پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار پنجم : آنچه از این نمونه‌ها برمی‌آید

اگرچه این چند جمله و دوبیتی‌ها بس اندک است و درخور آن نمی‌باشد که آذری را بما بشناساند ، با اینهمه ما پاره‌ای کلمه‌های ویژه‌ی آذری را از آنها بدست می‌آوریم و بپاره‌ای قاعده‌های آن راه می‌یابیم و اینک در اینجا از آنها گفتگو می‌داریم :

🔸 کلمه‌های ویژه‌ی آذری (تکه‌ی یک از یک)


چنانکه دیدیم بسیاری از کلمه‌ها ناروشن است و باشد که برخی نادرست نیز باشد و ما آنها را کنار گزارده و تنها بکلمه‌های روشن می‌پردازیم و از هر یکی چند سخن می‌رانیم :

آز ، از : در دوبیتی‌های شیخ همه ‌جا این را بمعنی «من» آورده : «آز واجم اویان تنها چو من بور» و «از به نیستی چو یاران خاکپایم» و این از کلمه‌هاییست که پیوند آذری را با زبانهای باستانی ایران می‌رساند. زیرا ما می‌دانیم که در زبان هخامنشی (در نوشته‌های سنگی بیستون و دیگر مانند آن) «ادم» و در زبان اوستا «ازم» باین معنی بوده و بیگمان «آز» یا «از» سبک‌شده‌ی «ازم» اوستاییست.

هم می‌باید دانست که «از» یا «آز» در همه جا نیاید : اگر جای کنندگی (فاعلی) است «آز» یا «از» آید و اگر جای دیگریست «من» آورده شود. ما در دوبیتی‌های شیخ صفی هر دو را می‌یابیم : «بمن جانی بده از جانور بوم» و «آز واجم اویان تنها چو من بور». در زبان هخامنشی نیز همین ‌گونه بوده و «ادم» جز در جای کنندگی آورده نمی‌شده است.

اسْر ، ارس : بمعنی اشک است و چنانکه گفته‌ایم همگی با اشک یک کلمه می‌باشد. ارس در شوشتری و اسر در کردی نیز بکار رود.

اهرا : اگرچه وزن کلمه روشن نیست و باشد که با زبر هاء و تشدید راء باشد ولی معنای آن روشن است و چنانکه در دوبیتی ششم دیده می‌شود بجای «فردا» بکار می‌رود (در شعرهای کشفی نیز آن را خواهیم دید).

اویان : ما می‌اندیشیم این کلمه جمع «او» است و اینکه شیخ ‌صفی آن را بمعنی خدا می‌آورد یک نامگزاری صوفیانه‌ای و از آن راهست که صوفیان هستی را یکی پنداشته و همه چیز را جز نمودی از خدا نشماردندی. اگر بگزارشی که در زیر هر دوبیتی آورده شده نگریم در چند جا آن را «عالم وحدت» معنی کرده. ولی از خود دوبیتی‌ها بویژه از جمله‌ی «آز واجم اویان تنها چو من بور» پیداست که آن را بمعنی خدا می‌آورده‌اند و اینکه در گزارش «عالم وحدت» نوشته آن نیز از رهگذر پندار «یکی بودن هستی» است (1) (در شعرهای کشفی نیز این را بمعنی خدا خواهیم دید).

بوری : این را بمعنی «اسب» آورده : «از آن بوری به بر اویانی رانم».

ته : این بجای تو آورده شده : «سر به آستانه اچ ته دارم».

چه : شیخ این را بمعنی «از» می‌آورد : «از چه اویان خواصان پشت زوریم» در کردی نیز «ژه» باین معنی می‌آید ولی در دوبیتی بانوی باغبان بدانسان که از نسخه‌ی چاپی صفوةالصفا آوردیم بجای آن «اچ» آورده شده و در لری و در شعرهای کشفی نیز «اچ» یا «اج» دیده می‌شود که بیگمان رویه‌ی دیگرِ «از» می‌‌باشد و می‌توان گفت که «چه» یا «ژه» نیز از آنها پدید آمده و همگی یکیست.

چو : شیخ این را بمعنی «برای» بکار می‌برد : «از به نیستی چو یاران خاکپایم» و «آز واجم اویان تنها چو من بور». می‌توان گفت «سی» که در شوشتری و بختیاری بهمین معنی می‌آید با این کلمه یکیست. زیرا چنانکه خواهیم دید گاهی در آذری سین ، چیم می‌شده. هم می‌توان گفت که «چو» سبک‌شده‌ی «چون» فارسی است.

درده‌ژر : این کلمه را بمعنی دردمند می‌آورد و چنانکه گفتیم هنوز در آذربایجان بکار می‌رود. چیزی که هست کنون «دردجر» می‌گویند.

ژاته : چنانکه دیدیم این را بمعنی «آمده» آورده : «گو حریفر ژاته».

ژیر : این را بمعنی زندگی آورده : «مرگ ژیریم بمیان دردمندان بور».

کوشن : بمعنی «بیابان» آورده و چنانکه گفتیم کنون این هم در آذربایجان بکار می‌رود. چیزی که هست کنون آن را بمعنی «کشتگاه یک آبادی» بکار می‌برند. دو آبادی که کشتگاه آنها بهم پیوسته گویند : «هم‌کوشن هستیم». گویا شیخ آن را اندکی از معنی خود بیرون برده است.

واجیدن ، واجتن : بمعنی «گفتن» است و در شعرهای کشفی نیز آن را خواهیم دید. نیز در لری بهمین معنی است. باباطاهر گوید :

تو که مشکینه کاکل در قفایی بمو واجن که سرگردان چرایی؟!

