پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
پابرگیها :
1ـ در مهنامه‌ی پیمان پراکنده به معنی نثر و پیوسته به معنی نظم آمده. خوانندگان پیمان که این نسخه‌ از کتاب نخست در آنجا آمده ، با این معنی آشنا بودند. ـ و

2ـ از هُمام تبریزی (درگذشته بسال 714 ﻫ . ‌ق.) یک ملمع آذری (در جنگی دستنویس شماره‌ی 900 کتابخانه‌ی مجلس شورای ملی) هست که بعنوان نمونه‌ای از آذری سده‌ی هشتم همه‌ی آن را در اینجا می‌آوریم :
بدیدم چشم مستت رفتیم از دست کوام و آذر دلی کویا نبی مست
دلم خود رفت و می‌دانم که روزی به مهرت هم بشی خوش گیانم از دست
به آب زندگی ای خوش عبارت لوانت لاود جمن دیل و گیان بست
دمی بر عاشق خود مهربان شو کزی سر مهرورزی کست بی‌کست
به عشقت گر «همام» از جان برآید مواژش کان یوان بمرت وارست
گرم خاوا بری بشتم بوینی ببویت خته بام ژاهنام سرمست
درباره‌ی این ملمع گفتار محیط طباطبایی در مجله‌ی «آموزش و پرورش» سال هشتم شماره‌ی دهم و «ایران کوده» شماره‌ی 10 دیده شود. ـ ذ

3ـ شاید خواستش از معرب این است که با کلمه‌های عربی بسیار درآمیخته بوده است.

4ـ این نویسندگان «پهلوی» را به نیمزبانهای بومی این شهر و آن شهر می‌گفته‌اند و از معنایی که ما امروز بکلمه می‌دهیم آگاهی نداشته‌اند.


.
🔶 «حافظ چه می‌گوید؟» (احمد کسروی)

🔸 6ـ چگونه خراباتیان میدان یافتند؟.. (تکه‌ی یک از یک)


اما خراباتیان ، درآمدن مغولها به ایران برای آنان گشایشی بود. زیرا تا آن زمان باده‌سازی و باده‌فروشی خاص زردشتیان و جهودان و مسیحیان می‌بود که نه در درون شهر ، بلکه در بیرون آن درمیانه‌ی ویرانه‌ها ، جایی می‌گرفتند که هم باده‌فروشی می‌کردند و هم چنگ و چغانه راه می‌انداختند ، و یک تن خراباتی اگر می‌خواست ـ بگفته‌ی خودشان ـ لبی تر کند و چنگ و چغانه‌ای بشنود می‌بایست به بیرون شهر رود ، و به هر حال از دست مسلمانان بی‌ترس و بیم نباشد ، و اگر کسی در خانه‌ی خود مِی می‌ساخت چه‌بسا که گرفتار محتسب می‌گردید که می‌بایست او خُم شکند و این سر او را ، و سخن بجاهای دیگری کشد. ولی مغولان که به ایران آمدند ، چون بهمه‌ی کیشها و هر کاری آزادی دادند ، آن رنجها از میان رفت ، و مِیفروشان آزاد گردیده درمیان شهر میخانه‌ها برپا کردند و آواز چنگ و نای بلند گردانیدند ، بلکه زردشتیان و جهودان و مسیحیان که سالهای دراز آسیب و آزار از مسلمانان دیده بودند ، به پشتگرمی آنکه مغولان بمسلمانان با دیده‌ی تحقیر می‌نگریستند بگستاخیهایی برخاستند ، و رویه‌ی سرزنش و سرکوفت بکارهای خود داده تا توانستند توهین و زباندرازی بمسلمانان دریغ نگفتند. این برای آنان خوشایند می‌بود که خراباتیانِ دهن‌دریده‌ی بی‌باک را در میخانه‌های خود گرد آورند و آنان را مست گردانیده به «لاطایلاتی» که بنام ایراد بآفریدگار و آفرینش و توهین بمسلمانان می‌گفتند گوش دهند و دل از کینه تهی گردانند. اینبود تا می‌توانستند اسباب خشنودی رندان خراباتی را بیشتر فراهم می‌گردانیدند.

از آنسوی این بسود مغولان می‌بود که ایرانیان ستمدیده و آسیب یافته خود را با باده و چنگ و چغانه سرگرم دارند و آن ستمها و آسیبها را فراموش کرده در اندیشه‌ی کینه‌جویی نباشند ، بویژه که آن باده‌خواری و سرگرمی با بدآموزیهای غیرتکُشی همچون بدآموزیهای خراباتیان توأم باشد که خون را بیکبار از جوش اندازد و غیرت و مردانگی را افسرده گرداند. این برای مغولان بسیار سودمند می‌بود که یک دسته بمردم درس داده می‌گفتند : گذشته را فراموش گردانیده و باندیشه‌ی آینده نیفتید و تنها بآن کوشید که خوش باشید ، می‌گفتند : هرچه بسر آدمی بیاید از خداست ، می‌گفتند : کوشش و تلاش سودی ندارد. اینان برای مغولان بهترین یاورانی می‌بودند که بیش از یک ملیون سپاه کار می‌کردند. زیرا مغولان که آنهمه خونها در ایران ریخته و آنهمه دختران را ببردگی برده و سپس بکشور دست یافته یوغ فرمانروایی خود را بگردن مردم بدبخت گزارده بودند ، بسیار نیازمند می‌بودند که ایرانیان گذشته را فراموش کنند و از آن خونها یادی ننمایند و از آن دخترها نامی نبرند ، و باندیشه‌ی آینده نیفتند و در آرزوی آزادی نباشند و بهیچ کاری دخالت نکرده و سررشته را بمغولان سپرده خود در میخانه‌ها بخوشی پردازند. بسیار نیازمند می‌بودند که ایرانیان همه‌ی کارها را از خدا دانسته و آسیبهایی را که دیده بودند از سرنوشت شمارده کینه‌ی چنگیز و هلاکو را از دل بیرون کنند.

برای مغولان چه لذتی می‌داشت هنگامی که می‌شنیدند که یک شاعری در ایران هست و چنین می‌گوید :

از خدا دان خلاف دشمن و دوست که دل هر دو در تصرف اوست

چه لذتی می‌داشت هنگامی که می‌شنیدند که یک حکیمی درباره‌ی کشتگان بمردم چنین می‌گوید :

خونی و نجاستی و مشتی رگ و پوست انگار نبود این چه غمخوارگیست

چه لذتی می‌داشت که می‌شنیدند یکمشت دیوانگانی بنام صوفیان هستند که می‌گویند خدا چنگیزخان را برای گرفتن خون شیخ مجدالدین بغدادی فرستاده ، یا می‌شنیدند که همان دیوانگان چون «عارفند» ، و دیده‌ی شه‌شناس می‌دارند که شاه را در هر لباس می‌توانند شناخت ، اینست مغولان آدمکش را «خدا» می‌شمارند ، و یکی از پیرانشان چون مغولی را دیده مالیخولیایش گل کرده و گفته : «در این رخت آمده‌ای که نشناسمت؟!..».

