🔶 «حافظ چه میگوید؟» (احمد کسروی)
🔸 9ـ فهرستی از بدآموزیهای حافظ (تکهی یک از یک)
چنانکه گفتیم حافظ مقصد اصلیش غزل سرودن و قافیه درست کردن است نه سخن گفتن و معنایی فهمانیدن. این شیوهایست که بیشتر شاعران داشتهاند ، بویژه در غزلسازی ، و اینست شما ارتباطی میانهی گفتههای آنها نمیبینید. میگویند مردی را دیدند که در تابستان پوستینی بدوش گرفته بود و پرسیدند این چیست؟!.. چرا در تابستان پوستین پوشیدهای؟!.. پاسخ داد : در نسیهفروش عبا نمیبود. چون بیپول میبوده و میبایست نسیه بخرد و نسیهفروش هم جز پوستین نمیداشته این است بآن راضی گردیده.
این داستان شاعرانست. چون باید فلان کلمهی قافیه را در سخن بگنجانند اینست اختیاری از خود ندارند و باید هرچه با قافیه سازش کرد آن را بگویند. بویژه حافظ که هیچ پروایی نداشته و هرچه پیشش میآمده میگفته. نه از تناقضگویی میپرهیزیده ، نه از پوچی سخن میترسیده ، نه پروای دین میداشته ، نه دربند آبرو میبوده.
چنانکه گفتیم حافظ از چند رشته که بیشتر آنها باهم سازش نمیداشت سخن میگرفت و این است شما اگر شعرهایش را بخوانید گاه خراباتیست ، گاه صوفیست ، گاه مسلمان است ، گاه تنها یک شاعر ستایشگر است ، گاه عاشقست. کوتاهسخن خودش هم نمیداند چیست. گاهی نیز چون هیچ سخن پیدا نمیکند بیکبار جلو چرندگویی را باز میگزارد :
غافلست آنکو بشمشیر از تو میپیچد عنان قند را لذت مگر نیکو نمیداند مگس
کویت از اشکم چو دریا گشت و میترسم که باز بر سر آیند این رقیبان سبکبارت چو خس
اینها چه معنایی میدارد؟!.. چرا باید کسی عمر با این سخنان پوچ بیهوده بسر دهد؟!..
این پستترین شیوهی بهرهمندی از سخن است که شاعران پیش گرفتهاند. سخن که یک نیروی خدادادیست میتوان از آن بهرههای بزرگی برداشت. میتوان دانشهایی بیرون ریخت و هزاران کسان را دانشور گردانید ، میتوان راستیها را بازنمود و صدهزاران گمراه را براه آورد ، میتوان پندها سرود ، میتوان اندرزها داد ، میتوان تودهی درماندهای را بتکان آورد ، بالاخره میتوان پول و داراک[=ثروت] بدست آورد ، از سخن هرگونه بهره توان برداشت و پستترین همهی آنها اینست که کسی از آن قافیهبافی کند. این کند که چند کلمهای را فهرست کرده هر کدام را در شعری نشاند و یک غزلی یا قطعهای را پدید آورد. این یک بازیچهی بیخردانه بیش نیست.
این خود زیانکاریست که کسی معنی را قربانی کلمهها کند. حافظ اگر بجای اینگونه شعرگویی خشتزنی کردی ، در پیشگاه حقیقت ارج بیشتری یافتی. زیرا از آن خشتها سودی توانستی بود ولی از این سخن او هیچ سودی نتواند بود. گذشته از آنکه چون بدآموزیهای بسیاری را بسخنان خود آمیخته زیانها نیز میدارد.
حافظ روسیاه تنها بآن بس نکرده که عمر هدر سازد و زندگانی با بیهودهگویی بسر برد ، یک رشته بدآموزیهای زهرناک را نیز در سخنان خود گنجانیده و از خود بیادگار گزارده که ملیونها کسان را نیز همچون خود پوچمغز و آلوده گرداند. زیان شعرهای حافظ بیش از همه از این راهست ، و من اینک فهرستی از آن بدآموزیها را در اینجا میآورم :
1) ستایشهای گزافهآمیز بیرون از اندازه از باده کرده. اینهمه ستایش از باده برای چیست؟!.. من نمیگویم باده بد است. در اینجا سخن از بدی باده را نمیدارم. میگویم نیکیش کدام است؟!.. آیا اینهمه ستایش ازو یاوهبافی نیست؟!.. باده را اگر کم خورند اندکخوشی دارد ، ولی چون بیش شد گیجی آورد و به هذیانگویی وادارد ، و اگر بیشتر شد کار باستفراغ و ناپاکی کشد. چنین چیزی نیکیش کدام است؟!.. آن ستایشهایی که حافظ و دیگران از باده کرده و چنین وانمودهاند که باده رازهای سربسته را گشاید و نادانستنیها را دانسته گرداند ، جز یاوهگویی نیست. هر کسی حق دارد حافظ را تنها بنام این شعرهایش ، دیوانهی یاوهگویی شناسد.
بیا ساقی آن آب آتش خواص بمن ده که تا یابم از غم خلاص
فریدون صفت کاویانی علم برافرازم از پشتی جام جم
بیا ساقی این نکته بشنو ز مِی که یک جرعه مِی به ز دیهیم کی
میتوان باور کرد که نود درصد بادهخواران ایران فریب این شعرهای حافظ و دیگران را خوردهاند ، و من نمیدانم هواداران حافظ با این نادانیهای او چه میگویند و چه بهانه پیش میکشند.
2) از جهان نکوهشهای بسیار کرده. اینان یک گروهی میبودند که چون خود پی کاری نمیرفتند و خانه و افزار زندگانی آماده نمیگردانیدند ناگزیر از خوشیهای زندگی بیبهره میگردیدند ، و اینبود بکینهجویی زبان باز کرده نکوهش از جهان میسرودند.
حاصل کارگه کون و مکان اینهمه نیست باده پیش آر که اسباب جهان اینهمه نیست
جهان و کار جهان جمله هیچ در هیچست هزار بار من این نکته کردهام تحقیق
مجو درستی عهد از جهان سستنهاد که این عجوزه عروس هزار داماد است
👇
🔸 9ـ فهرستی از بدآموزیهای حافظ (تکهی یک از یک)
چنانکه گفتیم حافظ مقصد اصلیش غزل سرودن و قافیه درست کردن است نه سخن گفتن و معنایی فهمانیدن. این شیوهایست که بیشتر شاعران داشتهاند ، بویژه در غزلسازی ، و اینست شما ارتباطی میانهی گفتههای آنها نمیبینید. میگویند مردی را دیدند که در تابستان پوستینی بدوش گرفته بود و پرسیدند این چیست؟!.. چرا در تابستان پوستین پوشیدهای؟!.. پاسخ داد : در نسیهفروش عبا نمیبود. چون بیپول میبوده و میبایست نسیه بخرد و نسیهفروش هم جز پوستین نمیداشته این است بآن راضی گردیده.
این داستان شاعرانست. چون باید فلان کلمهی قافیه را در سخن بگنجانند اینست اختیاری از خود ندارند و باید هرچه با قافیه سازش کرد آن را بگویند. بویژه حافظ که هیچ پروایی نداشته و هرچه پیشش میآمده میگفته. نه از تناقضگویی میپرهیزیده ، نه از پوچی سخن میترسیده ، نه پروای دین میداشته ، نه دربند آبرو میبوده.
چنانکه گفتیم حافظ از چند رشته که بیشتر آنها باهم سازش نمیداشت سخن میگرفت و این است شما اگر شعرهایش را بخوانید گاه خراباتیست ، گاه صوفیست ، گاه مسلمان است ، گاه تنها یک شاعر ستایشگر است ، گاه عاشقست. کوتاهسخن خودش هم نمیداند چیست. گاهی نیز چون هیچ سخن پیدا نمیکند بیکبار جلو چرندگویی را باز میگزارد :
غافلست آنکو بشمشیر از تو میپیچد عنان قند را لذت مگر نیکو نمیداند مگس
کویت از اشکم چو دریا گشت و میترسم که باز بر سر آیند این رقیبان سبکبارت چو خس
اینها چه معنایی میدارد؟!.. چرا باید کسی عمر با این سخنان پوچ بیهوده بسر دهد؟!..
این پستترین شیوهی بهرهمندی از سخن است که شاعران پیش گرفتهاند. سخن که یک نیروی خدادادیست میتوان از آن بهرههای بزرگی برداشت. میتوان دانشهایی بیرون ریخت و هزاران کسان را دانشور گردانید ، میتوان راستیها را بازنمود و صدهزاران گمراه را براه آورد ، میتوان پندها سرود ، میتوان اندرزها داد ، میتوان تودهی درماندهای را بتکان آورد ، بالاخره میتوان پول و داراک[=ثروت] بدست آورد ، از سخن هرگونه بهره توان برداشت و پستترین همهی آنها اینست که کسی از آن قافیهبافی کند. این کند که چند کلمهای را فهرست کرده هر کدام را در شعری نشاند و یک غزلی یا قطعهای را پدید آورد. این یک بازیچهی بیخردانه بیش نیست.
این خود زیانکاریست که کسی معنی را قربانی کلمهها کند. حافظ اگر بجای اینگونه شعرگویی خشتزنی کردی ، در پیشگاه حقیقت ارج بیشتری یافتی. زیرا از آن خشتها سودی توانستی بود ولی از این سخن او هیچ سودی نتواند بود. گذشته از آنکه چون بدآموزیهای بسیاری را بسخنان خود آمیخته زیانها نیز میدارد.
