پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش دهم :

🔸 دشمنان نهان (تکه‌ی پنج از پنج)


در این باره هم داستانهای بسیاری هست. برای آنکه سخن نیک روشن گردد برخی را یاد می‌کنم :

چندی پیش روزنامه‌ای را دیدم که در بالای سات نخست خود نوشته : «این روزنامه برای ایجاد انقلاب اخلاقیست». با خود گفتم این چه بار بزرگی را بدوش برداشته است. ما اگر دارنده‌ی این روزنامه را پیدا کنیم و در جلو خود نشانده بگوییم : «اخلاق چیست؟.. از چه راهی آن را توان بهم زد؟..» آیا پاسخ درستی خواهیم شنید؟!. سپس گفتم : بهتر است خود روزنامه را بخوانیم و ببینیم چه می‌نویسد ، از چه راهست که می‌خواهد «ایجاد انقلاب اخلاقی» کند. از سات یکم آغاز کرده تا سات هشتم یکایک گفتارها را از دیده گذرانیدم. چیزی که اندک سازشی با عنوان : «ایجاد انقلاب اخلاقی» پیدا کند ، یا چیزی که برخلاف نوشته‌های دیگر روزنامه‌ها باشد ندیدم. گفتار یکم در نکوهش از دولت می‌بود که یگانه زمینه‌ی سیاسی روزنامه‌هاست. سپس دو سه تا رمان عشقی بود ، شعرهای فروزانفر بود. «احادیث و اخبار» بود. گفتارهای پراکنده‌ی این و آن بود. با خود گفتم : «با اینهاست که خواسته است ایجاد انقلاب اخلاقی کند؟!..».

بالاتر از آن بگویم : در پانزده سال پیش از این مهنامه‌ای بفارسی در برلین بچاپ می‌رسید [سخن از مهنامه‌ی ایرانشهر است.] و اینک گردآورده‌ی یکساله‌ی آن در دست منست. بسیار دیدنیست که در این مهنامه چه چیزها هست. بسیار دیدنیست که چگونه همه چیز را بهم آمیخته. صوفیگری ایران ، شعرهای مثنوی ، تاریخچه‌ی زندگانی ملا سلطانعلی ، آموزاکهای دکتر هانیش پیشوای زردشتی ، آموزاکهای کریشنا مورتی پیغمبر هندی ، سخنان تاگور ، شعرهای سعدی و حافظ و خیام ، گفتارها درباره‌ی الکتریسیته و دیگر جُستارهای دانشی ، ستایشهای بی‌اندازه از دسته‌ی تئوسوفی ، براست داشتن «معجزات» آنها و دادن «نیروهای خارق‌الطبیعه» بایشان ، ستایش از ورزش و گراور دسته‌های ورزشکاران ، ستایش از ایران باستان و از زردشتیان هند ، ستایش از اسلام ، چاپ قصیده‌ی خاقانی درباره‌ی مداین و بسیاری از اینگونه که بشمردن نیاید.

بسیار دیدنیست که از یکسو می‌خواهد ایرانیان را به «میهن‌پرستی» وادارد و از یکسو آنهمه ستایشها از صوفیان و از آموزاکهای آنان می‌کند. بسیار دیدنیست که در بیشتر شماره‌ها ستایش از مولوی می‌کند و شعرهای او را می‌نویسد و با اینحال در یک جا از بیچارگی ایرانیان افسوس‌خواری نشان می‌دهد و چنین می‌نویسد : «با اوضاع امروزی ... که افراد بدبخت این کشور کهن را پابسته‌ی زنجیر خرافات و اوهام و تنبلی و درویشی و زبونی و گرسنگی کرده ...». در اینجا از درویشی گله می‌کند.

باز دیدنیست که پس از آنکه اینهمه چیزها را نوشته و سراسر مهنامه‌اش پر از این چیزهاست ، در جای دیگری ستایش از کار و کوشش آمریکا می‌کند و می‌گوید ما باید راه زندگانی را از آمریکاییان یاد بگیریم.

اکنون شما بیندیشید که باین کار چه نامی توان داد؟. این مرد را چه وامی‌داشته که چنین مهنامه‌ای بپراکند؟. اگر بگوییم برای پول می‌بوده در جایی همچون برلن برای پول درآوردن راههای بهتر و آسانتری فراوانتر می‌بوده. آنگاه از خود مهنامه پیداست که برای پول نمی‌بوده و در بسیار جاها از بی‌پولی می‌نالد. پس برای چه می‌بوده؟.

بیگفتگوست که این مرد یا همچون بسیاری از دیگر ایرانیان خودِ روزنامه یا مهنامه را خواستی می‌شناخته و آرزو می‌کرده که یک مهنامه‌ی ایرانی هم از برلن پراکندن آغاز کند ، و یا از گیجسری و پریشان‌مغزی همه‌ی آن چیزها را که در بالا شمردیم سودمند می‌شناخته و ناسازگاری بسیار آشکاری را که در میانه‌ی هر یکی از آنها با دیگرهاست دریافتن نمی‌توانسته. یا آن می‌بوده یا این.

اگر از من بپرسید خواهم گفت : «هر دو می‌بوده». چنانکه بارها گفته‌ایم پریشان‌مغزی و گیجسری نتیجه‌ی ناچاری این کتابهای گوناگون و آموزاکهای درهم است و بیشتر ایرانیان بآن گرفتارند.