برخی کلمه‌ها نیز با فارسی یکیست. ولی اندک‌جدایی در آنها پیدا شده : زانیر و هرده و نوریریم و بوپارسر و بوجینم و آمریُم و نشته و شرم و بور و ووربخت و اندرین و در و شوورو و جش و ته که بجای داند و خرده و نَوَردیدم و بپرسد و بچینم و آمدم و نشسته و شدم و بود و بدبخت و اندرون و دریده و شب و روز و چشم و تو آورده است.

اینکه در دوبیتی پنجم «هوی» را بمعنی خدا آورده : «همان هوی همان هوی همان هوی» ، آن نیز از رهگذر پندارهای صوفیانه است وگرنه از لنگه‌ی چهارم همان دوبیتی پیداست که جز بمعنی خود (بانگ) نیست.


پابرگی :
1ـ دربار‌ه‌ی «یکی بودن هستی» نک. بکتاب «صوفیگری». ـ و


🌸
🔶 «شعر در ایران» (احمد کسروی)

🔸 شعر در ایران (تکه‌ی شش از هفت)


ـ پلیدا آن کسانی که خدا را «شاهد» بخوانند!

سیاهکاری دیگری که شعرای ایران داشته‌اند آنکه کسانی پندارهای بیپای صوفیگری را با اصطلاحات میخانه بهم درآمیخته یک رشته سخنان زشت اندر زشتی پدید آورده‌اند. صوفیگری در آغاز پیدایش خود «دل از جهان کندن و از خود گذشتن و آزار بکسی نرسانیدن و اینگونه ستوده‌کاریها» بوده. ولی سپس کسانی آن را مایه‌ی فریب مردم ساخته و یک رشته پندارهای بی‌سر و بن زشتی از وحدت وجود و پیوستن بخدا و مانند اینها بآن درآمیخته‌اند و اینست یک دسته صوفیانی پیدا شده‌اند که براستی از خدا و دین بیگانه و خود دشمنان بزرگ مسلمانی بوده‌اند و زشتترین بدعتها را درمیان مسلمانان پدید آورده‌اند. اینان بیکاری و گدایی را که ننگ آدمیگریست پیشه‌ی خود داشته نابکاری با پسران ساده‌رو را که در اسلام از پلیدترین گناهان است روا شمرده و پیران ایشان خود را از پیغمبران بالاتر دانسته دعواهایی می‌کرده‌اند که هیچ پیغمبری نکرده.

درمیان مسلمانان گروهی دروغگوتر از اینان نبوده چنانکه اگر کتابهای آنان را ببینیم بی‌شک نُه بهر از ده بهر آنها جز دروغ و گزافه نیست.

شیخ عطار در تذکرةالاولیاء داستانی آورده که یکی از بزرگان صوفیان درویشی را که علاقه به تربیت او داشت سه سال در بازارها بگدایی واداشت. چنانکه نوشته‌اند راهنمای خود عطار هم بصوفیگری ، یک گدایی بوده و برهنمایی او شیخ از سوداگری که مایه‌ی گردنفرازی و بهترین طاعت است دست کشیده بتنبلی و گدایی افتاده است.

از صوفیگری در جای دیگری گفتگو باید کرد. (1) در اینجا مقصود آنست که شعرا چنین پندارهای بی‌بنیاد و نازیبایی را از صوفیان گرفته و آن را با اصطلاحات میخانه بهم درآمیخته اشعار بسیاری در این زمینه سروده‌اند و الحق آبروی خود و اسلام و ایران را در یکجا بباد داده‌اند. زهی بی‌شرمی آن کسانی که خدا را «شاهد» (2) بخوانند.

زهی پلیدی آن نامردانی که پیغمبران را «پیر میکده» نامند. تفو! بر این نادانان تفو!

این سیاهکاری از آنجا برخاسته که صوفیان دسته دسته در خانقاهها گرد می‌آمدند و چون همه مفت خورده گردن ستبر می‌ساختند و هرگز غمی از روزگار بر دل نداشتند اینبود که بکامگزاری برخاسته روزانه چند بار حلقه زده درویش‌بچگان را درمیان انداخته با دف و آواز دست افشانده پای می‌کوبیدند. ولی برای فریب مردم که نانشان بریده نشود این رقص و کامگزاری را عبادت جلوه می‌دادند و بیشرمانه دعوای عشق بخدا کرده خدا را معشوق و دلبر می‌نامیدند.

برخی شعرا هم که میخوارگی را پیشه داشته و آنچه را که بنام صله‌ی‌ شعر از این و از آن درمی‌یافتند در میخانه‌های ارمنیان یا زردشتیان صرف باده و ساده می‌کردند ، اینان اگرچه کسان تردامن و بی‌پروایی بوده و درپی آبرو نبوده‌اند و پاره‌ای از ایشان با صوفیان دشمنی می‌نموده‌اند با آنهمه این درس را از صوفیان یاد گرفته‌اند که آنان نیز پرده‌ی خداپرستی بروی سیاهکاریهای خود بکشند و اینست که خدا را بمیخانه‌ها کشانیده و میخواری را عبادت جلوه داده و در شعرهای خود آن ننگین‌کاریها را پدید آورده‌اند :

زاهد بخرابات بیا راست مترس ترسی که در این راه خطرهاست؟ مترس
آن کس که ز ترس او نیایی برِ ما پنهان ز تو در خرابه‌ی ماست مترس

پیداست که نخست این کار خاص چند شاعر بی‌ننگ و عاری بوده ولی کم‌کم زشتی آن از میان برخاسته و هر شاعری کم و بیش آلوده‌ی آن گردیده. بلکه شعرا آن را دلیل «حکمت» و «عرفان» گرفته‌اند که هر شاعری که می‌خواسته خود را حکیم و عارف جلوه دهد شعرهای خود را بدان اصطلاحات ننگین می‌آلوده.

