پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار سوم : چند سخن در پیرامون آذری

🔸 نیمزبانها چگونه پدید آمده؟.. (تکه‌ی یک از یک)


یك چیز دیگر كه باید از دیده دور نداشت بودن نیمزبانهاست. زیرا ما امروز اگر نگاه كنیم گذشته از زبان بزرگی كه ازآنِ همه‌ی كشور است ، نیمزبانهای دیگری ، از سمنانی و گیلكی و مازندرانی و كردی و سُرخه‌ای و شوشتری و بسیار مانند اینها در این گوشه و آن گوشه سخن گفته می‌شود ، و ما آنچه می‌دانیم اینگونه نیمزبانها از نخست در ایران بوده و ما آنچه درباره‌ی پیدایش اینها می‌اندیشیم و باور می‌كنیم اینست كه چنانكه از تاریخ بدست می‌آید پیش از آنكه مردم ایر به پشته‌ی ایران درآیند ، تیره‌های پراكنده‌ی بسیاری در اینجا نشیمن می‌داشتند كه زبان و نژادشان گوناگون و زندگیشان از یكدیگر جدا می‌بوده ، و پیداست كه ایران چون باینجا رسیده‌اند آنان را بیكبار نابود نساخته‌اند و اگر هم جنگی رو داده و آن تیره‌ها زبون شده‌اند از میان نرفته‌اند ، و بلكه با ایران زیسته و كم‌كم بآنان درآمیخته‌اند و این ناگزیر است كه زبانهای آنان نشانیهایی از خود بازگزارده‌اند. بدینسان كه فلان تیره كه مثلاً در سمنان می‌نشسته و زبان جداگانه داشته‌اند چون با ایران درآمیخته‌اند زبانشان نیز با زبان ایران درآمیخته و نیمزبان سمنانی از آن پدید آمده. همچنان در گیلان و مازندران و دیگر جاها از آمیزش دو زبانْ نیمزبان آنجا پدید آمده. اینست ما چون اینها را می‌سنجیم در همگی ریشه و بنیاد یكیست ولی هر كدام درآمیخته‌های دیگری با خود می‌دارد و رنگ دیگری بخود گرفته.

این را با مثالی می‌توان روشن گردانید : چنین انگارید [فرض کنید] شما ده ظرف را پر از آب می‌سازید. سپس به هر كدام چیز دیگری درمی‌آمیزید ـ به یكی گلاب و بدیگری زعفران و بسومی عرق بیدمشك و همچنان ـ اینها از یكسو جنسشان یكیست و از یكسو نیز جدایی درمیانشان هست. نیمزبانها نیز همین حال را می‌دارند و از چنین راهی پدید آمده‌اند. اینست همه‌ی آنها شاخه‌های زبان ایران بشمارند. زیرا گوهر همه‌ی آنها زبان ایران است كه در هر یكی با كلمه‌های بیگانه‌ی دیگری آمیزش پیدا كرده و رنگ و شیوه‌ی جدای دیگری بخود گرفته است.

درباره‌ی آذری هم می‌باید گفت : زبان مادانست كه پس از درآمدن ایشان به آذربایجان و این پیرامونها با زبان بومیان پیشین آذربایگان درآمیخته و رنگ و شیوه‌ی دیگری پیدا كرده. می‌خواهیم بگوییم : این پدیدآمده از زبان مادانست و خود آن نیست. و از اینروست كه ما آن را «نیمزبان» می‌خوانیم. كسانی خواهند گفت پس زبان مادان چه شده؟!.. می‌گوییم : آن ، چون زبان همه‌ی مادان بوده همیشه میان ایشان روان بوده است. بویژه در زمان پادشاهی مادان كه بیگمان همه‌ی كارهای كشورداری با آن زبان پیش می‌رفته. سپس نیز در زمان هخامنشیان اگرچه پادشاهی در دست فارسان و كارهای كشوری با زبان این تیره انجام می‌یافته (و نوشته‌ی بیستون نمونه‌ی آن زبان می‌باشد) ، ولی چنانكه گفته‌ایم فارسان با مادان زبانشان یكی بوده است و به هر حال زبان مادان جای خود را می‌داشته است. همچنین در زمان اشكانیان و ساسانیان كه ما زبان آن زمانها را بنام پهلوی می‌خوانیم این نام زبانهای شمال و جنوب را نیز دربر می‌دارد.