این گرفتاری و بیماری در ایرانیان (بلکه در بیشتر شرقیان) نیک می‌رساند که مغز آدمی دریاست. دانشمندان روانشناس که می‌کوشند پی به کنه و ته مغز آدمی برند و حالهای گوناگون آن را دریابند جایشان در ایران تهیست که این بیماریهای مغزی و این نمایشهای [=تظاهرات] گوناگونی را که ما از مغزها می‌بینیم بسنجش و آزمایش گزارند و دانسته‌های نوی در زمینه‌ی دانش خود بدست آورند.

در این باره شما نیز آزمایشهای نیکی توانید داشت. اگر کسی را بسخن وادارید ، بویژه اگر کشاکش بمیان آورید ، خواهید دید که سخنانش هر یکی به آخشیج[=ضد] دیگریست. تو گویی در مغزش انبارهای بسیاریست که هر زمان انبار دیگری را باز می‌کند.


👇
مثلاً همین مردی که در برلن مهنامه نوشته از یکسو ستایشهای فریبکارانه‌ی شرقشناسان را درباره‌ی صوفیگری شرقی خوانده و فریب آنها را خورده و مثنوی و دیگر کتابهای صوفیان را بدست آورده و با خوشگمانی و آرزومندی آنها را خواندن گرفته و بافندگیهای خوشنمای آنان را فراگرفته و در مغز خود جا داده. از سوی دیگر چون در آلمان می‌بوده کوششهای آلمانیان را درباره‌ی ورزشهای تنی دیده و سخنان آنها را درباره‌ی میهن‌پرستی شنیده و اینها را نیز بگوشه‌ی دیگری از مغزش سپارده. همچنان کتابهای تئوسوفیان را خوانده و گزافه‌های آنان را درباره‌ی خودشان براست پنداشته و بآنها گرویده. در همان حال از دانشهای نوین اروپایی چیزهایی شنیده آنها را نیز دوست داشته. همچنان در زمینه‌های دیگر. اینست چون بنوشتن مهنامه پرداخته هر زمان رشته‌ی دیگری از فراگرفته‌های خود را بمیان کشیده. هر زمان در انبار دیگری را باز کرده.


.
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار یکم : مردم و زبان باستان آذربایگان

🔸 آذربایگان در آغاز تاریخ (تکه‌ی یک از یک)


کسانی که بتاریخ آشنایند ، و از جستجوهای دانشمندانه که از صد سال باز در پیرامون تاریخ انجام گرفته و از نتیجه‌های گرانبهایی که بدست آمده آگاهند ، این می‌دانند که در سه یا چهارهزار سال پیش ، مردمانی بنام آریان یا ایران (پابرگی : با یاء مجهول Eran) از میهنی که در آن می‌زیسته‌اند کوچیده و در آسیا و اروپا پراکنده شده‌اند ، و هر گروهی از ایشان به هر کجا که رسیده‌اند و در آن نشیمن گرفته‌اند بر بومیان دیرین چیره درآمده و بنیاد فرمانروایی گزارده‌اند ، و از اینرو در تاریخ بنام گردیده‌اند. چنانکه یونانیان و رومیان که بنیاد زندگانی اروپا از ایشانست و در تاریخ آنهمه جای بزرگی برای خود باز کرده‌اند ، و گرمنان (ژرمن) که روم غربی را برانداخته و با جوش و جنب خود دور نوینی (سده‌های میانه) در تاریخ اروپا پدید آورده‌اند ، همگی از آن مردمان بوده‌اند. همچنین دسته‌هایی از آنان که به پشته‌ی (1) ایران رسیده و در اینجا نشیمن گرفته‌اند ، سه تیره از آنان که ماد و فارس و پارت باشند هر یکی بنوبت خود بنیاد فرمانروایی گزارده‌اند که هر کدام بزرگترین و یا نیرومندترین فرمانروایی در آسیا بوده است.

اگرچه کوچیدن ایران از میهن باستان خود و پراکنده شدن ایشان در اروپا و آسیا پیش از زمان تاریخ رخ داده و نوشته‌ای از آن زمان در دست نیست ، لیکن رهنمونهایی که از اوستا و از دیگر جاها در این باره در دست است و جستجوهایی که از راه دانش انجام گرفته آن را بسیار روشن گردانیده.

ما امروز نیک می‌دانیم که آریان یا ایران پیش از کوچ در سرزمینهای یخبندان شمالی می‌زیسته‌اند که اوستا آن را «آئریا ویجو» (پابرگی : در کتابهای پهلوی «ایران ویج») می‌نامد و چنین می‌گوید که ده ماه در آنجا زمستان بود و تنها دو ماه تابستان می‌شد.

اینها در تاریخ روشن است و جای گفتگو نیست که ایران یا مردم ایر چون به پشته‌ی ایران آمدند دسته‌ی بزرگی از ایشان که ماد نامیده می‌شدند شمال غربی ایران را که اکنون آذربایجان و شهرهای همدان و کرمانشاهان و قزوین و اسپهان و تهران در آنجاست فراگرفتند و این زمینها بنام ایشان سرزمین ماد خوانده می‌شد که آذربایجان «ماد خُرد» و آن بخش دیگر «ماد بزرگ» بوده. مادان با آن کارهای تاریخی بزرگی که انجام داده‌اند (از برانداختن پادشاهی بزرگ آشوری و پیش رفتن تا سوریا و آسیای کوچک) نه کسانیند که فراموش گردند.