حافظ روسیاه تنها بآن بس نکرده که عمر هدر سازد و زندگانی با بیهودهگویی بسر برد ، یک رشته بدآموزیهای زهرناک را نیز در سخنان خود گنجانیده و از خود بیادگار گزارده که ملیونها کسان را نیز همچون خود پوچمغز و آلوده گرداند. زیان شعرهای حافظ بیش از همه از این راهست ، و من اینک فهرستی از آن بدآموزیها را در اینجا میآورم :
1) ستایشهای گزافهآمیز بیرون از اندازه از باده کرده. اینهمه ستایش از باده برای چیست؟!.. من نمیگویم باده بد است. در اینجا سخن از بدی باده را نمیدارم. میگویم نیکیش کدام است؟!.. آیا اینهمه ستایش ازو یاوهبافی نیست؟!.. باده را اگر کم خورند اندکخوشی دارد ، ولی چون بیش شد گیجی آورد و به هذیانگویی وادارد ، و اگر بیشتر شد کار باستفراغ و ناپاکی کشد. چنین چیزی نیکیش کدام است؟!.. آن ستایشهایی که حافظ و دیگران از باده کرده و چنین وانمودهاند که باده رازهای سربسته را گشاید و نادانستنیها را دانسته گرداند ، جز یاوهگویی نیست. هر کسی حق دارد حافظ را تنها بنام این شعرهایش ، دیوانهی یاوهگویی شناسد.
بیا ساقی آن آب آتش خواص بمن ده که تا یابم از غم خلاص
فریدون صفت کاویانی علم برافرازم از پشتی جام جم
بیا ساقی این نکته بشنو ز مِی که یک جرعه مِی به ز دیهیم کی
میتوان باور کرد که نود درصد بادهخواران ایران فریب این شعرهای حافظ و دیگران را خوردهاند ، و من نمیدانم هواداران حافظ با این نادانیهای او چه میگویند و چه بهانه پیش میکشند.
2) از جهان نکوهشهای بسیار کرده. اینان یک گروهی میبودند که چون خود پی کاری نمیرفتند و خانه و افزار زندگانی آماده نمیگردانیدند ناگزیر از خوشیهای زندگی بیبهره میگردیدند ، و اینبود بکینهجویی زبان باز کرده نکوهش از جهان میسرودند.
حاصل کارگه کون و مکان اینهمه نیست باده پیش آر که اسباب جهان اینهمه نیست
جهان و کار جهان جمله هیچ در هیچست هزار بار من این نکته کردهام تحقیق
مجو درستی عهد از جهان سستنهاد که این عجوزه عروس هزار داماد است
👇
حافظ اگر بهرهای از خرد میداشت ، این میدانست که در این جهان بیکار و پیشه نتوان زیست. میدانست که در کنج میخانهها نشستن و یاوه سرودن و چشم بدست این شاه و آن وزیر دوختن جهان را بخود زندان ساختنست ، و اینبود برای خود کاری یا پیشهای پیش میگرفت و نیازی بنکوهش از جهان پیدا نمیکرد.
هر چند این نکوهشها از جهان بسیار بیمعنی است. آنان معنی جهان و زندگی را ندانسته بودند و نافهمانه بسخنهایی پرداختند ، ولی همان سخنان نافهمانهی آنان در دلها جای میگیرد و مایهی کجی اندیشهها میگردد و عزمها را سست میگرداند. امروز یکی از انگیزههای بیدردی ایرانیان همان سخنانست. در نزد خود بجهان آن ارزش را نمیدهند که در راهش بکوشش و جانفشانی پردازند. از جهان همین اندازه را میخواهند که خوراک و پوشاکی از هر راهی که باشد بدست آورند و روز بگذرانند.
3) مردمان را به بیدردی و تنبلی و پستی ، و بلکه بگدایی و بیآبرویی وامیدارد :
غلام همت آنم که زیر چرخ کبود ز هرچه رنگ تعلق بگیرد آزاد است
چو خواهد شدن عالم از ما تهی گدایی بسی به ز شاهنشهی
بخواری منگر ای منعم فقیران و ضعیغان را که صدر مسند عزت گدای ره نشین دارد
4) جبریگری را پیاپی پیش میکشد :
رضا بداده بده وز جبین گره بگشای که بر من و تو در اختیار نگشاده است
اگر رنج پیشت آید و گر راحت ای حکیم نسبت مکن بغیر که اینها خدا کند
تو گویی حافظ را برگمارده بودند که بمردم درس جبریگری دهد و این بدآموزیهای بیخردانه را در دلها جایگزین گرداند و اینست شما کمتر غزلی ازو پیدا میکنید که این بدآموزی در آن نباشد. هنگامی که شاعر از جبریگری سخن میراند چنان تندی نشان میدهد که تو گویی ارث پدرش را از مردم میخواهد. این موضوع نمونهی دیگری از نادانی و نافهمی حافظ و مانندگان اوست. مرد کوردرون با چشم میدید که هر کسی که بکاری میپردازد ، نتیجه از آن برمیدارد و با خوشی زندگی بسر میبرد و هر کسی که همچون خود او بیکاری و بیعاری میگزیند ، تهیدست میماند و با اینحال بخود نیامده و پیاپی بزبان میآورده که ما را اختیاری نیست. خون خوری گر طلب روزی ننهاده کنی.
5) خرد را که گرانمایهترین دادهی خداست ، مینکوهد و بیارج میدارد :
قیاس کردم و تدبیر عقل در ره عشق چو شبنمیست که در بحر میکشد رقمی
ما را بمنع عقل مترسان و مِی بیار کاین شحنه در ولایت ما هیچ کاره نیست
در دیدهی حافظ یکی از سودهای باده همین بوده که آدمی را زمانی دور از «وسوسه»ی خرد دارد :
ز باده هیچت اگر نیست این نه بس که ترا دمی ز وسوسهی عقل بیخبر دارد
بگمان حافظ در جهان هیچ حقیقتی نبوده است و از خرد سودی برنمیخاسته و یک راهی برای زندگانی نمیشده پیش گرفت :
جنگ هفتاد و دو ملت همه را عذر بنه چون ندیدند حقیقت ره افسانه زدند
این کیشهای گوناگون که نتیجهی بکار نینداختن خرد است ، در اندیشهی حافظ از نبودن هیچ حقیقتی بوده است.
6) زباندرازیهایی بخدا میکند :
شیخ ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت آفرین بر نظر پاک خطا پوشش باد
یک حافظی که در یک گوشهی میخانه زندگی با پستی بسر میبرده بخدا ایرادهایی میگرفته. شاه یحیا از نامردترین فرمانروایان ایران بشمار است. خاندان مظفری همهشان خونخوار و نامرد و پیمانشکن و زینهارخوار میبودند : پدر میل بچشم پسر میکشید ، پسر پدر را میکشت ، برادر با برادر جنگ میکرد. آنگاه شاه یحیا درمیان ایشان از همگی بدتر و نامردتر بود که میتوان گفت مایهی نابودی آن خاندان بیش از همه این گردیده. یک چنین فرمانروای بیارجی را حافظ ستوده میگوید :
تعظیم تو بر جان و خرد واجب و لازم انعام تو بر کون و مکان فایض و شامل
ولی در برابر آفریدگار بزرگ جهان گردنکشی نموده بزباندرازیها میپردازد. میگویند : «حافظ فیلسوف بوده ، فیلسوفها نواقص کون را اظهار میکنند». میگویم فیلسوف آن پستی را از خود نشان نمیدهد که برای چند دینار «وظیفه» یک شاه یحیا را بستاید و بگوید :
روز ازل از کلک تو یک قطره سیاهی بر روی مه افتاد که شد حل مسائل
خورشید چو آن خال سیه دید بدل گفت ایکاش که من بودمی آن بندهی مقبل
فیلسوف چنان نادانی از خود نشان نمیدهد. اینها زیانهای دیوان حافظ است. بماند آنکه بیشرمانه دم از امردبازی میزند. بماند آنکه صوفیگری و خراباتیگری و دیگر پندارهای بیهوده را با شیواترین زبانی بشعر آورده در دلها جایگزین میگرداند.
.
هر چند این نکوهشها از جهان بسیار بیمعنی است. آنان معنی جهان و زندگی را ندانسته بودند و نافهمانه بسخنهایی پرداختند ، ولی همان سخنان نافهمانهی آنان در دلها جای میگیرد و مایهی کجی اندیشهها میگردد و عزمها را سست میگرداند. امروز یکی از انگیزههای بیدردی ایرانیان همان سخنانست. در نزد خود بجهان آن ارزش را نمیدهند که در راهش بکوشش و جانفشانی پردازند. از جهان همین اندازه را میخواهند که خوراک و پوشاکی از هر راهی که باشد بدست آورند و روز بگذرانند.
3) مردمان را به بیدردی و تنبلی و پستی ، و بلکه بگدایی و بیآبرویی وامیدارد :
غلام همت آنم که زیر چرخ کبود ز هرچه رنگ تعلق بگیرد آزاد است
چو خواهد شدن عالم از ما تهی گدایی بسی به ز شاهنشهی
بخواری منگر ای منعم فقیران و ضعیغان را که صدر مسند عزت گدای ره نشین دارد
4) جبریگری را پیاپی پیش میکشد :
رضا بداده بده وز جبین گره بگشای که بر من و تو در اختیار نگشاده است
اگر رنج پیشت آید و گر راحت ای حکیم نسبت مکن بغیر که اینها خدا کند
تو گویی حافظ را برگمارده بودند که بمردم درس جبریگری دهد و این بدآموزیهای بیخردانه را در دلها جایگزین گرداند و اینست شما کمتر غزلی ازو پیدا میکنید که این بدآموزی در آن نباشد. هنگامی که شاعر از جبریگری سخن میراند چنان تندی نشان میدهد که تو گویی ارث پدرش را از مردم میخواهد. این موضوع نمونهی دیگری از نادانی و نافهمی حافظ و مانندگان اوست. مرد کوردرون با چشم میدید که هر کسی که بکاری میپردازد ، نتیجه از آن برمیدارد و با خوشی زندگی بسر میبرد و هر کسی که همچون خود او بیکاری و بیعاری میگزیند ، تهیدست میماند و با اینحال بخود نیامده و پیاپی بزبان میآورده که ما را اختیاری نیست. خون خوری گر طلب روزی ننهاده کنی.