ما این را گذشته از آنكه باندیشه درمی‌یابیم دلیل نیز از برای آن در دست می‌داریم. زیرا از نوشته‌هایی كه با خط پهلوی از زمان ساسانیان و آغاز اسلام بازمانده بوده و از چندگاه پیش شرقشناسان اروپایی و برخی دیگر آنها را بدست آورده و بنام كتابهای پهلوی بچاپ رسانیده‌اند ، دو نوشته‌ایست یكی بنام «ایاتكار (1) زریران» (یادگار زریران) و دیگری بنام «درخت آسوریك» (درخت سوری) ، و آنچه نگارنده جسته و دریافته‌ام این دو نوشته در آذربایجان نوشته شده ، و اینست از رهگذر زبان با دیگر كتابهای پهلوی جدایی درمیان است و ما در آنها كلمه‌هایی می‌بینیم كه جز در آذری و یا در آذربایجان پیدا نمی‌شود. (2) از اینرو ما آنها را پس از اوستا نمونه‌ی دوم از زبان آذربایجان می‌شناسیم. (3) و از اینجا پیداست كه در زمان ساسانیان گذشته از آذری (كه بیگمان در آن زمان نیز می‌بوده) زبان دیگری آذربایجان را ـ یا بهتر گویم : همه‌ی سرزمین مادان را ـ بوده كه بیشتر در نوشتن بكار می‌رفته است ، و هنوز تا آن زمان جدایی میانه‌ی شمال و جنوب بحال خود بوده. پس از آن در قرنهای چهارم و پنجم اسلامی می‌بینیم كه با آنكه جغرافی‌نگاران عرب ، آذری را زبان آذربایجان می‌نمایند و برخی از ایشان این را هم می‌نگارند كه زبانیست ویژه‌ی خودشان و دیگران آن را نتوانند فهمید ، با اینحال قطران و شاعران دیگر را می‌بینیم كه با فارسی یا زبان همگانی آنجا شعر سروده‌اند.

👇
پابرگیها :
1ـ اصل : ادیباتكار. ـ و
2ـ در تركي آذربايجان دسته‌ي انبوهي از كلمه‌هاي فارسي بكار مي‌رود چنانكه خواهيم آورد و اينها بازمانده از آذريست.
3ـ از اين دو دفتر بسخن درازي نياز هست كه مي‌بايد جداگانه از آنها گفتگو كرد و آن كلمه‌ها را كه مي‌گوييم جز در آذري يا آذربايجان يافته نمي‌شود نشان داد.


.
🔶 «حافظ چه می‌گوید؟» (احمد کسروی)

🔸 10ـ پس چرا حافظ را چندین می‌ستایند؟.. (تکه‌ی یک از یک)


می‌دانیم کسانی خواهند گفت : در جایی که شعرهای حافظ باین پوچی و زیانمندیست ، پس چرا اینهمه او را ستوده‌اند و می‌ستایند؟!.. چرا اروپاییان این اندازه باو ارج می‌گزارند؟!..

می‌گویم : شما را با ارجگزاری یا ستایش دیگران چه کار؟!.. خودتان با فهم و خردتان داوری کنید. خدا بشما فهم و خرد داده که خودتان نیک و بد را بدانید. دیگران هرچه می‌گویند بگویند. شما اگر درپی حقایق هستید خودتان بیندیشید و بفهمید. شعرهای حافظ یا بیکبار بیمعنی و یا دارای معنی زیان‌آور است. در هزار غزل کمابیش که حافظ سروده شاید شما ده شعر پیدا نکنید که یک معنی بخردانه‌ای را دربر دارد. اینها نیز چنین افتاده ، نه آنکه حافظ می‌خواسته است. دوباره می‌گویم : حافظ جز دربند قافیه‌بافی نمی‌بوده.

برای آنکه نیک دانسته شود که این شاعر چه پریشانگویی می‌کند ، من شعرهایی را از یک غزل او بسنجش و گفتگو می‌گزارم. می‌گوید :

کشتی شکستگانیم ای باد شرطه برخیز شاید که باز بینیم دیدار آشنا را

شاعر در اینجا کشتیش شکسته (یا در کشتی نشسته) آرزوی باد شرطه می‌کند. لیکن بیدرنگ برگشته می‌گوید :

در حلقه‌ی گل و مُل خوش خواند دوش بلبل هات الصبوح هبوا یا ایها السکارا

دیشب در حلقه‌ای که گل و باده چیده بودند ، بلبل هم آمده ، عربی می‌خوانده و می‌گفته : «باده‌ی صبحانه بیاورید ، شما نیز ای مستان بیدار گردید». همانا بلبل نیز مست می‌بوده که شب را از بامداد نمی‌شناخته و شبانه باده‌ی صبحانه می‌طلبیده. «شعر می‌گویم و معنی ز خدا می‌طلبم». باز در پی آن برگشته می‌گوید :

ای صاحب کرامت شکرانه‌ی سلامت روزی تفقدی کن درویش بینوا را

کشتی فراموش شد ، حلقه‌ی گل و مُل فراموش شد ، و اینک به «صاحب کرامت» که دانسته نیست کیست پیام می‌فرستد که روزی از درویش و بینوا جستجویی کن. باز در پی آن برگشته می‌گوید :

آسایس دو گیتی تفسیر این دو حرفست با دوستان مروت با دشمنان مدارا

در اینجا آقای شاعر پند می‌دهد و می‌گوید : برای آسایش دو جهان تنها همین بس که با دوستان مروت و با دشمنان مدارا کنی ، دیگر به کِشتن و درویدن و بافتن و ریسیدن و دوختن و ساختن و دیگر چیزها نیازی نیست.