کار بآنجا کشیده که مردی که او را «حکیم بزرگ» ایران می‌خوانند درباره‌ی خدا چنین می‌گوید :

با که توان گفت این سخن که نگارم شاهد هرجایی است و پرده‌نشین است

خاک بر سر حکیمی که خدا را «شاهد هرجایی» بخواند. تو گویی قحط عبارت بوده که نیاز بچنان عبارت زشتی افتاده!

این نکته را هم بگویم که بیشتر اینان نافهمیده سخن رانده‌اند و بیش از این نمی‌خواسته‌اند که بوی «وحدت وجود» از سخنان ایشان برآید و نزد مردم بعرفان و حکمت معروف شوند و اینست که بیشتر شعرهای ایشان معنای درستی ندارد که اگر خودشان زنده بودند نمی‌توانستند از عهده‌ی معنی آن برآیند. چیزی که هست مردم این شعرها را خوانده و بزور اندیشه و پندار معنی برای هر یکی درست می‌نمایند و چه‌بسا که نافهمیده و با معنیهای ناروشن آنها را بیاد می‌سپارند و این خود بدترین کاریست که می‌کنند.


👇
اینکه توده‌ی انبوه در ایران بیشتر چیزها را نافهمیده می‌پذیرند همانا یکی از علتهای آن رواج آنگونه شعرهای بی‌معنی است. اگر در هزار سال پیش کسی در ایران برخاسته دعوا می‌کرد : من «غیب مَنیع لا یُدرِک» هستم مردم هرگز او را رها نکرده پافشاری می‌کردند که مقصود خود را از آن عبارت آشکار سازد و چون مقصود او را درمی‌یافتند که دعوای خدایی دارد خیو (3) برویش می‌انداختند که مردک تو که همچون دیگران از زنی زاییده شدی و همچون دیگران سراپا نیازی ، تو که از بیم جان از شهری بشهری گریخته‌ای ، تو که از ترس مردم بارها سخن خود را عوض کرده‌ای ـ چنین تویی چگونه خدا تواند بود؟!

ولی زشتکاریهای صوفیان و پاره‌ای شعرا که پندار بی‌سر و ته «وحدت وجود» را بازاری ساخته و دلهای همه را پر از آن گردانیده‌اند و از آنسوی مردم را بپذیرفتن چیزهای نافهمیده عادت داده‌اند این نتیجه را پدید آورده که در زمان ما چنان مردکی پیدا شده و خود را «غیب مَنیع لا یُدرِک» خواند و هزار کسان بی‌آنکه مقصود او را بدانند سخن او را پذیرفتند. صدها کسان هم مقصود را دریافتند با اینهمه ایرادی بَرو نگرفتند! این یکی از نتیجه‌های آن سیاهکاریهای صوفیان و شعرا بوده.


پابرگیها :
1ـ کتاب «صوفیگری» دیده شود. ـ و
2ـ از شاهد در زبان صوفیان و شعرا بچه‌های نابکار مقصود است.
3ـ خیو (xayu) = تُف ـ و


🌸
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار پنجم : آنچه از این نمونه‌ها برمی‌آید

🔸 قاعده‌های آذری (تکه‌ی یک از یک)


در اینجا نیز آنچه را که ناروشن است و بیگمان نیست رها کرده‌ایم و تنها چیزهای روشن را خواهیم نگاشت. هم باید دانست بسیاری از این قاعده‌ها در نیمزبانهای دیگر نیز روانست و این نزدیکی و پیوستگی نیمزبانها را با یکدیگر می‌رساند و پیداست که همگی از یک سرچشمه پدید آمده است.

١ـ در فارسی بیشتر «ستایش» را پس از «ستوده» آورند ، چنانکه : مرد نیک ، سخن سودمند. در آذری وارونه‌ی اینست و ستایش پیشتر آورده می‌شود : «خونین اسره» و «در سبد». در بیشتر نیمزبانها همین راه است. باباطاهر می‌گوید : تو که مشکینه کاکل در قفایی.

٢ـ در فارسی «داشته» را پیش از «دارنده» آورند ، چنانکه : موی سر ، رنگ چهره. در آذری وارونه‌ی آن دیده می‌شود : «سلطان شیخ زاهد چوگان گوییُم» و «اویانی بنده‌ایُم» و «قدرت زنجیریُم». این نیز در نیمزبانها روانست. امیر پازواری گوید : «مه پوست کلا شال ناهار ببیه» (پوست کلاه من ناهار شغال شده).

در بسیاری از نامهای رودها و آبادیهای آذربایگان که از باستان‌زمان بازمانده ، نیز ستایش و یا دارنده پیشتر آورده شده ، چون : مهرانرود ، قانلانتی (قافلانکوه) ، ولیانکوه ، سراورود ، کارارود (کلان‌رود) و زرین‌رود و مانند اینها.

٣ـ «می» که در فارسی بر سر اکنون همانزمانی (1) آورده شود در آذری دیده نمی‌شود : «آزواجم» (من می‌گویم) و «اسره ریجی» (اشک می‌ریزد) ، و خواهیم دید میانه‌ی دو گونه‌ی اکنون که همانزمانی و همارگی باشد چه جدایی می‌گزارده‌اند.

٤ـ باء که در فارسی بر سر فرمان[=امر] و مانند آن آورده شود در آن زبان «بو» دیده می‌شود : «بوجیم» (بچینم) ، و «بوپارسر» (بپرسد).

٥ ـ چه در کار (فعل) و چه در جای دیگر در گوینده‌ی تنها (متکلم وحده) بجای «م» فارسی «ایُم» دیده می‌شود : «آمریُم» (آمدم) ، و «پشت زوریُم» (زور پشتم) و مانند اینها. لیکن در اکنون در برخی جا این را نمی‌بینیم و آن را همچون فارسی می‌یابیم : «اویانی خوانم» ، و «به بر اویانی رانم» و «چه عشق نالم». گویا جدایی میانه‌ی همانزمانی و همارگیِ اکنون از این راه گزارده می‌شده است.