پس چنانکه می‌بینید آذربایجان از آغاز تاریخ از رهگذر مردم و زبانْ حال بس روشنی می‌دارد و جای کشاکش و گفتگو درباره‌ی آن نیست. آری ما این را نیز می‌دانیم که پیش از ایران بومیان دیگری در آذربایجان می‌نشسته‌اند و ایران چون بآنجا درآمده و بر آن بومیان چیره شده‌اند ، دو تیره بهم درآمیخته‌اند. ولی این در همه‌ جا بوده است و ما درپی آن نیستیم که بگوییم مردم آذربایجان یا مردم ایران تنها از ریشه‌ی ایر بوده‌اند و هیچ آمیختگی با دیگران نمی‌داشته‌اند. این خود چیز بیهوده‌ایست و جدایی میانه‌ی این ریشه و آن ریشه گزاردن دور از خرد می‌باشد.

ما بیش از همه درپی راستی هستیم و می‌خواهیم آنچه را که بوده بدست آوریم. می‌خواهیم بگوییم در آغاز تاریخ [آغاز تاریخ را از زمان پیدایش خط می‌شمارند] که سه‌هزار سال پیش بوده مادان در آذربایجان و این پیرامونها نشیمن داشته‌اند ، و اگر کسی بتاریخْ آشناست این می‌داند که تا دوهزار سال پیش ترکان از این نزدیکیها بسیار دور بوده‌اند و در میانه‌های آسیا می‌زیسته‌اند ، و این خود پندار بسیار عامیانه است که کسانی گویند آذربایجان از نخست سرزمین ترکان بوده و هیچ سودی از چنین گفته‌ای در دست نخواهد بود.

پیش از این درباره‌ی ریشه و نژاد مردمانْ هر کسی آنچه می‌پنداشتی می‌نوشتی. در توریت [تلفظ دیگر تورات] ایرانیان را با تازیان از یک ریشه شمارده. مسعودی و دیگران کردان را از «بنی‌عامر» نگاشته‌اند. لیکن اینها عامیانه است و ارجی بآنها نتوان نهاد. ما امروز بهترین راه برای شناختن نژاد یک توده زبان ایشان را می‌شناسیم. درباره‌ی آذربایجان نیز گذشته از چیزهای دیگر یک نمونه‌ی بسیار نیکی از زبان آنجا در آغاز تاریخ در دست است و آن اوستا می‌باشد. زیرا شَت زردشت را چنانکه نوشته‌اند برخاسته از آذربایجان بوده ، و از آنسوی زبان اوستا خود می‌رساند که در شمال سروده گردیده است. (2)

اینها در آغاز تاریخ و در زمان مادانست. پس از آن چون بزمانهای هخامنشیان و اسکندر و سلوکیان و اشکانیان و ساسانیان بیاییم و یکایک را از دیده گذرانیم ، در هیچ یکی پیشامدی در آذربایجان که دیگر شدن مردم آنجا را دربر دارد رخ نداده است.


👇
در زمان اسکندر پیشامدی در آذربایجان بوده که نشان نیکی از زبان آنجا بدست داده ، و آن خود نام «آذربایجان» است. چنانکه گفتیم اینجا را «ماد خُرد» نامیدندی ولی چون اسکندر به ایران درآمد و بهمه‌ جا دست یافت ، در آذربایجان «آتورپات» نامی از بومیان برخاسته آنجا را نگه داشت ، و چون او تا می‌زیست فرمانروا می‌بود ، از اینجا سرزمین بنام او «آتورپاتگان» نامیده شد و همان کلمه است که کم‌کم «آذربایجان» گردیده ، و ما می‌دانیم که خاندان آتورپات تا چند صد سال آن فرمانروایی را نگه می‌داشتند و در زمان سلوکیان و اشکانیان برپا می‌بودند.

اگرچه باین نام (آذربایجان) نیز دست برده‌اند و در برهان قاطع و دیگر کتابها سخنانی درباره‌ی معنی آن توان پیدا کرد ، لیکن اینها همه عامیانه است و در بازار دانش ارجی بآنها نتوان نهاد. بیگمان «آذربایجان» نام ایرانی است و ما معنی آن را بارها بازنموده‌ایم. (3)

در زمان اشکانیان ترکان رو بسوی غرب آورده و بمرز ایران نزدیک شدند. ولی با آن نیرویی که پادشاهان اشکانی را می‌بود باور نکردنیست که دسته‌هایی از آنان بدرون ایران آمده باشند و ما در تاریخ نشانی از چنان چیزی نمی‌یابیم.

در زمان ساسانیان ترکان دیگر نزدیکتر بودند و از شمال و از راه دربند قفقاز نیز به ایران همسایگی داشتند. لیکن با اینهمه گمانی بدرآمدن آنان به آذربایجان نیست. شاید در تاریخ دسته‌های کوچکی را از ایشان پیدا کنیم که شاهان ساسانی در جنگ دستگیر کرده و در اینجا و آنجا نشیمن داده‌اند. ولی اینگونه دسته‌ها زود با مردم درآمیخته از میان روند و نشانی از خود بازنگزارند.


پابرگیها :
1ـ پشته = بلندی بسیار بزرگ بر روی کره‌ی زمین. (امروزه بغلط این را فلات گویند.) ـ و
2ـ جدایی‌ای که زبانهای شمال و جنوب داشته در همین دفتر خواهد آمد.
3ـ گفتاری که در آن باره نوشته‌ایم بارها چاپ شده و آخرین آنها در شماره‌ی ٦ سال چهارم پیمان بوده.