در کوی نیکنامی ما را گذر ندادند گر تو نمی‌پسندی تغییر دِه قضا را

آقای حافظ را بکوی نیکنامی گذر نداده‌اند. آنکه بیکار می‌نشسته ، باده می‌خورده ، یاوه می‌بافته ، نان از دسترنج دیگران می‌خورده سرنوشتش می‌بوده و اختیاری در دست نمی‌داشته. مثلاً اگر حافظ خواستی که برود و به یک پیشه‌ای پردازد ، یا داد و ستد کند ، یا زمینی را گرفته بکارد ، پاهایش خشک شدی و نتوانستی.

آیینه‌ی سکندر جام جمست بنگر تا بر تو عرضه دارد احوال ملک دارا

آن آیینه‌ای که شنیده‌ای اسکندر نگریستی و هرچه را از دور و نزدیک در آن دیدی همین جام باده است ، اینک تو هم بنگر تا چگونگی ملک داریوش را (که چند هزار سال پیش بوده) بتو نشان دهد. شاعرک بیچاره چون هیچی پیدا نکرده ، یکباره بسیم هذیان گویی زده.

سرکش مشو که چون شمع از غیرتت بسوزد دلبر که در کف او مومست سنگ خارا

این شعر از بس چرند است من هیچ نمی‌دانم چه معنایی کنم و چه نویسم. «سرکش مشو ، زیرا اگر سرکش شوی چون شمع از غیرتت سوزد ، دلبر که سنگ خارا در کف او همچو مومست». شما بیندیشید که آیا از این معنایی توان درآورد؟!..

راستی آنست که حافظ هیچ معنایی از اینها نمی‌خواسته است ، بلکه قافیه‌های : آشنا را ، سکارا ، بینوا را ، مدارا ، قضا را ، دارا ، خارا و مانند اینها را نوشته بوده و همی‌خواسته که هر یکی از آنها را در یک بیتی بگنجاند و بس.

👇
از این چند شعر که در بالا آوردیم تنها یک معنی می‌دارد ، تنها یک معنی فهمیده می‌شود ، و آن اینکه حافظ می‌گوید : من این بدیها که می‌کنم و بدنام شده‌ام اختیاری نیست ، «در کوی نیکنامی ما را گذر نداده‌اند» ، و شما بیندیشید که این سخن چه اندازه غلط و تا چه اندازه زیان‌آور است. بیندیشید که اگر همه‌ی بدکاران در جهان این عذر را بیاورند ، مثلاً اصغر بروجردی که بچه‌ها را می‌کشت و خونشان می‌خورد ، سیف‌القلم شیرازی که بزنان زهر می‌خورانید و می‌کشت ، صمدخان مراغه‌ای ، چنگیزخان ، تیمور لنگ ، هر یکی این عذر را می‌آوردند ، آیا جهان چه حالی پیدا می‌کرد؟!.. اگر این فلسفه‌ی حافظ راستست پس این کوششها بنام تربیت برای چیست؟!.. این قانونها و داوریها چه معنی می‌دارد؟!.. همان حافظ ، اگر یک شب دزد بخانه‌اش آمده کاسه و کوزه‌اش بردی ، و یا یک ستمگری در کوچه جلوش را گرفته یک سیلی برویش زدی فریادش بدادخواهی بلند شدی ، و هیچگاه نگفتی که این دزد یا این ستمگر مجبورند. هیچگاه نگفتی : «گر تو نمی‌پسندی تغییر ده قضا را». اینهاست نمونه‌ای از شعرهای فیلسوف شیراز. شما خودتان اینها را بسنجید و بیندیشید. دوباره می‌گویم : چه کار بستایش دیگران می‌دارید.

من نمی‌خواهم همه‌ی بدیهای حافظ را بشمارم و او را چنانکه بوده است نشان دهم. شما گفته‌های خودش را بگیرید ببینید یک مرد تا چه اندازه بی‌ارج باشد که برای شعر بافتن و قافیه جفت کردن خود را سگ گرداند و چنین گوید :

پی پاره‌ای نمی‌کنم از هیچ استخوان تا صدهزار زخم بدندان نمی‌رسد

شما این شعر را نیک باندیشه سپارید تا اندازه‌ی بی‌ارجی گوینده‌اش را بدست آورید. شاعر از یک‌سو سختی زندگانی خود را نشان می‌دهد که در نتیجه‌ی آنکه پی کاری نمی‌رفته است و عمر با غزلبافی هدر می‌گردانیده روزگارش با سختی بسیار می‌گذشته است. از یک‌سو تنها برای بافتن یک «مضمون» و ساختن یک بیتی خود را سگ می‌گرداند. از آنسو گزافه‌گویی شاعر را بنگرید : از کندن یک پی پاره صدهزار زخم بدندانش می‌رسیده است. اندیشیدنیست که صدهزار زخم در یک دندان چگونه جا می‌گرفته است.