چه صوفیان و چه خراباتیان و چه شاعران هرچه می‌گفتند بسود آنان می‌بود ، و اینست من نمی‌دانم آیا مغولان اینها را فهمیده و از روی فهم و بینش میدان بصوفیان و خراباتیان داده و با دست کارکنان خود بگستاخی و دلیری آنان افزوده‌اند ، یا تنها بنام آنکه هیچ تعصبی نمی‌داشتند این میدان بدست صوفیان و خراباتیان افتاده.

هرچه هست داستان دلگداز شگفتیست که در هنگامی که بیگانه بکشور درآمده و آن گزند و آسیب را رسانیده بود و می‌بایست مردان کاردان و غیرتمندی پا بمیان گزارند و مردم را از نومیدی بازدارند و بپافشاری و مردانگی برانگیزند ، در چنان هنگامی صوفیان و خراباتیان میدان بزرگی پیدا کرده بدانسان که گفتیم بکار کوشیده‌اند.

از اینسوی شیخ در خانقاه ، درویشان مفتخوار و بیدرد را بگرد خود آورده با آن ریش و پشم و با آن دلق پاره ، پای کوبیده و دست افشانده و با صد تَبَختُر نعره زده‌اند و چنین خوانده‌اند :


👇
این وجد و سماع ما مجازی نبود این رقص که می‌کنیم بازی نبود
با بی‌خبران بگو کای بی‌خبران بیهوده سخن باین درازی نبود

از آنسوی رند خرابات بعربده برخاسته و فریاد کرده :

ساقی بنور باده برافروز جام ما مطرب بگو که کار جهان شد بکام ما
ما در پیاله عکس رخ یار دیده‌ایم ای بی‌خبر ز لذت شرب مدام ما

بدینسان با صد بیدردی روز گزارده و بدآموزیهای زهرناک خود را بیرون ریخته‌اند و این شگفت که باهم راه نرفته به یک رشته کشاکشهایی نیز پرداخته‌اند که می‌خواهیم در اینجا آن را شرح دهیم :


.
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار دوم : ترکی چگونه و از کی به آذربایجان راه یافته؟..

🔸 آذربایجان پس از مغولان (تکه‌ی یک از یک)


پس از مغولان در ایران شورش بس سختی برخاست زیرا چون ابوسعید در سال ٧٣٥ ﻫ .‌ ق. درگذشت و او را جانشینی نبود ، میان سران مغول کشاکش افتاد که هر یکی مغول‌پسری را بپادشاهی برداشتند و باهم بجنگ و کشاکش برخاستند و هنوز یک سال از مرگ ابوسعید نمی‌گذشت که سه پادشاهی بنیاد یافت و برافتاد و تا سالیانی این کشاکش و لشگرکشی پیش می‌رفت و ایرانیان که این زمان بسیار خوار و زبون می‌بودند زیر پا لگدمال می‌شدند. و چون آذربایجان تختگاه مغول بوده بیشتر این کشاکشها و جنگها در آنجا رخ می‌داد و بیشتر زیان و آسیب بآنجا می‌رسید و مردم از پا افتاده نابود می‌شدند.

در همان زمانها بود که تبریز گزند بس سختی دید. زیرا آذربایجان که در دست سلطان‌احمد ایلکانی می‌بود و او امیر ولی استرآبادی را بفرمانروایی تبریز گماشت ، در سال ٧٨٧ ﻫ .‌ ق. تقتمش‌خان پادشاه دشت قِبچاق بدشمنی سلطان‌احمد ناگهان پنجاه‌هزار سوار مغول بر سر شهر فرستاد که امیر ولی بگریخت و مردم بیش از یک هفته جنگ و ایستادگی نتوانستند و مغولان بشهر درآمده آنچه گزند و آسیب بود دریغ نگفتند.

پس از این گزندها نوبت تیمور و لشگرکشیهای او رسید. در زمان او آذربایجان چندان آسیب ندید. لیکن چون دوره‌ی او بسر رسید آذربایجان بار دیگر میدان کشاکش گردید. زیرا چنانکه در تاریخهاست نخست خاندان قره‌قویونلو با دسته‌های بس انبوهی از ترکان بآنجا درآمدند و بنیاد پادشاهی نهادند و همیشه در جنگ می‌بودند و پس از آن نوبت آق‌قویونلویان رسید که همچنان با ایلهای انبوهی باینجا رسیدند و بنیاد پادشاهی نهادند و همیشه در جنگ و کشاکش می‌بودند و تا برخاستن شاه‌اسماعیل صفوی در سال ٩٠٦ ﻫ .‌ ق. که یک‌صدوهفتاد (1) سال از تاریخ مرگ ابوسعید می‌گذشت آذربایجان همیشه میدان لشگرکشیها و جنگها می‌بود‌ ، و بگمان من باید انگیزه‌ی برافتادن زبان آذری را از شهرهای آذربایجان و رواج ترکی را در آنها این پیشامدهای یک‌صدوهفتاد ساله دانست. زیرا در این زمانست که از یکسو بومیان لگدمال و نابود شده‌اند و از یکسو ترکان بانبوهی بسیار رو باینجا آورده‌اند و بر شماره‌ی ایشان بسیار افزوده.

در زمانهای پیشین ترکان بیشتر در دیه‌ها می‌نشسته‌اند ولی این زمان چون فرمانروا می‌بودند شهرها را فراگرفته‌اند و زبانشان در آنها رواج یافته است. (2)



پابرگیها :
1ـ اصل : «هفتاد» (و همچنین در دو سطر پایین‌تر). در شماره‌ی هشتم سال پنجم پیمان (تیرماه 1318) در توی جلد این لغزش یادآوری و درست گردانیده شده. ـ و