.
🔶 «حافظ چه می‌گوید؟» (احمد کسروی)

🔸 تاریخچه‌ی این دفتر (تکه‌ی یک از یک)


در دی‌ماه گذشته که همراه آقای واعظپور به قزوین رفتیم و چهار شب با یاران قزوین نشستها داشتیم گفته شد : بسیاری از گفتارهای پیمان و پرچم درخور آنست که جداگانه و بشکل کتاب نیز بچاپ رسد که در دسترس همگی باشد. گفتم : این پیشنهاد از اهواز از آقای محمدعلی امام ، و از رشت از آقای صفایی و آقای حسین امامی نیز رسیده. یاران اهواز گفتارهای پیمان را درباره‌ی رُمان در یکجا گرد آورده فرستاده‌اند که بچاپ رسد. آقای صفایی و آقای امامی نیز گفتارهای «پیام بدانشمندان اروپا» را با برخی گفتارهای دیگری از پرچم پیشنهاد کرده‌اند. این کار بسیار نیکست.

گفته شد یکی از اینگونه چاپ‌کردنیها گفتارهای «حافظ چه می‌گوید؟» است که اخیراً در پرچم نوشته شده. زیرا حافظ خود یک گرفتاری بزرگی برای مردم شده. آن ستایشهایی که بدخواهان توده ازو می‌کنند و آن رواجی که بدیوان او می‌دهند باعث شده که زن و مرد و بزرگ و کوچک رو باین کتاب آورده‌اند و بی‌آنکه زیانهای آن را بدانند پیاپی می‌خوانند. ما نیز باید آن گفتارها را هرچه بیشتر رواج دهیم که همگی بخوانند و از راستیها آگاه گردند.

آقای پاکروان پیشنهاد کردند که آن گفتارها بنام یاران قزوین چاپ یابد و چنین گفتند که من دررفت[=هزینه] هزار نسخه را می‌پردازم که چون چاپ می‌کنند ببهای کمتری فروخته شود. پس از بازگشتن بتهران نیز با نامه آن پیشنهاد را تاکید کردند.

اینبود ، آن گفتارها (با فزونیهایی) در این دفتر جا داده شده و برای نخست بار دوهزار نسخه از آن بچاپ رسید که چون دررفت هزار نسخه را آقای پاکروان پرداخته بودند ببهای ارزانی فروخته شد و در زمان کمی همه‌ی آن نسخه‌ها بفروش رفت و دیگر نماند.

چون این کتاب در یک زمینه‌ی ارجداریست و چنانکه دیدیم رواج نیکی درمیان خوانندگان پیدا کرد و نتیجه‌های نمایانی از آن پدید آمد ، از اینرو بچاپ دوم آن (با فزونیهای دیگری) پرداختیم که اینک در دسترس خواستاران می‌گزاریم.



🔸 خود خوانده بدیگران نیز دهند (تکه‌ی یک از یک)

باید بیگمان بود که سرچشمه‌ی درماندگی و بدبختی شرقیان باورهای بیهوده و گمراهیهای بسیاریست که بنامهای گوناگون در شرق رواج یافته و در دلها و در کتابها آكنده شده است ، و باید دست بهم داد و بکندن بنیاد آن بدآموزیها و گمراهیها کوشید.

نیز باید بیگمان بود که یکی از کتابهای سراپا زیان «دیوان حافظ» است که چند رشته بدآموزیهای زهرآلود ـ از خراباتیگری ، جبریگری ، صوفیگری و مانند اینها ـ دربر می‌دارد.

این دیوان ، با آن شعرهای شیوایش ، و با آن بدآموزیهای فریبنده‌اش ، خونها را از جوش می‌اندازد ، سَهِشها[=احساسات] را بیکاره می‌گرداند ، نومیدی و بی‌پروایی بزندگانی و خوشگذرانی و بیدردی را می‌پروراند ، یک کلمه باید گفت : «غیرت و آزرم[=شرف] را می‌کشد».

اینست تا می‌توان باید بنابودی این دیوان کوشید ، و ما از خوانندگان این دفتر خواهش می‌کنیم که این داوریها را که درباره‌ی حافظ رفته و ایرادهایی که بگفته‌های او گرفته شده هوشیارانه بخوانند و نیک بیندیشند و با فهم و خرد خود داوری کنند که اگر راست یافتند و ایرادی پیدا نکردند ، در این کوششها که ما برای برانداختن اینگونه کتابها می‌کنیم همدستی نشان دهند ، این کتاب را خود خوانده بدیگران نیز دهند.

چنانکه بارها گفته‌ایم امروز بهترین نیکوکاری همین کوششهاست که ما آغاز کرده‌ایم. اینهاست که مایه‌ی رهایی صدملیونها توده‌های بدبخت شرقی خواهد گردید. اینهاست که بیست‌ملیون ایرانیان را از درماندگی بیرون خواهد آورد. اینهاست که خدا را خشنود تواند گردانید. اینهاست که مایه‌ی روسفیدی و سرفرازی هر کسی تواند بود.

اگر کسانی بتوانند بسیار بجاست که نسخه‌هایی از این دفتر و از مانندهای آن گرفته بکسانی که از آشنایان خود امید آمیغ‌پژوهی [=حقیقت‌جویی] می‌برند بدهند و بفرستند ، بویژه بجوانان و شاگردان دبیرستانها و دانشکده‌ها که بیشتر از هر کسی بخواندن این دفترچه و مانندهایش نیاز می‌دارند.


