایی که از سنجیدن و اندیشیدن اینجهان بدست میآید بس کرد و بجز از اینها نپرداخت ـ در برابر اینها آنان برخ ما میکشند یک گفتهی کوچکی را : «در گوهر خدا نیندیشید» (2) ، گفتهای که دانسته نیست از کیست و در کجا گفته شده.
اینان نمیدانند که یک کتاب و یا یک رشته سخنان هنگامی نیکست که سراسر آنها نیک باشد ، وگرنه شما اگر هر کتاب بیارجی را باز کنید در آن نیز چند سخن مغزداری خواهید یافت ، اگر یک تن عامی بیدانش را بسخن وادارید ازو نیز چند جملهی استواری خواهید شنید. بلکه از دیوانگانِ آشفتهمغز هم گاهی جملههای مغزداری سرزند.
نمیدانند که یک سخن بیدلیلی که از اندیشهی کسی میگذرد و آن را بزبان میراند درخور هیچ ارجی نیست. یک سخن هنگامی ارج پیدا کند که با دلیل همراه باشد و گوینده بروی آن ایستد و به پیشرفتش کوشد ، و چون این خود یک زمینهی ارجداریست و تاکنون در پیرامون آن سخن رانده نشده و انبوه مردم آگاهی در پیرامون آن نمیدارند در اینجا سخنی دربارهی آن میرانیم :
در عربی بسخنانی که از اندیشه گذرد «خاطره» گویند و ما نیز توانیم «دلگذر» نامیم. آدمی را دلگذر فراوان باشد و این از سبکمغزی کسیست که هرچه از دلش گذشت بزبانش راند و سخنان آخشیج هم بیرون ریزد ، و از آن سبکمغزتر کسیست که اگر چنین افتد و یک گفتهی ناسنجیده و نااندیشیدهای ازو مغزدار درآید و با نتیجهی گفتههای یک دانشمندی سازگار باشد بخود بالد و چنین گوید : «من این را از پیش گفته بودم».
کسی که نااندیشیده هرچه خواست میگوید و سخنان پراکنده و ناسازگار هم بیرون میریزد ، اگر افتاد و یک سخن او مغزدار درآمد نشان بزرگی او نخواهد بود. مرد بزرگ آنست که سخنش از روی اندیشه باشد و جملههای پراکنده و آخشیج هم بزبان نراند ، و آنچه میگوید برویش ایستد.
شاعران ایران که از هرگونه سخن سرودهاند و گاهی نیز گفتههای پرمغزی از ایشان سرزده این دلیل بخردی آنان نمیباشد. سخن نااندیشیده ازآنِ گویندهاش نیست. یک شاعری که آدمیان را اندامهای یک تن خوانده و چنین گفته : چون یکی را دردی بوده باید دیگران نیز اندوهناک گردند ، این سخن مغزدار است ولی شما چون میبینید همان شاعر در زمانی بوده که شهرهای ایران کشتار دیده و خاندانها همه در سوگواری میبودهاند ، و او کوچکترین «تأثری» از خود ننموده ، و همه سخن از مستی و شادی زده ، میباید دانید که آن گفته از روی فهم و اندیشه نبوده و دلش از آن آگاهی نمیداشته است. کسانی که ارج باین شاعران میگزارند و برخی گفتههای ایشان را که مغزدار است برخ ما میکشند از این نکته ناآگاهند.
پابرگیها :
1ـ «اذا دقالحدید قرب البعید».
2ـ «لاتفکروا فی ذات الله».
.
🔸 دلگذر ـ 1 (تکهی یک از دو)
کسانی رفتار دیگری مینمایند ، و آن اینکه در کتابها میگردند و یک سخنی یا خبری که اندکمانستگی بگفتههای ما دارد پیدا میکنند و آن را برای ما مینویسند ، و میخواهند چنین وانمایند که ما آنچه مینویسیم از اخبار برمیداریم ، و این را یک کوششی در راه کیش خود میپندارند. چند کس را میشناسیم که این کار را میکنند.
این رفتار ایشان بیاد میآورد آن را که در چهل سال و پنجاه سال پیش که تلفن و دیگر افزارهای اروپایی در ایران تازه رواج مییافته کسانی میگفتهاند : «همهی اینها را از ما برداشتهاند». میگفتهاند از کتاب شیخ بهایی یا از کتاب اسرار قاسمی بدست آوردهاند ، و گاهی اندیشیده و برای برخی از آن افزارها مانندهای پیدا میکردهاند. تلفن را میگفتهاند از بازی بچهها که باین سر و آن سرِ نخ درازی قوطی کاغذی یا چوبی بند کنند و دو بچه آنها را بگوش و دهان گرفته از دور با یکدیگر سخن گویند ، برداشتهاند و کلمهی «تلفن» را دیگر شده از کلمهی «طفلان» شمرده و گواه گفتهی خود میگرفتهاند.
برای راهآهن جملهای در کتابها پیدا کرده و یا از خود ساخته بودهاند : «آهن چون کوفته شود دور نزدیک گردد». (1) میگفتهاند راهآهن را از این برداشتهاند. از نادانی تلفن را تنها سیم و گوشی ، و راهآهن را تنها آهنهای گسترده شده میپنداشتهاند.
ما میگوییم : باید از گمان و پندار بیکبار دوری گزید ، و این را پایهای از دین گردانیده و دلیلهای بسیار برایش یاد میکنیم ، و برای آنکه هیچ تاریکی نماند و هیچ کس خرده نگیرد معنی خرد و اندیشه و دریافت را ، بهتر از آنچه در روانشناسیست روشن میسازیم ، و جداییای را که میان آنها با پندار و گمانست بازمینماییم ، و در نتیجهی همین ، بیراهی افلاطون و ارسطو و بوعلی سینا و ملاصدرا و پیروان ایشان را نشان میدهیم ، و از اینسوی خود نیز از گفتگو در پیرامون آغاز آفرش ، و داستان سرنوشت و صد چیز دیگری که راه بسوی آنها باز نیست جلو میگیریم. دربارهی خدا میگوییم : باید تنها بهستی و یگانگی و توانایی و دانایی که از سنجیدن و اندیشیدن اینجهان بدست میآید بس کرد و بجز از اینها نپرداخت ـ در برابر اینها آنان برخ ما میکشند یک گفتهی کوچکی را : «در گوهر خدا نیندیشید» (2) ، گفتهای که دانسته نیست از کیست و در کجا گفته شده.
اینان نمیدانند که یک کتاب و یا یک رشته سخنان هنگامی نیکست که سراسر آنها نیک باشد ، وگرنه شما اگر هر کتاب بیارجی را باز کنید در آن نیز چند سخن مغزداری خواهید یافت ، اگر یک تن عامی بیدانش را بسخن وادارید ازو نیز چند جملهی استواری خواهید شنید. بلکه از دیوانگانِ آشفتهمغز هم گاهی جملههای مغزداری سرزند.