5) خرد را که گرانمایهترین دادهی خداست ، مینکوهد و بیارج میدارد :
قیاس کردم و تدبیر عقل در ره عشق چو شبنمیست که در بحر میکشد رقمی
ما را بمنع عقل مترسان و مِی بیار کاین شحنه در ولایت ما هیچ کاره نیست
در دیدهی حافظ یکی از سودهای باده همین بوده که آدمی را زمانی دور از «وسوسه»ی خرد دارد :
ز باده هیچت اگر نیست این نه بس که ترا دمی ز وسوسهی عقل بیخبر دارد
بگمان حافظ در جهان هیچ حقیقتی نبوده است و از خرد سودی برنمیخاسته و یک راهی برای زندگانی نمیشده پیش گرفت :
جنگ هفتاد و دو ملت همه را عذر بنه چون ندیدند حقیقت ره افسانه زدند
این کیشهای گوناگون که نتیجهی بکار نینداختن خرد است ، در اندیشهی حافظ از نبودن هیچ حقیقتی بوده است.
6) زباندرازیهایی بخدا میکند :
شیخ ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت آفرین بر نظر پاک خطا پوشش باد
یک حافظی که در یک گوشهی میخانه زندگی با پستی بسر میبرده بخدا ایرادهایی میگرفته. شاه یحیا از نامردترین فرمانروایان ایران بشمار است. خاندان مظفری همهشان خونخوار و نامرد و پیمانشکن و زینهارخوار میبودند : پدر میل بچشم پسر میکشید ، پسر پدر را میکشت ، برادر با برادر جنگ میکرد. آنگاه شاه یحیا درمیان ایشان از همگی بدتر و نامردتر بود که میتوان گفت مایهی نابودی آن خاندان بیش از همه این گردیده. یک چنین فرمانروای بیارجی را حافظ ستوده میگوید :
تعظیم تو بر جان و خرد واجب و لازم انعام تو بر کون و مکان فایض و شامل
ولی در برابر آفریدگار بزرگ جهان گردنکشی نموده بزباندرازیها میپردازد. میگویند : «حافظ فیلسوف بوده ، فیلسوفها نواقص کون را اظهار میکنند». میگویم فیلسوف آن پستی را از خود نشان نمیدهد که برای چند دینار «وظیفه» یک شاه یحیا را بستاید و بگوید :
روز ازل از کلک تو یک قطره سیاهی بر روی مه افتاد که شد حل مسائل
خورشید چو آن خال سیه دید بدل گفت ایکاش که من بودمی آن بندهی مقبل
فیلسوف چنان نادانی از خود نشان نمیدهد. اینها زیانهای دیوان حافظ است. بماند آنکه بیشرمانه دم از امردبازی میزند. بماند آنکه صوفیگری و خراباتیگری و دیگر پندارهای بیهوده را با شیواترین زبانی بشعر آورده در دلها جایگزین میگرداند.
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش یکم : تاریخ و تاریخنویس
🔸 11ـ1) تاریخ شهریاران ایرانی
👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.
🔸 11ـ1) تاریخ شهریاران ایرانی
👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.
Telegraph
تاریخ و پندهایش - بخش یکم : تاریخ و تاریخنویس - 11ـ1) تاریخ شهریاران ایرانی
شرقشناسان دانشمند اروپا که بتحقیق تاریخ ایران میکوشند بسیاری از ایشان دربارهی این خاندانهای پادشاهی کاوش و جستجو نموده تألیفهای سودمند پرداختهاند. خاندانهای بسیاری را که در کتابهای تاریخی ما ـ حتا در کتاب منجمباشی ـ از قلم انداختهاند و تنها در برخی…
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار سوم : چند سخن در پیرامون آذری
🔸 نیمزبانها چگونه پدید آمده؟.. (تکهی یک از یک)
یك چیز دیگر كه باید از دیده دور نداشت بودن نیمزبانهاست. زیرا ما امروز اگر نگاه كنیم گذشته از زبان بزرگی كه ازآنِ همهی كشور است ، نیمزبانهای دیگری ، از سمنانی و گیلكی و مازندرانی و كردی و سُرخهای و شوشتری و بسیار مانند اینها در این گوشه و آن گوشه سخن گفته میشود ، و ما آنچه میدانیم اینگونه نیمزبانها از نخست در ایران بوده و ما آنچه دربارهی پیدایش اینها میاندیشیم و باور میكنیم اینست كه چنانكه از تاریخ بدست میآید پیش از آنكه مردم ایر به پشتهی ایران درآیند ، تیرههای پراكندهی بسیاری در اینجا نشیمن میداشتند كه زبان و نژادشان گوناگون و زندگیشان از یكدیگر جدا میبوده ، و پیداست كه ایران چون باینجا رسیدهاند آنان را بیكبار نابود نساختهاند و اگر هم جنگی رو داده و آن تیرهها زبون شدهاند از میان نرفتهاند ، و بلكه با ایران زیسته و كمكم بآنان درآمیختهاند و این ناگزیر است كه زبانهای آنان نشانیهایی از خود بازگزاردهاند. بدینسان كه فلان تیره كه مثلاً در سمنان مینشسته و زبان جداگانه داشتهاند چون با ایران درآمیختهاند زبانشان نیز با زبان ایران درآمیخته و نیمزبان سمنانی از آن پدید آمده. همچنان در گیلان و مازندران و دیگر جاها از آمیزش دو زبانْ نیمزبان آنجا پدید آمده. اینست ما چون اینها را میسنجیم در همگی ریشه و بنیاد یكیست ولی هر كدام درآمیختههای دیگری با خود میدارد و رنگ دیگری بخود گرفته.
این را با مثالی میتوان روشن گردانید : چنین انگارید [فرض کنید] شما ده ظرف را پر از آب میسازید. سپس به هر كدام چیز دیگری درمیآمیزید ـ به یكی گلاب و بدیگری زعفران و بسومی عرق بیدمشك و همچنان ـ اینها از یكسو جنسشان یكیست و از یكسو نیز جدایی درمیانشان هست. نیمزبانها نیز همین حال را میدارند و از چنین راهی پدید آمدهاند. اینست همهی آنها شاخههای زبان ایران بشمارند. زیرا گوهر همهی آنها زبان ایران است كه در هر یكی با كلمههای بیگانهی دیگری آمیزش پیدا كرده و رنگ و شیوهی جدای دیگری بخود گرفته است.
دربارهی آذری هم میباید گفت : زبان مادانست كه پس از درآمدن ایشان به آذربایجان و این پیرامونها با زبان بومیان پیشین آذربایگان درآمیخته و رنگ و شیوهی دیگری پیدا كرده. میخواهیم بگوییم : این پدیدآمده از زبان مادانست و خود آن نیست. و از اینروست كه ما آن را «نیمزبان» میخوانیم. كسانی خواهند گفت پس زبان مادان چه شده؟!.. میگوییم : آن ، چون زبان همهی مادان بوده همیشه میان ایشان روان بوده است. بویژه در زمان پادشاهی مادان كه بیگمان همهی كارهای كشورداری با آن زبان پیش میرفته. سپس نیز در زمان هخامنشیان اگرچه پادشاهی در دست فارسان و كارهای كشوری با زبان این تیره انجام مییافته (و نوشتهی بیستون نمونهی آن زبان میباشد) ، ولی چنانكه گفتهایم فارسان با مادان زبانشان یكی بوده است و به هر حال زبان مادان جای خود را میداشته است. همچنین در زمان اشكانیان و ساسانیان كه ما زبان آن زمانها را بنام پهلوی میخوانیم این نام زبانهای شمال و جنوب را نیز دربر میدارد.
ما این را گذشته از آنكه باندیشه درمییابیم دلیل نیز از برای آن در دست میداریم. زیرا از نوشتههایی كه با خط پهلوی از زمان ساسانیان و آغاز اسلام بازمانده بوده و از چندگاه پیش شرقشناسان اروپایی و برخی دیگر آنها را بدست آورده و بنام كتابهای پهلوی بچاپ رسانیدهاند ، دو نوشتهایست یكی بنام «ایاتكار (1) زریران» (یادگار زریران) و دیگری بنام «درخت آسوریك» (درخت سوری) ، و آنچه نگارنده جسته و دریافتهام این دو نوشته در آذربایجان نوشته شده ، و اینست از رهگذر زبان با دیگر كتابهای پهلوی جدایی درمیان است و ما در آنها كلمههایی میبینیم كه جز در آذری و یا در آذربایجان پیدا نمیشود. (2) از اینرو ما آنها را پس از اوستا نمونهی دوم از زبان آذربایجان میشناسیم. (3) و از اینجا پیداست كه در زمان ساسانیان گذشته از آذری (كه بیگمان در آن زمان نیز میبوده) زبان دیگری آذربایجان را ـ یا بهتر گویم : همهی سرزمین مادان را ـ بوده كه بیشتر در نوشتن بكار میرفته است ، و هنوز تا آن زمان جدایی میانهی شمال و جنوب بحال خود بوده. پس از آن در قرنهای چهارم و پنجم اسلامی میبینیم كه با آنكه جغرافینگاران عرب ، آذری را زبان آذربایجان مینمایند و برخی از ایشان این را هم مینگارند كه زبانیست ویژهی خودشان و دیگران آن را نتوانند فهمید ، با اینحال قطران و شاعران دیگر را میبینیم كه با فارسی یا زبان همگانی آنجا شعر سرودهاند.