از آنسوی ، مگر آن ستایندگان کیستند؟!.. یک دسته از آنان تذکره‌نویسانند که همچون خود حافظ یاوه‌گو بوده‌اند ، و آنگونه شعرگویی را (که یگانه خواست ، قافیه‌سازی باشد) هنری می‌شمارده‌اند. آن ستایشهای اینان از حافظ مانند آنست که قماربازان بنشینند و از یک قمارباز تردست و زیرکی بستایش پردازند. این شاعران دسته‌ای می‌بودند که لذت می‌بردند از اینکه از وظایف زندگانی و از تلاشهایی که می‌باید کرد آزاد گردند و بنشینند و لگام هوس را رها کرده با سخن بازی کنند و قافیه بافند ، و در آن میان به هر که خواستند دشنام دهند ، هر که را خواستند بستایش پردازند ، سخن از باده رانند ، گفتگو از ساده کنند ، گاهی فیلسوفانه پندها دهند ، گاهی رندانه بدآموزیها کنند ، اینجا بی‌نیازی کنند و بفلک نازند ، و آنجا بنیازمندی و گدایی پردازند ، هرچه خواستند بگویند ، بخدا نیز گستاخی و بیفرهنگی دریغ ندارند ، با این سخنبازی و هوسرانی روز گزارند ، و نان از دسترنج دیگران خورند ، و پس از همه‌ی اینها کسان ارجمند و والاجایگاهی باشند ، و «شاعر» و «ادیب» و «فیلسوف» هم نامیده شوند.

اینان ستایشهایی که از حافظ و سعدی کرده‌اند بیش از همه برای گرمی بازار خودشان بوده و از همه شنیدنی‌تر جمله‌هاییست که بکار برده‌اند : «شهریار اقلیم سخن ، نقاد بازار ادب...». اقلیم سخن کجاست؟!.. بازار ادب چه معنی دارد؟!..

یک دسته‌ی دیگر شرقشناسان اروپایند. اینان بدخواهان شرقند. اینان دوست می‌دارند که همه‌ی شرقیان همچون حافظ باشند که به یک كنج خرابات بس کرده با باده و ساده روز گذرانند و جهان و دارایی آن را بآزمندان اروپا و آمریکا بازگزارند ، دوست می‌دارند که همه‌ی شرقیان پیروی از حافظ و خیام کرده کوشش و تلاش را بیهوده شمارند ، دوست می‌دارند که شرقیان بدستور خراباتیان جهان را هیچ و پوچ شمارند و دم را غنیمت دانسته در اندیشه‌ی گذشته و آینده نباشند ، دوست می‌دارند آنان خودشان پیاپی ماشینها سازند ، افزارهای گوناگون جنگی پدید آورند ، از جوانان سربازان و هوانوردان و چتربازان پرورند ، ولی شرقیان همچون حافظ و خیام و سعدی جز درپی سخنبازی و قافیه‌پردازی نباشند. خودشان اگر یک دشمنی رخ نمود زنان و مردان دست بهم داده شرق و غرب را بتکان آورده در چند جا فرونت برانگیزند. لیکن شرقیان دست بدامن شکیبایی زنند و چنین خوانند :

صبر و ظفر هر دو دوستان قدیمند کز اثر صبر نوبت ظفر آید

یا گناه را بگردن خدا انداخته چنین گویند :

گر رنج پیشت آید گر راحت ای حکیم نسبت مکن بغیر که اینها خدا کند


👇
تنها حافظ و دیوان او نیست ، این شرقشناسان هرچه را که مایه‌ی درماندگی یک مردمی تواند بود ـ از دیوانهای حافظ و خیام و سعدی و مولوی و از صوفیگری و خراباتیگری و کیشهای گوناگون و مارپرستی و گاوپرستی و جوکیگری و روضه‌خوانی و مانند اینها ـ می‌ستایند و برواجش می‌کوشند. زیرا همینها برای اروپا بیش از ملیونها سپاه کار می‌کند. همان دیوان حافظ به تنهایی بیش از یک‌ملیون سپاه بکار آنان می‌خورد.

داستان آنان با این رفتار خود داستان آن ماهیگیرانیست که نمی‌خواهند بخود رنج دهند و ماهیها را یکایک گیرند ، و می‌خواهند کاری کنند که صد صد و هزار هزار شکار کنند ، و اینست بآب زهر می‌ریزند که ماهیان بخورند و گیج شده خود را بکنار زنند ، و آنان پیاپی گرفته رویهم چینند.