نمیدانند که یک سخن بیدلیلی که از اندیشهی کسی میگذرد و آن را بزبان میراند درخور هیچ ارجی نیست. یک سخن هنگامی ارج پیدا کند که با دلیل همراه باشد و گوینده بروی آن ایستد و به پیشرفتش کوشد ، و چون این خود یک زمینهی ارجداریست و تاکنون در پیرامون آن سخن رانده نشده و انبوه مردم آگاهی در پیرامون آن نمیدارند در اینجا سخنی دربارهی آن میرانیم :
در عربی بسخنانی که از اندیشه گذرد «خاطره» گویند و ما نیز توانیم «دلگذر» نامیم. آدمی را دلگذر فراوان باشد و این از سبکمغزی کسیست که هرچه از دلش گذشت بزبانش راند و سخنان آخشیج هم بیرون ریزد ، و از آن سبکمغزتر کسیست که اگر چنین افتد و یک گفتهی ناسنجیده و نااندیشیدهای ازو مغزدار درآید و با نتیجهی گفتههای یک دانشمندی سازگار باشد بخود بالد و چنین گوید : «من این را از پیش گفته بودم».
کسی که نااندیشیده هرچه خواست میگوید و سخنان پراکنده و ناسازگار هم بیرون میریزد ، اگر افتاد و یک سخن او مغزدار درآمد نشان بزرگی او نخواهد بود. مرد بزرگ آنست که سخنش از روی اندیشه باشد و جملههای پراکنده و آخشیج هم بزبان نراند ، و آنچه میگوید برویش ایستد.
شاعران ایران که از هرگونه سخن سرودهاند و گاهی نیز گفتههای پرمغزی از ایشان سرزده این دلیل بخردی آنان نمیباشد. سخن نااندیشیده ازآنِ گویندهاش نیست. یک شاعری که آدمیان را اندامهای یک تن خوانده و چنین گفته : چون یکی را دردی بوده باید دیگران نیز اندوهناک گردند ، این سخن مغزدار است ولی شما چون میبینید همان شاعر در زمانی بوده که شهرهای ایران کشتار دیده و خاندانها همه در سوگواری میبودهاند ، و او کوچکترین «تأثری» از خود ننموده ، و همه سخن از مستی و شادی زده ، میباید دانید که آن گفته از روی فهم و اندیشه نبوده و دلش از آن آگاهی نمیداشته است. کسانی که ارج باین شاعران میگزارند و برخی گفتههای ایشان را که مغزدار است برخ ما میکشند از این نکته ناآگاهند.
پابرگیها :
1ـ «اذا دقالحدید قرب البعید».
2ـ «لاتفکروا فی ذات الله».
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش ششم : توشه برای آینده)
🔸 5 ـ6) چرا بدآموزیهای زمان مغول را رواج میدهند (تکهی یک از دو)
در جهان هر مردمی از زندگانی آن بهرهای را میبرند که شایندهی آنند. این چیزیست که میباید پذیرفت و میباید همیشه در پیشِ دیده داشت. یک مردمی که به پستی و خواری افتادهاند باید انگیزه را پیش از همه در پستی اندیشهها و آلودگی خویهای آنان دانست.
یکی از داستانهای بزرگ و دلگداز تاریخ تاختن مغولان به ایران ـ یا بهتر گویم : بکشورهای اسلامی ـ و چیرگی یافتن آنانست. این خود شگفت مینماید که مغولان به ایرانیان و مسلمانان چیره درآمدند و برتری یافتند. مسلمانان آن روز از تودههای پیشرفتهی جهان شمرده میشدند ، مردمان دیندار و خداشناس میبودند ، و از روی آیین و قانون میزیستند ، فرمانرواییهای بزرگ و بسامانی داشتند ، از دانشها و آگاهیها بهره بسیار یافته بودند ، در هر شهری مدرسههای بزرگی برپا میبود ، هزاران دانشمندان بنام ـ از فقیهان و محدثان و فیلسوفان و زبانشناسان و از پیشوایان صوفیگری و از پزشکان ـ یافت میشدند ، هزارها و صدهزارها کتاب درمیانشان یافت میگردید. ولی مغولان جز مردم بتپرست و دُژآگاه و بیابانگردی نمیبودند که از دانش و آگاهی بیکبار بیبهره میبودند و در سراسر مغولستان یک کتاب ، یا یک دانشمند شناخته نمیشد. بگفتهی اروپاییان مسلمانان در شاهراه تمدن هزارها فرسنگ پیش رفته و مغولان هنوز گام بآن راه نگزارده بودند. پس چه شده که با اینحال اینان فیروز آمدند و بر مسلمانان برتری یافتند؟!.. اگر کارها از روی شایستگیست پس این حال چیست؟!.
این یک ایراد بزرگیست و پاسخش اینست که مغولان با آن دُژآگاهی و بیابانیگری بزندگانی شایندهتر از مسلمانان میبودند و این دادگرانه بوده که باینان برتری یافتهاند. مسلمانان با آنهمه دانشها و آگهی ، اندیشههاشان پستتر از مغولان میبود و با آنهمه دانشها و آگاهیها از بسیاری از قانونهای زندگانی ناآگاه میبودند و من اینک یک داستانی را برای گواهی یاد میکنم :
همه میدانند که مغولان نخستین بار در زمان خلافت ناصرلدینالله بکشورهای اسلامی تاختند. در این تاخت خود چنگیزخان فرمانده میبود و چهار سال در آنسوی جیحون بتاخت و تاراج و کشتار پرداخت و چند شهر بزرگی را از خوارزم و سمرقند و بخارا و اُترار و دیگر جاها ویرانه گردانید و در همان هنگام پسران و سرکردگان او در خراسان و افغانستان تاراج و کشتار میکردند و دو تن از سرکردگان او بنام یمه و سوتای با سیهزار سپاه از رود جیحون گذشته در خراسان و مازندران و عراق و آذربایجان کشتارکنان پیش رفتند و از راه قفقاز و شمال دریای خزر بلشکرگاه مغول بازگشتند.
بدینسان چهار سال در ایران قصابیها کردند و سپس چون برای چنگیز گرفتاری در مغولستان پیدا شده بود با صدهزاران زنان و دختران و بچگان که دستگیر کرده بودند بمغولستان بازگردیدند.