پابرگیها :
1ـ برای آگاهی از گونه‌های کارواژه‌ها (فعل حال ، گذشته و امر) کتاب «زبان پاک» دیده شود. ـ و


🌸
🔶 «شعر در ایران» (احمد کسروی)

🔸 شعر در ایران (تکه‌ی هفت از هفت)


ـ شاعری که بهجو و دشنام زبان بیالاید پستی و پلیدی خود را نشان داده

زمینه‌ی دیگری که شعرا برای چامه‌سرایی خود برگزیده‌اند هجو و دشنام است. این کار آن دسته از شعراست که کار گدایی را بقُلدوری رسانیده بوده‌اند. چنانکه پاره‌‌ای گدایان چون بخشش نیافت زبان بدشنام و نفرین باز می‌کند ، اینان نیز برای آنکه توانگران را بترسانند از هجو و دشنام پرهیز نداشته‌اند. و چون اینگونه چامه‌سرایان بسیار کم بوده‌اند ما بسخن دراز درباره‌ی آنان نمی‌پردازیم. ولی از یاد این نکته غفلت نمی‌نماییم که نگهداری هجوهای اینان و اینکه آن زشتگوییها را از دیوانها بیرون نمی‌کنند عیب بزرگی بر ایران است. یک مردمی تا چه اندازه بیراه باشد که دشنام و زشتگویی را نیز جزو «ادبیات» دانسته در کتابها نگاه دارد!

نیز آن دسته شعرایی که نام «غلام» و «شاهد» در شعرهای خود برده‌اند زشتترین خیانت را به ایران کرده‌اند. اینان اگر سخن از دُر و گهر می‌سرودند جبران این خیانتکاریشان نمی‌کرد و هرگز شایسته نبود که ایرانیان گفته‌های آنان را نگاه دارند و مایه‌ی سرافکندگی یک کشور کهن همچون ایران را فراهم سازند!


ـ ایران آینده باید جز از ایران گذشته باشد

سخن کوتاه کنیم : شعرای گذشته‌ی ایران با همه‌ی بیشماری تنها چند تن بشماری از آنان درخور آنست که ایرانیان مایه‌ی سرفرازی خود شمرده نامهای اینان را در کتابها نگاه دارند. و سرآمد اینان هم بیگفتگو شاعر گرانمایه‌ی ایران فردوسی است. این مرد غیرتمند زبونی‌ای را که زبان ایران در برابر زبان تازی پیدا کرده بود برنتافته با سی سال رنج شاهنامه را سروده که خود مایه‌ی زندگی زبان فارسی گردیده. این شاعر برگزیده نه غزلهای بیهوده سروده و نه ستایشهای نابجا کرده و در پاکنهادی او این بس که در گله و بدگویی از سلطان‌محمود هم آنهمه پاکزبانی نموده است. هر کسی می‌تواند بر شعرای دیگر ایران نکوهش کرده بگوید : باری چرا فردوسی نبوده‌اند؟!

به هر حال شعرای امروزی ایران باید راههای نوینی برای شعرسرایی در پیش گیرند. ما بارها گفته‌ایم و اینک بار دیگر می‌گوییم : «ایران آینده باید جز از ایران گذشته باشد». امروز باید ایرانیان خطی میانه‌ی گذشته و آینده کشیده در هر کاری خرد را آموزگار خود ساخته بنیاد نوینی بگزارند. در زمینه‌ی شعر هم باید بیکبار از گذشتگان چشم پوشید و هرگز گِرد پیروی آنان نگردید و براهنمایی خرد راه نوینی آغاز کرد. ما راهنماییها را که در این باره داریم به اجمال می‌نماییم و امیدواریم شعرایی که با ما همراهی دارند این آرزوی ما بدستیاری آنان انجام خواهد گرفت :

1ـ سخن جز از بهر معنی نباید سرود و از بیهوده‌گویی پاک پرهیز جست. شعر که نه از بهر معنی گفته شود بچیزهای پوچ و بی‌مغز مانسته نشان بی‌مغزی گوینده نیز خواهد بود. سخنی که بهنگام نیاز بآن گفته شود ارج زر و سیم خواهد داشت ولی سخنی که بی‌نیازانه گفته شود بی‌ارجتر از سفال‌پاره خواهد بود.

2ـ همیشه باید سامان سخن را نگاه داشت و شعری که آن سامان را بهم بزند یا مایه‌ی بیش و کمی معنی باشد باید از آن درگذشت. باید کم گفت و سخنان مغزدار و بسامان گفت.

3ـ باید از ستایشگری سخت پرهیز کرده آزادگی خود را فدای شعر نساخت. از چاپلوسی سخت برکنار بود. بویژه از چاپلوسی بر ستمگران که خود ستمگری را رواج دادن است. شاعر اگر ارج جربزه‌ی خدادادی خود را بداند باید همیشه بنکوهشِ ستم ترزبان باشد.

4ـ باید از گزافه که عیب بزرگی بر زبان فارسی شده کناره جست. نیز گِرد مضمونهای سرسام‌آمیز که شعرای پیشین رواج داده‌اند نگردید.

5ـ باید از غزل که جز بیهوده‌گویی نیست پرهیز کرد و برای جبران سیاهکاریهای شعرای گذشته شعرها در نکوهش شاهدبازی و اینگونه پستیها سرود تا ایران را از سرافکندگی درآورد. (1) هم باید مردم را از زیان صوفیگری و پندارهای پوچ صوفیان که در دلها جا گرفته آگاه ساخت.

6ـ بجای هجوها و شعرهای دشنام‌آمیز که شعرای پیشین سروده‌اند باید شعرها در نکوهش دشنام‌گویی و بدزبانی که در ایران سخت شیوع دارد و خود مایه‌ی سرافکندگی است سرود و مردم را از آنها بازداشت.