.
(همبسته با گفتار بالا)
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار یکم : مردم و زبان باستان آذربایگان

🔸 نامهای رودها و کوهها و شهرها در آذربایجان (تکه‌ی یک از یک)


یکی از چیزهایی که مردم یک سرزمین و زبان آنان را نشان دهد ، نامهای رودها و کوه‌ها و دیه‌ها و شهرها و کویهاست. زیرا هر مردمی این نامها را از زبان خود پدید آورند و بروی آن چیزها گزارند. اگرچه بیشتر اینگونه نامها که ما امروز می‌داریم معنایی از آنها فهمیده نمی‌شود ولی بیگمان اینها همه معنا داشته‌اند و ما چون از راه دانش جستجو می‌کنیم معنی بسیاری از آنها را پیدا می‌کنیم. (1)

باید بیگفتگو پذیرفت که نامهایی که بروی رودها و کوه‌ها و آبادیها و مانند اینها گزارده شده از زبان مردمیست که آن نامها را گزارده‌اند و اینها هر کدام معنایی در آن زبان داشته و همانا از روی آن معنی است که نامش گردانیده‌اند.

اگر در آذربایجان هم بنامهای رودها و کوهها و آبادیها پردازیم یک رشته از آنها نامهاییست که معنای روشنی ندارد : همچون تبریز و خوی و سلماس و ارومی و ویجویه و لیلاوا و الوار و آستارا و اوجان و ارس و ازناب و بسیاری مانند اینها. (2)

رشته‌ی دیگری نامهاییست که ما از راه زبانشناسی پی بمعنای آنها برده یا بگمانی درباره‌ی آنها رسیده‌ایم : همچون مرند و آرونق و مارالان و مایان و گهرام‌دز (گرمادوز) و مراغه و گیلاندوز و دیلمگان و گارارود و قارقابازار و مانند اینها.

رشته‌ی سومی نامهاییست که خود معنای روشنی دارد : همچون سردرود و گرمرود و زرین‌رود و گریوه و رویین‌دز و هشتادسر و باکو و بسیار مانند اینها.

درباره‌ی این نامها بسخن بس درازی نیاز است که ما در اینجا میدان آن را نمی‌داریم و تنها این اندازه می‌نگاریم که رشته‌ی نخست گویا بسیاری از آنها از زمانهای بس دوری بازمانده و برخی شاید یادگار زبانهاییست که پیش از رسیدن ایران باینجا رواج داشته است و اینست ما هیچ مانندگی میانه‌ی آنها با زبانهای آریان نمی‌یابیم : همچون خوی و سلماس و ارومی و مانند اینها. ولی بسیاری نیز اگرچه ما معنای آنها را نمی‌دانیم ، این می‌دانیم که از زبان آریان بیرون نیست : همچون ازناب و اهراب و لیلاوا و نخچوان و بردوا و مانند اینها. اما دو رشته‌ی دیگر چون معنای آنها را می‌دانیم آشکار می‌بینیم از زبان آریان است و این رهنمون دیگر می‌باشد که مردم باستان آذربایجان جز از نژاد ایران یا آریان نبوده‌اند و پاره‌ای از این نامها یاد مادان را دربر می‌دارد.


پابرگیها :
1ـ نگارنده که زمانی بآن رشته پرداختم تا پانصد نام معنی درست آنها را پیدا کرده و یا نزدیک بآن رفتم و آنچه از این راه بدست آورده بودم کتابی ساختم که چاپ نشده و تنها نمونه‌هایی از آن در دو دفتر بنام «نامهای شهرها و دیه‌ها» چاپ گردیده.

2ـ آنچه درباره‌ی تبریز در کتابها نوشته‌اند و یا بر زبانها می‌گویند همه عامیانه و نادرست است و من با همه‌ی جستجوهایی که بکار بردم بمعنی آن نرسیدم و بهتر دیدم بحال خود گزارم.


.
🔶 «حافظ چه می‌گوید؟» (احمد کسروی)

از سالهاست که شرقشناسان اروپا که افزار سیاستند ، ستایشها از حافظ و شعرهای او سروده‌اند ، و این ستایشها که جز از راه سیاست نیست مایه‌ی گمراهی انبوهی از ایرانیان گردیده که آنها را راست پنداشته رو بکتاب حافظ آورده‌اند ، و چون گفته‌های حافظ درهم و پریشان است و یک خواستی از آن فهمیده نمی‌شود ، کسانی خود را به رنج انداخته‌اند که خواست او را بدانند ، و این خود مایه‌ی گرفتاری برای بسیاری شده است که خود فریب خورده‌اند و دیگران را نیز فریب می‌دهند. برای چاره کردن بآن گرفتاری و جلو گرفتن از آن رنجهاست که من باین نوشته می‌پردازم.
کسروی

🔸 1ـ شاعران شعر را چه می‌دانند؟.. (تکه‌ی یک از یک)


چنانکه خوانندگان می‌دانند ما با شعر دشمنی نمی‌داریم و نمی‌گوییم شعر نباشد. گفته‌ی ما آنست که شعر خود یک خواستی نیست. چه شعر سخنست و سخن باید تابع نیاز باشد. ما می‌گوییم کسی اگر مطلبی دارد ، می‌خواهد آن را بشعر بگوید و می‌خواهد به نثر بگوید ، ما ایرادی باو نخواهیم داشت.

ایراد ما بآنست که کسی بی‌آنکه مطلبی درمیان باشد ، تنها بنام آنکه شعری سازد بآن پردازد. ما می‌گوییم این یاوه‌گویی است. می‌گوییم کسی اگر عاشق شده غزل بسراید. ولی دور از خرد است که کسی با دل آسوده بدروغ دم از عشق زند و غزلهای عاشقانه بسراید.

داستان شعر از این حیث داستان خانه است. خانه برای نشستن است و هر کجا که نیازی بود باید خانه ساخت. ولی اگر مردی در یک بیابانی یا بالای کوهی که کسی در آنجا نمی‌نشیند ، خانه‌هایی بسازد این کار او بیخردانه است.