در جایی که می‌توان توده‌هایی را با بدآموزیها گیج و درمانده گردانید ، که ملیونها و صدملیونها را زبون[=ذلیل] و زیردست خود ساخت چرا نکنند؟!..

آمدیم بکسانی که از ایرانیان امروز سنگ حافظ و سعدی و دیگر شاعران را بسینه می‌زنند ، و پیاپی دیوانهای آنها را بچاپ می‌رسانند ، شرحها می‌نویسند و ستایشها می‌کنند. اینان نیز به دو دسته‌اند :

یک دسته آنان که با شرقشناسان همکارند (بگفته‌ی سعدی خواجه‌تاشانند) و دانسته و فهمیده بنابودی این توده می‌کوشند. [کتاب «دادگاه» دیده شود.]

چرا این کار را می‌کنند؟!.. مگر کسی هم بنابودی توده‌ی خود کوشد؟!.. مگر چنین کسانی هم در جهان یافت می‌شوند؟!.. راستی را باور کردنی نیست ، ولی افسوس که چنین کسانی در شرق پیدا شده‌اند. دریغ که چنین کاری را انجام می‌دهند. تنها برای آنکه خوش خورند و خوش خوابند و کام گزارند ، و در اتومبیلهای شیک نشینند و ماهانه‌ی گزافی گیرند ، افزار سیاست بیگانگان شده‌اند و بچنین کار نامردانه‌ای تن درمی‌دهند.

یک دسته‌ی دیگر نیز نافهمیده فریب آنان را می‌خورند ، چون می‌بینند در کتابهای اروپایی نامهای حافظ و خیام با ستایش برده می‌شود ، و از اینسو آقای فروغی ، آقای محمد قزوینی ، و آقای دکتر غنی و مانندگان اینان ، دیوانهای آنها را چاپ می‌کنند و شرحها بآنها می‌نویسند ، فریب این نمایشها را خورده چنین می‌پندارند که راستی را حافظ و سعدی و مولوی و خیام و مانند اینها مردان بزرگی می‌بوده‌اند ، و راستی را اروپاییان باینها ارج می‌گزارند ، از اینرو با یک دلبستگی بشعرهای آنها می‌پردازند و هواداری بی‌اندازه می‌کنند.

یک دسته از اینان بدرد تذکره‌نویسان گرفتارند که خود شاعرند و سرمایه‌شان جز قافیه‌سازی نیست. از اینرو از حافظ و سعدی و دیگران هواداری می‌کنند. از نافهمی بنابودی یک توده خرسندی می‌دهند و برفتن سرمایه‌ی پوچ خودشان خرسندی نمی‌دهند.

اینهایند آنان که از حافظ بستایش می‌پردازند. آیا می‌توان باین ستایشها ارجی گزاشت؟!.. می‌توان بانگیزه‌ی اینها چشم از راستیها پوشید؟!.. بهترین دلیل به بی‌ارجی این ستایشها همانست که می‌بینید اینان در برابر دلیلهای استوار ما یا خود را به ناشنیدن می‌زنند و بیپروایی می‌نمایند و یا پستی و بدنهادی از خود نشان داده بسخنانی زشت و بیفرهنگانه می‌پردازند و برخی که می‌خواهند یک پاسخی دهند چنان سخنان سست و بیمغزی را بمیان می‌آورند که آدم دلش به بیچارگیشان می‌سوزد و چاره جز خاموشی نمی‌بیند.

مثلاً ما بدآموزیهای شاعر را ـ از ستایش باده‌خواری ، و پافشاری در جبریگری ، و بی‌ارج شماردن جهان ، و پرده‌دری در ساده‌بازی و مانند اینها که هر یکی گناه بزرگی ازو ، و زیان بزرگی بتوده است ـ می‌شماریم و شعرهای او را بگواهی یاد می‌کنیم ، یکی از آنان پاسخ داده چنین می‌گوید : «شما حافظ را از نظر اجتماع انتقاد کرده‌اید. حافظ که اجتماعی نیست. خودش می‌گوید من اجتماعی نیستم. او شاعر است ...». آدم درمی‌ماند که در برابر چنین گفته‌ی پوچی چه بزبان آورد و چون می‌اندیشد می‌بیند راستی اینان بیچاره شده‌اند ، راستی را نیروهای خدادادیشان تباه گردیده ، و چاره نمی‌بیند جز آنكه بخاموشی گراید. درست مانند آنست كه شما با توپ و تانك و شصت‌تیر و آیروپلان[=هواپیما] به یك شهری یا دیهی حمله برید و ببینید مردم آنجا با دَگَنَگ بجلو شما می‌آیند كه ناگزیر گردید دست باز نكرده همچنان آرام بایستید.