7ـ ما امروز صدها زمینه‌های سودمند برای سخنوری داریم. باید این زبونی را که شرقیان در برابر غربیان دارند نکوهش کرد. از رواج بدآموزیهای اروپاییان در شرق جلوگیری کرد. از یکسوی با بیدینی و از سوی دیگر با گمراهیهای دینی و با خرافه‌ها و افسانه‌ها نبرد نمود. از ایران بنیاد پراکنده‌دینی و پراکنده‌زبانی را برانداخت. زنان را بآنچه شایسته‌ی ایشان است راه نمود. جوانان را از بلهوسیهای پُرگزند بازداشت و صدها مانند اینها.


👇
اگر شعرا دربند آنند که از هنر خدادادی خود سودی به ایران برسانند و خود را درمیان ایرانیان نام‌آور و گرانمایه گردانند باید در این زمینه‌ها شعر بسرایند وگرنه سخنبازی و آنگونه شعرسازی که امروز هست و درمیان جوانان روز بروز بر رواج خود می‌افزاید جز گزند و آسیب بر ایران نتیجه‌ نخواهد داشت.

این را هم باید گفت که بسیاری از جوانان شعرسرای امروزی اگر هیچ شعر نگویند برای خود و دیگران بهتر خواهد بود. شعر جربزه‌ی خدادادی می‌خواهد و این جربزه را هر کسی ندارد و بیشتر جوانان امروزی با نداشتن جربزه زبان بشعر می‌گشایند و اینست که خود را رسوا می‌گردانند.

اینان می‌پندارند همین که چند جمله‌ای بهم بافتند و وزن و قافیه برای آنها درست گردانیدند آن جمله‌ها شعر بشمار است و آن بافنده شاعر ، دیگر نمی‌گویند آیا نتیجه‌ی آن چیست؟! آیا چه سودی برای گوینده یا شنونده دارد؟!

اگرچه گناه این جوانان امروز بگردن روزنامه‌هاست که بهوای پر کردن ستونهای خود هر چرندی را از نظم یا نثر چاپ می‌نمایند و هر جوانی چون شعر خود را در روزنامه‌ای چاپ شده یافت هرچه دلیرتر گردیده شب و روز یاوه‌بافی می‌نماید و بدینسان هوش و مغز خود را هدر می‌سازد!

کمتر کسی است که در آغاز جوانی هوس شاعری دامنگیر او نشود. ولی فیروزبخت آن کسی که خویشتن پی بزیان کار برده یا خردمندی او را از آن زیان آگاه گرداند.

شگفتتر از همه آنکه در بیشتر شهرهای ایران و افغانستان انجمنهای ادبی برپا گردیده و بسیاری از این انجمنها کاری جز آن ندارد که جوانان بلکه کودکان را بشعرسرایی برانگیزد و هفته‌ای یک بار که گرد هم می‌آیند غزلهای تازه خوانده پیر و جوان راپورت عشقبازیهای هفتگی خود را (عشقبازی دروغی با دلبر پنداری) با نظم بآگاهی دیگران می‌رساند و هر شعری که خوانده شد نیک یا بد ، آن را پسندیده دست می‌زنند و بدینسان جوانان را بشعرگویی دلیرتر می‌گردانند ـ آیا این رسم خردمندیست؟!

در پایان گفتار دوباره می‌گوییم که مقصود ما از این گفتار و دیگر گفتارهایی که داریم جز فیروزی و سرفرازی ایران نیست و هرآنچه می‌گوییم دلیل آن را همراه می‌آوریم. با اینهمه اگر کسانی ایراد بر گفته‌های ما دارند یا خطایی بر ما گرفته‌اند آنان نیز بنویسند که ما خودمان نگارش ایشان را چاپ می‌نماییم ـ اما آن بدگوییها و پرده‌دریها که در پشت سر و در این گوشه و آن گوشه کرده شود ما آنها را جز نشان پستی و فرومایگی آن کسان نمی‌دانیم و اینک پاسخ آنان را با این چند سطر پیام می‌فرستیم.


پابرگی :
1ـ این پند سراسر دلسوزانه‌ی کسروی را بسنجید با دکتر ادیبانی که دیوانهای شاعران زمان مغول و پس از آن را یکایک جسته و شعرهای سراسر بیشرمانه‌ی ایشان را گرد آورده و از آنها کتاب ساخته و راه روزی برای خود و گمراهی و بدآموزی برای جوانان گردانیده. ـ و


🌸
(همبسته با گفتار بالا)
.
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار پنجم : آنچه از این نمونه‌ها برمی‌آید

🔸 آمدن حرفها بجای یکدیگر (تکه‌ی یک از یک)


در اینجا دو چیز را هم باید یاد کرد. یکی جابجا شدن حرفهاست که در زبانشناسی جایگاه بزرگی می‌دارد و قاعده‌هایی برای خود پیدا کرده و ما در اینجا تنها بیاد کردن آنها بسنده کرده بگفتگویی از دیده‌ی زبانشناسی نخواهیم پرداخت. حرفهایی که در آذری دیگر می‌شده تا آنجا که از دوبیتی‌های شیخ و از جاهای دیگری بدست می‌آید اینهاست :

١ـ دال : دال در آذری در بیشتر جاها راء می‌شده ، چنانکه در : آمریم و شرم و بور و نوریریم و بوپارسر و مانند اینها که بجای آمدم و شدم و بود و نَوَردیدم و بپرسد می‌آید.

٢ـ تاء : تاء نیز گاهی راء می‌شده چنانکه در : حریفر و دلر و حلمر و روحر و مانند اینها که بجای حریفت و دلت و حلمت و روحت می‌آید.