👇
🔸 نیمزبانها چگونه پدید آمده؟.. (تکهی یک از یک)
یك چیز دیگر كه باید از دیده دور نداشت بودن نیمزبانهاست. زیرا ما امروز اگر نگاه كنیم گذشته از زبان بزرگی كه ازآنِ همهی كشور است ، نیمزبانهای دیگری ، از سمنانی و گیلكی و مازندرانی و كردی و سُرخهای و شوشتری و بسیار مانند اینها در این گوشه و آن گوشه سخن گفته میشود ، و ما آنچه میدانیم اینگونه نیمزبانها از نخست در ایران بوده و ما آنچه دربارهی پیدایش اینها میاندیشیم و باور میكنیم اینست كه چنانكه از تاریخ بدست میآید پیش از آنكه مردم ایر به پشتهی ایران درآیند ، تیرههای پراكندهی بسیاری در اینجا نشیمن میداشتند كه زبان و نژادشان گوناگون و زندگیشان از یكدیگر جدا میبوده ، و پیداست كه ایران چون باینجا رسیدهاند آنان را بیكبار نابود نساختهاند و اگر هم جنگی رو داده و آن تیرهها زبون شدهاند از میان نرفتهاند ، و بلكه با ایران زیسته و كمكم بآنان درآمیختهاند و این ناگزیر است كه زبانهای آنان نشانیهایی از خود بازگزاردهاند. بدینسان كه فلان تیره كه مثلاً در سمنان مینشسته و زبان جداگانه داشتهاند چون با ایران درآمیختهاند زبانشان نیز با زبان ایران درآمیخته و نیمزبان سمنانی از آن پدید آمده. همچنان در گیلان و مازندران و دیگر جاها از آمیزش دو زبانْ نیمزبان آنجا پدید آمده. اینست ما چون اینها را میسنجیم در همگی ریشه و بنیاد یكیست ولی هر كدام درآمیختههای دیگری با خود میدارد و رنگ دیگری بخود گرفته.
این را با مثالی میتوان روشن گردانید : چنین انگارید [فرض کنید] شما ده ظرف را پر از آب میسازید. سپس به هر كدام چیز دیگری درمیآمیزید ـ به یكی گلاب و بدیگری زعفران و بسومی عرق بیدمشك و همچنان ـ اینها از یكسو جنسشان یكیست و از یكسو نیز جدایی درمیانشان هست. نیمزبانها نیز همین حال را میدارند و از چنین راهی پدید آمدهاند. اینست همهی آنها شاخههای زبان ایران بشمارند. زیرا گوهر همهی آنها زبان ایران است كه در هر یكی با كلمههای بیگانهی دیگری آمیزش پیدا كرده و رنگ و شیوهی جدای دیگری بخود گرفته است.
دربارهی آذری هم میباید گفت : زبان مادانست كه پس از درآمدن ایشان به آذربایجان و این پیرامونها با زبان بومیان پیشین آذربایگان درآمیخته و رنگ و شیوهی دیگری پیدا كرده. میخواهیم بگوییم : این پدیدآمده از زبان مادانست و خود آن نیست. و از اینروست كه ما آن را «نیمزبان» میخوانیم. كسانی خواهند گفت پس زبان مادان چه شده؟!.. میگوییم : آن ، چون زبان همهی مادان بوده همیشه میان ایشان روان بوده است. بویژه در زمان پادشاهی مادان كه بیگمان همهی كارهای كشورداری با آن زبان پیش میرفته. سپس نیز در زمان هخامنشیان اگرچه پادشاهی در دست فارسان و كارهای كشوری با زبان این تیره انجام مییافته (و نوشتهی بیستون نمونهی آن زبان میباشد) ، ولی چنانكه گفتهایم فارسان با مادان زبانشان یكی بوده است و به هر حال زبان مادان جای خود را میداشته است. همچنین در زمان اشكانیان و ساسانیان كه ما زبان آن زمانها را بنام پهلوی میخوانیم این نام زبانهای شمال و جنوب را نیز دربر میدارد.
ما این را گذشته از آنكه باندیشه درمییابیم دلیل نیز از برای آن در دست میداریم. زیرا از نوشتههایی كه با خط پهلوی از زمان ساسانیان و آغاز اسلام بازمانده بوده و از چندگاه پیش شرقشناسان اروپایی و برخی دیگر آنها را بدست آورده و بنام كتابهای پهلوی بچاپ رسانیدهاند ، دو نوشتهایست یكی بنام «ایاتكار (1) زریران» (یادگار زریران) و دیگری بنام «درخت آسوریك» (درخت سوری) ، و آنچه نگارنده جسته و دریافتهام این دو نوشته در آذربایجان نوشته شده ، و اینست از رهگذر زبان با دیگر كتابهای پهلوی جدایی درمیان است و ما در آنها كلمههایی میبینیم كه جز در آذری و یا در آذربایجان پیدا نمیشود. (2) از اینرو ما آنها را پس از اوستا نمونهی دوم از زبان آذربایجان میشناسیم. (3) و از اینجا پیداست كه در زمان ساسانیان گذشته از آذری (كه بیگمان در آن زمان نیز میبوده) زبان دیگری آذربایجان را ـ یا بهتر گویم : همهی سرزمین مادان را ـ بوده كه بیشتر در نوشتن بكار میرفته است ، و هنوز تا آن زمان جدایی میانهی شمال و جنوب بحال خود بوده. پس از آن در قرنهای چهارم و پنجم اسلامی میبینیم كه با آنكه جغرافینگاران عرب ، آذری را زبان آذربایجان مینمایند و برخی از ایشان این را هم مینگارند كه زبانیست ویژهی خودشان و دیگران آن را نتوانند فهمید ، با اینحال قطران و شاعران دیگر را میبینیم كه با فارسی یا زبان همگانی آنجا شعر سرودهاند.
👇
پابرگیها :
1ـ اصل : ادیباتكار. ـ و
2ـ در تركي آذربايجان دستهي انبوهي از كلمههاي فارسي بكار ميرود چنانكه خواهيم آورد و اينها بازمانده از آذريست.
3ـ از اين دو دفتر بسخن درازي نياز هست كه ميبايد جداگانه از آنها گفتگو كرد و آن كلمهها را كه ميگوييم جز در آذري يا آذربايجان يافته نميشود نشان داد.
.
1ـ اصل : ادیباتكار. ـ و
2ـ در تركي آذربايجان دستهي انبوهي از كلمههاي فارسي بكار ميرود چنانكه خواهيم آورد و اينها بازمانده از آذريست.
3ـ از اين دو دفتر بسخن درازي نياز هست كه ميبايد جداگانه از آنها گفتگو كرد و آن كلمهها را كه ميگوييم جز در آذري يا آذربايجان يافته نميشود نشان داد.
.
🔶 «حافظ چه میگوید؟» (احمد کسروی)
🔸 10ـ پس چرا حافظ را چندین میستایند؟.. (تکهی یک از یک)
میدانیم کسانی خواهند گفت : در جایی که شعرهای حافظ باین پوچی و زیانمندیست ، پس چرا اینهمه او را ستودهاند و میستایند؟!.. چرا اروپاییان این اندازه باو ارج میگزارند؟!..
میگویم : شما را با ارجگزاری یا ستایش دیگران چه کار؟!.. خودتان با فهم و خردتان داوری کنید. خدا بشما فهم و خرد داده که خودتان نیک و بد را بدانید. دیگران هرچه میگویند بگویند. شما اگر درپی حقایق هستید خودتان بیندیشید و بفهمید. شعرهای حافظ یا بیکبار بیمعنی و یا دارای معنی زیانآور است. در هزار غزل کمابیش که حافظ سروده شاید شما ده شعر پیدا نکنید که یک معنی بخردانهای را دربر دارد. اینها نیز چنین افتاده ، نه آنکه حافظ میخواسته است. دوباره میگویم : حافظ جز دربند قافیهبافی نمیبوده.
برای آنکه نیک دانسته شود که این شاعر چه پریشانگویی میکند ، من شعرهایی را از یک غزل او بسنجش و گفتگو میگزارم. میگوید :
کشتی شکستگانیم ای باد شرطه برخیز شاید که باز بینیم دیدار آشنا را
شاعر در اینجا کشتیش شکسته (یا در کشتی نشسته) آرزوی باد شرطه میکند. لیکن بیدرنگ برگشته میگوید :
در حلقهی گل و مُل خوش خواند دوش بلبل هات الصبوح هبوا یا ایها السکارا
دیشب در حلقهای که گل و باده چیده بودند ، بلبل هم آمده ، عربی میخوانده و میگفته : «بادهی صبحانه بیاورید ، شما نیز ای مستان بیدار گردید». همانا بلبل نیز مست میبوده که شب را از بامداد نمیشناخته و شبانه بادهی صبحانه میطلبیده. «شعر میگویم و معنی ز خدا میطلبم». باز در پی آن برگشته میگوید :
ای صاحب کرامت شکرانهی سلامت روزی تفقدی کن درویش بینوا را
کشتی فراموش شد ، حلقهی گل و مُل فراموش شد ، و اینک به «صاحب کرامت» که دانسته نیست کیست پیام میفرستد که روزی از درویش و بینوا جستجویی کن. باز در پی آن برگشته میگوید :
آسایس دو گیتی تفسیر این دو حرفست با دوستان مروت با دشمنان مدارا
در اینجا آقای شاعر پند میدهد و میگوید : برای آسایش دو جهان تنها همین بس که با دوستان مروت و با دشمنان مدارا کنی ، دیگر به کِشتن و درویدن و بافتن و ریسیدن و دوختن و ساختن و دیگر چیزها نیازی نیست.