این سخن ساده و آسانست. با اینحال شاعران آن را نفهمیده‌اند ، و آنان خود شعر را خواست جداگانه پنداشته و بی‌آنکه دربند نیازمندی باشند پیاپی شعرهایی از غزل و قصیده و قطعه و فرد و رباعی سروده بروی کاغذ نوشته‌اند ، و این را یک هنری یا یک کار سودمندی پنداشته بخود بالیده‌اند. کسی در تهران است و روزی در مجلسی دیدم که گله از مردم می‌کرد و چنین می‌گفت : «من برای این مملکت یک کرور شعر ساخته‌ام».

این شیوه‌‌ی شاعران بوده و حافظ همین شیوه را داشته. او نیز شعر را یک خواست جداگانه می‌شمارده و اینست عمر خود را با شعرگویی و غزلسرایی بسر برده. بارها کسانی جستجو کرده‌اند که مقصود حافظ را از غزلهایش بدانند. باید گفت : مقصود او تنها سرودن آن غزلها بوده و این را یک کار و هنری می‌پنداشته و جز این مقصود دیگری نداشته است.


.
(همبسته با گفتار بالا)
.
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار یکم : مردم و زبان باستان آذربایگان

🔸 آذری یا زبان آذربایجان (تکه‌ی یک از یک)


پس از اسلام تاریخ آذربایجان از دیده‌ی مردم و زبان ، دیگر روشنتر است و ما نوشته‌هایی از تاریخنگاران و جغرافی‌نویسان عرب در دست می‌داریم.

باید دانست جنبش اسلامی راه بس پهناوری برای کوچ عرب باز کرد و اینان که صدها سال و هزارها سال در ریگستان خشک و بی‌بار عربستان بسختی زیسته و همیشه چشم بسوی سرزمینهای سبز و پربار عراق و ایران و سوریا دوخته بودند ، بیکبار راه آرزو را باز دیده رو بسوی کوچ آوردند و در همان زمان دسته‌های بس انبوهی از ایشان در این گوشه و آن گوشه‌ی ایران جا گرفتند ، و آذربایجان را در سایه‌ی چمنهای سبز و چراگاههای پهناور و آبهای فراوان بیشتر پسندیدند و در اینجا بیشتر نشیمن گرفتند و رشته‌ی کارها تا دویست و سیصد سال در دست ایشان می‌بود. با اینهمه آذربایجانیان زبان و نژاد خود را از دست ندادند و کم‌کم تازیان بآنان درآمیخته نابود گردیدند.

جغرافی‌نویسان عرب که از آذربایجان در آن زمان سخن رانده‌اند زبان آنجا را جداگانه یاد کرده و آن را «آذری» نامیده‌اند و ما اینک نگارشهای آنان را در اینجا می‌آوریم :

١ـ پسر حوقل که در نیمه‌ی یکم سده‌ی چهارم کتاب «المسالک و الممالک» را نوشته در سخن راندن از آذربایجان و آران و ارمنستان (1) چنین می‌گوید : «زبان مردم آذربایجان و زبان بیشتری از مردم ارمنستان فارسی و عربی است لیکن کمتر کسی به عربی سخن گوید و آنان که به فارسی سخن گویند به عربی نفهمند تنها بازرگانان و زمینداران (ارباب الضیاع)اند که گفتگو با این زبان نیک توانند. برخی تیره‌ها نیز در اینجا و آنجا زبانهای دیگری می‌دارند چنانکه مردم ارمنستان به ارمنی و مردم بردعه به آرانی سخن گویند و در آنجا کوه مشهوریست که «قَبق» (2) نامیده شود و زبانهای گوناگون فراوان از آن کافران ، آن کوه را فراگرفته است». (3)

٢ـ مسعودی تاریخنگار بنام نیمه‌های سده‌ی چهارم هجری در کتاب «التنبیه و الاشراف» چون استانهای ایران را از آذربایگان و ری و تبرستان و خراسان و سیستان و کرمان و فارس و خوزستان و دیگر جاها می‌شمارد چنین می‌گوید : «همه‌ی این شهرها و استانها یک کشور بود و یک پادشاه داشت ، و زبانشان هم یکی بود اگرچه به نیمزبانهای گوناگون ـ از پهلوی و دری و آذری و دیگر مانند اینها ـ بخشیده (4) می‌شد». (5)

٣ـ جهانگرد و دانشمند بنام ، ابوعبدالله بشاری مقدسی در کتاب «احسن التقاسیم» که در نیمه‌ی دوم سده‌ی چهارم پرداخته ، کشور ایران را به هشت بخش کرده می‌گوید : «زبان مردم این هشت اقلیم عجمی است. جز اینکه برخی از آنها دری و برخی بازبسته (مُنغَلِقه) (6) است و همگی را فارسی نامند». (7) سپس چون از آذربایجان سخن می‌راند چنین می‌گوید : «زبانشان خوب نیست (8) و در ارمنستان به ارمنی و در آران به آرانی سخن گویند. فارسیشان را توان فهمید در پاره‌ای حرفها بزبان خراسانی ماننده و نزدیک است». (9)

٤ـ یاقوت حَمَوی جغرافی‌نگار دانشمند سده‌ی هفتم درباره‌ی آذربایجان می‌نویسد : «نیمزبانی (10) دارند که آذریه نامیده شود و کسی جز از خودشان نفهمد». (11)

از این نوشته‌ها که از دانشمندان شناخته‌ی جغرافی و تاریخ سده‌های پیشین تاریخ هجری آوردیم نیک روشن است که در آن زمانها زبان یا نیمزبانی که در آذربایجان سخن گفته می‌شد شاخه‌ای از فارسی بوده و آن را «آذری» می‌نامیده‌اند (چنانکه نیمزبانی را که در آران روان بوده آرانی می‌خوانده‌اند) و در آن زمانها نشانی از زبان ترکی در آذربایگان (همچنان در آران) پدیدار نبوده است.