2ـ شادروان ذکاء در تأیید گمان نویسنده که زبان آذری در پیشامدهای یک‌صدوهفتاد ساله از مرگ ابوسعید تا برآمدن شاه‌اسماعیل از شهرهای آذربایجان برافتاده ، این یافته را از زمان قره‌قویونلوها می‌آورد. بدینسان :
در کتاب «روضات‌الجنان و جنات‌الجنان» تألیف حافظ حسین کربلایی تبریزی ، تصحیح و تعلیق جعفر سلطان‌القرایی در مجلد دوم جمله‌ای و دوبیتی‌ای از درویش بانویی بنام «ماما عصمت اسپستی» همزمان قره‌قویونلوها به شرح زیر آمده است :
«... مروی است که حضرت ماما را برزگری بوده که به امر زراعت ایشان قیام و اقدام می‌نموده ، نوبه‌ای تخم به زمین می‌پاشیده و حضرت ماما حاضر بوده فرموده‌اند که این تخم را خوب نمی‌پاشی آن بخت‌برگشته را بر زبان جاری شده که شما عورتانید از کار و بار زراعت چه خبر دارید بحال خود باشید ، حضرت ماما را جلالیت غالب گشته فرموده‌اند که : «چکستا بی‌مپسندیم»یعنی ای بناگاه‌‌مرده نمی‌پسندی مرا ! همان لحظه در همانجا آن برزگر وفات کرده ، بعد از آنکه وی را برگرفته‌اند و دفن کرده ، حضرت ماما به منزل او به رسم تعزیت رفته‌اند این شعر را که به زبان راژی است و مردم آن را شهری می‌گویند خوانده‌اند :
هنو مستی ، هنو مستی ، هنو مست هنواش باده بوآبی از دست
من به مستی خطایی بامر از دست زوان تاوان دهان (با) بیزوان وست
دکتر ماهیار نوابی در شماره‌ی یکم سال هفتم «نشریه‌ی دانشکده‌ی ادبیات تبریز» و ادیب طوسی در همان نشریه بسال 1335 مطالبی در این باره نوشته‌اند. ـ و


.
🔶 «حافظ چه می‌گوید؟» (احمد کسروی)

🔸 7ـ کشاکش صوفیان با خراباتیان (تکه‌ی یک از یک)


این کشاکش صوفیان و خراباتیان یکی از داستانهای شنیدنیست و این را اگرچه در جایی ننوشته‌اند ، ما از شعرهای خراباتیان بدست آورده‌ایم و چون بخش بزرگی از شعرهای حافظ در این زمینه است در اینجا آن را شرح می‌دهیم.

باید دانست صوفیان با همه‌ی آلودگیهاشان عنوان پرهیزکاری و پارسایی می‌داشتند و باده و چنگ و چغانه را از روی عقیده‌ی مسلمانی حرام می‌شماردند و ناگزیر با خراباتیان دشمنی نشان می‌دادند و نکوهش بآنان دریغ نمی‌گفتند. از اینسوی خراباتیان نیز آنان را دشمن می‌داشتند و اکنون که در زمان مغول دسته‌ای گردیده و شکوهی یافته بودند ، از بدگویی و زباندرازی با صوفیان بازنمی‌ایستادند ، و شعرها در نکوهش آنها می‌سرودند :

بگو به زاهد سالوس خرقه‌پوش دوروی که دست زرق دراز است و آستین کوتاه
تو خرقه را ز برای هوا همی‌پوشی که تا به زرق بری بندگان حق از راه

صوفیان که به اینان نکوهش می‌نمودند ، در پاسخ ، آنان نیز دست بدامن جبریگری زده می‌گفتند : خدا ما را خراباتی آفریده ما چه کار کنیم؟!..

منعم از مِی مکن ای صوفی صافی که حکیم در ازل طینت ما را بمِی صاف سرشت
من ز مسجد بخرابات نه خود افتادم این هم از روز ازل حاصل فرجام افتاد

یا نشسته با خود می‌گفتند : از کجا که همان کارهای آنان بهتر از این کارهای ما باشد؟!..

ترسم که صرفه‌ای نبرد روز بازخواست نان حلال شیخ ز آب حرام ما
زاهد شراب کوثر و عارف پیاله خواست تا درمیانه خواسته‌ی کردگار چیست

می‌گفتند : این باده‌نوشی بی‌ریای ما بهتر از زهد ریایی صوفیانست :

باده‌نوشی که در آن هیچ ریایی نبود بهتر از زهدفروشی که درو روی ریاست

می‌گفتند : خود صوفیان نیز مِی می‌خورند ولی در نهان :

خم‌شکن نمی‌داند این قدر که صوفی را جنس خدنگی باشد همچو لعل رمانی

اگر شعرهای حافظ و دیگر خراباتیان را بخوانید پر است از نکوهش صوفیان. باید گفت :

صوفیان سزای بیشرمیهای خود را از دست این بیشرمتران می‌یافته‌اند. تا اینجا کشاکش ساده می‌بوده. لیکن سپس خراباتیان به یک کار شگفتی برخاسته‌اند. کاری که نخست جز شوخی و ریشخند نبوده ولی کم‌کم رویه‌ی راستی بخود گرفته و چون این داستان شگفتتر است من آن را گشاده‌تر خواهم نوشت :

در آن کشاکش که درمیانه می‌رفته و خراباتیان پاسخ بصوفیان می‌داده‌اند ، یک گام جلو گزارده خواسته‌اند که خرابات یا میخانه را که جایگاه مغ‌بچگان ساغرگردان و بدمستان و قماربازان و چنگ و چغانه‌نوازان می‌بوده در ردیف «خانقاه» قرار دهند و بگویند اینجا نیز یک جایگاهی برای «طی مقامات» می‌باشد. اینست برگشته بصوفیان گفته‌اند : آخر شما چه هستید که ما نیستیم؟!.. شما در آنجا چه می‌دارید که ما در اینجا نمی‌داریم؟!..

چون صوفیان می‌گفتند : ما در اینجا برای خداجویی گرد آمده‌ایم ، اینان گفته‌اند : مگر خدا تنها در خانقاه است و در میخانه نمی‌شود او را جست؟!.. ما هم خدا را در اینجا می‌جوییم.

زاهد بخرابات بیا راست مترس ترسی که در این راه خطرهاست مترس
آن کس که ز ترس او نیایی بر ما پنهان ز تو در خرابه‌ی ماست مترس
در خرابات مغان نور خدا می‌بینم این عجبتر که چه نوری ز کجا می‌بینم
همه کس طالب یارست چه هشیار چه مست همه جا خانه‌ی عشقست چه مسجد چه کُنِشت

چون صوفیان دم از «عشق خدا» می‌زدند اینان نیز دم از عشق زده‌اند و آنگاه چنین گفته‌اند : ما باده را بنام همان عشق می‌خوریم :

ما در پیاله عکس رخ یار دیده‌ایم ای بی‌خبر ز لذت شرب مدام ما

چنانکه صوفیان در زمینه‌ی همان عشق بیشرمیهایی داشتند و شاهدبازیهای خود را عشق بخدا می‌نامیدند ، اینان در آن بیشرمی از صوفیان بازنمانده‌اند :

دوستان عیب نظربازی حافظ نکنید که من او را ز محبان خدا می‌بینم

می‌گفتند : هرچه صوفیان می‌دانند ما نیز می‌دانیم ولی نباید بگوییم :

مصلحت نیست که از پرده برون افتد راز ورنه در مجلس رندان خبری نیست که نیست
راز درون پرده ز رندان مست پرس کاین حال نیست زاهد عالی مقام را