کلمه‌ی «ووربخت» را که در دوبیتی بانوی باغبان دیدیم از حرف واو در آغاز آن پیداست که بازمانده از رویه‌ی بسیار کهن کلمه است و این نمونه‌ی دیگر از پیوستگی آذری با زبانهای باستان ایران می‌باشد. زیرا آن در پهلوی اشکانی «وات بخت» بوده که سپس در پهلوی ساسانی «وت بخت» شده و کنون «بدبخت» گفته می‌شود. «وات» کهن در آذری «وور» گردیده است و این مثال دیگر از جابجا شدن تاء و راء می‌باشد.

در زبان ارمنی و نیمزبان آرانی نیز بیشتر دالهای فارسی راء می‌گردیده چنانکه در آرانی بجای آمدن «آمرن» و بجای آدینه «آرنه» گفته می‌شده.

در ارمنی نام ماد ، «مار» است و سرزمین ماد را «مارستان» می‌خوانده‌اند و مانند این بسیار می‌باشد.

در نامهای آبادی آذربایجان نیز مثالها برای جابجا شدن دال و راء دیده می‌شود چنانکه «سفیدخانی» که نام یک دیهی است در زبانها «اسپرخون» خوانده می‌شود و مانند آن نیز هست.

لیکن در آذربایجان گاهی نیز دال یاء می‌گردیده چنانکه ما آن را در خود نام آذربایجان که نخست «آتورپادگان» بوده و همچنین در کلمه‌ی «مایان» که بیگمان نخست «مادان» بوده می‌بینیم و این نمونه‌ی دیگری از یکی نبودن زبان همه‌ی آذربایجان می‌باشد.

٣ـ چیم : چیم بیشتر در آغاز کلمه‌ها جیم می‌شده چنانکه در : بوجینم و جش که بجای چشم آمده.

٤ـ سین : سین در آغاز کلمه‌ها بیشتر چیم می‌شده ، چنانکه درباره‌ی «چو» و «سی» گفتیم. نیز در زبان امروزی آذربایجان بجای سریش ، «چریش» گفته شود و در ارمنی بجای سرد «چورد» آورند و مانند آن نیز هست. همچنین در نامهای آبادی مثالها برای آن توان یافت و مثلاً «چهرگان» را توان گفت که «سهرگان» بوده.

٥ـ باء : باء در آغاز کلمه‌ها بیشتر میم می‌شده ، چنانکه در زبان امروزی بجای بهانه و بیشه و بشگین ، ماهانا و میشه و مشگین آورده شود. در ارمنی نیز چنین است و مثلاً بجای بنفشک (بنفشه) «مانوشاک» گفته شود. هم گویا یکی از جداییهای شمال و جنوب همین بوده چنانکه ما آن را درباره‌ی نام باستان همدان می‌یابیم که «هاکباتان» و «هاکماتان» هر دو گفته می‌شده.

٦ـ پاء : پاء در آغاز کلمه‌ها بیشتر باء می‌شده ، چنانکه در زبان کنونی بجای پس ، «بس» گفته شود ، نیز ما آن را در نام خود استان می‌یابیم که آتورپاتگان بوده و آذربایگان شده است. در ارمنی نیز چنین است و مثلاً بجای «اسپادبت» (سپهبد) ، «اسبارابد» گفته شود. از اینجا می‌توان پنداشت که کلمه‌ی «بوری» در لنگه‌ی دوم دوبیتی هفتم دیگر شده‌ی کلمه‌ی «پر» می‌باشد.

٧ـ دال : دال در آغاز کلمه‌ها بیشتر زاء می‌شده چنانکه در «زانیر» که بجای «داند» آمده.


🌸
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» (احمد کسروی)

🔸 دیباچه (تکه‌ی یک از دو)


در زمستان سال  ١٣٠٢  به خوزستان سفر کردم و یک سال و سه ماه در آنجا بسر می‌بردم. زندگانى در این سرزمین توانفرساست بویژه بکسانى که بومى آنجا نیستند و بگرماى جانسوز و دیگر سختیهاى آنجا خو نگرفته‌اند. ولى من این سختیها را بخود آسان گرفته کارهاى خود را مى‌گزاردم و گاهى که بیکار بودم در تاریخ آن سرزمینِ کهن بجستجو مى‌پرداختم.

در این زمان شیخ‌ خَزعل‌خان بنام ریاست عشایر عرب رشته‌ی اختیار خوزستان را در دست داشت و با دولت که دسته سپاهیانى به شوشتر فرستاده مى‌خواست در خوزستان نیروى خود را جایگزین گرداند گفتگو و کشاکش مى‌کرد. کم‌کم کار بلشگرکشى و جنگ کشید که پس از زدوخوردهایى دولت چیره گردیده و سپاهیان به خوزستان درآمدند و شیخ را هم به تهران آورده نشیمن دادند.

آتش این فتنه اگرچه دامن مرا نیز گرفته با همه‌ی بیگناهى از گزند و آسیب آن بى‌بهره نبودم با اینهمه از جستجوهاى تاریخى بازنایستادم و این پیشامد مرا بآن واداشت که پیش از همه به تاریخ آن عشایر پرداخته بدانم که از کى بآنجا آمده و از چه زمانى و از چه راهى نیرومندى یافته‌اند. درمیان این جستجو ناگهان مردى را یافتم از شگفتترین مردان ، دروغگویی از بزرگترین دروغگویان ، سید محمد مُشَعشَع که در نیمه‌هاى قرن نهم هجرى بدعواى مهدیگرى برخاسته و با کشتار و خونریزى این دعواى خود را پیش برده و به خوزستان دست یافته و بنیاد حکومتى گزارده ، و پسر او مولا على دعواى خدایی کرده ، و خاندان ایشان تا چند صد سال ریاست عشایر خوزستان را داشته‌اند تا از ایشان به کعبیان رسیده ، سپس نیز خاندان شیخ ‌خَزعل ریاست یافته‌اند.