👇
در این باره ما گواه دیگری از سرگذشت ابوالعلای مَعَرّی و شاگرد او ابوزکریا خطیب تبریزی در دست می‌داریم. بدینسان که ابوزکریا از هوش و زیرکی استاد خود ابوالعلاء سخن رانده چنین می‌گوید که روزی در مسجد معرّه پیش او نشسته بودم و یکی از کتابهایش را بر وی می‌خواندم ناگهان یکی از همشهریان خود را دیدم که از در مسجد درآمد و می‌خواست بنماز ایستد. من دو سال بود که در معرّه زیسته و کسی را از مردم شهر خود ندیده بودم. از اینرو از دیدن او حالم دیگرگون شد. ابوالعلاء حال مرا دریافته پرسید : ترا چه روی داد؟!. گفتم : پس از آنکه سالها کسی را از مردم شهر خود ندیده بودم اکنون یکی از همسایگان خویش را در اینجا می‌بینم. گفت : پس برخیز و با وی گفتگو کن. گفتم : تا درس بانجام رسد. گفت : برخیز ، من چشم براه تو می‌دارم. من برخاسته نزد آن مرد همسایه رفتم و به آذری (12) گفتگوی فراوان کردیم و هرچه می‌خواستم از وی پرسیدم ، و چون پیش استاد برگشته نشستم ، پرسید این چه زبانی بود که گفتگو داشتید؟!.. گفتم : این زبان مردم آذربایجانست. گفت : من آن را نمی‌شناختم و آنچه بهم گفتید نفهمیدم. ولی کلمه‌های شما را بیاد خود سپردم. می‌گوید : همه‌ی کلمه‌ها را که بهم گفته بودیم بازگفت و من از هوش او بس در شگفت شدم. (13)

از شگفتیهاست که در کتاب «نامه‌ی دانشوران» که در زمان ناصرالدین‌شاه چند تنی آن را پرداخته‌اند ، ترجمه‌ی این سرگذشت را آورده و «الاذریة» را «زبان ترکان» ترجمه کرده‌اند و این خود رهنمونست که نویسندگان آن کتاب زبان دیگری برای آذربایگان در هیچ زمانی سراغ نمی‌داشته‌اند. از سوی دیگر این لغزشی از ایشان است که در ترجمه بپندار خود کار بسته و بی‌آنکه چگونگی را بازنمایند بجای «آذری» ، «زبان ترکان» گزارده‌اند ، و این دستاویز دیگری در دست کسانی شده که آذربایجان را از نخست میهن ترکان می‌پندارند.


پابرگیها :
1ـ در آن زمانها این سه استان را یک سرزمین می‌شماردندی و فرمانروایی که به آذربایجان آمدی بر آران و ارمنستان نیز فرمان راندی.

2ـ خواست او کوههای قفقاز است که از باستان‌زمان مردمان گوناگون در آن می‌نشسته‌اند و بگفته‌ی ابوالفداء «کوهستان زبانها» (جبل‌الالسن) نامیده می‌شده.

3ـ المسالک و الممالک ، چاپ لَیدن ، صفحه‌ی ٢٥٠.

4ـ بخشیدن = تقسیم کردن. ـ و

5ـ التنبیه و الاشراف ، چاپ لیدن ، صفحه‌ی ٨٧ ـ در ترجمه بمعنی بسنده شده است.

6ـ پیچیده و ناروشن. ـ ذ (= شادروان یحیای ذکاء در زمینه‌ی زبان و تاریخ آذربایجان پژوهشها کرده و نوشته‌های دانشورانه‌ای نیز از خود بجا گزارده. او این دفتر را در کتاب «کاروند کسروی» گرد آورده و برخی شرحها افزوده که ما آنها را آورده و با «ـ ذ» نشاندار گردانیده‌ایم. باید دانست در این ویرایش ما وامدار کوششهای ارجدار او بوده‌ایم.)

7ـ احسن‌التقاسیم ، چاپ لیدن ، صفحه ٢٥٩.

8ـ در جای دیگر نیز گفته : «و فی لسانهم تکلف». پیداست فهمیدن آذری بَرو سخت افتاده.

9ـ احسن‌التقاسیم ، چاپ لیدن ، صفحه‌ی ٣٧٤.

10ـ نیمزبان = زبان محلی. ـ و

11ـ معجم‌البلدان ، چاپ مصر ، جلد اول ، صفحه‌ی ١٦٠.

12ـ در کتاب انساب سَمعانی که در اروپا پیکره[=عکس] برداشته‌اند بجای «الاذریه» «الاذربیجیده» است. باید گفت : رونویس دست در آن برده و یا شاید درست آن «الاذربیجیة» بوده.

13ـ بیگمان خطیب در ستایش استاد خود گزافه‌سرایی کرده و این نشدنیست که کسی زبانی را که نمی‌فهمد یک رشته گفتگو را در آن شنود و بیاد سپارد.