صوفیان به هر خانقاهی پیری (شیخی) می‌داشتند. اینان بریشخند «پیر گبر مِیفروش» را با آن ریش و پشم مِی‌آلود و چرکین پیش کشیده گفته‌اند : این هم «پیر» ماست. گفته‌اند : این نیز رازهایی را از خدا می‌داند و بما یاد می‌دهد :

گر مرشد ما پیر مغان شد چه تفاوت در هیچ سری نیست که سرّی ز خدا نیست

سپس از زبان همان پیر مِیفروش ـ آن پیری که هر روز دست بریشش زده می‌خندیده‌اند ، آن پیری که در حال مستی بسر و دوشش می‌پریده‌اند ـ پندهایی ساخته پراکنده کرده‌اند :

نخست موعظه‌ی پیر مِیفروش اینست که از مُصاحِب ناجنس احتراز کنید


👇
صوفیان می‌گفتند : ما می‌کوشیم که «منی» را در خود بکشیم و از خود درگذریم تا بخدا برسیم. اینان گفته‌اند : چاره‌ی این كار باده‌نوشی است. شما سالها رنج می‌برید تا از «منی» بیرون آیید. ما چون ساغری بسر می‌کشیم بیکبار از خود بیخود و از منی بیرون شده‌ایم.

در بحر مایی و منی افتاده‌ام بیار مِی تا خلاص بخشدم از مایی و منی
چون ز جام بیخودی رطلی کشی کم زنی از بیخودی لاف منی

صوفیان مدعی می‌بودند که با آنکه یکمشت تهیدست و گرسنه‌اند تاج بپادشاهان می‌بخشند و هر که را بخواهند بپادشاهی توانند رسانید یا از فرمانروایی توانند انداخت. خراباتیان نیز همان ادعا را بریشخند بخود بسته گفته‌اند : این گدایان لات که در گرد میخانه‌اند و هر کدام اگر چند شاهی از گدایی بدست می‌آورند به میفروش داده باده می‌خورند ، هر یکی جایگاه بلندی در دستگاه خدا می‌دارند و تاج بپادشاهان می‌بخشند.

با گدایان در میکده ای سالک راه بادب باش گر از سرّ خدا آگاهی
بر در میکده رندان قلندر باشند که ستانند و دهند افسر شاهنشاهی
خشت زیر سر و بر تارک هفت اختر پای دست قدرت نگر و منصب صاحبجاهی

چون مردان بیکار و بیعاری می‌بوده‌اند ، روز خود را با این ریشخندها و سرکوفتها بسر می‌برده‌اند و گاهی نیز یک بازی درمی‌آورده‌اند بدینسان که یکی از ایشان صوفی می‌شده که چون سالها در خانقاه بسر برده و از رنج و ریاضت به «مقامی» نرسیده باین اندیشه افتاده که بخرابات بیاید ، و در اینجا «طی مقامات» کند و اینست بدر خرابات آمده و آن را می‌زند و خراباتیان در برویش باز نمی‌کنند ، یا می‌گویند خرقه‌ی تو ناپاک است ، برو بشوی و بیا :

شستشویی کن و آنگه بخرابات خرام که نگردد ز تو این دیر مغان آلوده

از اینگونه بازیها و بازیچه‌ها فراوان داشته‌اند. شگفتتر از همه آنکه این ماننده‌سازی خراباتیان در برابر صوفیان که چنانکه گفتیم نخست عنوان شوخی و بازی داشته ، کم‌کم رویه‌ی دیگری بخود گرفته که بیشتری از خود صوفیان نیز بآن پرداخته‌اند.

این یک کار دیگری برای صوفیان شده که هر یکی از ایشان دم از رندی زند (رندی که ضد صوفیگری بوده) و نام خرابات برد ، و سخنی از باده‌خواری گوید. این خود یک «مقامی» گردیده که هر صوفی بایستی بپیماید. صوفیانی که پس از زمان حافظ آمده‌اند بیشتر آنان همین سخنان حافظ را که بضد آنها بوده گرفته و تکرار کرده‌اند. هاتف اسپهانی و عصمت بخارایی و دیگران در این باره داد «سخن‌سنجی» داده‌اند. از اینجا اندازه‌ی فهم و خرد آنان را توان دانست.


.
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار دوم : ترکی چگونه و از کی به آذربایجان راه یافته؟..

🔸 آذربایجان در زمان صفویان (تکه‌ی یک از یک)


این را بآسانی توان پذیرفت که جا باز کردن ترکی برای خود در آذربایجان و بکنار زدن آن آذری را ، پیش از پادشاهی صفویان انجام گرفته و دلیل این گذشته از چیزهای دیگر حال خود آن خاندان می‌باشد. زیرا ایشان بیگمان از بومیان آذربایجان بوده‌اند و زبانشان آذری بوده و ما دوبیتی‌هایی از شیخ‌ صفی نیای بزرگ ایشان که در آخر زمان مغول می‌زیسته در دست می‌داریم که آنها را خواهیم آورد. با اینحال چون بزمان شاه‌اسماعیل بنیادگزار پادشاهی می‌رسیم می‌بینیم زبان ایشان ترکی گردیده و خود آن شاه بترکی شعرهایی می‌سروده که دیوانش در دست است.

اگرچه اسماعیل مادرش از خاندان ترک (دختر حسن‌بیگ) بوده و شعر ترکی را بپیروی از امیر علی‌شیر نوایی می‌سروده ، لیکن اینها با گفته‌ی ما ناسازگار نیست و خود دلیل چیرگی ترکان در آذربایجان و رواج ترکی در آنجا می‌باشد.

از هر باره بیگفتگوست که در آغاز سده‌ی دهم که پادشاهی صفویان پدید آمده ترکی پیشرفت خودش را در آذربایجان ، چه در شهرها و چه در بیرونها بانجام رسانیده و خود زبان همگانی بشمار می‌رفته. با اینحال در روزگار صفوی چیزهایی در آذربایجان پیش آمده که اینها نیز بسود آن زبان بوده است و می‌توان گفت در آن روزگار و در سایه‌ی این پیشامدها بوده که ترکی بیکبار چیره شده و آذری از شهرها ناپدید گردیده و در بیرونها نیز جز در چند جا بازنمانده. (1)

یکی از آن پیشامدها اینکه صفویان بیشتر پیروان ایشان از ایلهای ترک می‌بودند. چنانکه چون شاه‌اسماعیل برخاسته یاران او جز ایلهای استاجلو و شاملو و تکلو و ورساق و روملو و ذوالقدر و افشار و قاجار نبوده‌اند و دسته‌هایی نیز از قرجه‌داغ آذربایجان با ایشان بوده‌اند. تاجیکان یا بومیان فارسی زبان ایران از پانصد سال باز ، در نتیجه‌ی رواج صوفیگری و باطنیگری و خراباتیگری و سپس در سایه‌ی کشتار مغولان و چیرگی دویست‌ساله‌ی ایشان ، اندیشه‌ی آزادی و گردنفرازی و جانبازی را فراموش کرده و بیکبار از شایستگی افتاده بودند و از ایشان جز کار چامه‌سرایی[=شعرسرایی] و پنداربافی و ستایشگری و اینگونه چیزها برنیامدی ، و این فیروزبختی خاندان صفوی بود که اینان را در کنار نهاده ایلهای بیابان‌نشین ترک را پیش کشیدند و دست بدوش آنان نهاده بپادشاهی برخاستند.