کنون شما بیندیشید که پس از این پیشامد دلگداز آیا مسلمانان چه بایستی کنند؟!.. آیا نه آنست که بایستی از سرگذشت خود پند آموخته بدانند که کمیهایی درمیانست که مایهی آن زبونی و بدبختی گردیده و بیندیشند که آن کمیها چه بوده تا آنها را بشناسند و بچاره پردازند. این خود داستان شگفتی بود که یک دسته دشمن چهار سال در آنسوی جیحون بکشتن و ویران کردن بپردازند و از اینسوی مردم بتکان نیایند و بیاری آن گرفتاران نشتابند. داستان شگفتی بود که سی هزار تن بیگانه از این سر کشور درآیند و کشتارکنان و ویرانسازان تا آن سر پیش روند و صدملیونها مردم زبون آنها باشند. این یک چیز سادهای میبود و میبایست ایرانیان بیندیشند و انگیزهی آن را بدست آورند و بچاره پردازند.
از آنسوی چنانکه گفتیم مغولان صدهزار زنان و دختران را دستگیر کرده با خود برده بودند. میبایست در اندیشهی آنان باشند و بچارهی رها ساختن ایشان کوشند.
پس از همه میبایست این بدانند که مغولان دوباره بازخواهند گردید ، و برای ایستادگی در برابر آنان بسیج[=تدارک] افزار و نیرو کنند.
ولی شما اگر در تاریخ جستجو کنید و از رفتار و کردار مردم پس از بازگشت مغول آگاهی بخواهید خواهید دید کمترین پروایی نمیداشتهاند ، و بیکبار آن سرگذشت دلگداز را فراموش کرده هر گروهی درپی کارهای خود میبودهاند. ما از آن زمان داستانهایی میخوانیم که هر یکی گواه روشن دیگری از پستی اندیشههای مردم میباشد. یکی از آنها داستان مدرسهی مُستَنصِریه است که در اینجا یاد میکنیم :
المُستَنصِربالله نوهی همان الناصرلدینالله است و او این مدرسه را در سال625 هجری (هفت سال پس از بازگشت چنگیزخان) آغاز کرده در سال 631 بپایان رسانید و گنجینهی بسیار در راه آن بکار برد و چون پایان یافت با شکوه بسیاری آنجا را بگشاد و چند صد تن فقیه و چند صد تن صوفی را در آن جا داد که همهی دربایستهای زندگی را آماده میداشتند.
👇
🔸 5 ـ6) چرا بدآموزیهای زمان مغول را رواج میدهند (تکهی یک از دو)
در جهان هر مردمی از زندگانی آن بهرهای را میبرند که شایندهی آنند. این چیزیست که میباید پذیرفت و میباید همیشه در پیشِ دیده داشت. یک مردمی که به پستی و خواری افتادهاند باید انگیزه را پیش از همه در پستی اندیشهها و آلودگی خویهای آنان دانست.
یکی از داستانهای بزرگ و دلگداز تاریخ تاختن مغولان به ایران ـ یا بهتر گویم : بکشورهای اسلامی ـ و چیرگی یافتن آنانست. این خود شگفت مینماید که مغولان به ایرانیان و مسلمانان چیره درآمدند و برتری یافتند. مسلمانان آن روز از تودههای پیشرفتهی جهان شمرده میشدند ، مردمان دیندار و خداشناس میبودند ، و از روی آیین و قانون میزیستند ، فرمانرواییهای بزرگ و بسامانی داشتند ، از دانشها و آگاهیها بهره بسیار یافته بودند ، در هر شهری مدرسههای بزرگی برپا میبود ، هزاران دانشمندان بنام ـ از فقیهان و محدثان و فیلسوفان و زبانشناسان و از پیشوایان صوفیگری و از پزشکان ـ یافت میشدند ، هزارها و صدهزارها کتاب درمیانشان یافت میگردید. ولی مغولان جز مردم بتپرست و دُژآگاه و بیابانگردی نمیبودند که از دانش و آگاهی بیکبار بیبهره میبودند و در سراسر مغولستان یک کتاب ، یا یک دانشمند شناخته نمیشد. بگفتهی اروپاییان مسلمانان در شاهراه تمدن هزارها فرسنگ پیش رفته و مغولان هنوز گام بآن راه نگزارده بودند. پس چه شده که با اینحال اینان فیروز آمدند و بر مسلمانان برتری یافتند؟!.. اگر کارها از روی شایستگیست پس این حال چیست؟!.
این یک ایراد بزرگیست و پاسخش اینست که مغولان با آن دُژآگاهی و بیابانیگری بزندگانی شایندهتر از مسلمانان میبودند و این دادگرانه بوده که باینان برتری یافتهاند. مسلمانان با آنهمه دانشها و آگهی ، اندیشههاشان پستتر از مغولان میبود و با آنهمه دانشها و آگاهیها از بسیاری از قانونهای زندگانی ناآگاه میبودند و من اینک یک داستانی را برای گواهی یاد میکنم :
همه میدانند که مغولان نخستین بار در زمان خلافت ناصرلدینالله بکشورهای اسلامی تاختند. در این تاخت خود چنگیزخان فرمانده میبود و چهار سال در آنسوی جیحون بتاخت و تاراج و کشتار پرداخت و چند شهر بزرگی را از خوارزم و سمرقند و بخارا و اُترار و دیگر جاها ویرانه گردانید و در همان هنگام پسران و سرکردگان او در خراسان و افغانستان تاراج و کشتار میکردند و دو تن از سرکردگان او بنام یمه و سوتای با سیهزار سپاه از رود جیحون گذشته در خراسان و مازندران و عراق و آذربایجان کشتارکنان پیش رفتند و از راه قفقاز و شمال دریای خزر بلشکرگاه مغول بازگشتند.
بدینسان چهار سال در ایران قصابیها کردند و سپس چون برای چنگیز گرفتاری در مغولستان پیدا شده بود با صدهزاران زنان و دختران و بچگان که دستگیر کرده بودند بمغولستان بازگردیدند.
کنون شما بیندیشید که پس از این پیشامد دلگداز آیا مسلمانان چه بایستی کنند؟!.. آیا نه آنست که بایستی از سرگذشت خود پند آموخته بدانند که کمیهایی درمیانست که مایهی آن زبونی و بدبختی گردیده و بیندیشند که آن کمیها چه بوده تا آنها را بشناسند و بچاره پردازند. این خود داستان شگفتی بود که یک دسته دشمن چهار سال در آنسوی جیحون بکشتن و ویران کردن بپردازند و از اینسوی مردم بتکان نیایند و بیاری آن گرفتاران نشتابند. داستان شگفتی بود که سی هزار تن بیگانه از این سر کشور درآیند و کشتارکنان و ویرانسازان تا آن سر پیش روند و صدملیونها مردم زبون آنها باشند. این یک چیز سادهای میبود و میبایست ایرانیان بیندیشند و انگیزهی آن را بدست آورند و بچاره پردازند.
از آنسوی چنانکه گفتیم مغولان صدهزار زنان و دختران را دستگیر کرده با خود برده بودند. میبایست در اندیشهی آنان باشند و بچارهی رها ساختن ایشان کوشند.