در کوی نیکنامی ما را گذر ندادند گر تو نمیپسندی تغییر دِه قضا را
آقای حافظ را بکوی نیکنامی گذر ندادهاند. آنکه بیکار مینشسته ، باده میخورده ، یاوه میبافته ، نان از دسترنج دیگران میخورده سرنوشتش میبوده و اختیاری در دست نمیداشته. مثلاً اگر حافظ خواستی که برود و به یک پیشهای پردازد ، یا داد و ستد کند ، یا زمینی را گرفته بکارد ، پاهایش خشک شدی و نتوانستی.
آیینهی سکندر جام جمست بنگر تا بر تو عرضه دارد احوال ملک دارا
آن آیینهای که شنیدهای اسکندر نگریستی و هرچه را از دور و نزدیک در آن دیدی همین جام باده است ، اینک تو هم بنگر تا چگونگی ملک داریوش را (که چند هزار سال پیش بوده) بتو نشان دهد. شاعرک بیچاره چون هیچی پیدا نکرده ، یکباره بسیم هذیان گویی زده.
سرکش مشو که چون شمع از غیرتت بسوزد دلبر که در کف او مومست سنگ خارا
این شعر از بس چرند است من هیچ نمیدانم چه معنایی کنم و چه نویسم. «سرکش مشو ، زیرا اگر سرکش شوی چون شمع از غیرتت سوزد ، دلبر که سنگ خارا در کف او همچو مومست». شما بیندیشید که آیا از این معنایی توان درآورد؟!..
راستی آنست که حافظ هیچ معنایی از اینها نمیخواسته است ، بلکه قافیههای : آشنا را ، سکارا ، بینوا را ، مدارا ، قضا را ، دارا ، خارا و مانند اینها را نوشته بوده و همیخواسته که هر یکی از آنها را در یک بیتی بگنجاند و بس.
👇
🔸 10ـ پس چرا حافظ را چندین میستایند؟.. (تکهی یک از یک)
میدانیم کسانی خواهند گفت : در جایی که شعرهای حافظ باین پوچی و زیانمندیست ، پس چرا اینهمه او را ستودهاند و میستایند؟!.. چرا اروپاییان این اندازه باو ارج میگزارند؟!..
میگویم : شما را با ارجگزاری یا ستایش دیگران چه کار؟!.. خودتان با فهم و خردتان داوری کنید. خدا بشما فهم و خرد داده که خودتان نیک و بد را بدانید. دیگران هرچه میگویند بگویند. شما اگر درپی حقایق هستید خودتان بیندیشید و بفهمید. شعرهای حافظ یا بیکبار بیمعنی و یا دارای معنی زیانآور است. در هزار غزل کمابیش که حافظ سروده شاید شما ده شعر پیدا نکنید که یک معنی بخردانهای را دربر دارد. اینها نیز چنین افتاده ، نه آنکه حافظ میخواسته است. دوباره میگویم : حافظ جز دربند قافیهبافی نمیبوده.
برای آنکه نیک دانسته شود که این شاعر چه پریشانگویی میکند ، من شعرهایی را از یک غزل او بسنجش و گفتگو میگزارم. میگوید :
کشتی شکستگانیم ای باد شرطه برخیز شاید که باز بینیم دیدار آشنا را
شاعر در اینجا کشتیش شکسته (یا در کشتی نشسته) آرزوی باد شرطه میکند. لیکن بیدرنگ برگشته میگوید :
در حلقهی گل و مُل خوش خواند دوش بلبل هات الصبوح هبوا یا ایها السکارا
دیشب در حلقهای که گل و باده چیده بودند ، بلبل هم آمده ، عربی میخوانده و میگفته : «بادهی صبحانه بیاورید ، شما نیز ای مستان بیدار گردید». همانا بلبل نیز مست میبوده که شب را از بامداد نمیشناخته و شبانه بادهی صبحانه میطلبیده. «شعر میگویم و معنی ز خدا میطلبم». باز در پی آن برگشته میگوید :
ای صاحب کرامت شکرانهی سلامت روزی تفقدی کن درویش بینوا را
کشتی فراموش شد ، حلقهی گل و مُل فراموش شد ، و اینک به «صاحب کرامت» که دانسته نیست کیست پیام میفرستد که روزی از درویش و بینوا جستجویی کن. باز در پی آن برگشته میگوید :
آسایس دو گیتی تفسیر این دو حرفست با دوستان مروت با دشمنان مدارا
در اینجا آقای شاعر پند میدهد و میگوید : برای آسایش دو جهان تنها همین بس که با دوستان مروت و با دشمنان مدارا کنی ، دیگر به کِشتن و درویدن و بافتن و ریسیدن و دوختن و ساختن و دیگر چیزها نیازی نیست.
در کوی نیکنامی ما را گذر ندادند گر تو نمیپسندی تغییر دِه قضا را
آقای حافظ را بکوی نیکنامی گذر ندادهاند. آنکه بیکار مینشسته ، باده میخورده ، یاوه میبافته ، نان از دسترنج دیگران میخورده سرنوشتش میبوده و اختیاری در دست نمیداشته. مثلاً اگر حافظ خواستی که برود و به یک پیشهای پردازد ، یا داد و ستد کند ، یا زمینی را گرفته بکارد ، پاهایش خشک شدی و نتوانستی.
آیینهی سکندر جام جمست بنگر تا بر تو عرضه دارد احوال ملک دارا
آن آیینهای که شنیدهای اسکندر نگریستی و هرچه را از دور و نزدیک در آن دیدی همین جام باده است ، اینک تو هم بنگر تا چگونگی ملک داریوش را (که چند هزار سال پیش بوده) بتو نشان دهد. شاعرک بیچاره چون هیچی پیدا نکرده ، یکباره بسیم هذیان گویی زده.
سرکش مشو که چون شمع از غیرتت بسوزد دلبر که در کف او مومست سنگ خارا
این شعر از بس چرند است من هیچ نمیدانم چه معنایی کنم و چه نویسم. «سرکش مشو ، زیرا اگر سرکش شوی چون شمع از غیرتت سوزد ، دلبر که سنگ خارا در کف او همچو مومست». شما بیندیشید که آیا از این معنایی توان درآورد؟!..
راستی آنست که حافظ هیچ معنایی از اینها نمیخواسته است ، بلکه قافیههای : آشنا را ، سکارا ، بینوا را ، مدارا ، قضا را ، دارا ، خارا و مانند اینها را نوشته بوده و همیخواسته که هر یکی از آنها را در یک بیتی بگنجاند و بس.
👇
از این چند شعر که در بالا آوردیم تنها یک معنی میدارد ، تنها یک معنی فهمیده میشود ، و آن اینکه حافظ میگوید : من این بدیها که میکنم و بدنام شدهام اختیاری نیست ، «در کوی نیکنامی ما را گذر ندادهاند» ، و شما بیندیشید که این سخن چه اندازه غلط و تا چه اندازه زیانآور است. بیندیشید که اگر همهی بدکاران در جهان این عذر را بیاورند ، مثلاً اصغر بروجردی که بچهها را میکشت و خونشان میخورد ، سیفالقلم شیرازی که بزنان زهر میخورانید و میکشت ، صمدخان مراغهای ، چنگیزخان ، تیمور لنگ ، هر یکی این عذر را میآوردند ، آیا جهان چه حالی پیدا میکرد؟!.. اگر این فلسفهی حافظ راستست پس این کوششها بنام تربیت برای چیست؟!.. این قانونها و داوریها چه معنی میدارد؟!.. همان حافظ ، اگر یک شب دزد بخانهاش آمده کاسه و کوزهاش بردی ، و یا یک ستمگری در کوچه جلوش را گرفته یک سیلی برویش زدی فریادش بدادخواهی بلند شدی ، و هیچگاه نگفتی که این دزد یا این ستمگر مجبورند. هیچگاه نگفتی : «گر تو نمیپسندی تغییر ده قضا را». اینهاست نمونهای از شعرهای فیلسوف شیراز. شما خودتان اینها را بسنجید و بیندیشید. دوباره میگویم : چه کار بستایش دیگران میدارید.
من نمیخواهم همهی بدیهای حافظ را بشمارم و او را چنانکه بوده است نشان دهم. شما گفتههای خودش را بگیرید ببینید یک مرد تا چه اندازه بیارج باشد که برای شعر بافتن و قافیه جفت کردن خود را سگ گرداند و چنین گوید :
پی پارهای نمیکنم از هیچ استخوان تا صدهزار زخم بدندان نمیرسد
شما این شعر را نیک باندیشه سپارید تا اندازهی بیارجی گویندهاش را بدست آورید. شاعر از یکسو سختی زندگانی خود را نشان میدهد که در نتیجهی آنکه پی کاری نمیرفته است و عمر با غزلبافی هدر میگردانیده روزگارش با سختی بسیار میگذشته است. از یکسو تنها برای بافتن یک «مضمون» و ساختن یک بیتی خود را سگ میگرداند. از آنسو گزافهگویی شاعر را بنگرید : از کندن یک پی پاره صدهزار زخم بدندانش میرسیده است. اندیشیدنیست که صدهزار زخم در یک دندان چگونه جا میگرفته است.
از آنسوی ، مگر آن ستایندگان کیستند؟!.. یک دسته از آنان تذکرهنویسانند که همچون خود حافظ یاوهگو بودهاند ، و آنگونه شعرگویی را (که یگانه خواست ، قافیهسازی باشد) هنری میشماردهاند. آن ستایشهای اینان از حافظ مانند آنست که قماربازان بنشینند و از یک قمارباز تردست و زیرکی بستایش پردازند. این شاعران دستهای میبودند که لذت میبردند از اینکه از وظایف زندگانی و از تلاشهایی که میباید کرد آزاد گردند و بنشینند و لگام هوس را رها کرده با سخن بازی کنند و قافیه بافند ، و در آن میان به هر که خواستند دشنام دهند ، هر که را خواستند بستایش پردازند ، سخن از باده رانند ، گفتگو از ساده کنند ، گاهی فیلسوفانه پندها دهند ، گاهی رندانه بدآموزیها کنند ، اینجا بینیازی کنند و بفلک نازند ، و آنجا بنیازمندی و گدایی پردازند ، هرچه خواستند بگویند ، بخدا نیز گستاخی و بیفرهنگی دریغ ندارند ، با این سخنبازی و هوسرانی روز گزارند ، و نان از دسترنج دیگران خورند ، و پس از همهی اینها کسان ارجمند و والاجایگاهی باشند ، و «شاعر» و «ادیب» و «فیلسوف» هم نامیده شوند.
