🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار یکم : مردم و زبان باستان آذربایگان

🔸 نامهای رودها و کوهها و شهرها در آذربایجان (تکه‌ی یک از یک)


یکی از چیزهایی که مردم یک سرزمین و زبان آنان را نشان دهد ، نامهای رودها و کوه‌ها و دیه‌ها و شهرها و کویهاست. زیرا هر مردمی این نامها را از زبان خود پدید آورند و بروی آن چیزها گزارند. اگرچه بیشتر اینگونه نامها که ما امروز می‌داریم معنایی از آنها فهمیده نمی‌شود ولی بیگمان اینها همه معنا داشته‌اند و ما چون از راه دانش جستجو می‌کنیم معنی بسیاری از آنها را پیدا می‌کنیم. (1)

باید بیگفتگو پذیرفت که نامهایی که بروی رودها و کوه‌ها و آبادیها و مانند اینها گزارده شده از زبان مردمیست که آن نامها را گزارده‌اند و اینها هر کدام معنایی در آن زبان داشته و همانا از روی آن معنی است که نامش گردانیده‌اند.

اگر در آذربایجان هم بنامهای رودها و کوهها و آبادیها پردازیم یک رشته از آنها نامهاییست که معنای روشنی ندارد : همچون تبریز و خوی و سلماس و ارومی و ویجویه و لیلاوا و الوار و آستارا و اوجان و ارس و ازناب و بسیاری مانند اینها. (2)

رشته‌ی دیگری نامهاییست که ما از راه زبانشناسی پی بمعنای آنها برده یا بگمانی درباره‌ی آنها رسیده‌ایم : همچون مرند و آرونق و مارالان و مایان و گهرام‌دز (گرمادوز) و مراغه و گیلاندوز و دیلمگان و گارارود و قارقابازار و مانند اینها.

رشته‌ی سومی نامهاییست که خود معنای روشنی دارد : همچون سردرود و گرمرود و زرین‌رود و گریوه و رویین‌دز و هشتادسر و باکو و بسیار مانند اینها.

درباره‌ی این نامها بسخن بس درازی نیاز است که ما در اینجا میدان آن را نمی‌داریم و تنها این اندازه می‌نگاریم که رشته‌ی نخست گویا بسیاری از آنها از زمانهای بس دوری بازمانده و برخی شاید یادگار زبانهاییست که پیش از رسیدن ایران باینجا رواج داشته است و اینست ما هیچ مانندگی میانه‌ی آنها با زبانهای آریان نمی‌یابیم : همچون خوی و سلماس و ارومی و مانند اینها. ولی بسیاری نیز اگرچه ما معنای آنها را نمی‌دانیم ، این می‌دانیم که از زبان آریان بیرون نیست : همچون ازناب و اهراب و لیلاوا و نخچوان و بردوا و مانند اینها. اما دو رشته‌ی دیگر چون معنای آنها را می‌دانیم آشکار می‌بینیم از زبان آریان است و این رهنمون دیگر می‌باشد که مردم باستان آذربایجان جز از نژاد ایران یا آریان نبوده‌اند و پاره‌ای از این نامها یاد مادان را دربر می‌دارد.


پابرگیها :
1ـ نگارنده که زمانی بآن رشته پرداختم تا پانصد نام معنی درست آنها را پیدا کرده و یا نزدیک بآن رفتم و آنچه از این راه بدست آورده بودم کتابی ساختم که چاپ نشده و تنها نمونه‌هایی از آن در دو دفتر بنام «نامهای شهرها و دیه‌ها» چاپ گردیده.

2ـ آنچه درباره‌ی تبریز در کتابها نوشته‌اند و یا بر زبانها می‌گویند همه عامیانه و نادرست است و من با همه‌ی جستجوهایی که بکار بردم بمعنی آن نرسیدم و بهتر دیدم بحال خود گزارم.


.

🔶 «حافظ چه می‌گوید؟» (احمد کسروی)

از سالهاست که شرقشناسان اروپا که افزار سیاستند ، ستایشها از حافظ و شعرهای او سروده‌اند ، و این ستایشها که جز از راه سیاست نیست مایه‌ی گمراهی انبوهی از ایرانیان گردیده که آنها را راست پنداشته رو بکتاب حافظ آورده‌اند ، و چون گفته‌های حافظ درهم و پریشان است و یک خواستی از آن فهمیده نمی‌شود ، کسانی خود را به رنج انداخته‌اند که خواست او را بدانند ، و این خود مایه‌ی گرفتاری برای بسیاری شده است که خود فریب خورده‌اند و دیگران را نیز فریب می‌دهند. برای چاره کردن بآن گرفتاری و جلو گرفتن از آن رنجهاست که من باین نوشته می‌پردازم.
کسروی

🔸 1ـ شاعران شعر را چه می‌دانند؟.. (تکه‌ی یک از یک)


چنانکه خوانندگان می‌دانند ما با شعر دشمنی نمی‌داریم و نمی‌گوییم شعر نباشد. گفته‌ی ما آنست که شعر خود یک خواستی نیست. چه شعر سخنست و سخن باید تابع نیاز باشد. ما می‌گوییم کسی اگر مطلبی دارد ، می‌خواهد آن را بشعر بگوید و می‌خواهد به نثر بگوید ، ما ایرادی باو نخواهیم داشت.

ایراد ما بآنست که کسی بی‌آنکه مطلبی درمیان باشد ، تنها بنام آنکه شعری سازد بآن پردازد. ما می‌گوییم این یاوه‌گویی است. می‌گوییم کسی اگر عاشق شده غزل بسراید. ولی دور از خرد است که کسی با دل آسوده بدروغ دم از عشق زند و غزلهای عاشقانه بسراید.

داستان شعر از این حیث داستان خانه است. خانه برای نشستن است و هر کجا که نیازی بود باید خانه ساخت. ولی اگر مردی در یک بیابانی یا بالای کوهی که کسی در آنجا نمی‌نشیند ، خانه‌هایی بسازد این کار او بیخردانه است.

این سخن ساده و آسانست. با اینحال شاعران آن را نفهمیده‌اند ، و آنان خود شعر را خواست جداگانه پنداشته و بی‌آنکه دربند نیازمندی باشند پیاپی شعرهایی از غزل و قصیده و قطعه و فرد و رباعی سروده بروی کاغذ نوشته‌اند ، و این را یک هنری یا یک کار سودمندی پنداشته بخود بالیده‌اند. کسی در تهران است و روزی در مجلسی دیدم که گله از مردم می‌کرد و چنین می‌گفت : «من برای این مملکت یک کرور شعر ساخته‌ام».