پس از همه میبایست این بدانند که مغولان دوباره بازخواهند گردید ، و برای ایستادگی در برابر آنان بسیج[=تدارک] افزار و نیرو کنند.
ولی شما اگر در تاریخ جستجو کنید و از رفتار و کردار مردم پس از بازگشت مغول آگاهی بخواهید خواهید دید کمترین پروایی نمیداشتهاند ، و بیکبار آن سرگذشت دلگداز را فراموش کرده هر گروهی درپی کارهای خود میبودهاند. ما از آن زمان داستانهایی میخوانیم که هر یکی گواه روشن دیگری از پستی اندیشههای مردم میباشد. یکی از آنها داستان مدرسهی مُستَنصِریه است که در اینجا یاد میکنیم :
المُستَنصِربالله نوهی همان الناصرلدینالله است و او این مدرسه را در سال625 هجری (هفت سال پس از بازگشت چنگیزخان) آغاز کرده در سال 631 بپایان رسانید و گنجینهی بسیار در راه آن بکار برد و چون پایان یافت با شکوه بسیاری آنجا را بگشاد و چند صد تن فقیه و چند صد تن صوفی را در آن جا داد که همهی دربایستهای زندگی را آماده میداشتند.
👇
این مدرسه نامش در کتابها بسیار یاد شده و آن را نمونهای از پیشرفت جهان اسلام و از ریشهدار بودن «تمدن اسلامی» شمارده ستایشهای بسیاری نوشتهاند. ولی راستی آنست که ساختن چنین مدرسهای در آن زمان نمونهای از پستی اندیشههای مسلمانانست. آن خلیفه اگر پستاندیشه نبودی بایستی دشمنانی همچون مغول را که هنوز دست از کشورهای اسلامی نکشیده همچنان گاه و بیگاه بتاخت و تاراج میآمدند فراموش نگرداند ، و همهی گنجینهی خود را بیرون ریخته افزار جنگ بسیجد و سپاه آراید. آن فقیهان اگر نادان و گیجسر نبودندی بایستی هر یکی بیش از هر درسی فن جنگ بیاموزد و بایستی مردم را نیز باین کار وادارند. آن صوفیان اگر بهره از فهم و خرد داشتندی دانستندی که آن زبونی و درماندگی مسلمانان نتیجهی بدآموزیهای ایشان است و از آن پیشامد دلگداز بخود آمدندی و این بار بجای خانقاهنشینی و مفتخواری بشیوهی غیرت و مردانگی گراییده بیاد گرفتن جنگ و شمشیرزنی کوشیدندی. اینکه پس از آن خونریزیهای چنگیز مسلمانان باز بخود نیامدهاند و بدینسان بجای آمادگی جنگی بساختن مدرسه پرداخته و همان کارهای بیهودهی پیشین را دنبال کردهاند نمونهی نیکی از گمراهی ایشان و از پستی اندیشههای آنان میباشد.
.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دهم :
🔸 دلگذر ـ 1 (تکهی دو از دو)
این در تاریخ دانشها بسیار روشن است. بسیار کسانی برخاسته و سخنی در یک زمینهی دانشی گفتهاند. ولی چون بیدلیل بوده و گوینده آن را دنبال ننموده این بوده کسی پروا نکرده و از پیش نرفته. ولی پس از سالها و یا قرنها ، دیگری همان سخن را گفته و دلیلها آورده و به پیشرفتش کوشیده.
دربارهی پرواز هزاران سال پیش از اختراع بالن و هواپیما کسانی آرزوی پریدن کرده و بسیاری از ایشان بال بخود بسته و به پریدن برخاسته بودهاند آیا میتوان آنان را در شمار «اختراعکنندگان هواپیما» شمرد؟!. فراموش نمیکنم در سی سال پیش یکی از آشنایانم شبی چنین میگفت : «اختراع آیروپلان [=هواپیما] ریشهاش بشرق میرسد». گفتم : «چه سان؟!.». گفت : «تاریخ اندلس را میخواندم دیدم یکی در آنجا به پریدن میکوشیده ، یک بار هم دو بالی از چوب بخود بسته و چنین میخواسته که از پشت بامی به پشت بام دیگری پرواز کند و از هوا میافتد و نابود میشود. شاعری او را هجو کرده و چنین گفته : «پریدن از مرغان آموختی ولی فراموش کردی دُم نیز بخود بندی و از بیدمی افتادی و مُردی». میگفت : «نکته در گفتهی شاعر است. زیرا در آیروپلانسازی هم دم دارای اهمیت است و آیروپلان بیدم نتواند در هوا ایستاد ...» گفتم : یک سخن نااندیشیده و نافهمیده که بآهنگ هجو و ریشخند از زبان شاعری بیرون آمده درخور هیچ ارجی نتواند بود. از این گذشته ، بال بخود بستن و در هوا پریدن کجا و داستان هواپیما کجا؟!.
در ستارهشناسی عبدالرحمان صوفی در ایران چند صد سال پیش از اروپاییان گفته بوده : «ما نیازی بفلکهای بطلمیوسی نمیداریم و میتوانیم گفت ستارگان در هوا همچون ماهی در آب شنا میکنند». این سخن با آنچه دانشمندان اروپایی دربارهی ستارهها و گردش آنها میگویند نزدیک بهم میباشد. ولی چون گوینده دلیل برایش نیاورده و دنبالش نکرده ، اینست نتیجه نداده و کسی پروای آن نکرده و امروز شما نخواهید توانست عبدالرحمان را از بنیادگزاران ستارهشناسی نوین بشمارید.
آن شاعر که در ایران سروده : «شنیدستم که هر کوکب جهانیست ...» باین یک سخن دلگذر کسی او را از دانشمندان ستارهشناسی نخواهد شمرد ، و بسخنش نیز ارجی گزارده نشده و نبایستی شود.
آن گفتهی «در گوهر خدا نیندیشید» از اینگونه است. یک سخن دلگذریست و درمیان صد جملههای پراکندهی درهم گفته شده بیآنکه دلیلی همراهش باشد ، و بیآنکه گویندهاش دنبال کند و برویش ایستادگی نماید. اینست کسی بآن ارج نگزارده و شما اگر جستجو کنید خودِ اخبار پر از اندیشه در گوهر خدا میباشد. اینان وارونهگویی را عیب کسی نمیشمارند و یک سخنی را که پیدا میکنند این نمیاندیشند که در پهلوی آن وارونهاش نیز هست و بهمین اندازه که یک چیزی پیدا کنند و به رخ ما کشند بس میکنند.
از این گذشته : فلسفهی یونان که آنهمه سخن از گوهر خدا ، و از آغاز آفرش میراند ، و افسانهی شگفت خردهای دهگانه (عقول عشره) را پدید آورده ، از قرن دوم تاریخ هجری درمیان مسلمانان رواج یافته و کسی پاسخ بآن نتوانسته و بیراهی آن را بازننموده. اگر گفتهی «در گوهر خدا نیندیشید» از راه فهم و اندیشه و از روی یک بنیادی بودی گویندهاش بیراهی فلسفهی یونان را هم دریافتی و بآن پاسخ گفتن توانستی.