این مرا در جستجو پافشارتر گردانید که داستان سید محمد و فرزندان او و تاریخ کعبیان را تا شیخ‌ خَزعل‌خان تا آنجا که مى‌توانستم دنبال کرده یک رشته آگاهیها اندوختم. بویژه پس از آنکه در بهار سال  ١٣٠۴  به تهران بازگشتم و نوشته‌ها و کتابهایی را که در خوزستان در دسترس نداشتم بدست آوردم و از آگاهیهاى فراوانى که گرد کرده بودم کتابی پرداختم که چون گذشته از داستان مشعشعیان و کعبیان ، رخدادهای دیگر خوزستان را در مدت پنج قرن دربر داشت و آن را «تاریخ پانصد ساله‌ی خوزستان» نام نهادم.

ولی چیستانی[معما] در کار بود که بایستی گشاده شود و بی‌گشادن آن کتاب ارزشی نداشتی ، و آن دعواى مهدیگرى سید محمد و دعواى خدایی پسرش مولا على بود. چه سید محمد مذهب اثناعشرى داشته و بنام این مذهب بوده که با دیگران نبرد و کشاکش مى‌کرده و چنانکه مى‌دانیم بنیاد مذهب اثناعشرى بر زنده و ناپیدا بودن مهدى پسر امام حسن عسکرى است. یکی از پایه‌های آن کیش است که او روزى پدید آمده جهان را از داد و نیکى پر خواهد ساخت. پس از چه راهى بوده که سید محمد خود را مهدى خوانده و از چه راهى بوده که دوازده‌امامیان دعواى او را پذیرفته‌اند؟. نیز دعواى خدایی مولا على و کارهاى او که کاروان حاجیان را کشتار و تاراج کرد و در نجف بارگاه امیرالمؤمنین على را ویرانه کرده کسان او چوب محجر قبر را چون هیزم زیر اجاق سوزانیدند. آیا این سیاهکاریها با مذهب شیعه چه سازشى داشته است؟! بویژه در آن زمان که شیعیان تازه بجوش و جنبش برخاسته و تعصب بى‌اندازه داشتند.

براى گشادن این چیستان راهى نبود جز آنکه کتابى یا نوشته‌اى از سید محمد یا یکى از پیروان او بدست آید.

ولى کو چنان کتابى؟. آنچه جستجو کردیم تنها نام «کلام‌المهدى» را بدست آوردیم که قاضى ‌نوراللّه یاد کرده مى‌گوید گفته‌هاى سید محمد را دربر داشت ، و آنچه در فهرستهاى کتابخانه‌هاى بزرگ اروپا جستجو کردیم و از کتابخانه‌هاى ایران پرسیدیم سراغ نسخه‌اى از آن نگرفتیم و نومید گردیده از چاپ کتاب هم چشم پوشیدیم.


🌸
شیخ ‌خزعل
🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان» ، احمد کسروی ، گفتار پنجم : آنچه از این نمونه‌ها برمی‌آید

🔸 در پیرامون کار [=فعل] «بودن» (تکه‌ی یک از یک)


یک چیز دیگر که می‌باید یاد کنیم چگونگیِ کار «بودن» است. چنانکه می‌دانیم این در فارسی امروزی درآمیخته بکار می‌رود. زیرا در گذشته بود و بوده و می‌بود و مانند اینها می‌آورند و می‌بایست در اکنون بُوَد و می‌بُوَد (با زبر واو) گویند ، بجای آنها «باشد» و «می‌باشد» می‌گویند. و ما نوشته‌ایم که بیشتر کارها در فارسی امروزی بدینسان دو تیره آید. (1) ولی بودن یا (بورن) در آذری یک تیره دیده می‌شود. کلمه‌هایی که از این ریشه در دوبیتی‌های شیخ و دیگر جمله‌هاست اینهاست : بی ، بوم ، بور ، برم ، بری.

بی : این بجای «است» (می‌باشد) آورده شده : شیخم شیخی که احسانش با همی بی.

بور : این گاهی بجای «شد» (بود) آورده شده : دلم زنده بنام مصطفی بور ، و گاهی بمعنی «باشد» (بُوَد ـ با زبر واو) : آز واجم اویان تنها چو من بور. پیداست که «بور» گذشته (بر وزن سور) با «بُوَر» اکنون (که می‌بایست با زبر واو و بر وزن شُمَر) باشد در زبانها یکی گردیده است.

بوم : این بجای «باشم» آورده شده : بمن جانی بده از جانور بوم. پیداست که این نیز نخست بُوَم (با زبر واو) بوده و در زبانها بوم (بر وزن رُوم) گردیده.

بری : این را هم در جمله‌ای که صدرالدین از زبان شیخ‌ صفی آورده می‌یابیم (کار تمام بری) و چون آن را بمعنی «بود» آورده توان گفت که آن نیز غلط است و باشد که درست آن «بور» بوده.

از اینجا یک نکته‌ی دیگری بدست می‌آید و آن اینکه جدایی‌ای که در زبان امروزی میانه‌ی «بودن» و «شدن» می‌گزارند و گاهی آن را و گاهی این را می‌آورند ، چنین چیزی در آذری نبوده و چنانکه از لنگه‌ی چهارم دوبیتی پنجم پیداست در آن نیمزبان «شدن» بمعنی «رفتن» بوده ، چنانکه در پهلوی نیز همین است و این نمونه‌ی دیگری از پیوستگی آذری با زبانهای باستان می‌باشد.


پابرگی :
1ـ برای آگاهی بیشتر کتاب «زبان پاک» دیده شود. ـ و


🌸
🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» (احمد کسروی)

🔸 دیباچه (تکه‌ی دو از دو)


چهار سال گذشت و روزی آقای مجد ضیایی کتابی به عربی در بازار خریده بودند بی‌آنکه بدانند چیست ، و من چون نگریستم دیدم همان کلام‌المهدی است و خشنود گردیدم ،‌ و چون آن کتاب را برای برادر خود در زنجان شادروان حاجى ‌میرزا ابوعبداللّه مجتهد زنجانى فرستاده‌ بودند ،‌ بخواهش من نسخه‌ای از آن نویسانده (1) به تهران فرستاده گردید و بدینسان راه کار بروی من باز شد.