این شیوه‌‌ی شاعران بوده و حافظ همین شیوه را داشته. او نیز شعر را یک خواست جداگانه می‌شمارده و اینست عمر خود را با شعرگویی و غزلسرایی بسر برده. بارها کسانی جستجو کرده‌اند که مقصود حافظ را از غزلهایش بدانند. باید گفت : مقصود او تنها سرودن آن غزلها بوده و این را یک کار و هنری می‌پنداشته و جز این مقصود دیگری نداشته است.


.

(همبسته با گفتار بالا)
.

🔶 «دردها و درمانها» ، بخش یکم (احمد کسروی)

🔸 نادانیها ـ 2ـ : دشنام


👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش یکم : تاریخ و تاریخنویس

🔸 3ـ1) آیا می‌توان بتاریخ پشتگرمی داشت؟


👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


.

🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار یکم : مردم و زبان باستان آذربایگان

🔸 آذری یا زبان آذربایجان (تکه‌ی یک از یک)


پس از اسلام تاریخ آذربایجان از دیده‌ی مردم و زبان ، دیگر روشنتر است و ما نوشته‌هایی از تاریخنگاران و جغرافی‌نویسان عرب در دست می‌داریم.

باید دانست جنبش اسلامی راه بس پهناوری برای کوچ عرب باز کرد و اینان که صدها سال و هزارها سال در ریگستان خشک و بی‌بار عربستان بسختی زیسته و همیشه چشم بسوی سرزمینهای سبز و پربار عراق و ایران و سوریا دوخته بودند ، بیکبار راه آرزو را باز دیده رو بسوی کوچ آوردند و در همان زمان دسته‌های بس انبوهی از ایشان در این گوشه و آن گوشه‌ی ایران جا گرفتند ، و آذربایجان را در سایه‌ی چمنهای سبز و چراگاههای پهناور و آبهای فراوان بیشتر پسندیدند و در اینجا بیشتر نشیمن گرفتند و رشته‌ی کارها تا دویست و سیصد سال در دست ایشان می‌بود. با اینهمه آذربایجانیان زبان و نژاد خود را از دست ندادند و کم‌کم تازیان بآنان درآمیخته نابود گردیدند.

جغرافی‌نویسان عرب که از آذربایجان در آن زمان سخن رانده‌اند زبان آنجا را جداگانه یاد کرده و آن را «آذری» نامیده‌اند و ما اینک نگارشهای آنان را در اینجا می‌آوریم :

١ـ پسر حوقل که در نیمه‌ی یکم سده‌ی چهارم کتاب «المسالک و الممالک» را نوشته در سخن راندن از آذربایجان و آران و ارمنستان (1) چنین می‌گوید : «زبان مردم آذربایجان و زبان بیشتری از مردم ارمنستان فارسی و عربی است لیکن کمتر کسی به عربی سخن گوید و آنان که به فارسی سخن گویند به عربی نفهمند تنها بازرگانان و زمینداران (ارباب الضیاع)اند که گفتگو با این زبان نیک توانند. برخی تیره‌ها نیز در اینجا و آنجا زبانهای دیگری می‌دارند چنانکه مردم ارمنستان به ارمنی و مردم بردعه به آرانی سخن گویند و در آنجا کوه مشهوریست که «قَبق» (2) نامیده شود و زبانهای گوناگون فراوان از آن کافران ، آن کوه را فراگرفته است». (3)

٢ـ مسعودی تاریخنگار بنام نیمه‌های سده‌ی چهارم هجری در کتاب «التنبیه و الاشراف» چون استانهای ایران را از آذربایگان و ری و تبرستان و خراسان و سیستان و کرمان و فارس و خوزستان و دیگر جاها می‌شمارد چنین می‌گوید : «همه‌ی این شهرها و استانها یک کشور بود و یک پادشاه داشت ، و زبانشان هم یکی بود اگرچه به نیمزبانهای گوناگون ـ از پهلوی و دری و آذری و دیگر مانند اینها ـ بخشیده (4) می‌شد». (5)

٣ـ جهانگرد و دانشمند بنام ، ابوعبدالله بشاری مقدسی در کتاب «احسن التقاسیم» که در نیمه‌ی دوم سده‌ی چهارم پرداخته ، کشور ایران را به هشت بخش کرده می‌گوید : «زبان مردم این هشت اقلیم عجمی است. جز اینکه برخی از آنها دری و برخی بازبسته (مُنغَلِقه) (6) است و همگی را فارسی نامند». (7) سپس چون از آذربایجان سخن می‌راند چنین می‌گوید : «زبانشان خوب نیست (8) و در ارمنستان به ارمنی و در آران به آرانی سخن گویند. فارسیشان را توان فهمید در پاره‌ای حرفها بزبان خراسانی ماننده و نزدیک است». (9)

٤ـ یاقوت حَمَوی جغرافی‌نگار دانشمند سده‌ی هفتم درباره‌ی آذربایجان می‌نویسد : «نیمزبانی (10) دارند که آذریه نامیده شود و کسی جز از خودشان نفهمد». (11)

از این نوشته‌ها که از دانشمندان شناخته‌ی جغرافی و تاریخ سده‌های پیشین تاریخ هجری آوردیم نیک روشن است که در آن زمانها زبان یا نیمزبانی که در آذربایجان سخن گفته می‌شد شاخه‌ای از فارسی بوده و آن را «آذری» می‌نامیده‌اند (چنانکه نیمزبانی را که در آران روان بوده آرانی می‌خوانده‌اند) و در آن زمانها نشانی از زبان ترکی در آذربایگان (همچنان در آران) پدیدار نبوده است.

👇

در این باره ما گواه دیگری از سرگذشت ابوالعلای مَعَرّی و شاگرد او ابوزکریا خطیب تبریزی در دست می‌داریم. بدینسان که ابوزکریا از هوش و زیرکی استاد خود ابوالعلاء سخن رانده چنین می‌گوید که روزی در مسجد معرّه پیش او نشسته بودم و یکی از کتابهایش را بر وی می‌خواندم ناگهان یکی از همشهریان خود را دیدم که از در مسجد درآمد و می‌خواست بنماز ایستد. من دو سال بود که در معرّه زیسته و کسی را از مردم شهر خود ندیده بودم. از اینرو از دیدن او حالم دیگرگون شد. ابوالعلاء حال مرا دریافته پرسید : ترا چه روی داد؟!. گفتم : پس از آنکه سالها کسی را از مردم شهر خود ندیده بودم اکنون یکی از همسایگان خویش را در اینجا می‌بینم. گفت : پس برخیز و با وی گفتگو کن. گفتم : تا درس بانجام رسد. گفت : برخیز ، من چشم براه تو می‌دارم. من برخاسته نزد آن مرد همسایه رفتم و به آذری (12) گفتگوی فراوان کردیم و هرچه می‌خواستم از وی پرسیدم ، و چون پیش استاد برگشته نشستم ، پرسید این چه زبانی بود که گفتگو داشتید؟!.. گفتم : این زبان مردم آذربایجانست. گفت : من آن را نمی‌شناختم و آنچه بهم گفتید نفهمیدم. ولی کلمه‌های شما را بیاد خود سپردم. می‌گوید : همه‌ی کلمه‌ها را که بهم گفته بودیم بازگفت و من از هوش او بس در شگفت شدم. (13)