بدینسان کار صفویان همه در دست ترکان می‌بود ، و در دربارشان چه در تبریز و چه در قزوین و چه در اسپهان بزبان ترکی سخن گفته شدی و لقبها و نامها نیز بیشتر ترکی بودی ، همچون : قرداش و یولداش و سرداش و عمواُغلی و قاپوچی و ایشیک‌آغاسی و ایچ‌آغاسی و اسماعیل‌قلی و طهماسبقلی و حسینقلی و ایل‌بیگی و ایلخانی و بیگلربیگی و خانلرخانی و قارنجه‌بیگ و قورخمس‌خان و شیخ‌اُغلی و حلواچی‌اُغلی و بسیار مانند اینها.

دیگری از آن پیشامدها اینکه در زمان صفویان چون میانه‌ی ایران و عثمانی دشمنی سختی پدید آمد و عثمانیان بارها لشگر بآذربایجان کشیدند و بارها بآنجا دست یافته تا تبریز کرسی آنجا پیش آمدند. نخست سلطان‌سلیم در سال ٩٢٠ ﻫ .‌ ق. چون در چالدران شاه‌اسماعیل را بشکست ، از دنبال او تا تبریز پیش آمده سه روز با همه‌ی سپاهیان و پیرامونیان انبوه خود در این شهر ماند. پس ازو سلطان‌سلیمان در جنگهای خود با شاه‌طهماسب سه بار (یکی در سال ٩٤٠ ﻫ .‌ ق. و دیگری در سال ٩٤١ ﻫ .‌ ق. و سومی در سال ٩٥٦ ﻫ .‌ ق.) بآذربایجان درآمده و در هر بار زمانی در تبریز درنگ کرد. پس ازو در زمان مراد سوم و خدابنده پدر شاه‌عباس که عثمانیان به شیروان و قفقاز دست یافته بودند در سال ٩٩٣ ﻫ .‌ ق. عثمان‌پاشا با لشگر بس انبوهی به آذربایجان آمد و با جنگ اینجا را فراگرفت و در تبریز سه روز کشتار کرد و در این بار بود که عثمانیان در آذربایجان استوار نشستند و با پیمانی که درمیانه بسته گردید دربار صفوی آذربایجان را بجز از اردبیل همه بایشان واگزاشت و آنان بیست سال کمابیش در آنجا نشستند. سپس چون در سال ١٠١٢ ﻫ . ‌ق. شاه‌عباس آنجا را بازگرفت چون تا ده و اند سال دیگر جنگ و دشمنی با عثمانیان درمیان می‌بود ، دو سه بار دیگر آنان لشگر بر سر آذربایجان آوردند و چون شاه‌عباس از جنگ روبرو پرهیز می‌نمود تا تبریز یا نزدیکیهای آن پیش آمدند. همچنین پس از مرگ شاه‌عباس ، سلطان‌مراد چهارم خود تا تبریز پیش آمد و شهرهای آذربایجان را که مردم رها کرده و گریخته بودند ، ویرانه ساخت و بازگشت. نیز در آخر پادشاهی صفویان هنگامی که افغانان اسپهان را گرفتند عثمانیان نیز بر آذربایجان و شهرهای غربی ایران تاختند و با جنگ و خونریزی اینها را بگشادند و سالیانی در آنجا بودند تا نادر بیرونشان کرد.


👇
این جنگها و لشگرکشیها همه بزیان زبان آذری بسر می‌آمد. زیرا تاجیکان یا گویندگان آن زبان که ناتوانتر می‌بودند در این پیشامدها بیشتر از دیگران پایمال می‌شدند و از میان می‌رفتند. از آنسوی چون عثمانیان ترک می‌بودند و از اینسوی هماوردان [حریف] ایشان نیز جز ترکان نبودند ، از اینرو کارها همه با زبان ترکی می‌بود و آذری جز در خاندانها بکار نمی‌رفت و روز بروز از رواج آن می‌کاست و کم‌کم فراموش می‌شد. (2)

بیش از این بتاریخ نمی‌پردازیم. بدینسان ترکی در زمان سلجوقیان به آذربایجان درآمده و در هفتصد سال یا بیشتر کم‌کم بر آنجا چیره شده و زبان بومی را از میان برده که جز در گوشه‌ها و کنارها نشانی از آن بازنمانده.

اگرچه این تنها درباره‌ی آذربایجان نیست. آران نیز همین حال را دارد و آرانی زبان آنجا که برادر آذری بوده بهمین سان [=حال] از میان رفته و جز نشان کمی از آن در گوشه‌ها و کنارها بازنمانده. زنجان و پیرامونهایش نیز بهمین حالست و زبان آنجا بیکبار ناپدید شده. پیرامونهای همدان و قزوین نیز همین حال را دارد و ترکی در آنها رواج گرفته. لیکن چون ما سخن از آذربایجان می‌رانیم تنها بآنجا پرداخته‌ایم.

هم باید دانست که پراکندگی زبان ترکی در ایران در زمان صفویان ببالاترین پایگاه خود رسید و چون ایشان سپری شدند پیشرفت ترکی نیز بازایستاد و سپس رو به پسرفت نهاد. بویژه پس از آغاز مشروطه و پیدایش شور کشورخواهی در ایران و بنیاد یافتن روزنامه‌ها و دبستانها که همه‌ی اینها ترکی را بازپس می‌بَرد و از میدان آن می‌کاهد.

در این باره خود آذربایجان پیشگامست و از آغاز جنبش مشروطه یکی از آرزوهای آذربایجانیان برگردانیدن فارسی بآنجا بوده و همیشه در برابر نگارش روزنامه‌های استانبول و باکو روی سرد نشان داده‌اند و با آنکه زبان کنونی فارسی بسیار نارساست و بسیاری از معنیهایی که به ترکی توان فهمانید این زبان بفهمانیدن آنها توانا نیست (3) ، و از هر باره بر یک آذربایجانی سخت است که با این زبان سخن راند ، با اینهمه در آذربایجان آرزوی رواج فارسی درمیان خاندانها از سالها روان است.