.
محمدعلی فروغی (ذکاءالملک)
محمد قزوینی
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار سوم : چند سخن در پیرامون آذری

🔸 جدایی شمال و جنوب چگونه از میان می‌رود؟. (تکه‌ی یک از یک)


این خود نکته‌ایست که چون نوشتن و خواندن درمیان یک توده رواج گرفت زبان ایشان یکسان و یکرو گردد و کمتر جدایی میان این گوشه و آن گوشه از رهگذر زبان بازمانَد. از اینروست که ما می‌بینیم پس از اسلام دیگر جدایی میان شمال و جنوب ایران در زبان همگانی نمانده و شعرهای قطران و دیگران را که گفتیم در آذربایجان سروده‌اند ، با شعرهای خراسان و فارس در زبان نزدیک بهم می‌یابیم. اگرچه شاعران بیشتر در شیوه‌ی سخن پیروی از یکدیگر می‌کرده‌اند و بیشتر از اینروست که از رهگذر زبان بهم نزدیک بوده‌اند ، چیزی که هست این با گفته‌ی ما ناسازگار نیست و همین پیروی از یکدیگر چه در شعر سرودن و چه در کتاب نوشتن بوده که زبان را یکسان و یکرو گردانیده.

می‌توان گفت که این یکرویی در زبان همگانی از زمان ساسانیان آغاز شده. زیرا از زمان ایشان بوده که خواندن و نوشتن برواج افزوده و میانه‌ی این گوشه و آن گوشه‌ی کشور پیوستگی پیدا شده است ، و چون پادشاهان ساسانی از تیره‌ی فارس می‌بودند و در دربار زبان فارس بکار می‌رفت می‌توان گفت که آن زبان چیره‌تر درآمده و درآمیزشی که میانه‌ی زبانهای شمال و جنوب و دیگر جاها پیدا شده چیرگی آن را بوده است. «زبان دری» که می‌گویند باشد که همین بوده که چون در دربار سخن رانده می‌شده بنام آنجا «دری» خوانده شده.

به هر حال در قرنهای چهارم و پنجم اسلامی که ما نمونه‌ها از زبان فارسی از آن زمانها در دست می‌داریم جدایی‌ای را که گفتیم میان شمال و جنوب می‌بوده از میان رفته می‌یابیم ، و چنانکه گفتیم می‌توان پنداشت که دوگونگیهایی که در بسیاری از کارهای (فعلها) زبان فارسی درمیان می‌باشد ، چنانکه از نوشتن : می‌نویسم و بنویس ، و از رشتن : می‌ریسم و بریس ، و از افروختن : می‌افروزم و بیفروز ، و از سوختن : می‌سوزم و بسوز ، و از دیدن : می‌بینم و ببین می‌آید ، و در برخی ریشه‌ها در همه ‌جا دوگونگی پیداست چنانکه خفتن و خوابیدن ، و شنیدن و شنفتن ، و بسیار دیگر ـ اینها بازمانده از همان جداییهای شمال و جنوب است. نمی‌گویم : بیگمان چنین است. می‌گویم : توان پنداشت که چنین است.


.
🔶 «شعر در ایران» (احمد کسروی)

🔸 یادداشت گردآورنده (تکه‌ی یک از یک)


در آغاز کار پیمان که شعرهایی برای چاپ شدن در مجله می‌رسید و ما از چاپ آنها خودداری می‌کردیم این خودداری ما باعث آن بود که از یکسوی فرستندگان آن شعرها از ما رنجیده زبان بگله باز کنند و از سوی دیگر خوانندگان نبودن شعر را در پیمان ایرادی بر مجله بگیرند و اینان نیز گله‌مند باشند.

ولی ما جز خودداری چاره نداشتیم چرا که نه هر شعری درخور چاپ شدن در پیمان است. از آنسوی ما امیدوار بودیم که کسانی شعرهایی درخور چاپ شدن در پیمان خواهند سرود و همیشه چشم براه چنان شعرهایی بودیم و کنون خرسندیم که امید ما جای خود را گرفته و اینک در این شماره یک رشته شعرهای پرارج و بهایی را چاپ می‌نماییم.

این شعرها گذشته از شیوایی و شیرینی یک رشته حقایق مهمی را از گزارش امروزی جهان دربر دارد و می‌توان گفت که از سالها در ایران کمتر شعری باین پربهایی سروده شده.

دنباله‌ی گفتار را از اینجا بخوانید.