از شگفتیهاست که در کتاب «نامه‌ی دانشوران» که در زمان ناصرالدین‌شاه چند تنی آن را پرداخته‌اند ، ترجمه‌ی این سرگذشت را آورده و «الاذریة» را «زبان ترکان» ترجمه کرده‌اند و این خود رهنمونست که نویسندگان آن کتاب زبان دیگری برای آذربایگان در هیچ زمانی سراغ نمی‌داشته‌اند. از سوی دیگر این لغزشی از ایشان است که در ترجمه بپندار خود کار بسته و بی‌آنکه چگونگی را بازنمایند بجای «آذری» ، «زبان ترکان» گزارده‌اند ، و این دستاویز دیگری در دست کسانی شده که آذربایجان را از نخست میهن ترکان می‌پندارند.


پابرگیها :
1ـ در آن زمانها این سه استان را یک سرزمین می‌شماردندی و فرمانروایی که به آذربایجان آمدی بر آران و ارمنستان نیز فرمان راندی.

2ـ خواست او کوههای قفقاز است که از باستان‌زمان مردمان گوناگون در آن می‌نشسته‌اند و بگفته‌ی ابوالفداء «کوهستان زبانها» (جبل‌الالسن) نامیده می‌شده.

3ـ المسالک و الممالک ، چاپ لَیدن ، صفحه‌ی ٢٥٠.

4ـ بخشیدن = تقسیم کردن. ـ و

5ـ التنبیه و الاشراف ، چاپ لیدن ، صفحه‌ی ٨٧ ـ در ترجمه بمعنی بسنده شده است.

6ـ پیچیده و ناروشن. ـ ذ (= شادروان یحیای ذکاء در زمینه‌ی زبان و تاریخ آذربایجان پژوهشها کرده و نوشته‌های دانشورانه‌ای نیز از خود بجا گزارده. او این دفتر را در کتاب «کاروند کسروی» گرد آورده و برخی شرحها افزوده که ما آنها را آورده و با «ـ ذ» نشاندار گردانیده‌ایم. باید دانست در این ویرایش ما وامدار کوششهای ارجدار او بوده‌ایم.)

7ـ احسن‌التقاسیم ، چاپ لیدن ، صفحه ٢٥٩.

8ـ در جای دیگر نیز گفته : «و فی لسانهم تکلف». پیداست فهمیدن آذری بَرو سخت افتاده.

9ـ احسن‌التقاسیم ، چاپ لیدن ، صفحه‌ی ٣٧٤.

10ـ نیمزبان = زبان محلی. ـ و

11ـ معجم‌البلدان ، چاپ مصر ، جلد اول ، صفحه‌ی ١٦٠.

12ـ در کتاب انساب سَمعانی که در اروپا پیکره[=عکس] برداشته‌اند بجای «الاذریه» «الاذربیجیده» است. باید گفت : رونویس دست در آن برده و یا شاید درست آن «الاذربیجیة» بوده.

13ـ بیگمان خطیب در ستایش استاد خود گزافه‌سرایی کرده و این نشدنیست که کسی زبانی را که نمی‌فهمد یک رشته گفتگو را در آن شنود و بیاد سپارد.


.

🔶 «حافظ چه می‌گوید؟» (احمد کسروی)

🔸 2ـ شاعران غزل را چگونه می‌سازند؟.. (تکه‌ی یک از یک)


چنانکه خوانندگان می‌دانند شاعران در ایران در غزلسازی بیش از هر چیزی بقافیه اهمیت می‌دهند ، و اینست یک شاعری چون می‌خواهد غزلی بسازد نخست قافیه‌های آن را (یا بهتر گویم : کلمه‌هایی را که بکار قافیه می‌خورد) جسته و یافته و فهرست‌وار زیر هم یا پهلوی هم می‌نویسد. مثلاً : کس ، بس ، عدس ، نفس ، پس ، مگس ، هوس ، عسس ، خس ، فرس ؛ و سپس به هر یکی جمله‌هایی اندیشیده شعری پدید می‌آورد و بدینسان غزلی می‌سازد. راستی را رشته‌ی سخن در دست قافیه است و شاعر ناگزیر است که پیروی از آن نماید.
حافظ نیز از همین شیوه پیروی می‌نموده و ما اینک غزلی را ازو برای گواهی یاد می‌کنیم :

در ضمیر ما نمی‌گنجد بغیر از دوست کس
هر دو عالم را بدشمن ده که ما را دوست بس
یار گندم‌گون ما گر میل کردی نیم‌جو
هر دو عالم پیش چشم ما نمودی یک عدس
یاد می‌داری که بودی هر زمان با دیگران
ای که بی‌یاد تو هرگز برنیاوردم نفس
می‌روی چون شمع و جمعی از پس و پیشت روان
نی غلط گفتم نباشد شمع را خود پیش و پس
غافلست آنکو بشمشیر از تو می‌پیچد
عنان قند را لذت مگر نیکو نمی‌داند مگس
خاطرم وقتی هوس کردی که بینم چیزها
تا تو را دیدم نکردم جز بدیدارت هوس
مردمان را از عسس شب گر خیالی در سر است
من چنانم کز خیالم باز نشناسد عسس
کویت از اشکم چو دریا گشت و می‌ترسم که باز
بر سر آیند این رقیبان سبکبارت چو خس
حافظا این ره بپای لاشه‌ی لنگ تو نیست
بعد از این بنشین که گردی برنخیزد زین فرس

این غزل را شما چون بیندیشید هر شعری از آن مطلب جداگانه‌ایست ، و ارتباط آنها با یکدیگر جز از راه قافیه نمی‌باشد. از آنسوی بسیاری از این شعرها جز یک معنای خنکی را دربر نمی‌دارد و پیداست که مقصود شاعر تنها استفاده از قافیه بوده و چندان توجهی بمعنی جمله‌ها نداشته است.

مثلاً شعر دوم که معنای بسیار خنکی دارد و بیگفتگوست که مقصود جز استفاده از کلمه‌ی «عدس» نبوده. همچنین بسیاری از شعرهای دیگر بویژه شعر هشتم در خنکی و گزافه‌آمیزی از اندازه بیرون افتاده و پیداست که جز برای گنجانیدن کلمه‌ی «خس» نیست.