از اینها گذشته ، سخن ما از یک زمینهی بسیار بزرگیست. ما میگوییم هر آنچه که از روی پندار و گمانست بیپاست ، چه اندیشه در گوهر خدا باشد ، و چه گفتگو از آغاز آفرش و چه دیگر زمینهها و این از هر باره جدا از آنست که شما میپندارید.
در اینجا میتوانستیم سخن بسیاری رانیم. میتوانستیم خبرهایی را که خود «اندیشه در گوهر خداست» و سراپا گمان و پندار میباشد بیاوریم. میتوانستیم خبرهای بسیاری را که معنای آنها جز بیدینی و خداناشناسی نیست بنویسیم. ولی چه سود داشتی اگر کردیمی؟!.. اینها در جایی بود که کسانی که گفتگو با ایشانست درپی فهم بودندی و پابندی بدلیل و دانستهی خرد داشتندی. اینان را که ما میشناسیم فهم و خرد و همه چیز را کنار گزاردهاند. اینان تنها دربند کیش خود میباشند و خواستشان نگهداری آنست اگرچه با خرد نسازد ، و اگرچه بجهان زیان دارد. چنانکه گفتیم ما راهمان با اینها جداست. ما درپی بلندی نام آفریدگار و رستگاری جهانیانیم و دین و همه چیز را از بهر اینها میخواهیم. آنان درپی کیش بیپای خود هستند و بهیچ چیز دیگری ارج نمیگزارند.
.
🔸 دلگذر ـ 1 (تکهی دو از دو)
این در تاریخ دانشها بسیار روشن است. بسیار کسانی برخاسته و سخنی در یک زمینهی دانشی گفتهاند. ولی چون بیدلیل بوده و گوینده آن را دنبال ننموده این بوده کسی پروا نکرده و از پیش نرفته. ولی پس از سالها و یا قرنها ، دیگری همان سخن را گفته و دلیلها آورده و به پیشرفتش کوشیده.
دربارهی پرواز هزاران سال پیش از اختراع بالن و هواپیما کسانی آرزوی پریدن کرده و بسیاری از ایشان بال بخود بسته و به پریدن برخاسته بودهاند آیا میتوان آنان را در شمار «اختراعکنندگان هواپیما» شمرد؟!. فراموش نمیکنم در سی سال پیش یکی از آشنایانم شبی چنین میگفت : «اختراع آیروپلان [=هواپیما] ریشهاش بشرق میرسد». گفتم : «چه سان؟!.». گفت : «تاریخ اندلس را میخواندم دیدم یکی در آنجا به پریدن میکوشیده ، یک بار هم دو بالی از چوب بخود بسته و چنین میخواسته که از پشت بامی به پشت بام دیگری پرواز کند و از هوا میافتد و نابود میشود. شاعری او را هجو کرده و چنین گفته : «پریدن از مرغان آموختی ولی فراموش کردی دُم نیز بخود بندی و از بیدمی افتادی و مُردی». میگفت : «نکته در گفتهی شاعر است. زیرا در آیروپلانسازی هم دم دارای اهمیت است و آیروپلان بیدم نتواند در هوا ایستاد ...» گفتم : یک سخن نااندیشیده و نافهمیده که بآهنگ هجو و ریشخند از زبان شاعری بیرون آمده درخور هیچ ارجی نتواند بود. از این گذشته ، بال بخود بستن و در هوا پریدن کجا و داستان هواپیما کجا؟!.
در ستارهشناسی عبدالرحمان صوفی در ایران چند صد سال پیش از اروپاییان گفته بوده : «ما نیازی بفلکهای بطلمیوسی نمیداریم و میتوانیم گفت ستارگان در هوا همچون ماهی در آب شنا میکنند». این سخن با آنچه دانشمندان اروپایی دربارهی ستارهها و گردش آنها میگویند نزدیک بهم میباشد. ولی چون گوینده دلیل برایش نیاورده و دنبالش نکرده ، اینست نتیجه نداده و کسی پروای آن نکرده و امروز شما نخواهید توانست عبدالرحمان را از بنیادگزاران ستارهشناسی نوین بشمارید.
آن شاعر که در ایران سروده : «شنیدستم که هر کوکب جهانیست ...» باین یک سخن دلگذر کسی او را از دانشمندان ستارهشناسی نخواهد شمرد ، و بسخنش نیز ارجی گزارده نشده و نبایستی شود.
آن گفتهی «در گوهر خدا نیندیشید» از اینگونه است. یک سخن دلگذریست و درمیان صد جملههای پراکندهی درهم گفته شده بیآنکه دلیلی همراهش باشد ، و بیآنکه گویندهاش دنبال کند و برویش ایستادگی نماید. اینست کسی بآن ارج نگزارده و شما اگر جستجو کنید خودِ اخبار پر از اندیشه در گوهر خدا میباشد. اینان وارونهگویی را عیب کسی نمیشمارند و یک سخنی را که پیدا میکنند این نمیاندیشند که در پهلوی آن وارونهاش نیز هست و بهمین اندازه که یک چیزی پیدا کنند و به رخ ما کشند بس میکنند.
از این گذشته : فلسفهی یونان که آنهمه سخن از گوهر خدا ، و از آغاز آفرش میراند ، و افسانهی شگفت خردهای دهگانه (عقول عشره) را پدید آورده ، از قرن دوم تاریخ هجری درمیان مسلمانان رواج یافته و کسی پاسخ بآن نتوانسته و بیراهی آن را بازننموده. اگر گفتهی «در گوهر خدا نیندیشید» از راه فهم و اندیشه و از روی یک بنیادی بودی گویندهاش بیراهی فلسفهی یونان را هم دریافتی و بآن پاسخ گفتن توانستی.
از اینها گذشته ، سخن ما از یک زمینهی بسیار بزرگیست. ما میگوییم هر آنچه که از روی پندار و گمانست بیپاست ، چه اندیشه در گوهر خدا باشد ، و چه گفتگو از آغاز آفرش و چه دیگر زمینهها و این از هر باره جدا از آنست که شما میپندارید.