پابرگیها :
1ـ پرارجترین سندی که از آذری و گویش مردم تبریز پس از نوشته شدن کتاب «آذری» بدست آمده رساله‌ایست از روحی انارجانی ،‌ همروزگار سلطان محمد خدابنده (985ـ996 ﻫ . ‌ق.) پدر شاه‌عباس بزرگ که نشان می‌دهد مردم تبریز تا سال1000 ﻫ . ‌ق. هنوز به زبان آذری گفتگو می‌کردند. درباره‌ی این سند نگاه کنید به مجله‌ی «یادگار» سال دوم ،‌ شماره‌ی 3 ؛ «ایران کوده» ، شماره‌ی 10 ؛ «فرهنگ ایران زمین» سال دوم ، صفحات 329ـ372 ؛ «نشریه‌ی دانشکده‌ی ادبیات تبریز» ، سال نهم. ـ ذ

2ـ محمد هبله‌رودی در «مجمع‌الامثال» که به سال 1049 ﻫ .‌ ق. گرد آورده و به کوشش دکتر صادق کیا بچاپ رسیده است ، درباره‌ی مثل شماره‌ی 1918 که به زبان آذری است ،‌ می‌نویسد : «گویند تبریزی‌ای را به علت گناهی می‌بردند که از گلو بکُشند ،‌ شخصی به او رسیده ترحم نمود و گفت : خلاصی این مرد به چه مبلغ ممکن است. گفتند به فلان مبلغ. آن شخص جوانمردی نموده مبلغ را حاضر ساخت. تبریزی آن مبلغ را در خونبهای خود حقیر دانسته به زبان خود گفت : "ورم کش مگر خروس بچه می‌خرد! "» ـ ذ

3ـ در ترکی آذربایجان ، گذشته (ماضی) بر چهارده گونه و اکنون (مضارع) بر چهار گونه است ولی در فارسی کنونی گذشته بیش از چهار گونه و اکنون بیش از یک گونه ندارد و این نمونه‌ی رسایی آن و نارسایی این می‌باشد. لیکن ما این نارسایی را از فارسی برداشته‌ایم و کنون در فارسی نیز سیزده گونه گذشته و سه گونه اکنون بکار می‌بریم.
[نویسنده‌ در مدت چند سال در نوشتارهایی در مهنامه‌ی پیمان (که نخستین رشته‌ی آن به «وزارت معارف» ارمغان شده بود) به نارساییها و عیبهای زبان فارسی پرداخته و پیش از آنکه «فرهنگستان» برپا شود یا از این عیبها آگاهی یابد و در نتیجه‌ چاره‌ی آنها را بداند ، زبان پیراسته و بالنده و توانایی را بنام «زبان پاک» بنیاد گزارد و چنانکه در این دفتر می‌بینید بکار گرفت. پیمان را نیز با این زبان می‌نوشت. در آن نوشتارها دوازده عیب در زبان فارسی می‌شمارد و درباره‌ی هر یک شرح جداگانه و چاره‌ی کار را نشان می‌دهد که همه‌ی آنها در کتابی بنام «زبان پاک» گرد آمده است. از میان رفتن گونه‌های کارواژه‌ها (فعل) تنها یکی از آن دوازده عیب است و زنده و بسامان (منظم) گردانیدن آنها تنها یکی از کوششهای او به پیراستن زبان و توانا و «رویا» گردانیدن آن می‌باشد که در آن کتاب بگشادی بازنموده شده. ـ و]


.
🔶 «حافظ چه می‌گوید؟» (احمد کسروی)

🔸 8ـ گزارشهای نابجایی که می‌کنند .. (تکه‌ی یک از یک)


چنانکه گفتیم یکی از زمینه‌هایی که حافظ در سخن‌سازی خود از آن بهره می‌جوید ، همین کشاکش صوفی و خراباتی است که بسیاری از شعرهای او در این زمینه است. این کشاکش از آغاز زمان مغول برخاسته و خود یک سرگرمی برای شاعران بیکار و یاوه‌گوی خراباتی بوده که بیگمان شعرهای بسیاری در این زمینه ساخته‌اند (چنانکه برخی از آنها از تذکره‌ها بدست می‌آید ولی چون من دسترسی نداشتم که بیاورم چشم پوشیدم) سپس که حافظ آمده آن زمینه را بیشتر دنبال کرده و یک رنگ و روغنی بآن داده.

چنانکه گفتیم این کشاکش نخست عنوان ریشخند و شوخی داشته و هنوز از شعرهای حافظ لحن شوخی پیداست :

گر مرشد ما پیر مغآن شد چه تفاوت در هیچ سری نیست که سرّی ز خدا نیست

مرشد که در نزد صوفیان یک مرد دانا و آگاه و ریاضت‌کشیده‌ای می‌بوده و جایگاه بزرگی می‌داشته ، این بجای آن یک پیر گبر مِیفروش را که کارش از پستترین کارها بوده می‌شناساند و می‌گوید : «تفاوت ندارد. در هیچ سری نیست که رازهایی از خدا نباشد» ، و پیداست که این جز ریشخند نتواند بود.

کسانی که از این زمینه‌ی کشاکش صوفی و خراباتی و از داستان شگفت آن که ما شرح دادیم ناآگاه می‌باشند معنی این رشته از شعرهای حافظ را ندانسته چنین می‌گویند : «حافظ با صوفیان و زاهدان ریاکار نبرد می‌کرده» و این را یک هنری برای حافظ می‌شمارند. ولی باید گفت اشتباه می‌کنند.

یک داستانی در بچگی شنیده‌ام که باید در اینجا بنویسم : پیش از زمان مشروطه در ایران «نام شب» معمول می‌بود. یک شبی یک دسته از خواننده و نوازنده بعروسی می‌روند و در پایان شب که بازمی‌گشته‌اند نام شب نداشته‌اند و یادشان نمی‌بوده که نام شب باید داشت و اینست چون بجایی می‌رسند که قراول از دور فریاد می‌کشد : «آینده کیستی؟.. نام شب» ، اینان درمی‌مانند. سردسته‌شان تدبیری می‌اندیشد ، بدینسان که بنوازندگان می‌گوید : شما بنوازید ، و خود نیز آواز برمی‌دارد : «عیش و نشاطون یریدور اردبیل ...» (جای عیش و نشاطست اردبیل). تصنیفی می‌بود که آن زمان در تبریز می‌خواندند. مقصود سردسته این می‌بود که یک دلخوشی بقراول بدهند و بی‌نام شب درگذرند ، ولی نگو که نام شب همان «اردبیل» می‌بوده و از اینسو قراول چنین می‌پندارد که آنان نام شب را می‌دانند و بدینسان نام شب می‌دهند. اینست پرخاش کرده فریاد می‌کشد : «مردکه نام شب دادن سرنا و دف نمی‌خواهد ، بگو «اردبیل» دیگر».

اکنون باید همان سخن را بحافظ گفت : «آقای حافظ گفتن اینکه ریاکار نباشید ، پریشانگویی نمی‌خواهد ، اینهمه ستایش بیمعنی از باده نمی‌خواهد ، اینهمه سخن از ساده‌بازی نمی‌خواهد ، اینهمه داد جبریگری دادن نمی‌خواهد ، اینهمه درس مستی و بیغیرتی دادن نمی‌خواهد ...».