من خواهشمندم خوانندگان آن خوش‌گمانی را که بحافظ دارند بکنار گزارند و نام «لسان‌الغیب» و دیگر ستایشهای گزافه‌آمیز را که درباره‌ی این شاعر شنیده‌اند ، فراموش کنند و با یک اندیشه‌ی ساده یکایک این شعرها را بسنجند و بیازمایند تا ببینند چه معناهای پوچی از هر کدام بیرون می‌آید و برای آنکه بآسانی این موضوع را دریابند بهتر است هر شعری را به نثر برگردانند و با آن حال باندیشه سپارند.

بیشتر غزلهای حافظ (اگر نگویم یکایک آنها) از اینگونه است که شاعر تنها مقصودش ساختن یک غزلی بوده است و در این کار نیز شیوه‌ی عادی شاعران را پیروی کرده که نخست قافیه‌ها را نوشته و سپس به هر کدام جمله‌هایی آورده و بیتی گردانیده. اینست بسیاری از شعرهای آن معنایی ندارد و پیداست که تنها برای گنجانیدن کلمه‌ی قافیه سروده شده.

مثلاً این شعر را بیندیشید :

بعزم توبه سحر گفتم استخاره کنم بهار توبه‌شکن می‌رسد چه چاره کنم

آیا برای توبه نیز استخاره می‌کنند؟!.. توبه کجا و استخاره کجا؟!.. استخاره آنست که کسی بوسیله‌ی قرآن یا دانه‌های تسبیح یا بوسیله‌ی دیگری از خدا شور خواهد که فلان کار را کنم یا نکنم ، و این عقیده‌ی مسلمانان عامیست.

از کلمه‌های «توبه» و «استخاره» باید گفت حافظ مسلمان بوده و مِیخواری را گناه می‌دانسته. ولی نیک بیندیشید که آیا یک مسلمانی برای توبه از مِی استخاره می‌کند؟!.. آیا این معنی دارد که یک مسلمانی از خدا شور خواهد که از مِیخواری توبه کنم یا نه؟!.. بیگفتگوست که مقصود شاعر جز درست کردن قافیه نبوده و تنها این می‌خواسته که از کلمه‌ی «استخاره» استفاده کند و آن را در غزل خود بیاورد.

در همان غزل می‌گوید :

اگر شبی بزبانم حدیث توبه رود ز بی‌طهارتی آن را به مِی غراره کنم

آنجا شاعر مسلمان بوده و سخن از توبه و استخاره می‌رانده. در اینجا باسلام توهین زشتی زده می‌گوید : من اگر نام توبه را بزبان بیاورم دهانم ناپاک می‌شود و آن را با غراره کردن (غرغره کردن) مِی پاک می‌کنم. در اینجا نیز تنها آن را می‌خواسته که از کلمه‌ی «غراره» استفاده کند و آن را قافیه آورَد و تنها برای همین مقصود است که چنان مضمون بسیار پستی را بافته است.
.

🔶 «دردها و درمانها» ، بخش یکم (احمد کسروی)

🔸 نادانیها ـ 3ـ : اگر راست می‌گویی ، سوگند چرا می‌خوری؟!


👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش یکم : تاریخ و تاریخنویس

🔸 4ـ1) آیا بردیا دروغی بود؟


👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


.

🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار دوم : ترکی چگونه و از کی به آذربایجان راه یافته؟..

🔸 زمان سلجوقیان یا روزگار کوچ ترکان (تکه‌ی یک از یک)


از آنچه تا اینجا گفتیم پیداست که آذربایجان تا سده‌های پیشین تاریخ هجری مردمش جز از آریان یا ایران ، و زبانش جز از ریشه‌ی آری نبوده و تا سده‌ی ششم آذری زبان آنجا بوده. پس باید پرسید که «ترکی چگونه و از کی به آذربایجان راه یافته؟!.».

آنچه ما جسته‌ایم و می‌دانیم ترکی به آذربایجان از زمان سلجوقیان ، و از راه کوچ ایلهای ترک درآمده. پیش از آن اگر در تاریخ نشانی از بودن ترکان در آذربایجان پیدا کنیم بیگمان جز دسته‌ی اندکی نبوده‌اند و پس از زمانی از میان رفته‌اند.

باید دانست درآمدن سلجوقیان به ایران و چیره شدن ایشان بیش از آنچه در کتابها نمایانست ارج می‌دارد. اگر این راست است که باید هر پیشامدی را از روی نتیجه‌های آن بسنجیم باید جنگ دَندانَقان و فیروزی‌ای را که سلجوقیان در آن جنگ بر سلطان مسعود غزنوی یافتند یکی از بزرگترین پیشامدهای تاریخی بشماریم. زیرا در نتیجه‌ی آن جنگ و فیروزیست که ترکان بانبوهی در ایران و عراق و سوریا و آسیای کوچک پراکنده شدند و چندین پادشاهی بزرگی از آنان پدید آمد و دامنه‌ی شهرگشاییهای آنان تا آنسوی رود دانوب در اروپا کشیده گردید.

کسانی که از تاریخ آگاهند این می‌دانند که ترکان در زمان اشکانیان ، بانبوهی فراوان ، بمرز ایران رسیدند و در آنجا نشیمن گرفته و بنیاد پادشاهی نهادند. ولی در آن زمان اشکانیان ، و پس از ایشان ساسانیان با نیرویی که می‌داشتند همیشه جلو آنان را می‌گرفتند. سپس نیز چون ساسانیان برافتادند تازیان در برابر ترکان جای آنان را گرفتند و تا سیصد سال بیشتر همیشه جلو آنان را می‌گرفتند. سپس نیز چون رشته‌ی کار تازیان از هم گسیخت سامانیان همواره سیصدهزار سواره و پیاده در مرز کشور نگاهبان می‌گماردند و راه ترکان را باز نمی‌گزاردند. همین رفتار را سلطان‌محمود و پسرش مسعود نیز می‌نمودند. اینان گرچه خود ترک بودند ، میان ایرانیان بزرگ شده و دربارشان یک دربار ایرانی بود ، و اینست راه بروی ترکان باز نمی‌داشتند. دسته‌هایی را که خودشان آورده بودند چنانکه خواهیم دید از آن نیز پشیمانی می‌نمودند.

هزار سال کمابیش ترکان در مرز ایران ایستادند ، و در این میان شماره‌ی ایشان بس انبوه گردیده و دسته‌های دیگری از پشت سر بآنان پیوستند و همیشه آماده‌ی کوچ و پیشرفت می‌ایستادند ، و چون طغرل‌بیک و برادرانش در سال ٤٣١ ﻫ . ق. سلطان‌مسعود را شکستند و بر خراسان دست یافته بنیاد فرمانروایی گزاردند و بدینسان راه کوچ باز گردید ، گذشته از گروه بسیار انبوهی که با خود سلجوقیان آمدند و سپاه ایشان بودند ، گروههای دیگری از پشت سر پیاپی رسیدند و شاید بیست سال نگذشت که به هر گوشه‌ی ایران پراکنده شدند ، و دسته‌هایی از آنان تا به عراق و دیگر جاها پیش رفتند.