در اینجا میتوانستیم سخن بسیاری رانیم. میتوانستیم خبرهایی را که خود «اندیشه در گوهر خداست» و سراپا گمان و پندار میباشد بیاوریم. میتوانستیم خبرهای بسیاری را که معنای آنها جز بیدینی و خداناشناسی نیست بنویسیم. ولی چه سود داشتی اگر کردیمی؟!.. اینها در جایی بود که کسانی که گفتگو با ایشانست درپی فهم بودندی و پابندی بدلیل و دانستهی خرد داشتندی. اینان را که ما میشناسیم فهم و خرد و همه چیز را کنار گزاردهاند. اینان تنها دربند کیش خود میباشند و خواستشان نگهداری آنست اگرچه با خرد نسازد ، و اگرچه بجهان زیان دارد. چنانکه گفتیم ما راهمان با اینها جداست. ما درپی بلندی نام آفریدگار و رستگاری جهانیانیم و دین و همه چیز را از بهر اینها میخواهیم. آنان درپی کیش بیپای خود هستند و بهیچ چیز دیگری ارج نمیگزارند.
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش ششم : توشه برای آینده)
🔸 5 ـ6) چرا بدآموزیهای زمان مغول را رواج میدهند (تکهی دو از دو)
اینکه از دانشهای مسلمانان نام برده میشود ما از دانشهای آنان آگاهیم و میدانیم که بیشتر آنها جز گمراهی و نادانی نبوده و خود در نتیجهی همان دانشها باین پستی اندیشهها دچار گردیدهاند. یک رشته از دانشهای آنان پندارهای صوفیگری بوده که بنام «عرفان» مینامیدهاند. یک رشتهی دیگری بافندگیهای یونان و روم بوده که «فلسفه» میخواندهاند. یک رشتهی دیگر خراباتیگری بوده. یک رشتهی دیگری باطنیگری بوده. اینها را ما میشناسیم و نیک میدانیم که چه آموزاکهای پوچ و زهرآلود و سراپا گمراهیست.
فیلسوف آن زمان خیام بوده که رباعیهایش در دست ماست. یک مرد بیهمهچیزی که فریاد میکشد و میگوید :
مِی خوردن و مست بودن آیین منست فارغ بودن ز کفر و دینْ دین منست
یک مرد کوتاهبینی که بجهان جز با دیدهی بدمستی نمینگریسته و این دستگاه بسیار آراسته و بسامانی را هیچ و پوچ میپنداشته.
ای بیخبر این طاق مجسم هیچست این گنبد نه رواق ارقم هیچست
خوش باش کزین نشیمن کون و فساد وابستهی یک دمیم و آن دم هیچ است
پندآموزشان سعدی بوده که در چنان زمانی بمردم درس بیغیرتی داده میگوید :
چون زهرهی شیران بدرد نعره کوس زینهار مده جان گرامی بفسوس
با هر که خصومت نتوان کرد بساز دستی که بدندان نتوان برد ببوس
نمونهای از پستی خویها باب پنجم گلستانست که مرد بیآبرو ، زشتکاریهای جوانی و پیری خود را داستان گردانیده و بنام درسهای نیکخویی در کتابش نوشته. یک مرد بیدردی که در زمان هلاکو زیسته و کشتارهای او را در ایران و عراق دیده و یا از نزدیک شنیده و با اینحال شما در سراسر شعرها و کتابهایش یک یادی از آن ستمگریها و خونریزیها نتوانید یافت.
آن صوفیان که «عرفاء» نامیده شدهاند یک نمونهای از پستی و بیدردی آنان اینست که در همان هنگامی که ایرانیان صد ستم کشیده و بیشتر خاندانها در سوگواری میبودند با صد بیپروایی در خانقاهها دف و نای میزدند و با آن ریش و پشم چرکآلود و آن خرقههای بدریخت پای میکوفتند و دست میافشاندند و بانگ بنعره بلند گردانیده میگفتند :
این وجد و سماع ما مجازی نبود وین رقص که میکنیم بازی نبود
با بیخبران بگوی کای بیخبران این مفت سخن باین درازی نبود
یکی از سران این صوفیان ابوبکر رازی [پابرگی : نجمالدینابوبکر عبداللهبنمحمدبنشاهور دایهی رازی که بیشتر به نجمالدین رازی شناخته شده.] بوده که از مشایخ سلسله شمرده میشود. این نامرد بگفتهی خودش (در دیباچهی مرصاد العباد) چون شنیده مغولان آهنگ عراق[عجم] دارند بجای آنکه همشهریان خود را بآمادگی برانگیزد یا در اندیشهی چارهی دیگری باشد زنان و فرزندان خود را گزارده و شبانه با چند تن درویش لخت و بیهوده (بگفتهی خودش : با جمعی اعزه و درویشان) از شهر بگریخته و باری این نکرده که زنان و فرزندان خود را همراه ببرد ، که چون مغولان به ری رسیدهاند همگی آنان را از تیغ گذرانیدهاند و آن بیغیرت پستنهاد چون این داستان را مینویسد دل خود را با یک شعری خنک میگرداند :
بارید بباغ ما تگرگی از گلبن ما نماند برگی
اینها نمونههایی از اندیشهها و از خویهای مسلمانان آن زمان است و اینست ما میگوییم : آن مغولان دُژآگاه بیابانگرد برتری باینان داشته و بزندگانی شایندهتر از اینان میبودهاند ، و آن چیرگی که یافتهاند از روی آیین جهان بوده است. آن مغول بیابانگرد هرگز این نکردی که زنان و فرزندان خود را در جلو دشمن بگزارد و شبانه جان خود را برداشته بگریزد. اگر کسی از میان ایشان برخاسته چنین گفتی : «بجنگ نروید و بیهوده جان خود را به بیم نیندازید» او را یک بدآموز پستی شناخته دهانش را خُرد کردندی. اگر کسی چنین گفتی : «ما باید نه اندیشهی آینده کنیم ، و نه پروای گذشته داریم ، و تنها این دم را غنیمت شمرده خوش باشیم آن مغولی دُژآگاه ، پستی این اندیشه را دریافتی و او را از خود دور راندی. آن چنگیز خونخوار در فهم و اندیشه برتری بر المُستَنصِربالله و همهی وزیران او داشته که چون شنید خوارزمشاه بازرگانان فرستادهی او را کشته است بخونخواهی و کینهجویی برخاست. ولی این نافهم و پستنهاد آنهمه خونهای مسلمانان را فراموش گردانیده پولها را در راه مدرسه ساختن و فقیه و صوفی پروردن بکار برد.
کنون از اینجا به یک نتیجهی دیگری نیز توان رسید ، و آن اینکه کوششهای اروپاییان در راه رواج بدآموزیها و اندیشههای زمان مغول از چه راهست؟.. آن ستایشهای گزافهآمیز از خیام ـ خیام دیوانه ، برای چیست؟.. آن هواداریها از سعدی ـ سعدی تردامن ، چه معنی دارد؟.. آن جایگاه بلند برای حافظ ـ حافظ پریشانگو ، بهر چه میباشد؟..