اینان ستایشهایی که از حافظ و سعدی کردهاند بیش از همه برای گرمی بازار خودشان بوده و از همه شنیدنیتر جملههاییست که بکار بردهاند : «شهریار اقلیم سخن ، نقاد بازار ادب...». اقلیم سخن کجاست؟!.. بازار ادب چه معنی دارد؟!..
یک دستهی دیگر شرقشناسان اروپایند. اینان بدخواهان شرقند. اینان دوست میدارند که همهی شرقیان همچون حافظ باشند که به یک كنج خرابات بس کرده با باده و ساده روز گذرانند و جهان و دارایی آن را بآزمندان اروپا و آمریکا بازگزارند ، دوست میدارند که همهی شرقیان پیروی از حافظ و خیام کرده کوشش و تلاش را بیهوده شمارند ، دوست میدارند که شرقیان بدستور خراباتیان جهان را هیچ و پوچ شمارند و دم را غنیمت دانسته در اندیشهی گذشته و آینده نباشند ، دوست میدارند آنان خودشان پیاپی ماشینها سازند ، افزارهای گوناگون جنگی پدید آورند ، از جوانان سربازان و هوانوردان و چتربازان پرورند ، ولی شرقیان همچون حافظ و خیام و سعدی جز درپی سخنبازی و قافیهپردازی نباشند. خودشان اگر یک دشمنی رخ نمود زنان و مردان دست بهم داده شرق و غرب را بتکان آورده در چند جا فرونت برانگیزند. لیکن شرقیان دست بدامن شکیبایی زنند و چنین خوانند :
صبر و ظفر هر دو دوستان قدیمند کز اثر صبر نوبت ظفر آید
یا گناه را بگردن خدا انداخته چنین گویند :
گر رنج پیشت آید گر راحت ای حکیم نسبت مکن بغیر که اینها خدا کند
👇
من نمیخواهم همهی بدیهای حافظ را بشمارم و او را چنانکه بوده است نشان دهم. شما گفتههای خودش را بگیرید ببینید یک مرد تا چه اندازه بیارج باشد که برای شعر بافتن و قافیه جفت کردن خود را سگ گرداند و چنین گوید :
پی پارهای نمیکنم از هیچ استخوان تا صدهزار زخم بدندان نمیرسد
شما این شعر را نیک باندیشه سپارید تا اندازهی بیارجی گویندهاش را بدست آورید. شاعر از یکسو سختی زندگانی خود را نشان میدهد که در نتیجهی آنکه پی کاری نمیرفته است و عمر با غزلبافی هدر میگردانیده روزگارش با سختی بسیار میگذشته است. از یکسو تنها برای بافتن یک «مضمون» و ساختن یک بیتی خود را سگ میگرداند. از آنسو گزافهگویی شاعر را بنگرید : از کندن یک پی پاره صدهزار زخم بدندانش میرسیده است. اندیشیدنیست که صدهزار زخم در یک دندان چگونه جا میگرفته است.
از آنسوی ، مگر آن ستایندگان کیستند؟!.. یک دسته از آنان تذکرهنویسانند که همچون خود حافظ یاوهگو بودهاند ، و آنگونه شعرگویی را (که یگانه خواست ، قافیهسازی باشد) هنری میشماردهاند. آن ستایشهای اینان از حافظ مانند آنست که قماربازان بنشینند و از یک قمارباز تردست و زیرکی بستایش پردازند. این شاعران دستهای میبودند که لذت میبردند از اینکه از وظایف زندگانی و از تلاشهایی که میباید کرد آزاد گردند و بنشینند و لگام هوس را رها کرده با سخن بازی کنند و قافیه بافند ، و در آن میان به هر که خواستند دشنام دهند ، هر که را خواستند بستایش پردازند ، سخن از باده رانند ، گفتگو از ساده کنند ، گاهی فیلسوفانه پندها دهند ، گاهی رندانه بدآموزیها کنند ، اینجا بینیازی کنند و بفلک نازند ، و آنجا بنیازمندی و گدایی پردازند ، هرچه خواستند بگویند ، بخدا نیز گستاخی و بیفرهنگی دریغ ندارند ، با این سخنبازی و هوسرانی روز گزارند ، و نان از دسترنج دیگران خورند ، و پس از همهی اینها کسان ارجمند و والاجایگاهی باشند ، و «شاعر» و «ادیب» و «فیلسوف» هم نامیده شوند.
اینان ستایشهایی که از حافظ و سعدی کردهاند بیش از همه برای گرمی بازار خودشان بوده و از همه شنیدنیتر جملههاییست که بکار بردهاند : «شهریار اقلیم سخن ، نقاد بازار ادب...». اقلیم سخن کجاست؟!.. بازار ادب چه معنی دارد؟!..
یک دستهی دیگر شرقشناسان اروپایند. اینان بدخواهان شرقند. اینان دوست میدارند که همهی شرقیان همچون حافظ باشند که به یک كنج خرابات بس کرده با باده و ساده روز گذرانند و جهان و دارایی آن را بآزمندان اروپا و آمریکا بازگزارند ، دوست میدارند که همهی شرقیان پیروی از حافظ و خیام کرده کوشش و تلاش را بیهوده شمارند ، دوست میدارند که شرقیان بدستور خراباتیان جهان را هیچ و پوچ شمارند و دم را غنیمت دانسته در اندیشهی گذشته و آینده نباشند ، دوست میدارند آنان خودشان پیاپی ماشینها سازند ، افزارهای گوناگون جنگی پدید آورند ، از جوانان سربازان و هوانوردان و چتربازان پرورند ، ولی شرقیان همچون حافظ و خیام و سعدی جز درپی سخنبازی و قافیهپردازی نباشند. خودشان اگر یک دشمنی رخ نمود زنان و مردان دست بهم داده شرق و غرب را بتکان آورده در چند جا فرونت برانگیزند. لیکن شرقیان دست بدامن شکیبایی زنند و چنین خوانند :
صبر و ظفر هر دو دوستان قدیمند کز اثر صبر نوبت ظفر آید
یا گناه را بگردن خدا انداخته چنین گویند :
گر رنج پیشت آید گر راحت ای حکیم نسبت مکن بغیر که اینها خدا کند
👇
تنها حافظ و دیوان او نیست ، این شرقشناسان هرچه را که مایهی درماندگی یک مردمی تواند بود ـ از دیوانهای حافظ و خیام و سعدی و مولوی و از صوفیگری و خراباتیگری و کیشهای گوناگون و مارپرستی و گاوپرستی و جوکیگری و روضهخوانی و مانند اینها ـ میستایند و برواجش میکوشند. زیرا همینها برای اروپا بیش از ملیونها سپاه کار میکند. همان دیوان حافظ به تنهایی بیش از یکملیون سپاه بکار آنان میخورد.
داستان آنان با این رفتار خود داستان آن ماهیگیرانیست که نمیخواهند بخود رنج دهند و ماهیها را یکایک گیرند ، و میخواهند کاری کنند که صد صد و هزار هزار شکار کنند ، و اینست بآب زهر میریزند که ماهیان بخورند و گیج شده خود را بکنار زنند ، و آنان پیاپی گرفته رویهم چینند.
در جایی که میتوان تودههایی را با بدآموزیها گیج و درمانده گردانید ، که ملیونها و صدملیونها را زبون[=ذلیل] و زیردست خود ساخت چرا نکنند؟!..
آمدیم بکسانی که از ایرانیان امروز سنگ حافظ و سعدی و دیگر شاعران را بسینه میزنند ، و پیاپی دیوانهای آنها را بچاپ میرسانند ، شرحها مینویسند و ستایشها میکنند. اینان نیز به دو دستهاند :
یک دسته آنان که با شرقشناسان همکارند (بگفتهی سعدی خواجهتاشانند) و دانسته و فهمیده بنابودی این توده میکوشند. [کتاب «دادگاه» دیده شود.]
چرا این کار را میکنند؟!.. مگر کسی هم بنابودی تودهی خود کوشد؟!.. مگر چنین کسانی هم در جهان یافت میشوند؟!.. راستی را باور کردنی نیست ، ولی افسوس که چنین کسانی در شرق پیدا شدهاند. دریغ که چنین کاری را انجام میدهند. تنها برای آنکه خوش خورند و خوش خوابند و کام گزارند ، و در اتومبیلهای شیک نشینند و ماهانهی گزافی گیرند ، افزار سیاست بیگانگان شدهاند و بچنین کار نامردانهای تن درمیدهند.
یک دستهی دیگر نیز نافهمیده فریب آنان را میخورند ، چون میبینند در کتابهای اروپایی نامهای حافظ و خیام با ستایش برده میشود ، و از اینسو آقای فروغی ، آقای محمد قزوینی ، و آقای دکتر غنی و مانندگان اینان ، دیوانهای آنها را چاپ میکنند و شرحها بآنها مینویسند ، فریب این نمایشها را خورده چنین میپندارند که راستی را حافظ و سعدی و مولوی و خیام و مانند اینها مردان بزرگی میبودهاند ، و راستی را اروپاییان باینها ارج میگزارند ، از اینرو با یک دلبستگی بشعرهای آنها میپردازند و هواداری بیاندازه میکنند.