.
🔶 «حافظ چه می‌گوید؟» (احمد کسروی)

🔸 2ـ شاعران غزل را چگونه می‌سازند؟.. (تکه‌ی یک از یک)


چنانکه خوانندگان می‌دانند شاعران در ایران در غزلسازی بیش از هر چیزی بقافیه اهمیت می‌دهند ، و اینست یک شاعری چون می‌خواهد غزلی بسازد نخست قافیه‌های آن را (یا بهتر گویم : کلمه‌هایی را که بکار قافیه می‌خورد) جسته و یافته و فهرست‌وار زیر هم یا پهلوی هم می‌نویسد. مثلاً : کس ، بس ، عدس ، نفس ، پس ، مگس ، هوس ، عسس ، خس ، فرس ؛ و سپس به هر یکی جمله‌هایی اندیشیده شعری پدید می‌آورد و بدینسان غزلی می‌سازد. راستی را رشته‌ی سخن در دست قافیه است و شاعر ناگزیر است که پیروی از آن نماید.
حافظ نیز از همین شیوه پیروی می‌نموده و ما اینک غزلی را ازو برای گواهی یاد می‌کنیم :

در ضمیر ما نمی‌گنجد بغیر از دوست کس
هر دو عالم را بدشمن ده که ما را دوست بس
یار گندم‌گون ما گر میل کردی نیم‌جو
هر دو عالم پیش چشم ما نمودی یک عدس
یاد می‌داری که بودی هر زمان با دیگران
ای که بی‌یاد تو هرگز برنیاوردم نفس
می‌روی چون شمع و جمعی از پس و پیشت روان
نی غلط گفتم نباشد شمع را خود پیش و پس
غافلست آنکو بشمشیر از تو می‌پیچد
عنان قند را لذت مگر نیکو نمی‌داند مگس
خاطرم وقتی هوس کردی که بینم چیزها
تا تو را دیدم نکردم جز بدیدارت هوس
مردمان را از عسس شب گر خیالی در سر است
من چنانم کز خیالم باز نشناسد عسس
کویت از اشکم چو دریا گشت و می‌ترسم که باز
بر سر آیند این رقیبان سبکبارت چو خس
حافظا این ره بپای لاشه‌ی لنگ تو نیست
بعد از این بنشین که گردی برنخیزد زین فرس

این غزل را شما چون بیندیشید هر شعری از آن مطلب جداگانه‌ایست ، و ارتباط آنها با یکدیگر جز از راه قافیه نمی‌باشد. از آنسوی بسیاری از این شعرها جز یک معنای خنکی را دربر نمی‌دارد و پیداست که مقصود شاعر تنها استفاده از قافیه بوده و چندان توجهی بمعنی جمله‌ها نداشته است.

مثلاً شعر دوم که معنای بسیار خنکی دارد و بیگفتگوست که مقصود جز استفاده از کلمه‌ی «عدس» نبوده. همچنین بسیاری از شعرهای دیگر بویژه شعر هشتم در خنکی و گزافه‌آمیزی از اندازه بیرون افتاده و پیداست که جز برای گنجانیدن کلمه‌ی «خس» نیست.

من خواهشمندم خوانندگان آن خوش‌گمانی را که بحافظ دارند بکنار گزارند و نام «لسان‌الغیب» و دیگر ستایشهای گزافه‌آمیز را که درباره‌ی این شاعر شنیده‌اند ، فراموش کنند و با یک اندیشه‌ی ساده یکایک این شعرها را بسنجند و بیازمایند تا ببینند چه معناهای پوچی از هر کدام بیرون می‌آید و برای آنکه بآسانی این موضوع را دریابند بهتر است هر شعری را به نثر برگردانند و با آن حال باندیشه سپارند.

بیشتر غزلهای حافظ (اگر نگویم یکایک آنها) از اینگونه است که شاعر تنها مقصودش ساختن یک غزلی بوده است و در این کار نیز شیوه‌ی عادی شاعران را پیروی کرده که نخست قافیه‌ها را نوشته و سپس به هر کدام جمله‌هایی آورده و بیتی گردانیده. اینست بسیاری از شعرهای آن معنایی ندارد و پیداست که تنها برای گنجانیدن کلمه‌ی قافیه سروده شده.

مثلاً این شعر را بیندیشید :

بعزم توبه سحر گفتم استخاره کنم بهار توبه‌شکن می‌رسد چه چاره کنم

آیا برای توبه نیز استخاره می‌کنند؟!.. توبه کجا و استخاره کجا؟!.. استخاره آنست که کسی بوسیله‌ی قرآن یا دانه‌های تسبیح یا بوسیله‌ی دیگری از خدا شور خواهد که فلان کار را کنم یا نکنم ، و این عقیده‌ی مسلمانان عامیست.

از کلمه‌های «توبه» و «استخاره» باید گفت حافظ مسلمان بوده و مِیخواری را گناه می‌دانسته. ولی نیک بیندیشید که آیا یک مسلمانی برای توبه از مِی استخاره می‌کند؟!.. آیا این معنی دارد که یک مسلمانی از خدا شور خواهد که از مِیخواری توبه کنم یا نه؟!.. بیگفتگوست که مقصود شاعر جز درست کردن قافیه نبوده و تنها این می‌خواسته که از کلمه‌ی «استخاره» استفاده کند و آن را در غزل خود بیاورد.

در همان غزل می‌گوید :

اگر شبی بزبانم حدیث توبه رود ز بی‌طهارتی آن را به مِی غراره کنم

آنجا شاعر مسلمان بوده و سخن از توبه و استخاره می‌رانده. در اینجا باسلام توهین زشتی زده می‌گوید : من اگر نام توبه را بزبان بیاورم دهانم ناپاک می‌شود و آن را با غراره کردن (غرغره کردن) مِی پاک می‌کنم. در اینجا نیز تنها آن را می‌خواسته که از کلمه‌ی «غراره» استفاده کند و آن را قافیه آورَد و تنها برای همین مقصود است که چنان مضمون بسیار پستی را بافته است.
.