👇
🔸 5 ـ6) چرا بدآموزیهای زمان مغول را رواج میدهند (تکهی دو از دو)
اینکه از دانشهای مسلمانان نام برده میشود ما از دانشهای آنان آگاهیم و میدانیم که بیشتر آنها جز گمراهی و نادانی نبوده و خود در نتیجهی همان دانشها باین پستی اندیشهها دچار گردیدهاند. یک رشته از دانشهای آنان پندارهای صوفیگری بوده که بنام «عرفان» مینامیدهاند. یک رشتهی دیگری بافندگیهای یونان و روم بوده که «فلسفه» میخواندهاند. یک رشتهی دیگر خراباتیگری بوده. یک رشتهی دیگری باطنیگری بوده. اینها را ما میشناسیم و نیک میدانیم که چه آموزاکهای پوچ و زهرآلود و سراپا گمراهیست.
فیلسوف آن زمان خیام بوده که رباعیهایش در دست ماست. یک مرد بیهمهچیزی که فریاد میکشد و میگوید :
مِی خوردن و مست بودن آیین منست فارغ بودن ز کفر و دینْ دین منست
یک مرد کوتاهبینی که بجهان جز با دیدهی بدمستی نمینگریسته و این دستگاه بسیار آراسته و بسامانی را هیچ و پوچ میپنداشته.
ای بیخبر این طاق مجسم هیچست این گنبد نه رواق ارقم هیچست
خوش باش کزین نشیمن کون و فساد وابستهی یک دمیم و آن دم هیچ است
پندآموزشان سعدی بوده که در چنان زمانی بمردم درس بیغیرتی داده میگوید :
چون زهرهی شیران بدرد نعره کوس زینهار مده جان گرامی بفسوس
با هر که خصومت نتوان کرد بساز دستی که بدندان نتوان برد ببوس
نمونهای از پستی خویها باب پنجم گلستانست که مرد بیآبرو ، زشتکاریهای جوانی و پیری خود را داستان گردانیده و بنام درسهای نیکخویی در کتابش نوشته. یک مرد بیدردی که در زمان هلاکو زیسته و کشتارهای او را در ایران و عراق دیده و یا از نزدیک شنیده و با اینحال شما در سراسر شعرها و کتابهایش یک یادی از آن ستمگریها و خونریزیها نتوانید یافت.
آن صوفیان که «عرفاء» نامیده شدهاند یک نمونهای از پستی و بیدردی آنان اینست که در همان هنگامی که ایرانیان صد ستم کشیده و بیشتر خاندانها در سوگواری میبودند با صد بیپروایی در خانقاهها دف و نای میزدند و با آن ریش و پشم چرکآلود و آن خرقههای بدریخت پای میکوفتند و دست میافشاندند و بانگ بنعره بلند گردانیده میگفتند :
این وجد و سماع ما مجازی نبود وین رقص که میکنیم بازی نبود
با بیخبران بگوی کای بیخبران این مفت سخن باین درازی نبود
یکی از سران این صوفیان ابوبکر رازی [پابرگی : نجمالدینابوبکر عبداللهبنمحمدبنشاهور دایهی رازی که بیشتر به نجمالدین رازی شناخته شده.] بوده که از مشایخ سلسله شمرده میشود. این نامرد بگفتهی خودش (در دیباچهی مرصاد العباد) چون شنیده مغولان آهنگ عراق[عجم] دارند بجای آنکه همشهریان خود را بآمادگی برانگیزد یا در اندیشهی چارهی دیگری باشد زنان و فرزندان خود را گزارده و شبانه با چند تن درویش لخت و بیهوده (بگفتهی خودش : با جمعی اعزه و درویشان) از شهر بگریخته و باری این نکرده که زنان و فرزندان خود را همراه ببرد ، که چون مغولان به ری رسیدهاند همگی آنان را از تیغ گذرانیدهاند و آن بیغیرت پستنهاد چون این داستان را مینویسد دل خود را با یک شعری خنک میگرداند :
بارید بباغ ما تگرگی از گلبن ما نماند برگی
اینها نمونههایی از اندیشهها و از خویهای مسلمانان آن زمان است و اینست ما میگوییم : آن مغولان دُژآگاه بیابانگرد برتری باینان داشته و بزندگانی شایندهتر از اینان میبودهاند ، و آن چیرگی که یافتهاند از روی آیین جهان بوده است. آن مغول بیابانگرد هرگز این نکردی که زنان و فرزندان خود را در جلو دشمن بگزارد و شبانه جان خود را برداشته بگریزد. اگر کسی از میان ایشان برخاسته چنین گفتی : «بجنگ نروید و بیهوده جان خود را به بیم نیندازید» او را یک بدآموز پستی شناخته دهانش را خُرد کردندی. اگر کسی چنین گفتی : «ما باید نه اندیشهی آینده کنیم ، و نه پروای گذشته داریم ، و تنها این دم را غنیمت شمرده خوش باشیم آن مغولی دُژآگاه ، پستی این اندیشه را دریافتی و او را از خود دور راندی. آن چنگیز خونخوار در فهم و اندیشه برتری بر المُستَنصِربالله و همهی وزیران او داشته که چون شنید خوارزمشاه بازرگانان فرستادهی او را کشته است بخونخواهی و کینهجویی برخاست. ولی این نافهم و پستنهاد آنهمه خونهای مسلمانان را فراموش گردانیده پولها را در راه مدرسه ساختن و فقیه و صوفی پروردن بکار برد.
کنون از اینجا به یک نتیجهی دیگری نیز توان رسید ، و آن اینکه کوششهای اروپاییان در راه رواج بدآموزیها و اندیشههای زمان مغول از چه راهست؟.. آن ستایشهای گزافهآمیز از خیام ـ خیام دیوانه ، برای چیست؟.. آن هواداریها از سعدی ـ سعدی تردامن ، چه معنی دارد؟.. آن جایگاه بلند برای حافظ ـ حافظ پریشانگو ، بهر چه میباشد؟..
👇
چگونه است که مردمی که خود در راه زندگی سختترین نبرد را میکنند و همهی دانشها و آگاهیهای خود را جز در این راه بکار نمیبرند و از کنون اندیشهی صد سال دیگر را میدارند چنین مردمی برای ایرانیان پیروی از بدآموزیهای خیام و حافظ و سعدی و مولوی را که سراپای آن بیدردی و بیپروایی و بیغیرتیست آرزو میکنند؟!..
چگونه است که در راه این کار سالانه صدهزار لیره بکار میبرند و شرقشناسان میپرورند و کتابهای شرقی بچاپ رسانیده پراکنده میسازند؟!..
باید راستی را گفت : اینها همه برای آنست که شرقیان را در همان حال آلودگی و پستی که در زمان مغول داشتهاند نگه دارند و بدینسان همیشه زیردست خود گردانند. اینست خواست اروپا ، اینست انگیزهی آن کوششهای شرقشناسان.