این کتاب از شگفتترین کتابهاست. از خواندن او نه تنها تار و پود دعواى سید محمد و دعواى پسرش را بدست آوردیم ، بلکه به یک چیز ارجدار دیگرى برخوردیم که از دیده‌ی تاریخ قرنهاى اخیر ایران گرانبهاست. سید محمد یکى از بدآموزان بزرگى بوده که در تاریخ اسلام پیدا شده و او براى پیشرفت دعوا و حکومت خود یک رشته بدآموزیهایی پدید آورده که نه تنها در زمان او و فرزندانش رواج گرفته بلکه پس از یکى دو سه قرن که کهن و ناپدید شده بود ناگهان از جاى دیگرى سر برآورده و بار دیگر مردمان را گرفتار کرده و شورشها و آشوبها پدید آورده است.

خواستم داستان شیخ ‌احمد اَحسایی و بدآموزیهای اوست. گفته‌های سید محمد که در این کتاب آورده شده ، اگر کسی نیک نگرد و آن را با گفته‌های شیخ اَحسایی بسنجد ،‌ خواهد دید شیخ چند چیز را از سید برداشته است (چنانکه سید نیز از باطنیان برداشته بوده).

درباره‌ی امام علی‌بن‌ابیطالب ، سید پیروی از باطنیان کرده او را بخدایی می‌رساند و آشکاره می‌گوید : گوهر خدایی در کالبد او جا داشته. شیخ احسایی هم او را با امامان بخدایی می‌رساند ، چیزی که هست بیکبار از مذهب شیعه پرت نشده باین بدآموزی خود رنگ دیگری داده با سودجویی از فلسفه‌ی یونان آن امامان را «علل اربع» می‌گرداند و از این راه خواست خود را پیش می‌برد.

درباره‌ی امام‌‌زمان سید محمد سخنانی می‌گوید که فشرده‌اش اینست : «گوهر امام‌زمانی جداست و پسر حسن عسکری جداست. گوهر امام‌زمانی هر زمان می‌تواند در کالبد کسی دیگری باشد.» از رویهم‌رفته‌ی سخنان سید محمد پیداست که او امام‌زمان را مرده می‌داند و چنین می‌گوید که باید گوهر امام‌زمانی این بار در کالبد دیگر (کالبد خود او) پدید آید.

شیخ احسایی همان سخنان را گرفته او نیز امام‌زمان را مرده می‌شمارد و باین خواست خود پرده کشیده می‌گوید : «اما مولای صاحب‌‌الزمان فخاف من اعدائه و فر و دخل فی‌العالم الهور قلیایی.» (2) او نیز می‌گوید که باید کسی دیگر بجای پسر حسن عسکری بیاید.

دانسته نیست که آیا شیخ احسایی کتاب سید محمد را در دست داشته و یا از کجا باین بدآموزیهای او نزدیک گردیده. آنچه بیگمانست آنست که یک همبستگی درمیان این دو تن بوده است.

دست یافتن بدلایل و سخنان سید محمد که کوتاه‌شده‌ی آن را بکتاب خود افزودیم ارزش آن کتاب را بیشتر گردانید ، و چون داستان مشعشعیان و کعبیان را تا آن روز کسى از ایرانیان یا شرقشناسان اروپا ننوشته بود از اینرو با همه‌ی گرفتاریها و با آنکه از چند سال باز از اینگونه چیزنویسی دور بوده‌ام روا ندیدم که از چاپ آن کتاب خودداری نمایم ، و چون در همان سال (1312) بچاپ مهنامه‌ی «پیمان» آغاز مى‌کردیم بهتر دانستیم کتاب را همراه سال نخست آن مهنامه نشر کنیم ، و آن کار را کرده هزار و پانصد نسخه نیز فزونتر چاپ کردیم.

بدینسان کتاب انتشار یافت ، و پس از زمانی بفروش رفته نسخه‌های آن پایان پذیرفت در حالی که کسانی خواستار آن بودند. زیرا گذشته از تاریخ خوزستان و داستان خَزعَل ، چون در این چند سال که ما از کیشها سخن رانده بارها نام سید محمد مشعشع و بدآموزیهای او را برده‌ایم ، کسانی می‌خواستند که او را نیک بشناسند و از بدآموزیهایش آگاه گردند.

اینبود بارها نامه می‌نوشتند و یا با زبان درخواست چاپ دوم آن کتاب را می‌کردند. در حالی که ما در این چند سال اخیر درباره‌ی سرگذشت خزعل و پیشامدهای بیست سال پیش خوزستان آگاهیهای ارجدار دیگری پیدا کرده‌ایم که می‌بایست آنها را نیز بکتاب بیفزاییم و این کار گذشته از آنکه فرصتی می‌خواست که من اکنون نمی‌دارم از دیده‌ی سیاست کشور ایران نیز هنگامش نمی‌بود.

از اینرو در برابر درخواستهایی که می‌شد بهتر دانستم آن کتاب را به دو بخش گردانیده بخش مشعشیان را (که داستان سید محمد و جانشینان او را با پیشامدهای خوزستان در زمان آنها و همچنان دعواها و بدآموزیهای سید محمد را دربر می‌دارد) جداگانه بچاپ رسانیم.

تهران ـ احمد کسروی


پابرگیها :
1ـ نویسانیدن = به نوشتن واداشتن / فرمودن. ـ و
2ـ معنی : اما آقای من صاحب‌الزمان از دشمنان خود ترسیده گریخت و بجهان هور قلیایی دررفت. (پرچم نیمه‌ماهه ، شماره‌ی چهارم ، گفتار «آفتاب حقایق یا دروغ رسوا») ـ و


🌸
شیخ احمد اَحسایی