یک دسته از اینان بدرد تذکرهنویسان گرفتارند که خود شاعرند و سرمایهشان جز قافیهسازی نیست. از اینرو از حافظ و سعدی و دیگران هواداری میکنند. از نافهمی بنابودی یک توده خرسندی میدهند و برفتن سرمایهی پوچ خودشان خرسندی نمیدهند.
اینهایند آنان که از حافظ بستایش میپردازند. آیا میتوان باین ستایشها ارجی گزاشت؟!.. میتوان بانگیزهی اینها چشم از راستیها پوشید؟!.. بهترین دلیل به بیارجی این ستایشها همانست که میبینید اینان در برابر دلیلهای استوار ما یا خود را به ناشنیدن میزنند و بیپروایی مینمایند و یا پستی و بدنهادی از خود نشان داده بسخنانی زشت و بیفرهنگانه میپردازند و برخی که میخواهند یک پاسخی دهند چنان سخنان سست و بیمغزی را بمیان میآورند که آدم دلش به بیچارگیشان میسوزد و چاره جز خاموشی نمیبیند.
مثلاً ما بدآموزیهای شاعر را ـ از ستایش بادهخواری ، و پافشاری در جبریگری ، و بیارج شماردن جهان ، و پردهدری در سادهبازی و مانند اینها که هر یکی گناه بزرگی ازو ، و زیان بزرگی بتوده است ـ میشماریم و شعرهای او را بگواهی یاد میکنیم ، یکی از آنان پاسخ داده چنین میگوید : «شما حافظ را از نظر اجتماع انتقاد کردهاید. حافظ که اجتماعی نیست. خودش میگوید من اجتماعی نیستم. او شاعر است ...». آدم درمیماند که در برابر چنین گفتهی پوچی چه بزبان آورد و چون میاندیشد میبیند راستی اینان بیچاره شدهاند ، راستی را نیروهای خدادادیشان تباه گردیده ، و چاره نمیبیند جز آنكه بخاموشی گراید. درست مانند آنست كه شما با توپ و تانك و شصتتیر و آیروپلان[=هواپیما] به یك شهری یا دیهی حمله برید و ببینید مردم آنجا با دَگَنَگ بجلو شما میآیند كه ناگزیر گردید دست باز نكرده همچنان آرام بایستید.
.
داستان آنان با این رفتار خود داستان آن ماهیگیرانیست که نمیخواهند بخود رنج دهند و ماهیها را یکایک گیرند ، و میخواهند کاری کنند که صد صد و هزار هزار شکار کنند ، و اینست بآب زهر میریزند که ماهیان بخورند و گیج شده خود را بکنار زنند ، و آنان پیاپی گرفته رویهم چینند.
در جایی که میتوان تودههایی را با بدآموزیها گیج و درمانده گردانید ، که ملیونها و صدملیونها را زبون[=ذلیل] و زیردست خود ساخت چرا نکنند؟!..
آمدیم بکسانی که از ایرانیان امروز سنگ حافظ و سعدی و دیگر شاعران را بسینه میزنند ، و پیاپی دیوانهای آنها را بچاپ میرسانند ، شرحها مینویسند و ستایشها میکنند. اینان نیز به دو دستهاند :
یک دسته آنان که با شرقشناسان همکارند (بگفتهی سعدی خواجهتاشانند) و دانسته و فهمیده بنابودی این توده میکوشند. [کتاب «دادگاه» دیده شود.]
چرا این کار را میکنند؟!.. مگر کسی هم بنابودی تودهی خود کوشد؟!.. مگر چنین کسانی هم در جهان یافت میشوند؟!.. راستی را باور کردنی نیست ، ولی افسوس که چنین کسانی در شرق پیدا شدهاند. دریغ که چنین کاری را انجام میدهند. تنها برای آنکه خوش خورند و خوش خوابند و کام گزارند ، و در اتومبیلهای شیک نشینند و ماهانهی گزافی گیرند ، افزار سیاست بیگانگان شدهاند و بچنین کار نامردانهای تن درمیدهند.
یک دستهی دیگر نیز نافهمیده فریب آنان را میخورند ، چون میبینند در کتابهای اروپایی نامهای حافظ و خیام با ستایش برده میشود ، و از اینسو آقای فروغی ، آقای محمد قزوینی ، و آقای دکتر غنی و مانندگان اینان ، دیوانهای آنها را چاپ میکنند و شرحها بآنها مینویسند ، فریب این نمایشها را خورده چنین میپندارند که راستی را حافظ و سعدی و مولوی و خیام و مانند اینها مردان بزرگی میبودهاند ، و راستی را اروپاییان باینها ارج میگزارند ، از اینرو با یک دلبستگی بشعرهای آنها میپردازند و هواداری بیاندازه میکنند.
یک دسته از اینان بدرد تذکرهنویسان گرفتارند که خود شاعرند و سرمایهشان جز قافیهسازی نیست. از اینرو از حافظ و سعدی و دیگران هواداری میکنند. از نافهمی بنابودی یک توده خرسندی میدهند و برفتن سرمایهی پوچ خودشان خرسندی نمیدهند.
اینهایند آنان که از حافظ بستایش میپردازند. آیا میتوان باین ستایشها ارجی گزاشت؟!.. میتوان بانگیزهی اینها چشم از راستیها پوشید؟!.. بهترین دلیل به بیارجی این ستایشها همانست که میبینید اینان در برابر دلیلهای استوار ما یا خود را به ناشنیدن میزنند و بیپروایی مینمایند و یا پستی و بدنهادی از خود نشان داده بسخنانی زشت و بیفرهنگانه میپردازند و برخی که میخواهند یک پاسخی دهند چنان سخنان سست و بیمغزی را بمیان میآورند که آدم دلش به بیچارگیشان میسوزد و چاره جز خاموشی نمیبیند.
مثلاً ما بدآموزیهای شاعر را ـ از ستایش بادهخواری ، و پافشاری در جبریگری ، و بیارج شماردن جهان ، و پردهدری در سادهبازی و مانند اینها که هر یکی گناه بزرگی ازو ، و زیان بزرگی بتوده است ـ میشماریم و شعرهای او را بگواهی یاد میکنیم ، یکی از آنان پاسخ داده چنین میگوید : «شما حافظ را از نظر اجتماع انتقاد کردهاید. حافظ که اجتماعی نیست. خودش میگوید من اجتماعی نیستم. او شاعر است ...». آدم درمیماند که در برابر چنین گفتهی پوچی چه بزبان آورد و چون میاندیشد میبیند راستی اینان بیچاره شدهاند ، راستی را نیروهای خدادادیشان تباه گردیده ، و چاره نمیبیند جز آنكه بخاموشی گراید. درست مانند آنست كه شما با توپ و تانك و شصتتیر و آیروپلان[=هواپیما] به یك شهری یا دیهی حمله برید و ببینید مردم آنجا با دَگَنَگ بجلو شما میآیند كه ناگزیر گردید دست باز نكرده همچنان آرام بایستید.
.
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار سوم : چند سخن در پیرامون آذری
🔸 جدایی شمال و جنوب چگونه از میان میرود؟. (تکهی یک از یک)
این خود نکتهایست که چون نوشتن و خواندن درمیان یک توده رواج گرفت زبان ایشان یکسان و یکرو گردد و کمتر جدایی میان این گوشه و آن گوشه از رهگذر زبان بازمانَد. از اینروست که ما میبینیم پس از اسلام دیگر جدایی میان شمال و جنوب ایران در زبان همگانی نمانده و شعرهای قطران و دیگران را که گفتیم در آذربایجان سرودهاند ، با شعرهای خراسان و فارس در زبان نزدیک بهم مییابیم. اگرچه شاعران بیشتر در شیوهی سخن پیروی از یکدیگر میکردهاند و بیشتر از اینروست که از رهگذر زبان بهم نزدیک بودهاند ، چیزی که هست این با گفتهی ما ناسازگار نیست و همین پیروی از یکدیگر چه در شعر سرودن و چه در کتاب نوشتن بوده که زبان را یکسان و یکرو گردانیده.
میتوان گفت که این یکرویی در زبان همگانی از زمان ساسانیان آغاز شده. زیرا از زمان ایشان بوده که خواندن و نوشتن برواج افزوده و میانهی این گوشه و آن گوشهی کشور پیوستگی پیدا شده است ، و چون پادشاهان ساسانی از تیرهی فارس میبودند و در دربار زبان فارس بکار میرفت میتوان گفت که آن زبان چیرهتر درآمده و درآمیزشی که میانهی زبانهای شمال و جنوب و دیگر جاها پیدا شده چیرگی آن را بوده است. «زبان دری» که میگویند باشد که همین بوده که چون در دربار سخن رانده میشده بنام آنجا «دری» خوانده شده.
به هر حال در قرنهای چهارم و پنجم اسلامی که ما نمونهها از زبان فارسی از آن زمانها در دست میداریم جداییای را که گفتیم میان شمال و جنوب میبوده از میان رفته مییابیم ، و چنانکه گفتیم میتوان پنداشت که دوگونگیهایی که در بسیاری از کارهای (فعلها) زبان فارسی درمیان میباشد ، چنانکه از نوشتن : مینویسم و بنویس ، و از رشتن : میریسم و بریس ، و از افروختن : میافروزم و بیفروز ، و از سوختن : میسوزم و بسوز ، و از دیدن : میبینم و ببین میآید ، و در برخی ریشهها در همه جا دوگونگی پیداست چنانکه خفتن و خوابیدن ، و شنیدن و شنفتن ، و بسیار دیگر ـ اینها بازمانده از همان جداییهای شمال و جنوب است. نمیگویم : بیگمان چنین است. میگویم : توان پنداشت که چنین است.
.