اما کسانی که از شرقیان با آنان همدستی مینمایند و پیاپی کتابهای شعری از خیام و سعدی و حافظ بچاپ رسانیده پراکنده میکنند ، اینان بدو گونهاند : یکی آنان که مزدوران بیگانگانند و دانسته و فهمیده در آن راه میکوشند. دیگری آنان که فریب خوردهاند و از نافهمی بکندن ریشهی تودهی خود میکوشند.
از اینسوی دشمنی ما که با این کتابها و دیوانها مینماییم و چند سالست که در این راه میکوشیم از همان رهگذر است. آنان زبونی و زیردستی شرقیان را میخواهند و آن کوششها را میکنند و ما سرفرازی و شایندگی شرقیان را میخواهیم و این تلاشها را بکار میبریم. آنان میکوشند که کتابهای خیام و سعدی و حافظ و مولوی و دیگر مانندهای آنها را که همچون زهری برای اندیشههای شرقیان است فراوان گردانند و همگی را بخواندن آنها وادارند و ما براهنمایی خدا میکوشیم که بهمهی آنها آتش زنیم و مردم را از خواندن آنها بازداریم. آن انگیزهی کوششهای ایشانست و این سرچشمهی تلاشها ما.
.
چگونه است که در راه این کار سالانه صدهزار لیره بکار میبرند و شرقشناسان میپرورند و کتابهای شرقی بچاپ رسانیده پراکنده میسازند؟!..
باید راستی را گفت : اینها همه برای آنست که شرقیان را در همان حال آلودگی و پستی که در زمان مغول داشتهاند نگه دارند و بدینسان همیشه زیردست خود گردانند. اینست خواست اروپا ، اینست انگیزهی آن کوششهای شرقشناسان.
اما کسانی که از شرقیان با آنان همدستی مینمایند و پیاپی کتابهای شعری از خیام و سعدی و حافظ بچاپ رسانیده پراکنده میکنند ، اینان بدو گونهاند : یکی آنان که مزدوران بیگانگانند و دانسته و فهمیده در آن راه میکوشند. دیگری آنان که فریب خوردهاند و از نافهمی بکندن ریشهی تودهی خود میکوشند.
از اینسوی دشمنی ما که با این کتابها و دیوانها مینماییم و چند سالست که در این راه میکوشیم از همان رهگذر است. آنان زبونی و زیردستی شرقیان را میخواهند و آن کوششها را میکنند و ما سرفرازی و شایندگی شرقیان را میخواهیم و این تلاشها را بکار میبریم. آنان میکوشند که کتابهای خیام و سعدی و حافظ و مولوی و دیگر مانندهای آنها را که همچون زهری برای اندیشههای شرقیان است فراوان گردانند و همگی را بخواندن آنها وادارند و ما براهنمایی خدا میکوشیم که بهمهی آنها آتش زنیم و مردم را از خواندن آنها بازداریم. آن انگیزهی کوششهای ایشانست و این سرچشمهی تلاشها ما.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دهم :
🔸 دلگذر ـ 2 (تکهی یک از یک)
من گاهی میبینم کسانی در روزنامهها گفتارهایی مینویسند و ایرادهایی به برخی از اصول قانون اساسی گرفته از پیش خود پیشنهادهایی میکنند. کسانی میخواهند از آن گفتارها به پرچم نیز فرستند.
ولی اینها «دلگذر» یا بگفتهی عربها «خاطرات» است ، بسیار رخ میدهد که آدم بیآنکه بیندیشد چیزهایی به یادش آید و از دلش گذرد. مثلاً یک مهندس یک عمارتی ساخته و بپایان آورده شما اگر آن را ببینید ، اگرچه مهندس یا بنّا نباشید ، چیزهایی از دلتان گذرد و توانید ایرادهایی گیرید و یا یک پیشنهادی کنید. ولی یک مرد خردمند این نکند و از یک چیزی تا آگاهی درستی نداشته باشد و در پیرامونش نیندیشد بسخنی دربارهاش نپردازد.
یکی از عیبهای ایرانیان همینست که به «دلگذرهای» خود ارزش دهند و درزمان[=بیدرنگ] آنها را بزبان آورند. شما اگر در مجلسی یک سخنی بمیان آورید خواهید دید حاضران بیآنکه در پیرامونش بیندیشند ، و بلکه بیآنکه مطلب را خوب بفهمند ، اظهار نظر میکنند و خشک و تر هرچه از دلشان میگذرد بزبان میآورند.
بسیاری از گفتارها که برای چاپ در روزنامهها فرستاده میشود از اینگونه است. همچنین گفتگوهایی که از قانون اساسی میرود از این بابست. فلان آقا بقانون اساسی نگاهی کرده و در فلان اصل یک چیزی از دلش گذشته ، بیدرنگ برمیدارد و یک آب و تابی بآن میدهد و گفتاری میسازد. در حالی که پس از چند روزی خودش آن را فراموش خواهد کرد و کمترین علاقه بآن نخواهد داشت.
.
🔸 دلگذر ـ 2 (تکهی یک از یک)
من گاهی میبینم کسانی در روزنامهها گفتارهایی مینویسند و ایرادهایی به برخی از اصول قانون اساسی گرفته از پیش خود پیشنهادهایی میکنند. کسانی میخواهند از آن گفتارها به پرچم نیز فرستند.
ولی اینها «دلگذر» یا بگفتهی عربها «خاطرات» است ، بسیار رخ میدهد که آدم بیآنکه بیندیشد چیزهایی به یادش آید و از دلش گذرد. مثلاً یک مهندس یک عمارتی ساخته و بپایان آورده شما اگر آن را ببینید ، اگرچه مهندس یا بنّا نباشید ، چیزهایی از دلتان گذرد و توانید ایرادهایی گیرید و یا یک پیشنهادی کنید. ولی یک مرد خردمند این نکند و از یک چیزی تا آگاهی درستی نداشته باشد و در پیرامونش نیندیشد بسخنی دربارهاش نپردازد.
یکی از عیبهای ایرانیان همینست که به «دلگذرهای» خود ارزش دهند و درزمان[=بیدرنگ] آنها را بزبان آورند. شما اگر در مجلسی یک سخنی بمیان آورید خواهید دید حاضران بیآنکه در پیرامونش بیندیشند ، و بلکه بیآنکه مطلب را خوب بفهمند ، اظهار نظر میکنند و خشک و تر هرچه از دلشان میگذرد بزبان میآورند.
بسیاری از گفتارها که برای چاپ در روزنامهها فرستاده میشود از اینگونه است. همچنین گفتگوهایی که از قانون اساسی میرود از این بابست. فلان آقا بقانون اساسی نگاهی کرده و در فلان اصل یک چیزی از دلش گذشته ، بیدرنگ برمیدارد و یک آب و تابی بآن میدهد و گفتاری میسازد. در حالی که پس از چند روزی خودش آن را فراموش خواهد کرد و کمترین علاقه بآن نخواهد داشت.
.