اگر کسانی کتاب ابن‌اثیر و دیگر کتابها را بخوانند و تاریخ سده‌های اسلامی را گام بگام پیش آیند نیک خواهند دید که آمدن سلجوقیان رنگ دیگری بجهان اسلام داده و روزگار نوینی را باز کرده ، و در همه ‌جا رشته‌ی کارها بدست ترکان افتاده. اگرچه در هیچ جا شماره‌ی درستی از آنها بدست نمی‌دهند و خود نتوانستندی داد ، لیکن جمله‌هایی را گاهی می‌نگارند که اندازه‌ی انبوهی ترکان را می‌رساند.

ابن‌اثیر در سال ٤٣٥ هجری می‌گوید : «در این سال ده‌هزار خرگاه از ترکان که همیشه بسرزمین مسلمانان و پیرامونهای کاشغر و بَلاساغون تاخته تاراج کردندی ، اسلام پذیرفتند و در عید قربان بیست‌هزار گوسفند سر بریدند». می‌گوید : «این تیره‌ها پیش از این ناچار بودند که همگی یکجا گرد آمده خود را از آسیب مسلمانان نگه دارند. لیکن چون اسلام پذیرفتند هر گروهی رو بسویی آوردند و در سرزمینهای اسلامی پراکنده شدند و هر ده‌هزار خرگاه یا بیش یا کم در سرزمین دیگری فرود آمدند».

همو در سال ٤٤٠ گوید : «این سال گروه بسیاری از غُزان از ماوراءالنهر پیش ابراهیم ینال (برادر مادری طغرل‌بیک که فرمانروای ری و همدان بود) آمدند. او گفت : سرزمین من گنجایش شما و توانایی روزی و خوراک شما را ندارد. بهتر آنست که به روم (آسیای کوچک) رفته و با کافران جنگ و در راه خدا کوشش کنید».

ابن بی‌بی می‌نویسد : «چون سلیمان‌شاه پسر قُتلَمِش را بجنگ روم بآسیای کوچک فرستادند صدوبیست‌هزار خانوار ترکمن را که از ترکستان آمده بودند سپاه او کردند». (1)


👇

از این نوشته‌ها که از کتابها تکه تکه بدست می‌آید پیداست که در زمان سلجوقیان ترکان بانبوهی بسیار به ایران و این سرزمینها آمده‌اند ، و این چیزیست که خود تاریخ نیز می‌رساند. زیرا گذشته از پادشاهی بسیار بزرگی که طغرل و برادرانش در ایران و عراق بنیاد نهادند و آن کارهای بزرگ را انجام دادند ، یک پادشاهی دیگری از ایشان در آسیای کوچک بنام سلجوقیان روم پدید آمده که آن نیز بزرگ و نیرومند بوده و جایی در تاریخ برای خود باز کرده. پس از مرگ ملکشاه یک پادشاهی نیز در شام پدید آمده. پس از آن اتابکان در آذربایجان و فارس و ارمنستان و دیگر جاها برخاسته‌اند. پس از آن خوارزمشاهیان پیدا شده‌اند. پس از زمان مغول قره‌قویونلویان و آق‌قویونلویان پدید آمده‌اند. در آسیای کوچک عثمانیان برخاسته و آن کارهای بزرگ تاریخی را انجام داده‌اند.

اینها همه با دست ترکان انجام گرفته و بهترین رهنمون بفزونی و انبوهی ایشان در ایران و این پیرامونها می‌باشد.


پابرگی :
1ـ ترجمه‌ی ترکی سلجوقنامه‌ی ابن بی‌بی ، چاپ پاریس ، صفحه‌ی ٢.


.

🔶 «حافظ چه می‌گوید؟» (احمد کسروی)

🔸 3ـ حافظ چه‌ها می‌دانسته؟.. (تکه‌ی یک از یک)


در زمان حافظ در ایران چند رشته دانش و آگاهی از نیک و بد رواج می‌داشته است که اینک فهرست‌وار می‌شماریم :

1ـ قرآن و تفسیر آن و دستورهای اسلامی.

2ـ فلسفه‌ی یونان و بافندگیهای کهن و نو فیلسوفان.

3ـ صوفیگری و بدآموزیهای بی‌پایان صوفیان.

4ـ خراباتیگری و بدآموزیهای زهرآلود آن.

5ـ کشاکش خراباتیان با صوفیان (این را شرح خواهیم داد).

6ـ تاریخ ایران و افسانه‌های آن (از داستان خضر و اسکندر و جام جم و مانند اینها).

7ـ ستاره‌شماری یا علم نجوم.

8ـ جبریگری و بدآموزیهای جبریان.

حافظ بهمه‌ی اینها آشنایی می‌داشته و باید گفت همینها بوده که فهم و خرد او را از کار انداخته و مغزش را آشفته گردانیده. زیرا چنانکه بارها گفته‌ایم یکی از چیزهایی که خرد را از کار اندارد و مغز را آشفته سازد ، فراگرفتن اندیشه‌های متضاد و ناسازگار است. کسی که گفته‌های خراباتیان و بدآموزیهای صوفیان ، و دستورهای اسلام را در مغز خود جا می‌دهد ، یا باید فهمش چندان نیرومند باشد که درمیانه‌ی آن سه که ضد همند داوری کند و یکی را پذیرفته و آن دیگرها را براندازد ، و یا بیگمان فهم و خرد او درمیان آنها سرگردان مانده و کم‌کم بیکاره خواهد گردید. بویژه که حافظ باده می‌نوشیده و در این کار اندازه نگاه نمی‌داشته که این انگیزه‌ی دیگری به شوریدگی مغز او بوده.

کسانی که می‌گویند حافظ باده نمی‌خورده و مقصود او از مِی و میخانه چیزهای دیگر است بهتر است شعرهای شاعر را بخوانند و دروغگویی خود را بفهمند. شاعر در جاهای بسیار تصریح می‌کند که مقصودش همان مِی است که از انگور ساخته شود و رنگش قرمز باشد.

چه بود گر من و تو چند قدح باده خوریم باده از خون رَزانست نه از خون شماست
جمال دختر رَز نور چشم ماست مگر که در حجاب نقابی و پرده عنبی است
آن تلخوش که صوفی ام‌الخبائثش خواند احلی لنا و اشهی من قبلة العزارا

به هر حال حافظ در شعر سرودن از همه‌ی این دانشها بهره می‌‌جسته.