.
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار سوم : چند سخن در پیرامون آذری

🔸 نگهداری آذربایجان زبان همگانی را (تکه‌ی یک از یک)


داستان از میان رفتن آذری و چیرگی ترکی را بآذربایجان که نگاشتیم این را هم باید گفت که زبان همگانی همیشه در آذربایجان بوده است و کنون نیز هست. در زمان صفویان که گفتیم ترکی زبان درباری گردید و گذشته از آذربایجان در دیگر گوشه‌های ایران رواج یافت ، در همان زمان چه در آذربایجان و چه در دیگر جاها زبان نگارش جز فارسی نبوده است و این از شگفتیهاست که آذربایجانیان با آنکه از قرنها زبانشان ترکی گردیده بوده همیشه در نوشتن ، فارسی را بکار می‌بردند. نه تنها در کتاب‌نویسی و چامه‌سرایی ، در نامه نوشتن بیکدیگر هم جز آن را بکار نمی‌بردند و کنون نیز نمی‌برند.

چنانکه گفتیم فارسی آنان را سخت است ، با اینهمه هیچگاه آن را رها نکرده‌اند. اگر آذری از میان رفته این زبان همیشه درمیان بوده و هست. اگرچه گاهی در آذربایجان کتابها به ترکی نوشته شده و برخی شاعران شعرها سروده‌اند ، لیکن اینها بسیار کم و جز از روی هوس نبوده است. پس از مشروطه نیز کسانی هوس کردند روزنامه‌هایی به ترکی در آذربایجان بنویسند و چنین می‌گفتند که زبان مادرزادی بیشتر کارگر افتد تا زبان دیگری ، و کسانی برآن شدند که در دبستانها نیز تا دو سه سال آموختن با زبان ترکی باشد و از رنجی که شاگردان در آذربایجان از رهگذر زبان می‌کشند کاسته شود. لیکن هیچ یک از اینها پیش نرفت و آذربایجانیان دست از فارسی نکشیدند ، و کوششهایی که در همان هنگام عثمانیان و قفقازیان در کشیدن آذربایجانیان بسوی خود بکار می‌بردند نتیجه‌ی وارونه داد و چنانکه گفتیم آذربایجانیان همیشه برواج فارسی درمیان خاندانها می‌کوشند و در این راه پیشگام می‌باشند.


.
🔶 «شعر در ایران» (احمد کسروی)

🔸 شعر در پیمان ـ 1 (تکه‌ی یک از یک)


از اینکه ما در پیمان شعر چاپ نمی‌کنیم کسانی پنداشته‌اند که ما از هر گونه شعر بیزاریم و آن را چه نیک و چه بد در مجله‌ی خود نمی‌پذیریم ولی چنین پنداری درست نیست.

ما در جای دیگری از شعر سخن خواهیم راند. در اینجا بچند کلمه بسنده می‌کنیم.

نمی‌توان انکار کرد که شعرسرایی جُربُزه‌ی[استعداد] خدادادی است و از شعر در جای خود کارهایی ساخته می‌شود که از نثر ساخته نشود. ولی پوشیده نباید داشت که با همه‌ی رواج شعر در ایران در قرنهای گذشته چندان سودی از آن بهره‌ی این کشور نگردیده. اگر روزی بحساب شعرا رسیدگی نماییم خواهیم دید که زیان آنان بر ایران بیش از سودشان بوده.

جز از فردوسی که زنده کردن زبان پارسی را منظور کرده و در آن راه کوششهای فراوانی بکار برده کدام شاعر دیگری است که پی منظوری بوده و آن جربزه‌ی خدادادی خود را در راه آن منظور بکار انداخته است؟!

آری شعرای ایران این کار را کرده‌اند که یک رشته پندها و اندرزها و سخنان سودمندی که از راهنمایان دین و دانایان پیشین بیادگار بوده بنظم درآورده باعث رواج و شهرت آنها شده‌اند. ولی در برابر این یک سود ، زیانهای بسیاری از ایشان به ایران رسیده :

اینکه زبان پارسی پر از گزافه شده که یکْ هزار است و هزارْ هیچ ، اینکه نیک و بد رنگ خود را از دست داده که هر دو به یک دیده دیده می‌شود ، اینکه زشتی چاپلوسی و بندگی از میان برخاسته که کسانی آزادی و گردنفرازی خود را زیر پای هر کس و ناکسی پایمال می‌گردانند ، اینکه پندارهای پوچ صوفیانه بازاری گردیده و گوش و دل هر کسی را پر ساخته ؛ در همه‌ی این زشتیها شعرای ایران دست داشته‌اند.

دیوانهای فراوان و بیشماری که از شعرا امروز در دست ماست بیشتر آنها یادگار دوره‌های زبونی ایران و چیرگی بیگانگان است و از زمانهایی بازمانده که خردها پستی گرفته و رادی و مردانگی بس کمیاب شده بوده. پیداست که از خواندن آنها جز زیان بهره‌ی خواننده نخواهد بود.

اگر خود شعرا را بشناسیم که چگونه بیشتر ایشان ریزه‌خوار خوان زورآوران و توانگران بوده‌اند و چاپلوسی را سرمایه‌ی زندگانی خود ساخته بودند این شناسایی ما را از زحمت گفتگو از سروده‌های ایشان آسوده خواهد ساخت.