آری حافظ بصوفیان ریاکار نکوهش می‌کند ولی خود او مردم را بجبریگری می‌خواند ، بمستی و رندی می‌خواند ، بساده‌بازی و بیناموسی می‌خواند ، که اینها بدتر از پیروی صوفیان ریاکار است. حافظ زبان‌بریده چند جا بخدا گستاخی می‌کند که زشتترین گناهست.

در ایرانیان یک عادت بسیار زشتی پیدا شده و آن اینکه چون ستایش کسی یا نکوهش او را می‌شنوند ، درباره‌اش خود را فریب می‌دهند. ما این را آزمودیم در داستان فردوسی ، که چون در سال 1313 کنگره‌ای بنام او در تهران برپا شد و هایهوی فردوسی‌بازی برخاست ، یکی فردوسی را «سپهبد» گردانیده گفتار راند که فردوسی از فنون جنگی امروزه آگاه می‌بوده و برای افسانه‌ی خنک هفتخوان شاهنامه نقشه‌ی جنگی ترتیب داد. دیگری فردوسی را پزشک گردانیده کنفرانس داد. دیگری او را یک دانشمند «پداگوژی» گردانید و «تعلیم و تربیت از نظر فردوسی» نوشت. دیگری شاهنامه را «قرآن فارسی» نامیده و چنین گفت : «همه چیز از آن می‌توان درآورد». اینان نه آنکه دروغ می‌ساختند ، از ناتوانی روان خود را فریب می‌دادند. این یک بیماریست که در این توده پیدا شده.

در نکوهش نیز اینچنین است. کسی را که ببدی بشناسند ، هرگونه بدی باو می‌بندند. چند سال پیش که اصغر بروجردی را گرفتند کسانی می‌رفتند و می‌دیدند و چون بازمی‌گشتند ، می‌گفتند : «از چشمهایش پیداست که جانیست. من همینکه دیدم شناختم که این جانیست و آن جنایتها را این کرده». در روزنامه‌ها نیز همین را نوشتند. در حالی که از یک ماه پیش می‌بود که جنایت دانسته شده و شهربانی درپی جانی می‌گشت ، و از آن سوی اصغر بروجردی هر روز سینی بامیه در دست در میدان سپه می‌گردید ، و من نمی‌دانم این جانی‌شناسان چرا او را نمی‌شناختند؟!.. از آنسوی چشمهای اصغر همچون چشمهای دیگر بروجردیان می‌بود و یک معنای خاصی از آن برنمی‌آمد.


👇
این نمونه‌ی بیچارگی این توده است. از بس روان و خرد ناتوان گردیده نمی‌تواند راستیها را دریابد و بدینسان فریب می‌خورد و خود را فریب می‌دهد. آنهمه ستایش از حافظ می‌کنند و من چون کتاب او را بدست آورده می‌خوانم می‌بینم بسیاری از شعرهایش بیکبار بیمعنی است.

مثلاً این شعر پایین را معنی کنید :

دوش دیدم که ملایک در میخانه زدند خاک آدم بسرشتند و به پیمانه زدند

شاعر می‌خواهد چه بگوید؟!.. این یک معناییست که شعرای خراباتی بارها تکرار کرده‌اند که هنگامی که گِل درست کرده و می‌خواستند کالبد آدم را بسازند ، کمی نیز باده بآن ریختند و اینست مهر باده در دل ما فرزندان آدم خوابیده است. حافظ نیز می‌خواهد آن را بگوید. ولی معنی را وارونه گردانیده می‌گوید : «خاک آدم بسرشتند ، و آن هم به پیمانه (که ظرف باده است نه خود باده) زدند». شعریست بسیار بیمعنی ، لیکن شما از حافظ‌پرستان بپرسید و ببینید که با چه آب و تابی این را معنی می‌کنند.

من داستان «پیر مِیفروش» را شرح دادم که چون صوفیان هر گروهی یک پیری می‌داشتند ، اینان که بریشخند و شوخی میکده را با خانقاه یکسان گردانیده‌اند چنین گفته‌اند که ما نیز در اینجا پیری می‌داریم ، و پیر گبر مِیفروشی را که روزی چند بار بریشش خندیده و بدوشش می‌پریده‌اند بجلو کشیده و پیر خود نامیده‌اند. ولی کسانی می‌آیند و می‌گویند : مقصودش از پیر مِیفروش امیرالمؤمنین است ، چون اینها او را مرشد خود می‌شناختند.

یکی نمی‌پرسد : ای بیخرد علی کجا و نام پیر مِیفروش کجا؟!.. اگر این راستست که حافظ یا دیگری امام علی بن ابیطالب را پیر مِیفروش نامیده همین گناه او بس!..

خود شاعر مقصودش را آشکار می‌گرداند. می‌گوید : اگر ما پیر مغان را بمرشدی گرفته‌ایم جای نکوهش نیست. زیرا این هم رازهایی از خدا در سر دارد. چنانکه گفتیم این سخنان از روی ریشخند می‌بوده. ولی به هر حال می‌بینید که شاعر عذرخواهی می‌کند که یک پیر مِیفروشی را بمرشدی پذیرفته‌اند. اگر مقصود علی بودی ای نادان چه جای این عذرخواهی بودی؟!.. بارها دیده‌ام کسانی با دهان پرباد این شعر حافظ را می‌خوانند :

در خرابات مغان نور خدا می‌بینم این عجبتر که چه نوری ز کجا می‌بینم

این را می‌خوانند و یک لذتی می‌برند و چنین وامی‌نمایند که حافظ در اینجا یک معنای عرفانی را گنجانیده ، و او می‌فهمد و لذت می‌یابد. یک روز از یکی پرسیدم : معنی این شعر چیست؟.. گفت : چطور؟!.. مگر معنی این شعر مبهم است؟!.. گفتم نه مبهم نیست. خرابات مغان که یک جایی می‌بوده چرکین و پست ، یک پیر گبری با ریش و پشم مِی‌آلودی مِی می‌فروخته ، و بچگان لوس و تردامنی باین و آن ساغر می‌داده‌اند ، یک دسته از لاتان و بیدردان در آنجا گرد آمده بگفته‌ی خود حافظ خرقه و دفتر گرو گزارده باده می‌خورده‌اند و چون مست می‌شده‌اند لاطائلات می‌سروده‌اند ، بهم دشنام می‌داده‌اند ، جست و خیرهای خنده‌آوری می‌کرده‌اند. این خرابات مغان بوده که شاعر شیراز در آن جهان بدمستی در آن نور خدا می‌دیده. اینست معنی شعر. گفت : نه آقا!.. این معنی عرفانی دیگری دارد. گفتم : بگو ، درماند و دم فروبست. تنها این شعر نیست ، و تنها شعرهای حافظ نمی‌باشد ، در همه چیز چنینند که چون بپرسی پاسخی نتوانسته درمی‌مانند. برای آزمایش بپرسید آن عشقی که حافظ می‌گوید و آنهمه یادش می‌کند ، معنایش چیست؟!.. بپرسید تا ببینید چگونه درمی‌مانند.