او که یگانه‌مقصودش غزل سرودن بوده برای این كار بدانسان که گفتیم نخست کلمه‌های قافیه را می‌نوشته و سپس با ساختن جمله‌هایی آن را شعر می‌گردانیده.

در این باره گاهی از قرآن و اصطلاحات آن استفاده می‌نموده :

ز مصحف رخ دلدار آیتی برخوان که آن بیان مقدمات و کشف کشّافست

گاهی از فلسفه‌ی یونان بهره می‌جسته :

پس از اینم نبود شائبه در جوهر فرد که دهان تو بدین نکته خوش‌استدلالیست

گاهی از بافندگیهای صوفیان بهره‌یابی می‌نموده :

حجاب چهره‌ی جان می‌شود غبار تنم خوش آن دمی که از این چهره پرده برفکنم

گاهی بخراباتیگری گراییده و تندیهای بسیار می‌کرده :

حدیث از مطرب و مِی گو و راز دهر کمتر جو که کس نگشود و نگشاید بحکمت این معما را

گاهی با صوفیان سرگرم کشاکش گردیده و سرزنشها می‌نموده :

مصلحت نیست که از پرده برون افتد راز ورنه در مجلس رندان خبری نیست که نیست

گاهی از افسانه‌های ایرانی باستفاده می‌پرداخته :

قدح بشرط ادب گیر زانکه ترکیبش ز کاسه‌ی سر جمشید و بهمنست و قباد

گاهی از ستاره‌شماری و افسانه‌های آن کمک می‌گرفته :

بگیر طُرّه‌ مه ‌طلعتی و غصه نخور که سعد و نحس ز تأثیر زهره و زحل است

گاهی بجبریگری پرداخته تندیهایی می‌نموده :

نصیب من چو خرابات کرده است اله در این میانه مرا زاهدا بگو چه گناه

گذشته از آنکه از ستایشگری و از افسانه‌ی گل و بلبل و از ستایش باده و ساده و بسیار مانند اینها باستفاده می‌پرداخته ، گاهی نیز بیکبار پریشانگویی می‌کرده.

کوتاه‌سخن آنکه مقصود حافظ قافیه ساختن و غزل سرودن بوده نه سخن گفتن و معنایی را بازنمودن ، و اینست شما در غزلهایش می‌بینید که هر بیتی در زمینه‌ی دیگریست و ارتباطی درمیان آنها دیده نمی‌شود. کسی که می‌خواهد سخنی بگوید و معنایی را برساند باید بارتباط عبارتها توجه کند و سخنان بی‌ربط نگوید. ولی حافظ چون خواستش چیز دیگری بوده چنین توجهی نکرده و نبایستی بکند. مثلاً در یک جا می‌گوید :

ای صبا گر بگذری بر ساحل رود ارس بوسه زن بر خاک آن وادی و مشگین کن نفس

نه آنست که حافظ علاقه‌ای به رود ارس داشته و راستی یاد آن کرده. رود ارس در آذربایجانست که حافظ تنها نامش را شنیده بوده و هیچ‌گونه علاقه بآن نداشته و مقصودش تنها این می‌بوده که در یک غزلی که بقافیه‌ی «سین» ساخته از کلمه‌ی «ارس» نیز استفاده کند.

از آنسوی چنانکه گفتیم حافظ با دستورهای اسلامی و با خراباتیگری و صوفیگری و فلسفه‌ی یونان که هر چهار تا بضد همست آشنا می‌بوده ولی بهیچ یکی پابستگی نمی‌داشته ، و اینست هر زمان به یکی دیگر توجه می‌نموده و جمله‌بندی از آن می‌کرده ، و اینست سخنانش پریشان و متضاد می‌باشد.


👇

آری حافظ «خراباتی» است و ما همیشه او را خراباتی ستوده‌ایم. چیزی که هست این خراباتی بودن او نیز از روی باور نمی‌بوده. بلکه چون در نتیجه‌ی انباشتن چند رشته‌ی متضاد در مغز خود بهمه‌ی آنها بی‌عقیده گردیده بوده همینست که او را بخراباتیگری کشانیده ، زیرا خراباتیگری با بی‌عقیدگی سازش بسیار دارد.

به هر حال مقصود آنست که کسانی که می‌خواهند جستجو کنند و بدانند حافظ چه گفته ، خود را به یک کار پررنج و بیهوده‌ای می‌اندازند. زیرا چنانکه گفتیم نخست حافظ در اندیشه‌ی سخن گفتن نمی‌بوده. دوم حافظ پابستگی به یک باوری نمی‌داشته ، که اگرهم می‌خواستی سخنی بگوید باز نتیجه‌ای از گفته‌هایش بدست نیامدی.

داستان حافظ داستان کسیست که مشق ماشین‌نویسی می‌کند و اینست هر جمله که بیادش می‌افتد پشت سر هم می‌نویسد ، و من اینک یک چنان صفحه‌ای را در دست می‌دارم و می‌خواهم چند جمله‌اش را برای نمونه نقل کنم : «کار نان بسیار سخت شده ، دوست آن باشد که گیرد دست دوست ، چو رسی بطور سینا ارنی مگو و بگذر ، بی‌پولی بد چیزیست ، منوچهر بچه‌ی خوبیست ...». کسی که مشق ماشین می‌کرده چنین جمله‌هایی را بروی صفحه‌ای نوشته ، و اکنون چه بیجاست که کسی بخواهد که از این جمله‌ها معناهایی درآورد و بگوید خواست این نویسنده فلان بوده است.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ، بخش یکم

🔸 نادانیها ـ4ـ : هیچ سخنی را نافهمیده نپذیر


👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش یکم : تاریخ و تاریخنویس

🔸 5 ـ1) شیوه‌ی تاریخنویسی و شرطهای تاریخنویس


👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


.

🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار دوم : ترکی چگونه و از کی به آذربایجان راه یافته؟..

🔸 نخستین دسته‌های ترکان در آذربایجان (تکه‌ی یک از یک)


اگرچه راه کوچ بروی ترکان از زمان پادشاهی سلجوقیان باز شد لیکن باید دانست دسته‌هایی پیش از آن زمان به ایران آمده‌اند و به آذربایجان رسیده‌اند. بدینسان که سلطان‌محمود چون بماوراءالنهر رفت گروهی از ترکان را (پنجاه‌هزار تن کمابیش) با خود به ایران آورد و در خراسان نشیمن داد ، و اینان چون زمانی بودند دسته‌ای از ایشان جدا گردیده از راه کرمان آهنگ اسپهان کردند ، و چون محمود نامه به علاءالدوله خداوند اسپهان نوشت که آنان را بازگرداند و یا کشته سرهاشان را فرستد و علاءالدوله می‌خواست بنیرنگ این کار را انجام دهد ، ترکان فهمیده و خود را از دام رها گردانیدند و از اسپهان بیرون آمدند و در همه جا یغماکنان خود را بآذربایجان رسانیدند ، که می‌توان گفت : نخستین دسته از ترکان در آن سرزمین بودند.