آن نامردانی که با دلخواه گردن ببندگی این و آن می‌داده‌اند و سر تا پا نمونه‌ی پستی و زبونی بوده‌اند گفته‌های آنان را چه ارزشی می‌توان پنداشت؟! سخن چه نظم و چه نثر تا از دل پاکی برنخیزد و با زبان پاکی گزارده نشود اثری بر آن بار نخواهد بود.

با اینهمه ما از شعر بیزاری نمی‌جوییم بلکه همیشه آرزو داریم که این جربزه‌ی خدادادی از این پس در راه پیشرفت و سربلندی ایران بکار رود و از روزی که پای باین راه نهاده‌ایم همیشه در آرزوی آن بوده‌ایم که روزی بیاید و کسانی از سخنوران همزمان بهمراهی ما برسند و یاوری و پشتیبانی از ما دریغ ندارند و شادمانیم که این آرزوی ما کم‌کم جای خود را می‌گیرد و کسانی از شعرا همراهی با ما می‌کنند. چنانکه بتازگی آقای فرات شاعر معروف تهران مثنوی‌ای سروده که در آن گفتگوی خود را با یک اروپاپرستی شرح داده و یک رشته عیبهایی را از اروپا که راست و حقیقت است برشته‌ی نظم کشیده. ما برای نمونه بخشی از آن مثنوی را در اینجا چاپ می‌نماییم و برای آنکه سپس مایه‌ی رنجش دیگران نباشد هم اکنون می‌نگاریم که راه ما دشمنی با اروپا نیست و هرگز این آرزو را نداریم که کسانی چشم رویهم گزارده زبان بنکوهش غرب گشاده شعرهایی بهم بافند و نزد ما فرستاده خواهش چاپ کنند. منظور ما جز نشان دادن نیک و بد اروپا و راه نمودن بشرقیان نمی‌باشد. از شعرا هم چشم آن داریم که آنچه از نیک و بد اروپا بشناسند برشته‌ی نظم بکشند و مطالبی که درخور شنیدن و فهمیدن و یاد گرفتن است بسرایند نه اینکه جمله‌های نکوهش‌آمیزی بهم بافته شعر بسازند بی‌آنکه مطلبی بازنموده باشند. اگر کسانی در جستجوی چنین مطلبهایی باشند چه بهتر که «آیین» را خوانده آنچه از مطالب آن را پسندیدند نظم نمایند.

  

👇
اینهمه توصیف اروپا مکن مشت خودت را بر کس وا مکن
دم مزن از مردم پر کین دون شهره‌ی آفاق ز مکر و فسون
کجرو و عاجزکش و بیدادجو برده ز گیتی بستم آبرو
ثروت پیدا و نهان را نگر قافله‌ی گرسنگان را نگر
یک طرف آن مکنت دور از حساب یک طرف اشخاص دل از غم کباب
روز و شب اندر پی آزار هم درپی بشکستن بازار هم
جان ز صفا عاری و دل بی‌فروغ نیستشان غیر متاع دروغ
آینه‌وش کرده دورویی شعار آینه‌ی خاطرشان گشته تار
پیش نظر زنده ولی مرده‌اند پی بحقیقت ز کجا برده‌اند
اینهمه خونریزی و جنگ و جدال اینهمه بیرحمی و کین و قتال
خاک بر آن دانش و فرهنگشان نام شده منفعل از ننگشان
آنهمه تزویر و دورویی نگر بسته میان تنگ بکین بشر
درپی پلتیک و سیاست همه بر سرشان شور ریاست همه
خدمتی ار بهر بشر کرده‌اند می‌نتوان گفت هنر کرده‌اند
زانکه بسی کین و نفاق و غرض داده بدنیای کنونی عوض
قطره بود آنهمه‌ی اختراع در بر این لجه‌ی جنگ و نزاع
کرده جهانی ز شقاوت خراب در زده بر جان بشر التهاب
گشته بظاهر همگی متکی نیست پی کشف حقیقت یکی
نیست در آن جمع کسی بیغرض جمله گرفتار هزاران مرض
می‌نتوان گفت که عالم نیند لیک تهی‌مغز همه چون نیند
فکر نوی در ادبیاتشان نیست و گر هست مرا ده نشان

  

فخر بدانها مکن ای بیشعور دور کن از مغز تهی این غرور
هیچ بدریوزه‌ی آنان مشو بر در بیگانه ثنا‌خوان مشو
لاف ز افکار اروپا مزن طعنه بشعر و غزل ما مزن


* ویراینده : پیمان مهنامه‌ای بود که کسروی در سال 1312 بنیاد نهاد و تا سال 1321 رویهم‌رفته هفت دوره‌ی یک‌ساله بیرون آمد.
.