حافظ یاوه‌سرایی را تا بجایی رسانیده که می‌گوید :

بخواری منگر ای منعم فقیران و ضعیغان را که صدر مسند عزت گدای ره‌نشین دارد

مصرع دوم این شعر را نیک اندیشید که چه معنایی می‌دارد؟!.. «گدای ره‌نشین» کیست. گدای ره‌نشین آن هیکلهای چرک‌آلود شومیست که هر روز در خیابان در بیخ دیوارها می‌بینید. این یکی خود را لخت گردانیده ، آن دیگری با داغ بازو یا ساق خود را زخمی ساخته ، آن دیگری بچه‌ی نیم‌لختی را با تن لرزان و چشم گریان در جلو خود نشانده. یکمشت بیغیرتان پستنهادی که پی کار نرفته با این پستیها دلهای مردم را سوزانیده چند شاهی پول از دست آنان می‌ربایند. حافظ ـ حافظ چرندگو ـ اینها را می‌ستاید و می‌گوید : «صدر مسند عزت را اینان دارند». اینست اندازه‌ی یاوه‌گویی فیلسوف شیراز. اکنون شما اگر از هواداران حافظ بپرسید ، خواهید دید که این شعر را که شاید صد بار خوانده‌اند توجهی بمعنایش نکرده‌اند. کوردلان تنها بنام آنکه شعر حافظست با صد لذت خوانده ولی معنایش را نفهمیده‌اند.


.
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار سوم : چند سخن در پیرامون آذری

🔸 زبان شمال و زبان جنوب (تکه‌ی یک از یک)


باید دانست که زبانی كه ما امروز سخن می‌گوییم و آن را فارسی و یا ایرانی می‌نامیم همان زبانست كه چهارهزار سال پیش از این ایران یا ، مردم ایر ، در میهن باستان خود «ایران‌ویج» سخن می‌گفته‌اند ، و چون از آنجا كوچیده و به پشته‌ی ایران آمده‌اند آن را همراه آورده‌اند. چیزی كه هست ، گذشت زمان و پیشامدها در زبان كارگر افتد و اینست هیچ زبانی همیشه به یك حال نماند و هر زمان رنگ دیگری بخود گیرد. زبان ما نیز در این چهارهزار سال چون با پیشامدهای بزرگی برخورد كرده اینست هر زمان برنگ دیگری افتاده ، و اگر یكی این رشته را دنبال كند و چنین خواهد كه تاریخی برای این زبان ، از آغاز آن تا این زمان بنگارد شاید بتواند یك كتاب بزرگ هزار صفحه‌ای پدید آورد.

ما گذشته از چیزهای دیگری ، نمونه‌هایی از این زبان از زمانهای گوناگون در دست می‌داریم : نخست اوستا كه بازمانده از سه‌هزار سال پیش است. سپس نوشته‌های سنگی بیستون و عباس‌آباد و مانند اینها كه چند صد سال دیرتر از اوستا و بازمانده از زمان هخامنشیانست. سپس نوشته‌های سنگی بازمانده از آخرهای اشكانیان و نوشته‌های سنگی و سكه‌ها‌ ، بازمانده از آغازهای ساسانیان ، كه دیگر دیرتر می‌باشد و سپس چون بآخرهای ساسانیان می‌رسیم ، كتابها از آن زمان بازمانده. پس از آن نیز بسیار روشن می‌باشد.

ما اگر این نمونه‌ها را پهلوی هم گزارده و با یكدیگر بسنجیم پیداست كه همگی یك زبانست ولی هر زمان جداییهای دیگری پیدا كرده. ما چون می‌گوییم زبان اوستا یا زبان هخامنشی یا زبان پهلوی یا زبان فارسی ، اینها نامهای یك زبانست كه چون برنگهای گوناگون افتاده این نامهای گوناگون را پیدا كرده. این فهرستی از تاریخ زبانست.

لیكن در اینجا چیزهای دیگری هم هست كه باید از دیده دور نداشت : یكی اینكه ایران یا مردم ایر كه از ایران‌ویج باینجا درآمده‌اند تیره‌های گوناگون بوده‌اند و ما نامهای سه تیره‌ی بزرگ را از ایشان كه ماد و فارس و پارت باشد می‌شناسیم. مادان در شمال و فارسان در جنوب و پارتان در شرق نشیمن گرفته بودند و هر سه تیره یكی پس از دیگری بنیاد پادشاهی در اینجا نهاده‌اند. پیداست كه زبان اینان همه یكی بوده و پیداست كه پاره‌ای جداییها درمیان بوده. این چیزیست كه ما از روی اندیشه درمی‌یابیم. لیكن ما این را نیز دانسته‌ایم كه میان مادان و فارسان یا بهتر گوییم میان شمال و جنوب ، از رهگذر پاره‌ای حرفها نیز جدایی بوده. بدینسان آنچه در شمال بیشتر شین بوده در جنوب سین می‌شده ، چنانكه اكنون نیز آنچه در شمال شِمیران و شَمیرُم هست در جنوب بجای آن سِمیران و سِمیرُم می‌باشد و ما می‌توانیم پنداشت كه داستان رشته و ریسیدن و فرشته و فرستادن و نوشتن و می‌نویسیم و مانند اینها كه فراوانست از این راه پدید آمده. نیز آنچه در شمال گاف بوده در جنوب جیم می‌شده چنانكه هنوز هم در شمال گهرام‌دز و در جنوب پاسخده آنها جهرم می‌باشد. نیز آنچه در شمال زاء بوده در جنوب دال می‌شده چنانكه هنوز هم بجای «دانم» و «داماد» كه از زبان جنوبست در شمال «زانم» (در كردی) و «زوما» (در سمنانی) گفته می‌شود. اینها چیزهاییست كه ما یافته‌ایم و باشد كه چیزهایی دیگری نیز بوده.

از اینروست كه ما می‌دانیم «اوستا» بزبان شمالست. زیرا چون می‌سنجیم نشانه‌های شمالی را در آن پدیدار می‌بینیم. (1) از آنسوی در كتابها نیز همیشه زردشت را از مردم شمال شمارده‌اند و بیشتر او را برخاسته از آذربایجان دانسته‌اند. از اینرو می‌توان اوستا را نخستین نمونه از زبان آذربایجان پنداشت.


پابرگی :
1ـ در اين باره بسخن درازي نياز هست كه بايد در جاي ديگری جداگانه گفتگو كرد.


.
سنگ‌نوشته‌ی بیستون ـ کرمانشاه
سنگ‌نوشته‌های عباس‌آباد ـ همدان