این داستان پیش از سال ٤١١ هجری و شماره‌ی ترکان یا غُزان دوهزار خرگاه کمابیش بوده که هر خرگاهی را رویهم هفت یا هشت تن می‌توان شمرد. خداوند آذربایجان در این زمان وَهسُودان پسر محمد روادی بود ، و او چون با فرمانروایان نزدیک دیگر از شَدّادیان آران و دیگران دشمنی و همچشمی[=رقابت] می‌داشت ، از رسیدن اینان که همه مردان جنگجو و سخت‌کمان می‌بودند خشنود گردید و در آذربایجان نشیمن داد. ولی اینان در آنجا آسوده ننشستند و پیاپی به ارمنستان و جاهای دیگر تاختند و تاراج و ویرانی دریغ نگفتند ، چنانکه ایشان را داستانهای درازی هست که ما در جای دیگری نوشته‌ایم و در اینجا نیازی بیاد کردن آنها نمی‌بینیم. (1)

آن دسته از این ترکان که در خراسان بازماندند چون آنان هم دمی آسوده نمی‌نشستند ، محمود بارها سپاه بسرکوب ایشان فرستاد و یک بار نیز خود بر سر ایشان رفت و همگی ایشان را از خراسان به بَلخانکوه بازراند. لیکن چون در سال ٤٢٠ ﻫ . ق. محمود مرد و پسرش محمد در غزنین بجای وی نشست و از اینسوی مسعود از ری لشگر بر سر غزنین می‌برد در این هنگام دوباره او دسته‌هایی را از ترکان یا غُزان بیاری خود خواست و سپس آنان را در خراسان نشیمن داد که سالهایی در آنجا می‌بودند و مردان ایشان در سپاه کار می‌کردند. لیکن مسعود چون کینه‌ی ایشان را در دل می‌داشت خواست بنیرنگ کینه جوید و آنان را همراه تاشِ‌ فرّاش روانه‌ی ری گردانید و باو دستور گرفتن و کشتن آنان را داد ، و تاش در ری چون خواست اندیشه‌ی خود را بکار بندد درمیانه آشوب برخاست و ترکان دلیرانه جنگ نمودند و تاش را که سپهسالار ری می‌بود کشتند و همه‌ی کسان مسعود را از ری بیرون کردند. این در سالهای ٤٢٨ و ٤٢٩ ﻫ . ق. بود که این هنگام سلجوقیان نیز بخراسان درآمده بودند و مسعود چون گرفتار ایشان بود نتوانست به ری پردازد ، و این ترکان چون بآنجا دست یافتند یک دسته در آنجا بازماندند و دسته‌ی دیگری از ایشان نیز آهنگ آذربایجان کردند که دومین دسته‌ی ترکان در آن سرزمین بودند.

وَهسودان باینان نیز جا داد و اینان نیز به پیروی از دسته‌ی پیشین در آران و ارمنستان بتاخت و تاراج پرداختند و چندان ترس از ایشان در دلها جا گرفت که به هر کجا رو می‌آوردند مردم در برابر ایشان ایستادگی نمی‌نمودند. وَهسودان بسیار کوشید که ایشان را رام خود سازد ولی نتوانست ، و سرانجام ناگزیر شد با جنگ و خونریزی ایشان را از آذربایجان دور راند ، و درمیانه داستانهایی رخ داد که ما اینجا نیاز بنگاشتن آنها نمی‌داریم ، زیرا از زمینه‌ی سخن ما بیرون است. (2)


پابرگیها :
1ـ بخش دوم «شهریاران گمنام» دیده شود.
2ـ بخش دوم «شهریاران گمنام» دیده شود.


.

🔶 «حافظ چه می‌گوید؟» (احمد کسروی)

🔸 4ـ خراباتیان چه می‌گفتند؟.. (تکه‌ی یک از یک)


خراباتیان گروهی بودند كه این جهان را هیچ و پوچ پنداشته یك دستگاه بیهوده‌اش می‌شماردند و بآفرینش و آفریدگار ایرادهای بسیار می‌گرفتند :

ای بیخبر این شكل مجسم هیچست این طارم و نُه رواق ارقم هیچست
جهان و كار جهان جمله هیچ در هیچست هزار بار من این نكته كرده‌ام تحقیق

این دستگاه را کم‌ارج و خوار داشته می‌سرودند :

حاصل کارگه کون و مکان اینهمه نیست باده پیش آر که اسباب جهان اینهمه نیست

می‌گفتند : از جستجو کسی راه بجایی نمی‌برد و راز این جهان دانسته نمی‌شود :

در پرده‌ی اسرار کسی را ره نیست زین تعبیه جان هیچ کس آگه نیست

خرد و فهم را خوار و بی‌ارج شمرده می‌گفتند :

ز باده هیچت اگر نیست این نه بس که ترا دمی ز وسوسه‌ی عقل بی‌خبر دارد

می‌گفتند : هرچه در جهان گفته شده جز دروغ و افسانه نیست.

آنان که محیط فضل و آداب شدند در کشف دقیقه شمع اصحاب شدند
ره زین شب تاریک نبردند هرگز گفتند فسانه‌ای و در خواب شدند

می‌گفتند : زندگی جز یک خواب و خیالی نیست که می‌آید و می‌گذرد :

احوال جهان و اصل این عمر که هست خوابی و خیالی و فریبی و دمیست

بآفریدگار ایراد گرفته می‌گفتند : بهر چه اینهمه مردم را می‌آفریند و سپس نابود می‌کند؟!.. آیا یک کاسه‌گری این می‌کند که هی کاسه بسازد و آنها را بشکند؟!..

ترکیب پیاله‌ای که درهم پیوست بشکستن او روا نمی‌دارد مست
چندین سر و پای نازنین از سر دست با مهر که پیوست و بکین که شکست

می‌گفتند : این جهان نه آغازش و نه انجامش دانسته نمی‌باشد. ما نمی‌دانیم از کجا آمده‌ایم و بکجا خواهیم رفت :

دُوری که در او آمدن و رفتن ماست آن را نه بدایت و نهایت پیداست
کس می‌نزند دمی در این معنی راست کین آمدن از کجا و رفتن بکجاست؟!
معلوم نشد که در طربخانه‌ی خاک نقاش ازل بهر چه آراست مرا؟!