🔸 جدایی شمال و جنوب چگونه از میان میرود؟. (تکهی یک از یک)
این خود نکتهایست که چون نوشتن و خواندن درمیان یک توده رواج گرفت زبان ایشان یکسان و یکرو گردد و کمتر جدایی میان این گوشه و آن گوشه از رهگذر زبان بازمانَد. از اینروست که ما میبینیم پس از اسلام دیگر جدایی میان شمال و جنوب ایران در زبان همگانی نمانده و شعرهای قطران و دیگران را که گفتیم در آذربایجان سرودهاند ، با شعرهای خراسان و فارس در زبان نزدیک بهم مییابیم. اگرچه شاعران بیشتر در شیوهی سخن پیروی از یکدیگر میکردهاند و بیشتر از اینروست که از رهگذر زبان بهم نزدیک بودهاند ، چیزی که هست این با گفتهی ما ناسازگار نیست و همین پیروی از یکدیگر چه در شعر سرودن و چه در کتاب نوشتن بوده که زبان را یکسان و یکرو گردانیده.
میتوان گفت که این یکرویی در زبان همگانی از زمان ساسانیان آغاز شده. زیرا از زمان ایشان بوده که خواندن و نوشتن برواج افزوده و میانهی این گوشه و آن گوشهی کشور پیوستگی پیدا شده است ، و چون پادشاهان ساسانی از تیرهی فارس میبودند و در دربار زبان فارس بکار میرفت میتوان گفت که آن زبان چیرهتر درآمده و درآمیزشی که میانهی زبانهای شمال و جنوب و دیگر جاها پیدا شده چیرگی آن را بوده است. «زبان دری» که میگویند باشد که همین بوده که چون در دربار سخن رانده میشده بنام آنجا «دری» خوانده شده.
به هر حال در قرنهای چهارم و پنجم اسلامی که ما نمونهها از زبان فارسی از آن زمانها در دست میداریم جداییای را که گفتیم میان شمال و جنوب میبوده از میان رفته مییابیم ، و چنانکه گفتیم میتوان پنداشت که دوگونگیهایی که در بسیاری از کارهای (فعلها) زبان فارسی درمیان میباشد ، چنانکه از نوشتن : مینویسم و بنویس ، و از رشتن : میریسم و بریس ، و از افروختن : میافروزم و بیفروز ، و از سوختن : میسوزم و بسوز ، و از دیدن : میبینم و ببین میآید ، و در برخی ریشهها در همه جا دوگونگی پیداست چنانکه خفتن و خوابیدن ، و شنیدن و شنفتن ، و بسیار دیگر ـ اینها بازمانده از همان جداییهای شمال و جنوب است. نمیگویم : بیگمان چنین است. میگویم : توان پنداشت که چنین است.
.
🔶 «شعر در ایران» (احمد کسروی)
🔸 یادداشت گردآورنده (تکهی یک از یک)
در آغاز کار پیمان که شعرهایی برای چاپ شدن در مجله میرسید و ما از چاپ آنها خودداری میکردیم این خودداری ما باعث آن بود که از یکسوی فرستندگان آن شعرها از ما رنجیده زبان بگله باز کنند و از سوی دیگر خوانندگان نبودن شعر را در پیمان ایرادی بر مجله بگیرند و اینان نیز گلهمند باشند.
ولی ما جز خودداری چاره نداشتیم چرا که نه هر شعری درخور چاپ شدن در پیمان است. از آنسوی ما امیدوار بودیم که کسانی شعرهایی درخور چاپ شدن در پیمان خواهند سرود و همیشه چشم براه چنان شعرهایی بودیم و کنون خرسندیم که امید ما جای خود را گرفته و اینک در این شماره یک رشته شعرهای پرارج و بهایی را چاپ مینماییم.
این شعرها گذشته از شیوایی و شیرینی یک رشته حقایق مهمی را از گزارش امروزی جهان دربر دارد و میتوان گفت که از سالها در ایران کمتر شعری باین پربهایی سروده شده.
دنبالهی گفتار را از اینجا بخوانید.
.
🔸 یادداشت گردآورنده (تکهی یک از یک)
در آغاز کار پیمان که شعرهایی برای چاپ شدن در مجله میرسید و ما از چاپ آنها خودداری میکردیم این خودداری ما باعث آن بود که از یکسوی فرستندگان آن شعرها از ما رنجیده زبان بگله باز کنند و از سوی دیگر خوانندگان نبودن شعر را در پیمان ایرادی بر مجله بگیرند و اینان نیز گلهمند باشند.
ولی ما جز خودداری چاره نداشتیم چرا که نه هر شعری درخور چاپ شدن در پیمان است. از آنسوی ما امیدوار بودیم که کسانی شعرهایی درخور چاپ شدن در پیمان خواهند سرود و همیشه چشم براه چنان شعرهایی بودیم و کنون خرسندیم که امید ما جای خود را گرفته و اینک در این شماره یک رشته شعرهای پرارج و بهایی را چاپ مینماییم.
این شعرها گذشته از شیوایی و شیرینی یک رشته حقایق مهمی را از گزارش امروزی جهان دربر دارد و میتوان گفت که از سالها در ایران کمتر شعری باین پربهایی سروده شده.
دنبالهی گفتار را از اینجا بخوانید.
.
Telegraph
شعر در ایران : یادداشت گردآورنده
یادداشت گردآورنده «ما را دشمن شعر شناسانیدهاند ولی این دروغست ما دشمن شعر نیستیم ما نمیگوییم شعر نباشد چنین سخنی را در هیچ جا نگفتهایم .. ما میگوییم شعر سخنست ، سخن آراسته ، سخن باید از روی نیاز باشد ...»[1] از هزار سال باز در ایران جز چند شاعر…
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار سوم : چند سخن در پیرامون آذری
🔸 نگهداری آذربایجان زبان همگانی را (تکهی یک از یک)
داستان از میان رفتن آذری و چیرگی ترکی را بآذربایجان که نگاشتیم این را هم باید گفت که زبان همگانی همیشه در آذربایجان بوده است و کنون نیز هست. در زمان صفویان که گفتیم ترکی زبان درباری گردید و گذشته از آذربایجان در دیگر گوشههای ایران رواج یافت ، در همان زمان چه در آذربایجان و چه در دیگر جاها زبان نگارش جز فارسی نبوده است و این از شگفتیهاست که آذربایجانیان با آنکه از قرنها زبانشان ترکی گردیده بوده همیشه در نوشتن ، فارسی را بکار میبردند. نه تنها در کتابنویسی و چامهسرایی ، در نامه نوشتن بیکدیگر هم جز آن را بکار نمیبردند و کنون نیز نمیبرند.
چنانکه گفتیم فارسی آنان را سخت است ، با اینهمه هیچگاه آن را رها نکردهاند. اگر آذری از میان رفته این زبان همیشه درمیان بوده و هست. اگرچه گاهی در آذربایجان کتابها به ترکی نوشته شده و برخی شاعران شعرها سرودهاند ، لیکن اینها بسیار کم و جز از روی هوس نبوده است. پس از مشروطه نیز کسانی هوس کردند روزنامههایی به ترکی در آذربایجان بنویسند و چنین میگفتند که زبان مادرزادی بیشتر کارگر افتد تا زبان دیگری ، و کسانی برآن شدند که در دبستانها نیز تا دو سه سال آموختن با زبان ترکی باشد و از رنجی که شاگردان در آذربایجان از رهگذر زبان میکشند کاسته شود. لیکن هیچ یک از اینها پیش نرفت و آذربایجانیان دست از فارسی نکشیدند ، و کوششهایی که در همان هنگام عثمانیان و قفقازیان در کشیدن آذربایجانیان بسوی خود بکار میبردند نتیجهی وارونه داد و چنانکه گفتیم آذربایجانیان همیشه برواج فارسی درمیان خاندانها میکوشند و در این راه پیشگام میباشند.
.
🔸 نگهداری آذربایجان زبان همگانی را (تکهی یک از یک)
داستان از میان رفتن آذری و چیرگی ترکی را بآذربایجان که نگاشتیم این را هم باید گفت که زبان همگانی همیشه در آذربایجان بوده است و کنون نیز هست. در زمان صفویان که گفتیم ترکی زبان درباری گردید و گذشته از آذربایجان در دیگر گوشههای ایران رواج یافت ، در همان زمان چه در آذربایجان و چه در دیگر جاها زبان نگارش جز فارسی نبوده است و این از شگفتیهاست که آذربایجانیان با آنکه از قرنها زبانشان ترکی گردیده بوده همیشه در نوشتن ، فارسی را بکار میبردند. نه تنها در کتابنویسی و چامهسرایی ، در نامه نوشتن بیکدیگر هم جز آن را بکار نمیبردند و کنون نیز نمیبرند.
چنانکه گفتیم فارسی آنان را سخت است ، با اینهمه هیچگاه آن را رها نکردهاند. اگر آذری از میان رفته این زبان همیشه درمیان بوده و هست. اگرچه گاهی در آذربایجان کتابها به ترکی نوشته شده و برخی شاعران شعرها سرودهاند ، لیکن اینها بسیار کم و جز از روی هوس نبوده است. پس از مشروطه نیز کسانی هوس کردند روزنامههایی به ترکی در آذربایجان بنویسند و چنین میگفتند که زبان مادرزادی بیشتر کارگر افتد تا زبان دیگری ، و کسانی برآن شدند که در دبستانها نیز تا دو سه سال آموختن با زبان ترکی باشد و از رنجی که شاگردان در آذربایجان از رهگذر زبان میکشند کاسته شود. لیکن هیچ یک از اینها پیش نرفت و آذربایجانیان دست از فارسی نکشیدند ، و کوششهایی که در همان هنگام عثمانیان و قفقازیان در کشیدن آذربایجانیان بسوی خود بکار میبردند نتیجهی وارونه داد و چنانکه گفتیم آذربایجانیان همیشه برواج فارسی درمیان خاندانها میکوشند و در این راه پیشگام میباشند.
.