از این گفته‌های خود نتیجه گرفته می‌گفتند : در این جهان اندیشه و خرد بکار بردن و دربند گذشته و آینده بودن بیجهت است ، و از کوشش نیز نتیجه‌ای بدست نخواهد آمد. پس بهتر آنست که آدمی غم گذشته و آینده نخورده و پروای چیزی نکند و دل خوش دارد ، و اگر خوشی بخود دست نداد با باده آن را بدست آورد. می‌گفتند : عمر آدمی آن یک دمست که در آنست و باید آن را غنیمت شمرده با خوشی و مستی بسر برد و با چنگ و چغانه در خرابات (میخانه‌ها) روز گزارد. می‌گفتند : این جهان قرنهای بیشمار بدینسان گردیده و آدمیان پیاپی آمده و رفته‌اند و ما نیز پس از چندی خواهیم رفت :

چون عهده نمی‌کند کسی فردا را باری خوش کن تو این دل سودا را
مِی نوش بنور ماه ای ماه که ماه بسیار بیاید و نیابد ما را
با باده نشین که ملک محمود اینست وز چنگ شنو که لحن داود اینست
از نامده و رفته دگر یاد مکن خوش باش که از وجود مقصود اینست
بادت بدست باشد اگر دل نهی بهیچ در معرضی که ملک سلیمان رود بباد
دی پیر مِیفروش که ذکرش بخیر باد گفتا شراب نوش و غم دل ببر ز یاد

رابطه‌ی اینان با باده از این راه می‌بود. ولی سپس در علاقه‌مندی بآن ، راهِ افراط پیموده ستایشهای بسیاری از آن نموده و آن را یک مقصد بزرگی برای خود گردانیده و در گفتگو از آن داد گزافه‌گویی داده‌اند :

چون درگذرم بباده شویید مرا تلقین ز شراب و جام گویید مرا
خواهید بروز حشر یابید مرا از خاک در میکده جویید مرا
خوشبخت رند مست که دنیا و آخرت بر باد داد و هیچ غمش بیش و کم نداشت
تاک را سیراب کن ای ابر نیسان در بهار قطره تا مِی می‌تواند شد چرا گوهر شود؟!

بدینسان خود را به بیعاری زده و چون کسی بنکوهش برمی‌خاست دست بدامن «جبریگری» زده می‌گفتند خدا ما را چنین آفریده ، خدا این را برای ما خواسته :

زین پیش نشان بودنیها بوده است پیوسته قلم ز نیک و بد ناسوده است
تقدیر ترا هر آنچه بایستی داد غم خوردن و کوشیدن ما بیهوده است
در کوی نیکنامی ما را گذر ندادند گر تو نمی‌پسندی تغییر ده قضا را
برو ای زاهد و بر دردکِشان خرده مگیر که ندادند جز این تحفه بما روز الست

گاهی نیز بسخن رویه‌ی ریشخند و شوخی داده می‌گفتند : خدا چون ما را از خاک می‌آفرید آن خاک را با مِی سرشته و آنست که ما دلداده‌ی باده‌ایم و از آن دست نمی‌توانیم کشید.

خاک مرا چون در ازل از مِی سرشته‌اند با مدعی بگو که چرا ترک می‌کنم؟!


👇

و چون بیشتر آنان کسان گرسنه و لاتی می‌بودند که پی کاری نرفته خود و خاندانشان را گرسنه می‌گزاردند و بگفته‌ی خودشان خرقه و دفتر گرو گزارده باده می‌خوردند ، کسانی که باین بیدردی آنان خرده می‌گرفتند ، در پاسخ اینها نیز دست بدامن «قسمت» زده می‌گفتند :

بشنو این نکته که خود را ز غم آزاده کنی خون خوری گر طلب روزی ننهاده کنی
ما آبروی فقر و قناعت نمی‌بریم با پادشه بگوی که روزی مقرر است

و چون بکسانی از دینداران برمی‌خوردند و گفتگو از جهان دیگر و کیفر بمیان می‌آمد بریشخند پرداخته می‌گفتند : مِیخواری را خدا برای ما خواسته دیگر چه جای کیفر دادنست؟!..

بی‌حکمش نیست هر گناهی که مراست پس سوختن روز قیامت ز کجاست؟!

یا خود را زیرکانه براه دیگری زده می‌گفتند : از گناه و ثواب دیگران بخدا چه سود و زیانی خواهد رسید که بما کیفر و بدیگران پاداش دهد؟!..

بیا که رونق این کارخانه کم نشود ز زهد همچو تویی و بکفر همچو منی

این سخنان خراباتیانست که ما از گفته‌های خیام و حافظ و دیگران بدست می‌آوریم. این سخنان در نگاه نخست پایه‌دار و گیرا می‌نماید. اینست کسان بسیاری فریب آنها را خورده‌اند.

ولی باید گفت بسیار پوچست. این سخنان در واقع دو جمله است : یکی آنکه این جهان یک دستگاه بیهوده‌ایست و از آغاز و انجام آن چیزی دانسته‌ی ما نیست. دیگر اینکه ما باید بهیچ کوششی نپردازیم و با مستی و خوشی روز گذرانیم.

باید گفت نخست این جهان یک دستگاه آراسته و بسامانیست و با یک بینش و نگرش ، این روشنست که آفریدگار دانا و توانایی آن را پدید آورده و یک سامانی در آن بکار برده (و ما چون در جاهای دیگری از این زمینه سخن رانده‌ایم در اینجا بآن نمی‌پردازیم). دوم بر فرض آنکه جهان یک دستگاه بیهوده‌ای باشد ، معنایش این نخواهد بود که ما بهیچ کوششی برنخیزیم و تنها بخوشی و مستی پردازیم.

مردمی که در اندیشه‌ی گذشته و آینده نباشند ، در زندگی بهره از آسایش و خوشی نتوانند یافت و سرگذشتشان جز این نتواند بود که در زیردست بیگانگان بیفتند. این جهان چه باهوده و چه بیهوده ، باید گذشته و آینده‌ی آن را اندیشید و یک راه بخردانه‌ای برای زیستن در آن پیش گرفت.

یک مرد باخرد اگر به یک زندان تاریکی هم بیفتد باید در این اندیشه باشد که در آنجا چگونه زندگی کند و چگونه دشواریها را بخود آسان گرداند و هیچگاه نگوید که چون در اینجا بدلخواه نیست ، من دیگر نخواهم اندیشید و کوشید و سرم را گزارده خواهم خوابید. آن مقدمه که چیده‌اند غلط و این نتیجه که از آن می‌گیرند غلطتر می‌باشد. یک غلط دیگرشان هم جبریگریست که آنهمه شعرها درباره‌اش ساخته‌اند.


.

همبسته با گفتار بالا